Belirme (Emergence): Kabala ile Modern Bilim Arasında Nasıl Bir Bağ Var?

Bir sistemi oluşturan parçaları bilmek, o sistemin bütün olarak nasıl davranacağını her zaman açıklamaz. Tek tek su moleküllerinin hareketleri fizik yasalarına uyar; sıcaklık ve basınç ise çok sayıda molekülün birlikte davranışını tanımlayan özelliklerdir. Bir nöron elektriksel ve kimyasal sinyaller üretir; insanın algısı, belleği ve düşüncesi ise çok büyük sinir ağlarının örgütlü çalışmasıyla ilişkilidir. Kuş sürülerinde görülen düzen de her kuşun diğerleriyle kurduğu yerel ilişkilerin sürü ölçeğinde oluşturduğu bir örüntüdür.

Modern bilim ve bilim felsefesi bu tür olguları belirme (emergence) kavramıyla inceler. Belirme, daha temel öğelerin belirli ilişkiler içinde örgütlenmesinden sistem düzeyinde özelliklerin ortaya çıkmasını ifade eder. Literatürde bu kavramın farklı biçimleri bulunur. Zayıf belirme, üst düzey davranışların temel süreçlere bağlı olduğunu, fakat bu davranışların çoğu zaman ancak sistem işlediğinde veya ayrıntılı biçimde simüle edildiğinde görülebildiğini vurgular. Güçlü belirme ise bazı üst düzey özelliklere daha yüksek bir ontolojik veya nedensel bağımsızlık atfeder. Bu ayrım özellikle yaşam, zihin ve bilinç tartışmalarında önem kazanır.

Kabala ile belirme arasındaki bağlantı, özellikle Sefirot ve Partsufim kavramlarında dikkat çekici hale gelir. Rabbi Yosef Ergas’ın 18. yüzyılda kaleme aldığı Şomer Emunim, Ari’nin Lurianik Kabala sistemini açıklayan klasik bir eserdir. Modern emergence terminolojisini bu eserle açık biçimde buluşturan çalışma ise Avinoam Fraenkel’in hazırladığı İngilizce baskıda yer alan kapsamlı Kabbalah Overview bölümüdür. Fraenkel, Sefirot’un daha büyük Partsufim yapıları içinde bütünleşmesini çağdaş sistem teorisi ve emergence kavramlarıyla karşılaştırır.

Böylece aynı konu üç farklı bilgi alanında belirir: Ergas Lurianik Kabala’nın metafizik yapısını açıklar; Fraenkel bu yapıyı çağdaş kavramlarla yorumlar; modern bilim de karmaşık sistemlerin kendi yöntemleriyle nasıl örgütlendiğini araştırır.

Şomer Emunim ve yaratılışın katmanları

Rabbi Yosef Ergas 1685–1730 yılları arasında yaşamış önemli İtalyan Kabalistlerinden biridir. Ölümünden sonra 1736’da yayımlanan Şomer Emunim, diyalog biçiminde yazılmıştır. Eserin ilk kısmı Kabalanın otoritesini ve aktarımını, ikinci kısmı ise Lurianik sistemin temel kavramlarını ele alır.

Bu sistemin başlangıç kavramlarından biri Tsimtsum (daralma/sınırlanma)dır. Lurianik Kabala, sonsuz İlahi ışık ile sonlu yaratılış arasındaki ilişkiyi açıklarken Tsimtsum dilini kullanır. Ergas, Tsimtsum’u İlahi açığa çıkışın yaratılmışlar bakımından sınırlandırılması ve gizlenmesi çerçevesinde yorumlayan önemli Kabalistlerden biridir.

Burada değişim Tanrı’nın Özünde değil, yaratılmışların İlahi ışığı alma ve algılama düzeninde düşünülür. Sonsuz olan, sonlu varlıkların alabileceği ölçüler içinde açığa çıkar. Böylece yaratılış, farklı derecelerin ve farklı alma kapasitelerinin bulunduğu düzenli bir yapı kazanır.

