68 iddia Tüm iddialar Yeşaya 53 dosyası
171. İddia: Mezmurlar 80 ve 110’daki sağ el dili İsa’nın Maşiah olduğunu kanıtlar
Tehilim 80’de Tanrı’nın sağındaki bir adam için yardım istenir. Tehilim 110’da ise Tanrı birine “Sağımda otur” der. Her iki şiirde de sağ taraf anılır, ancak kimin konuştuğu ve sağdaki kişiye ilişkin ne söylendiği ayetten ayete değişir.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Tehilim 80’de Tanrı’nın sağındaki bir adam için yardım istenir. Tehilim 110’da ise Tanrı birine “Sağımda otur” der. Her iki şiirde de sağ taraf anılır, ancak kimin konuştuğu ve sağdaki kişiye ilişkin ne söylendiği ayetten ayete değişir.
Bu yorumu benimseyen Hristiyanlar, iki mezmurda da Tanrı’nın sağında bulunan kişinin İsa olduğunu söylerler. Tehilim 80’deki adamı Tehilim 110’da oturmaya çağrılan efendiyle bir tutarlar. Böylece İsa’nın Maşiah olarak Tanrı’nın yanında hüküm sürdüğü sonucuna varırlar.
Tanah’ın Cevabı:
“Sağ” sözcüğünün kimi ve neyi anlattığını her mezmurun kendi sahnesi belirler. Tehilim 80, İsrael’in kurtuluşu için edilen bir duadır. Tehilim 110’da ise Tanrı bir efendiye “Sağımda otur” der. Yahudi yorumlarında bu sözler Maşiah ile de ilişkilendirilmiştir. Hiçbiri Nasıralı İsa’yı adlandırmaz.
Tehilim 80, Tanrı’ya “İsrael’in Çobanı” diye seslenir; Efrayim, Binyamin ve Manaşşe için yardım ister. Mısır’dan çıkarılıp ülkeye dikilen asma, yani üzüm bitkisi, İsrael’i anlatır (80:9–16). Halk, zarar görmüş asmanın yeniden korunmasını ve Tanrı’nın yüzünü parlatmasını, yani onlara yeniden iyilik ve yakınlık göstermesini ister.
Masoretik 80:18’de תְּהִי־יָדְךָ עַל־אִישׁ יְמִינֶךָ עַל־בֶּן־אָדָם אִמַּצְתָּ לָּךְ denir: “Elin sağındaki adamın üzerinde olsun, kendin için güçlendirdiğin insan oğlunun üzerinde.” Bu, Tanrı’nın elinin onun üzerinde olması için edilen yardım duasıdır. Tanrı’nın elinin o kişinin üzerinde olması, onu koruması ve güçlendirmesi için edilen duayı anlatır. Ayette kişinin gökte Tanrı’nın sağında bir tahtta oturduğu söylenmez. Hemen ardından topluluk, Tanrı’dan kendisine yeniden yaşam vermesini ister (80:19–20).
Tehilim 80’in Aramice Targumu, 16. ayette Tanrı’nın güçlendirdiği kişi için “Kral Maşiah” der. İbn Ezra da ilgili açıklamasında İsrael ve Maşiah ben Efrayim yorumlarına yer verir. Bu yorumlar ayeti Maşiah’a bağlar. Geleneksel İbranice metin ise burada kişinin adını veya “Kral Maşiah” unvanını vermez. Maşiah’a yapılan bir yorum, onun kimliğini ayrıca İsa olarak belirlemez.
Tehilim 110:1’de נְאֻם יְהוָה לַאדֹנִי שֵׁב לִימִינִי, “Haşem’in efendime sözü: Sağımda otur” denir. 110:2’de yönetim asasının Siyon’dan uzanması anlatılır. Adoni, “efendim”, insanlar için de kullanılan bir saygı ve yetki ifadesidir. “Efendim” ile Tanrı’nın adı İbranice metinde iki ayrı sözcüktür.
Midraş Tehilim, 110. mezmurdaki sözü Avraam’ın savaşıyla ilişkilendirdiği gibi Maşiah hakkında da kullanır. Midraş, ayetler üzerine yapılan Yahudi yorumlarını içeren bir kaynak türüdür. Başka bir midraş açıklaması Kral Maşiah’ın Tanrı’nın sağında oturtulmasından söz eder. Aynı ayetin farklı kişilere uygulanması, her uygulamanın mezmurun tek mümkün anlamı olduğunu göstermez. Bu yorumlarda İsa’nın çarmıhı, dirilişi ve ikinci gelişi de anlatılmaz.
“Sağ” sözü Tanrı’nın yardımını anlatmak için başka yerlerde de kullanılır. Tehilim 16:8 ve 109:31’de Tanrı kişinin sağındadır. Bu örnekler, Tanrı’nın birinin sağında olmasının Tanrı’nın o kişiye desteğini de anlatabildiğini gösterir. Bu yüzden 80. ve 110. mezmurlarda aynı yönün anılması, ikisindeki kişinin de İsa olduğunu kanıtlamaz. Tanah’ın vaat ettiği kral, adalet, barış ve İsrael’in toplanması gibi sonuçlarla tanımlanır (Yeşaya 11:1–12, Yeremya 23:5–8, Yehezkel 37:21–28). Sağ tarafla ilgili sözler bu vaatlerin gerçekleştiğini göstermez.
Tanah kaynakları: Tehilim 80, özellikle Masoretik 80:9–20; Tehilim 110; Tehilim 16:8; 109:31; I Divre HaYamim 29:23; Yeşaya 11:1–12; Yeremya 23:5–8; Yehezkel 37:21–28. Yorumlar: Targum Tehilim 80:16; İbn Ezra, Tehilim 80:18–19; Midraş Tehilim 110:1 ve 2:9.
172. İddia: Mezmurlar 89 Maşiah’ın ulusları yargılayıp sonsuza dek hükmedeceğini bildirir
Tehilim 89, Tanrı’nın David’e ve onun soyuna verdiği sözü anlatır. David’in soyundan gelenlerin kuşaklar boyunca tahtta kalması bu sözün parçasıdır. Mezmur aynı zamanda bu krallığın ne duruma düştüğünü de anlatır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Tehilim 89, Tanrı’nın David’e ve onun soyuna verdiği sözü anlatır. David’in soyundan gelenlerin kuşaklar boyunca tahtta kalması bu sözün parçasıdır. Mezmur aynı zamanda bu krallığın ne duruma düştüğünü de anlatır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Tehilim 89’un Maşiah’ın ulusları yargılayacağını ve sonsuza dek hükmedeceğini bildirdiğini ileri sürerler. David’in soyuna verilen taht vaadini İsa’nın sonsuz hükmü olarak okurlar. Onlara göre İsa gökte hüküm sürerek bu vaadi gerçekleştirmiştir.
Tanah’ın Cevabı:
Tehilim 89, Tanrı’nın David’e verdiği soy ve krallık vaadini anlatır. Ulusların yargılanacağı iddiasına dayanak gösterilen ayetlerin konusu, David’le yapılan antlaşmadır. David’in soyuna verilen kalıcı vaat de tek başına Nasıralı İsa’yı tanımlamaz.
İddianın kaynağında “ulusları yargılayacak” sözü için Tehilim 89:3–5 gösterilir. Bu ayetler Tanrı’nın David’le yaptığı antlaşmadan ve David’in soyuyla tahtının sürmesinden söz eder. Ulusların yargılanması bu ayetlerde yer almaz. İbranice ve bazı Hristiyan baskılarındaki ayet numaraları bir sayı farklı olsa da gösterilen aralık iddiayı karşılamaz.
Masoretik 89:4–5’te כָּרַתִּי בְרִית לִבְחִירִי נִשְׁבַּעְתִּי לְדָוִד עַבְדִּי עַד־עוֹלָם אָכִין זַרְעֶךָ וּבָנִיתִי לְדֹר־וָדוֹר כִּסְאֲךָ denir: “Seçtiğimle antlaşma yaptım, kulum David’e yemin ettim. Soyunu sonsuza dek sürdüreceğim, tahtını kuşaktan kuşağa kuracağım.” Zar’akha “soyun”, le-dor va-dor ise “kuşaktan kuşağa” demektir.
David’in soyuna ve tahtına verilen kalıcı söz, Maşiah beklentisiyle ilişkilidir. İddiada sonsuz hüküm için ayrıca 89:35–37 gösterilir; bu bölüm de antlaşmanın bozulmamasından ve David’in soyunun sürmesinden söz eder. Hanedan, aynı aileden gelen ve birbirinin yerine geçen yöneticilerin soyudur. David’in hanedanının sürmesi için tahtta oturan kişinin hiç ölmemesi gerekmez. Ayetlerde verilen söz David’in soyuyla ilgilidir.
Şemuel Bet 7:12–16 da David’in soyunu ve krallığını anlatır. Tehilim 89:30–33’te oğulları Tora’yı terk ederse cezalandırılacakları, buna rağmen Tanrı’nın bağlılığını bütünüyle kaldırmayacağı söylenir.
Mezmur, vaadin ardından hanedanın yaşadığı krizi de anlatır. 89:39’da Tanrı’nın meshedilmişine öfkelendiğinden, 89:45’te tahtın yere indirildiğinden yakınılır. Şair, kralın ağır yenilgisini anlatırken Tanrı’nın kalıcı vaadine dayanır. Görünmez bir gök tahtından söz etmek, şairin yere indirildiğini söylediği tahtın ve yenilginin yerini tutmaz.
David soyundan gelecek doğru kralın görevleri peygamberlerde açıklanır: Yeremya 23:5–8 adaletli yönetimi ve İsrael’in güvenliğini, Yeşaya 11:1–12 barışı ve sürgünlerin toplanmasını bildirir. Bir kralın bu vaatleri yerine getirdiğini söylemek için halkın güvende yaşadığını, barışın kurulduğunu ve sürgündekilerin toplandığını göstermek gerekir. Tehilim 89, İsa’nın adını veya onun gökte hüküm sürerek bu vaatleri tamamladığını söylemez.
Tanah kaynakları: Tehilim 89, özellikle Masoretik 89:4–5, 30–33 ve 39–45; Şemuel Bet 7:12–16; Yeremya 23:5–8; Yeşaya 11:1–12.
178. İddia: Rabbinik yorumlar İsa’dan sonra Maşiah anlayışını değiştirdi
Tanah’ta David’in soyundan bir kralın geleceği bildirilir. Yeşaya kitabında ise hem İsrael halkına “kulum” denir hem de kulun yaşadığı acılardan söz edilir. Bu yüzden iki soru ayrı ayrı ele alınır. Yahudi kaynakları Maşiah’ı nasıl anlatır ve Yeşaya’daki acı çeken kulu kiminle ilişkilendirir?