Aryeh Kaplan’ın Sefirot üzerine açıklamalarında da benzer bir düşünce hareketi görülür. Sefirot, Tanrı’nın Özünü parçalar halinde tarif etmez; Tanrı’nın yaratılış içindeki etkinliğini ve açığa çıkışını anlamamıza imkan veren ölçülü ilişkileri ifade eder. İlahi ışık, yaratılmış gerçekliğin alabileceği sınırlar içinde görünür hale gelir.

Belirme düşüncesi burada açıklayıcı bir benzetme sağlar. Alt düzeyde bulunan öğeler ve ilişkiler, daha yüksek bir örgütlenme düzeyinde yeni bir bütünlük oluşturabilir.

Sefirot’tan Partsufim’e

Sefirot, Kabalistik dilde İlahi etkinliğin yaratılış içinde ölçülü biçimlerde açığa çıkışını ifade eder. Hesed (iyilik/sevgi), Gevura (güç/sınırlandırma), Tiferet (uyum) ve diğer Sefirot bu düzenin farklı yönleridir. Her biri belirli bir işleyişi temsil ederken diğer Sefirot ile ilişki içinde bulunur.

Lurianik Kabala bu ilişkileri daha ileri bir yapıya taşır. Sefirot daha kapsamlı ve karşılıklı ilişkiler taşıyan bütünler halinde düzenlendiğinde Partsufim (bütünleşmiş ruhsal yapılanmalar) ortaya çıkar.

Bir Partsuf’un işleyişini yalnız onu oluşturan Sefirot’un isimlerini sıralayarak anlayamayız. Sefirot’un birbirleriyle nasıl ilişki kurduğu da bütünün niteliğini belirler. Aynı unsurlar farklı bir örgütlenme içinde başka bir işleyiş ortaya çıkarabilir.

Fraenkel’in emergence bağlantısı burada ortaya çıkar. Modern sistem düşüncesinde bir bütün, parçalarının belirli ilişkiler içinde örgütlenmesi sayesinde sistem düzeyinde özellikler kazanabilir. Fraenkel, Partsufim’i çağdaş okuyucuya anlatırken bu yapısal benzerlikten yararlanır ve kendi açıklayıcı materyallerinde doğrudan “Partsufim and Emergence” başlığını kullanır.

Bir orkestrayı düşünelim. Kemanın, flütün ve viyolonselin kendilerine özgü sesleri vardır. Bu sesler belirli bir beste ve uyum içinde birleştiğinde senfoni ortaya çıkar. Senfoninin niteliğini enstrümanların varlığı kadar onların zamanlama, melodi ve armoni içindeki ilişkileri belirler.

Sefirot ile Partsufim arasındaki ilişkiyi anlamada bu benzetme yararlıdır. Sefirot temel işleyişleri temsil eder; Partsuf onların bütünleşmiş ilişkilerinden doğan daha kapsamlı bir düzeni ifade eder.

Şevirat ha-Kelim ve Tikun

Lurianik Kabala’nın merkezi öğretilerinden biri Şevirat ha-Kelim (kapların kırılması)dır. Yaratılışın belirli bir aşamasında kaplar aldıkları yoğun ışığı taşıyamaz ve kırılma meydana gelir. Bu durum özellikle Tohu düzeniyle ilişkilendirilir.

Tohu’da kuvvetler güçlüdür; aralarındaki bütünleşme ise sınırlıdır. Her kuvvet kendi niteliğini yoğun biçimde taşır. Bu yapının ardından Tikun (onarım/düzenlenme) gelir. Tikun’da farklı kuvvetler birbirleriyle daha dengeli ilişkiler kurar ve daha büyük bütünlerin içinde birlikte işleyebilir hale gelir.

Partsufim bu bütünleşmiş düzenin temel yapıları arasında yer alır. Tikun’un hareketi böylece yalnız kırılmış bir şeyin tamir edilmesi anlamıyla sınırlı kalmaz. Farklı güçlerin birbirlerine yer açabildiği, birbirlerini dengelediği ve daha yüksek bir bütünlük içinde çalıştığı yeni bir düzen ortaya çıkar.