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Tanah’ta David’in soyundan bir kralın geleceği bildirilir. Yeşaya kitabında ise hem İsrael halkına “kulum” denir hem de kulun yaşadığı acılardan söz edilir. Bu yüzden iki soru ayrı ayrı ele alınır. Yahudi kaynakları Maşiah’ı nasıl anlatır ve Yeşaya’daki acı çeken kulu kiminle ilişkilendirir?
Bu iddiayı öne süren Hristiyanlar, hahamların İsa’nın yaşadığı çağdan sonra Maşiah anlayışını değiştirdiğini söylerler. Onlara göre hahamlar önceleri Maşiah’ı tek bir kişi olarak beklerken sonradan onu bir fikir ya da tek bir kişi gibi anlatılan bir topluluk olarak açıklamaya başlamışlardır.
Tanah’ın Cevabı:
İsa’dan sonraki rabbinik kaynaklar Maşiah’ı bir kişi olarak anlatmaya devam eder. Bu kaynaklarda öldürülen Maşiah ben Yosef ile ondan ayrı bir kişi olarak Maşiah ben David anlatılır. Dolayısıyla “Hahamlar İsa’dan sonra kişisel Maşiah inancını bıraktı” iddiası, kendi sözlerine dayanılan kaynaklarla uyuşmaz.
Talmud’un Sukka 52a bölümü, Zekeriya 12:10’daki yas için iki açıklama aktarır. Açıklamalardan biri yası Maşiah ben Yosef’in öldürülmesine, diğeri insanı kötülüğe iten eğilimin ortadan kaldırılmasına bağlar. Aynı tartışma Maşiah ben David’den de söz eder. Bu anlatı İsa’nın ölümünü ve ikinci gelişini anlatmaz. İsa’dan sonra yazıya geçirilen bir Yahudi kaynağında öldürülen bir Maşiah’ın açıkça anlatıldığını gösterir.
Sanhedrin 98b, Maşiah’ın adlarıyla ilgili bir tartışmada Yeşaya 53:4’ü kullanır. Targum Yonatan, 52:13’te “kulum Maşiah” der. Fakat devamında İsrael evinin aşağılanmasını ve halkın artakalanının Maşiah’ın krallığını görmesini anlatır (52:14, 53:10). Yahudi yorumlarının İsa’dan sonra acı çeken bir Maşiah düşüncesini tümüyle sildiği iddiasını, bizzat gösterilen metinler böylece çürütür.
Yeşaya 53’ün Aramice aktarımı kulu Maşiah diye adlandırır. Aynı Maşiah’a halk için dua etme, Mabet’i kurma ve sürgünleri toplama görevi verir. Aramice aktarım, eylemleri anlatırken İsrael’i, ulusları ve Maşiah’ı ayrı ayrı adlandırır. İsrael’in çektiği acı ile Maşiah’ın yapacağı işler ayrı özneler üzerinden anlatılır. Dolayısıyla Aramice kaynak, İsa’dan sonra insan Maşiah beklentisinin terk edildiği iddiasını kendi anlattığı hükümdarla çürütür. (Yeşaya 52:13–53:12).
Yeşaya’nın kendi adlandırması, sonraki yorumlardan bağımsızdır. Haşem 41:8–9, 44:1–2, 44:21 ve 49:3’te İsrael veya Yaakov’a kulum diye seslenir. Ulusal okumanın Raşi’den önce bilindiğini üçüncü yüzyılda yazan Origenes de kaydeder. Contra Celsum 1.55’te bir Yahudi muhatap, zulüm görmüş ve uluslar arasına dağılmış Yahudi halkının peygamberlikte tek kişi gibi anlatıldığını söyler. Bu tanıklık, Raşi’nin yorumun ilk sahibi olduğu savıyla bağdaşmaz.
İddianın dayandığı tartışmalarda Raşi, İbn Ezra ve Radak gibi ortaçağ yorumcularından da alıntılar yapılır. Bu yazarlar İsa’dan yaklaşık bin yıl sonra yaşamıştır. Onlardan alınan yorumlar kendi dönemlerindeki görüşleri gösterir. İsa’dan önce insanların genel olarak ne düşündüğünü belirlemek için daha eski kaynaklar gerekir. Yahudi ve Hristiyan yorumcular arasındaki tartışmaların bazı yorumları etkilemiş olması da ayrıca kaynaklarla incelenmesi gereken tarihsel bir sorudur.
Tanah, David soyundan gelecek adil kral ve onun dönemine ilişkin vaatleri Hristiyanlıktan önce bildirmiştir. Yeşaya 11:1–12 adalet, barış, Tanrı bilgisinin yayılması ve İsrael’in toplanmasını anlatır. Yeremya 23:5–8 halkın güvenliğini bildirir. Yehezkel 37:21–28 halkın birleşeceğini ve kutsal yerin aralarında bulunacağını söyler. Şemuel Bet 7:12–16 da David’in soyu ve krallığı hakkında söz verir.
Yahudi kaynaklarında Maşiah bir kişi olarak anlatılır. Aynı yorum geleneğinde Yeşaya’nın kulunu İsrael halkı olarak okuyan açıklamalar da korunmuştur. Bir ayetin Maşiah’a uygulanması, onun İsa’yı tanımladığını tek başına göstermez. Tanah’taki vaatlerin gerçekleştiğini göstermek gerekir. Yahudi kaynaklarında kişisel Maşiah beklentisinin kaybolduğu veya bu kaynakların İsa’yı vaat edilen kral olarak tanıdığı sonucuna varılamaz.