Fraenkel bu hareketi emergence diliyle karşılaştırır. Daha ayrık unsurların artan bütünleşme içinde daha yüksek düzenler oluşturması, modern karmaşık sistemlerde görülen bazı örgütlenme biçimleriyle yapısal benzerlik taşır. Fraenkel’in açıklayıcı video dizisinde “Growth Through Breakdown”, “Partsufim and Emergence”, “Data and Emergent Information” ve “The Emergent Future” başlıklarını kullanması da bu düşünce çizgisini gösterir.

Şevirat ha-Kelim ile Tikun arasındaki fark, parçaların hangi ilişkiler içinde var olduğu sorusunu merkeze alır. Parçaların niteliği önemlidir; onları bir bütün haline getiren ilişkiler de aynı ölçüde belirleyicidir.

Homer ve Tsura: Madde ile biçim

Benzer bir düşünce problemi Yahudi felsefesinde kullanılan Homer (madde) ve Tsura (biçim) kavramlarında görülür. Bu terimler klasik madde–biçim ayrımının Yahudi düşüncesindeki kullanımlarıdır.

Homer, bir varlığın maddi veya potansiyel altyapısını; Tsura ise bu altyapıyı belirli bir varlık haline getiren biçim ve düzeni ifade eder.

Aynı metal farklı yapılar içinde anahtara, bıçağa veya müzik aletine dönüşebilir. Malzeme aynı kalırken biçim, parçaların ilişkisini ve nesnenin işlevini belirler. Bu nedenle bir şeyi anlamak için yalnızca “neden yapılmıştır?” sorusu yetmez. “Nasıl düzenlenmiştir?” sorusu da gerekir.

Belirme düşüncesi aynı soruyu modern sistemler bağlamında yeniden ortaya çıkarır. Bir bütünün özellikleri, içerdiği parçalar kadar o parçaların örgütlenme biçimine de bağlıdır.

Bilimde belirme

Belirme kavramı farklı bilim alanlarında çeşitli ölçeklerde karşımıza çıkar.

Fizikte sıcaklık, basınç ve faz davranışları çok sayıda parçacığın kolektif hareketiyle tanımlanır. Tek bir molekül yerine moleküllerin büyük ölçekli davranışı incelendiğinde yeni fiziksel büyüklükler anlam kazanır.

Biyolojide moleküller belirli ilişkiler içinde örgütlenerek hücreyi oluşturur. Hücre düzeyinde metabolizma, zar bütünlüğü, sinyal iletimi ve çoğalma gibi işlevler ortaya çıkar. Hücreler dokulara, dokular organlara, organlar da organizmaya bağlanır. Her örgütlenme düzeyi kendi ilişkilerini ve sistem davranışlarını taşır.

Karmaşık sistemler bilimi kuş sürülerini, balık sürülerini, karınca kolonilerini, trafik akışını ve ağ yapılarını da bu açıdan inceler. Yerel etkileşimler büyük ölçekte düzenli örüntüler oluşturabilir. Matematiksel modeller ve bilgisayar simülasyonları bu örüntülerin nasıl geliştiğini araştırır.

Kuantum fiziği de Kabala ile yapılan modern karşılaştırmalarda sık kullanılır. Kuantum kuramı fiziksel dünyanın ölçülebilir davranışlarını matematiksel olarak açıklar. Kabalistik metinler ise yaratılışın İlahi kaynağını ve ruhsal düzenini ele alır. Kuantumdan alınan örnekler, belirli soyut ilişkileri zihinde canlandıran benzetmeler olarak kullanılabilir; Kabalanın metafizik yapısı kendi kaynak geleneğine dayanır.

Bilinç ve belirme

Belirme tartışmasının en zor alanlarından biri bilinçtir. Nörobilim, bilinç durumlarıyla beyin etkinliği arasındaki ilişkileri giderek daha ayrıntılı biçimde incelemektedir. Görsel algı, dikkat, hafıza, karar verme ve öz-farkındalık gibi süreçler belirli sinir ağlarıyla ilişkilidir.

Bununla birlikte öznel tecrübenin fiziksel beyin etkinliğiyle nasıl ilişkilendiği, zihin felsefesinin ve bilinç araştırmalarının temel sorunlarından biri olmaya devam eder.

Zayıf belirme yaklaşımlarında bilinç, yeterli karmaşıklığa ulaşmış sinirsel örgütlenmenin sistem düzeyindeki özelliği olarak ele alınabilir. Güçlü belirme görüşleri zihinsel özelliklerin fiziksel açıklama karşısında daha yüksek ölçüde bağımsızlık taşıdığını savunur. Bu iki yaklaşımın ayrıldığı yer, bilincin fiziksel süreçlerle ilişkisinin nasıl anlaşılması gerektiğidir.

Kabala insanı yalnızca biyolojik bir sistem olarak tanımlayan bir kavram dili kullanmaz. Neşama (ruh) insanın ruhsal kapasitesini, Tanrı ile ilişkisini ve yaratılıştaki yerini ifade eder. Beynin fiziksel işleyişi nörobilimin alanıdır; Neşama ise Yahudi metafiziğinin insan anlayışına aittir.

İki alan böylece insanın farklı yönlerini farklı yöntemlerle inceler. Nörobilim beynin nasıl işlediğini araştırır. Kabala insanın ruhsal kimliğini, özgür iradesini ve Tanrı ile ilişkisini yaratılışın daha geniş düzeni içinde ele alır.

Evren, bilinç ve anlam

Modern felsefede bilinç ile evrenin temel yapısı arasında doğrudan bağlantı kuran görüşler de vardır. Panpsişizm, bilinç veya bilinç-benzeri özelliklerin gerçekliğin temel unsurlarından biri olduğunu savunan yaklaşımları kapsar. Kozmopsişizm ise evrenin bütünüyle bilinç arasında daha temel bir ilişki kurar. Bunlar çağdaş zihin felsefesindeki metafizik görüşlerdir.

Yahudi düşüncesinde yaratılışın anlamı Tanrı’nın iradesine dayanır. Evren yaratılmıştır ve varlığını Yaratıcı’dan alır. Kabalistik sistem, İlahi ışığın farklı yaratılış düzeylerinde farklı ölçülerde açığa çıkmasını ve bütün varoluşun kendi İlahi kaynağına sürekli bağımlılığını anlatır.

Bu çerçevede anlam, evrenin kendi kendine ürettiği bağımsız bir özellikten çok yaratılışın Yaratıcı ile ilişkisinden doğar. İnsan ise bilinç ve özgür irade sahibi bir varlık olarak bu anlamlı düzenin içinde sorumluluk taşır.

Belirme ile Kabala arasındaki yapısal yakınlık

Fraenkel’in emergence kavramından yararlandığı alanın merkezinde üç düşünce bulunur: ilişki, örgütlenme ve bütünleşme.

Sefirot daha karmaşık Partsufim içinde bütünleşir. Tohu’daki ayrışmış kuvvetler Tikun’da karşılıklı ilişki kurar. Aynı unsurların farklı düzenleri farklı bütünler meydana getirir.

Modern sistem düşüncesinde de örgütlenme biçimi belirleyicidir. Bütünün davranışı, yalnız hangi parçaların mevcut olduğuna değil, parçaların birbirleriyle nasıl ilişki kurduğuna bağlıdır.

Bu benzerlik, Fraenkel’in Kabalistik kavramları çağdaş okuyucuya aktarırken neden emergence dilini seçtiğini açıklar. Modern kavram burada eski öğretinin yerine geçmez; Sefirot, Partsufim ve Tikun arasındaki ilişkileri zihinde görünür hale getiren bir açıklama aracı olur.

Tikun ve insanın sorumluluğu

Bilimsel belirme, sistemlerde ortaya çıkan davranışları inceler. Tikun ise insanın yaratılıştaki görevini de içine alan bir Kabalistik kavramdır.

İnsan, mitsvaları, duası, ahlaki seçimleri ve Tanrı’ya yönelişiyle kendi hayatını ve çevresindeki ilişkileri biçimlendirir. Tora’nın insana yüklediği sorumluluk, yalnız bireyin iç dünyasını değil, aileyi, toplumu ve daha geniş yaratılış düzenini de etkiler.