Tanah kaynakları: Yeşaya 41:8–9; 44:1–2, 21; 49:3; Yeşaya 11:1–12; Yeremya 23:5–8; Yehezkel 37:21–28; Şemuel Bet 7:12–16. Yorum ve tarih kaynakları: Sukka 52a; Sanhedrin 98b; Targum Yonatan, Yeşaya 52:13–53:12; Origenes, Contra Celsum 1.55.
182. İddia: Hristiyanlığın iki bin yıldır var olması İsa’nın tarihsel kişi olduğunu ve iddialarının ciddiye alınması gerektiğini gösterir
Hristiyanlık birinci yüzyılda ortaya çıktı ve zamanla geniş bir alana yayıldı. Hristiyanlığın nasıl yayıldığı ve Nasıralı İsa’nın hayatı hakkında neler bilindiği, tarihle ilgili iki ayrı sorudur. İsa hakkında ileri sürülen Maşiah iddiası ise Tanah’ın vaat ettiği kralın yapacağı işlerle ilgilidir.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Hristiyanlık birinci yüzyılda ortaya çıktı ve zamanla geniş bir alana yayıldı. Hristiyanlığın nasıl yayıldığı ve Nasıralı İsa’nın hayatı hakkında neler bilindiği, tarihle ilgili iki ayrı sorudur. İsa hakkında ileri sürülen Maşiah iddiası ise Tanah’ın vaat ettiği kralın yapacağı işlerle ilgilidir.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, İsa hiç yaşamamışsa milyonlarca insanın iki bin yıl boyunca ona inanmasının ve inançlarını dünyaya yaymasının açıklanmasının güç olacağını söylerler. Hristiyanlığın bu kadar uzun süre var olmasını, İsa’nın tarihsel bir kişi olduğunu ve onun hakkındaki Hristiyan iddialarının dikkate alınması gerektiğini gösteren bir neden sayarlar.
Tanah’ın Cevabı:
Hristiyanlığın ortaya çıkışı ve yayılması, tarihçilerin açıklaması gereken gerçek bir olaydır. İsa’nın yaşayıp yaşamadığı ise eski kayıtlar incelenerek araştırılır. Tarihçilerin çoğu, Nasıralı İsa’nın birinci yüzyılda yaşamış bir kişi olduğunu kabul eder. Bu sonuç, ilk yüzyıllardan kalan farklı kaynakların birlikte incelenmesine dayanır. Daha sonra kaç kişinin İsa’ya inandığı, bu kayıtların yerini tutmaz.
Erken Hristiyan yazıları ile Yosefus ve Tacitus gibi daha sonraki tarihçilerin metinleri bu araştırmada kullanılır. Bu kaynakların her biri ne zaman yazıldığı, ne söylediği ve o bilginin ne kadar güvenilir olduğu bakımından ayrı ayrı değerlendirilir. Bir kişinin yaşamış olması, onun hakkında sonradan anlatılan her olayın doğru olduğunu kendiliğinden göstermez.
Yahudi tarihçi Joseph Klausner de Jesus of Nazareth adlı çalışmasında İsa’yı tarihsel bir kişi olarak incelemiştir. Bir kişinin yaşamış olması, Tanah’ın Maşiah için saydığı görevleri yerine getirdiğini göstermez.
Bir inancın uzun süre yaşaması ve geniş kitlelere yayılması, o inancın tarihsel etkisini gösterir. Taraftar sayısı veya inananların inançları uğruna fedakarlık yapması, öğretinin bütün iddialarını kendi başına doğrulamaz. Şemot 32’de büyük bir topluluk altın buzağıya yönelir. Melahim Alef 18’de Baal peygamberleri sayıca çoktur. Bu iki olayda da sayı, izlenen yolun doğruluğunu sağlamaz. Devarim 7:7’de İsrael’in sayıca büyük olduğu için seçilmediği söylenir.
Devarim 13:2–6, bir kişinin söylediği işaret gerçekleştiğinde de, o kişi halkı başka ilahlara yöneltiyorsa çağrısına uyulmamasını emreder. Tora, etkileyici bir olayın veya geniş desteğin Tanrı’ya bağlılığın ölçüsü yerine geçmesine izin vermez.
Maşiah kimliği ise Tanah’ın bildirdiği vaatlerle değerlendirilir. Yeşaya 11:1–12 adalet, barış ve İsrael’in toplanmasını anlatır. Yeremya 23:5–8 David soyundan adil kralı ve halkın güvenliğini bildirir. Yehezkel 37:21–28 halkın birleşmesini ve kutsal yerin yeniden halk arasında bulunmasını anlatır. İsa’nın tarihsel varlığına ilişkin kayıtlar bu olayların gerçekleştiğini göstermez. Hristiyanlığın iki bin yıl sürmesi de bu vaatlerin yerine geldiğine kanıt olamaz.
Tanah kaynakları: Devarim 7:7; 13:2–6; Şemot 32; Melahim Alef 18; Şemuel Bet 7:12–16; Yeşaya 11:1–12; Yeremya 23:5–8; Yehezkel 37:21–28. Tarih araştırmaları: Joseph Klausner, Jesus of Nazareth; E. P. Sanders, The Historical Figure of Jesus; Robert E. Van Voorst, Jesus Outside the New Testament.