Küçük eylemlerin daha büyük sistemlerde biriken sonuçları olması, emergence düşüncesiyle anlaşılabilecek bir ilişkidir. Yahudi düşüncesinde bu ilişkinin ahlaki yönünü Tora belirler. İnsan yalnız bir sistemin parçası değildir; seçimlerinden sorumlu bir varlıktır.

Tikun bu nedenle düzenlenmeyi, doğru ilişkiyi ve amacı birlikte taşır. Farklı güçlerin birbirini yok etmeden ortak bir bütün içinde işlemesi, hem Kabalistik yaratılış modelinde hem de insanın ruhsal görevinde merkezi bir yer tutar.

Ergas, Fraenkel ve modern belirme düşüncesi

Rabbi Yosef Ergas’ın Şomer Emunim’i Lurianik Kabalanın kendi kavramlarıyla konuşur. Tsimtsum, Sefirot, Şevirat ha-Kelim, Tikun ve yaratılışın dereceleri bu metafizik sistemin parçalarıdır.

Avinoam Fraenkel bu sistemi çağdaş okuyucuya aktarırken modern bilim ve sistem teorisinden benzetmeler kullanır. Kabbalah Overview ve ona eşlik eden açıklayıcı materyallerde Partsufim ile emergence arasındaki ilişkiye özel yer verir.

Modern bilim ise belirme kavramını karmaşık sistemlerin davranışını anlamak için kullanır. Fiziksel, biyolojik ve bilişsel düzeylerde parçalar ile bütün arasındaki ilişkileri deney, matematik ve modelleme yoluyla araştırır.

Bu üç kaynak alanı kendi sınırları içinde okunduğunda karşılaştırma berraklaşır. Ergas Kabalistik sistemi verir; Fraenkel çağdaş kavramsal köprüyü kurar; bilim ise belirme süreçlerini kendi yöntemleriyle araştırır.

Sonuç

Belirme kavramı, Kabalanın özellikle Sefirot, Partsufim ve Tikun kavramlarını çağdaş bir zihnin kavrayabilmesi için güçlü bir açıklama modeli sunar. Bütünün niteliği, yalnız parçalarının özelliklerinden değil, bu parçaların birbirleriyle kurduğu düzenden de doğar.

Lurianik Kabala’da da yaratılışın farklı kuvvetleri arasındaki ilişki merkezi önemdedir. Tohu ayrışmış kuvvetlerin dünyasını, Tikun ise bu kuvvetlerin daha dengeli ve bütünleşmiş ilişkiler içinde düzenlenmesini anlatır. Partsufim bu bütünleşmenin başlıca yapılarındandır.

Rabbi Yosef Ergas bu sistemi Kabalistik kaynakların diliyle açıklar. Avinoam Fraenkel ise modern emergence kavramını kullanarak aynı ilişkileri çağdaş okuyucu için görünür hale getirir.

Bilim parçaların etkileşiminden sistem özelliklerinin nasıl belirdiğini araştırırken Kabala yaratılışın İlahi düzenini ve insanın bu düzen içindeki sorumluluğunu açıklar. Aralarındaki en anlamlı kesişme, parçalar ile bütün arasındaki ilişkinin önemidir.

Kaynaklar

Rabbi Yosef Ergas, Şomer Emunim.

Rabbi Yosef Ergas, Shomer Emunim: The Introduction to Kabbalah, İngilizce çeviri, açıklamalar ve Kabbalah Overview: Avinoam Fraenkel, Urim Publications, 2. baskı, 2024.

Avinoam Fraenkel, Shomer Emunim — Kabbalah Explainer materyalleri.

Alan Brill, “Rabbi Joseph Ergas – Shomer Emunim: An Interview with Avinoam Fraenkel,” The Book of Doctrines and Opinions, 22 Mayıs 2022.

Stanford Encyclopedia of Philosophy, “Emergent Properties,” “The Unity of Science” ve “The Neuroscience of Consciousness.”