183. İddia: Bazı Yahudiler İsa’nın varlığını Maşiah iddiasından kaçmak için reddediyor
İsa’nın birinci yüzyılda yaşayıp yaşamadığı, eldeki tarih kayıtlarıyla araştırılır. Bu konuda farklı görüşlerin bulunması, her bir insanın o görüşe hangi nedenle ulaştığını kendiliğinden göstermez. İsa’nın Maşiah olup olmadığı ise Tanah’taki vaatlerle değerlendirilir.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
İsa’nın birinci yüzyılda yaşayıp yaşamadığı, eldeki tarih kayıtlarıyla araştırılır. Bu konuda farklı görüşlerin bulunması, her bir insanın o görüşe hangi nedenle ulaştığını kendiliğinden göstermez. İsa’nın Maşiah olup olmadığı ise Tanah’taki vaatlerle değerlendirilir.
Bu iddiayı savunan Hristiyanlar, bazı Yahudilerin İsa’nın tarihsel varlığını kesin biçimde reddettiğini söylerler. Onlara göre bu reddin nedeni, İsa’nın Maşiah olduğunu göstermek için öne sürülen gerekçelerle karşılaşmaktan kaçınmaktır.
Tanah’ın Cevabı:
Bir kişinin İsa’nın tarihsel varlığı hakkındaki görüşü, o görüşün nedenini tek başına açıklamaz. Görüşün doğruluğu da dayandığı kaynaklara ve gerekçelere bağlıdır. Bazı kişilerin görüşünden hareketle Yahudilerin İsa’nın Maşiah olduğunu bildiği ve bundan kaçtığı sonucu çıkarılamaz.
Yahudi tarihçi Joseph Klausner, Jesus of Nazareth adlı çalışmasında İsa’yı birinci yüzyılda yaşamış bir Yahudi olarak incelemiştir. Buna rağmen onu Tanah’ın beklediği Maşiah olarak kabul etmez. David Flusser de tarihsel İsa’yı Yeruşalayim’deki İkinci Tapınak’ın, yani İkinci Bet HaMikdaş’ın ayakta olduğu dönemin Yahudi yaşamı içinde araştırmıştır. Bu iki örnekte Yahudi araştırmacılar İsa’nın tarihsel varlığını ele almıştır. İsa’yı tarihte yaşamış bir insan olarak incelemek, onun Tanah’ın vaat ettiği kral olduğunu göstermez.
Tarihçilerin çoğu İsa’nın yaşamış bir kişi olduğunu kabul eder. İsa’nın hiç yaşamadığını savunanlar arasında Yahudi olanlar da olmayanlar da bulunur. Bu görüş daha geniş bir tarih tartışmasının parçasıdır. Bu görüşün neye dayandığını anlamak için onu savunan kişinin gösterdiği kaynaklar incelenir.
Tanah’ın Maşiah için bildirdiği vaatler ayrı bir inceleme konusudur. Şemuel Bet 7:12–16’da David’in kendi soyundan gelecek krallık hakkında söz verilir. Yeşaya 11:1–12’de Yişay’ın kökünden gelen yöneticinin adaleti, barış ve İsrael’in dağılmışlarının toplanması anlatılır.
Yeremya 23:5–8, David soyundan adil kralın günlerinde Yehuda’nın kurtulacağını ve İsrael’in güven içinde yaşayacağını bildirir. Yehezkel 37:21–28, halkın toplanmasını ve birleşmesini, David soyundan yönetimi ve Tanrı’nın kutsal yerini anlatır. Bir kişinin tarihsel kayıtlarda anılması, bu vaatlerin gerçekleştiğini göstermez.
Tacitus bir infazı, Plinius ise bir topluluğun ibadetini anlatır. Bu kayıtlar tarih araştırmalarında kullanılır. Fakat bu kayıtlar Yeşaya ve Yehezkel’de bildirilen görevlerin yerine getirildiğini söylemez. İsa’nın yaşamış olması tek başına Maşiah olduğuna kanıt vermez. Bu nedenle tarihsel varlığına itiraz eden bazı kişilerin, onun Maşiah olduğunu bildikleri için bundan kaçtıkları sonucu çıkarılamaz.
Tanah kaynakları: Şemuel Bet 7:12–16; Yeşaya 11:1–12; Yeremya 23:5–8; Yehezkel 37:21–28; Devarim 30:3–5. Tarih araştırmaları: Joseph Klausner, Jesus of Nazareth; David Flusser, Jesus.
184. İddia: Tacitus’un Christus kaydı Hristiyan anlatısını doğrular
Romalı tarihçi Tacitus, Neron döneminde Hristiyanların cezalandırılmasını anlatırken topluluğun adını aldığı kişiye de değinir. Bu kişiden Latince metinde Christus diye söz eder. Tacitus’un hangi olayları kayda geçirdiği ve bunları nereden öğrenmiş olabileceği, kaydın neyi doğruladığını belirler.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Romalı tarihçi Tacitus, Neron döneminde Hristiyanların cezalandırılmasını anlatırken topluluğun adını aldığı kişiye de değinir. Bu kişiden Latince metinde Christus diye söz eder. Tacitus’un hangi olayları kayda geçirdiği ve bunları nereden öğrenmiş olabileceği, kaydın neyi doğruladığını belirler.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Tacitus’un Christus’un Pontius Pilatus döneminde idam edildiğini ve hareketin Yahudiye’den Roma’ya yayıldığını yazmasına dayanırlar. Roma tarihçisinin verdiği bilgiyi Hristiyan kaynaklarından bağımsız bir tanıklık sayar ve İsa hakkındaki Hristiyan anlatısını desteklediğini söylerler.
Tanah’ın Cevabı:
Tacitus’un kaydı tarihsel açıdan önemlidir. Annales 15.44’te, Hristiyanların adını aldığı Christus’un İmparator Tiberius döneminde Pontius Pilatus tarafından ölüm cezasına çarptırıldığını yazar. Tiberius o sırada Roma imparatoruydu, Pilatus da Roma’nın Yahudiye’deki yöneticisiydi. Hareketin Yahudiye’den Roma’ya yayılmasından ve Neron döneminde Hristiyanların cezalandırılmasından da söz eder.
Latince cümlede auctor nominis eius Christus Tiberio imperitante per procuratorem Pontium Pilatum supplicio adfectus erat denir. Tacitus, Christus’un Tiberius’un hükümdarlığı sırasında Pilatus tarafından ölüm cezasına çarptırıldığını bildirir. Bu, erken Hristiyan yazılarının dışında bulunan önemli bir Roma tanıklığıdır.
Kayıt, bir idamı ve bu kişinin adını taşıyan hareketin yayılmasını anlatır. Tacitus, İsa’nın doğumunu, öğretilerinin doğruluğunu, boş mezarı veya dirilişini anlatmaz. Onun Tanah’ın bildirdiği Maşiah olduğunu da söylemez. Bir kişinin idam edildiğine ilişkin kayıt, ölümünden sonra gerçekleştiği ileri sürülen başka bir olayı kendiliğinden doğrulamaz.
Tacitus bu satırları olaylardan yıllar sonra, ikinci yüzyılın başında yazmıştır. Christus hakkındaki bilgisini hangi kaynaktan aldığını belirtmez. Resmi kayıtları, başka tarihçileri veya çevresinde dolaşan bilgileri kullanmış olup olmadığı tartışılır. Metin bir Roma tarihçisine aittir. Ancak Tacitus’un bu bilgiyi Hristiyanlardan bağımsız olarak edinip edinmediği eldeki cümleden kesinleşmez.
Pilatus’un görevinin adı Tacitus’un metninde ve döneme ait yazıtta farklıdır. Tacitus ona procurator der. Caesarea’da bulunan ve Pilatus’un dönemine ait yazıtta ise praefectus Iudaeae, “Yehuda prefekti”, unvanı yer alır. Prefekt, burada Roma’nın bir bölgeyi yönetmek üzere görevlendirdiği kişi için kullanılır. Bu fark Tacitus’un idam hakkındaki kaydını tek başına geçersiz kılmaz. Yazıt Pilatus’un görevini doğrular. İsa’nın yargılanması veya dirilişi hakkında bilgi vermez.
Tanah’ın Maşiah’a ilişkin vaatleri ise farklı bir sorudur. Yeşaya 11:1–12 adalet, barış ve İsrael’in toplanmasını anlatır. Yeremya 23:5–8 David soyundan adil kralı ve halkın güvenliğini bildirir. Yehezkel 37:21–28 halkın birleşmesini ve kutsal yerin yeniden halk arasında bulunmasını anlatır. Tacitus bu vaatlerin gerçekleştiğini bildirmez. Devarim 13:2–6 da gerçekleşen bir işaretin Tanrı’nın buyruğuna aykırı bir öğretiyi doğrulamayacağını söyler. Tacitus’un verdiği idam kaydı, dirilişi veya İsa’nın Tanah’ın vaat ettiği kral olduğunu doğrulamaz.
Tarihsel kaynaklar: Tacitus, Annales 15.44, Latince metin; Caesarea’daki Pilatus yazıtı; Robert E. Van Voorst, Jesus Outside the New Testament. Tanah kaynakları: Devarim 13:2–6; Yeşaya 11:1–12; Yeremya 23:5–8; Yehezkel 37:21–28.
185. İddia: Suetonius’un Chrestus kaydı İsa’yı doğrular
Romalı yazar Suetonius, İmparator Claudius döneminde Roma’da çıkan karışıklıklarla ilgili kısa bir kayıt bırakmıştır. Karışıklıkların ardında Chrestus adında birinin olduğunu söyler. Bu adın kimi anlattığını anlamak için hem yazılışına hem de yazarın olay hakkında verdiği ayrıntılara bakılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Romalı yazar Suetonius, İmparator Claudius döneminde Roma’da çıkan karışıklıklarla ilgili kısa bir kayıt bırakmıştır. Karışıklıkların ardında Chrestus adında birinin olduğunu söyler. Bu adın kimi anlattığını anlamak için hem yazılışına hem de yazarın olay hakkında verdiği ayrıntılara bakılır.
Bu yorumu savunan Hristiyanlar, Chrestus adını, İsa için kullanılan Latince Christus ile ilişkilendirirler. Onlara göre Suetonius, Roma’da İsa hakkında çıkan tartışmaları kaydetmiştir ve bu kayıt erken Hristiyan anlatısını doğrular.
Tanah’ın Cevabı:
Suetonius, Claudius 25.4’te imparatorun, Chrestus’un kışkırtmasıyla sürekli karışıklık çıkaran Yahudileri Roma’dan sürdüğünü yazar. Bu kısa cümlede Chrestus’un kim olduğu açıklanmaz. Nasıralı İsa’nın adı, yaşamı ve ölümü de anılmaz.
Latince ifade Iudaeos impulsore Chresto assidue tumultuantis Roma expulit şeklindedir. Metindeki ad Chrestus’tur. Bu ad antik dünyada bir kişisel ad olarak kullanılır. Ayrıca İsa için kullanılan Christus ile ses ve yazım bakımından benzerlik taşır.
Bazı araştırmacılar kaydın İsa hakkındaki tartışmaları anlattığını düşünür. Başka araştırmacılar Chrestus’un farklı bir kişi olabileceğini söyler. Cümle bu kimliği kesinleştirecek ayrıntı vermez.
Kayıt İsa hakkındaki tartışmalarla ilgiliyse, Roma’daki bir topluluğun İsa hakkında anlaşmazlık yaşadığına dolaylı kanıt sağlar. Suetonius burada İsa’nın doğumunu, öğretilerini, Pilatus tarafından yargılanmasını veya dirilişini anlatmaz. Suetonius, Claudius döneminde yaşanan karışıklık için “İsa Roma’daydı ve karışıklığı bizzat yönetti” diyen bir görgü tanığı da aktarmaz.
Dio Kassius, Roma Tarihi 60.6.6’da Claudius’un Yahudilerin toplantılarını yasakladığını, kalabalık oldukları için onları şehirden çıkarmadığını yazar. Suetonius ise şehirden çıkarma sözünü kullanır. Araştırmacılar iki kayıt için farklı açıklamalar verir. Biri, yazarların aynı kararı farklı biçimde anlatmış olmasıdır. Diğeri, Claudius’un farklı zamanlarda iki ayrı önlem almış olmasıdır. İki kısa kayıttan bütün ayrıntıları kesin bir olay dizisi olarak çıkarmak güçtür.
Suetonius, Nero 16.2’de ayrıca Hristiyan adlı bir topluluğun cezalandırıldığını yazar. Bu, o dönemde böyle bir topluluğun varlığına ilişkin başka bir Roma kaydıdır. Yazar bu bölümde de kurucunun yaşamını anlatmaz. Roma yangını ise aynı eserde ayrı bir bölümde, Nero 38’de anlatılır.
Tanah’ın Maşiah hakkındaki vaatleri başka bir sorudur. Yeşaya 11:1–12 adalet, barış ve İsrael’in toplanmasını anlatır. Yeremya 23:5–8 David soyundan adil kralı ve halkın güvenliğini bildirir. Yehezkel 37:21–28 halkın birleşmesini ve kutsal yerin yeniden kurulmasını anlatır. Chrestus adının İsa’yla ilişkilendirilmesi, Roma’da neyin tartışılmış olabileceğine dair bir yorumdur. Suetonius’un kaydı İsa’nın yaşamını doğrulamaz ve Maşiah’la ilgili bu vaatlerin gerçekleştiğini göstermez.
Roma kaynakları: Suetonius, Claudius 25.4; Suetonius, Nero 16.2 ve 38; Dio Kassius, Roma Tarihi 60.6.6. Tanah: Yeşaya 11:1–12; Yeremya 23:5–8; Yehezkel 37:21–28.
186. İddia: Thallus’un karanlık kaydı çarmıh olayını doğrular
İsa’nın çarmıhta öldüğü sırada gündüzün karardığı anlatılır. Eski tarihçi Thallus’un da bir karanlıktan söz ettiği, daha sonra yaşamış bir yazarın aktarımından bilinir. Bu kaydın neyi anlattığını görmek için Thallus’un hangi sözlerinin günümüze nasıl ulaştığına bakılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
İsa’nın çarmıhta öldüğü sırada gündüzün karardığı anlatılır. Eski tarihçi Thallus’un da bir karanlıktan söz ettiği, daha sonra yaşamış bir yazarın aktarımından bilinir. Bu kaydın neyi anlattığını görmek için Thallus’un hangi sözlerinin günümüze nasıl ulaştığına bakılır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Thallus’un çarmıh sırasında yaşanan karanlığı güneş tutulması olarak açıkladığını söylerler. Eserini yaklaşık MS 52’de yazdığını kabul ederler. Buna dayanarak Thallus’un olaya yakın bir zamanda yazılmış bağımsız bir tanıklık bıraktığını ileri sürerler.
Tanah’ın Cevabı:
Thallus’un tarih kitabı elimizde değildir. Thallus’un söylediği ileri sürülen sözü, üçüncü yüzyılda yazan Hristiyan tarihçi Julius Africanus’un açıklamasından öğreniyoruz. Africanus’un ilgili açıklaması da daha sonraki Bizans yazarı Georgios Synkellos tarafından aktarılmıştır. Bu nedenle Thallus’un kendi cümlesini ve çevresindeki anlatıyı doğrudan okuyamıyoruz.
Africanus, Thallus’un bir karanlığı güneş tutulması olarak açıkladığını söyler ve buna karşı çıkar. Africanus bu karanlığı İsa’nın ölümüyle ilişkilendirir.
Ancak Thallus’un özgün metni elimizde olmadığı için Thallus’un İsa, çarmıh, Yahudiye veya belirli bir tarih hakkında ne yazdığını belirleyemiyoruz. Africanus farklı bir karanlık kaydını kendi bildiği olayla ilişkilendirmiş de olabilir.
Thallus’un eserini yazdığı yıl da kesin olarak bilinmez. MS 52 önerisi, eski bir kayıtta yazılan tarihte düzeltme yapılmasına dayanır. Bu düzeltmenin doğru olup olmadığı tartışmalıdır. Bazı araştırmacılar erken bir tarih önerirken başkaları eldeki bilgilerin kesin tarih vermeye yetmediğini belirtir. Bu yüzden “Thallus MS 52’de çarmıh karanlığını kaydetti” cümlesi, elde kalan kaydın desteklediğinden daha kesin bir ifade olur.
Africanus’un tutulmaya itirazında Ay’ın evreleriyle ilgili doğru bir ayrım vardır. Pesah dolunay zamanına denk gelir. Güneş tutulmasının olabilmesi için Ay’ın Dünya ile Güneş arasında olduğu yeniay zamanı gerekir. Fakat Thallus’un hangi olayı anlattığını bilmeden, bu hesap Thallus’un çarmıh gününü kaydettiğini göstermez.
Tanah’ta da gündüzün kararması bir hükmü veya yaklaşan bir günü anlatmak için kullanılır. Amos 8:4–10’da yoksulların ezilmesi ve hileli ticaret hakkında hüküm bildirilirken güneşin öğle vakti batmasından söz edilir. Yoel 2:30–31, Haşem’in büyük günü öncesindeki işaretleri anlatır. Bu ayetler Thallus’un belirli bir olayı kaydettiğini söylemez.
Maşiah’ın kimliğini değerlendirmek için Tanah’ın o kral hakkında bildirdiği olaylara bakılır. Yeşaya 11:1–12 adalet, barış ve İsrael’in toplanmasını anlatır. Yeremya 23:5–8 halkın güvenliğini bildirir. Yehezkel 37:21–28 halkın birleşmesini ve kutsal yerin yeniden aralarında bulunmasını anlatır. Africanus’un aktarımı, Thallus’un çarmıh gününü kaydettiğini kanıtlamaz. Karanlığa ilişkin bu kayıt, Tanah’ın Maşiah için saydığı görevlerin gerçekleştiğini de göstermez.
Metin kaynağı: Julius Africanus, Chronographiai, 18. parça, Georgios Synkellos’un aktarımı. Tanah kaynakları: Amos 8:4–10; Yoel 2:30–31; Yeşaya 11:1–12; Yeremya 23:5–8; Yehezkel 37:21–28.
187. İddia: Plinius’un Hristiyanlardan söz etmesi tarihsel İsa’yı doğrular
Genç Plinius, Roma valisiyken sorguladığı Hristiyanlar hakkında imparatora bir mektup yazdı. Mektupta bu insanların ne zaman toplandığı ve kime ilahi söylediği anlatılır. Bir topluluğun yaptıklarını kaydeden bu mektubun, o topluluğun inandığı kişi hakkında hangi bilgileri verdiği ayrıca incelenir.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Genç Plinius, Roma valisiyken sorguladığı Hristiyanlar hakkında imparatora bir mektup yazdı. Mektupta bu insanların ne zaman toplandığı ve kime ilahi söylediği anlatılır. Bir topluluğun yaptıklarını kaydeden bu mektubun, o topluluğun inandığı kişi hakkında hangi bilgileri verdiği ayrıca incelenir.
Bu iddiayı savunan Hristiyanlar, Plinius’un belirli bir günde toplanıp Christus’a ilahi söyleyen insanlardan söz etmesini erken Hristiyan topluluğunun varlığına delil gösterirler. Mektubun bir Roma valisi tarafından yazılmış olmasını da İsa’nın yaşadığı iddiasına ve hayatı hakkında aktarılan bilgilere tarihsel destek sayarlar.
Tanah’ın Cevabı:
Roma valisi Plinius’un mektubu, erken Hristiyanlarla ilgili günümüze ulaşmış bir Roma belgesidir. Vali, İmparator Traianus’a yazdığı Epistulae 10.96’da, Bitinya-Pontus bölgesindeki Hristiyanlara nasıl davranması gerektiğini sorar. Sorguladığı kişilerin belirli bir gün şafaktan önce toplandıklarını ve Christus’a ilahi söylediklerini aktarır.
Mektup yaklaşık MS 111–113’e, yani ikinci yüzyılın başına tarihlenir. Bununla birlikte Plinius, sorgulananlardan bazılarının Hristiyanlığı yaklaşık yirmi yıl önce bıraktıklarını söylediğini de aktarır. Mektubun tarihinden yaklaşık yirmi yıl geri gidildiğinde birinci yüzyılın sonuna ulaşılır. Bu beyan, sorgulanan kişilerin anlattıklarına göre bölgede bir Hristiyan topluluğunun birinci yüzyılın sonunda da bulunduğunu gösterir.
Plinius’un sözleri carmenque Christo quasi deo dicere secum invicem şeklindedir. Plinius’a göre topluluktakiler Christus’a “bir tanrıya söyler gibi” karşılıklı ilahi söylüyorlardı. Vali burada topluluğun ibadetini anlatır. “Bir tanrıya söyler gibi” sözleri, topluluğun Christus’a nasıl yöneldiğini anlatır. Vali, Christus’un Tanrı olduğunu veya bu ibadetin doğruluğunu bildirmez.
Plinius’un konusu sorguladığı topluluktur. Mektup İsa’nın doğumunu, Yahudiye’deki yaşamını, Pilatus tarafından yargılanmasını, ölümünü veya dirilişini anlatmaz. Bu nedenle belge, erken Hristiyanların varlığı ve uygulamaları için güçlü bir kaynaktır. Mektupta İsa’nın hayatındaki bu olaylara ilişkin bağımsız bir anlatım yoktur.
Tanah’ın Tanrı’ya bağlılık ve Maşiah hakkındaki hükümleri de ayrı değerlendirilir. Şemot 20:2–5 ve Devarim 6:4–5 tek Tanrı’ya bağlılığı bildirir. Devarim 13:2–6’ya göre başka ilahlara çağıran kişinin söylediği işaret gerçekleştiğinde de çağrısına uyulmaz. Bir topluluğun Christus’a ilahi söylemesi, bu hükümleri değiştirmez.
Yeşaya 11:1–12 ve Yehezkel 37:21–28 ise adalet, İsrael’in toplanması, halkın birleşmesi ve kutsal yerin yeniden halk arasında bulunması gibi vaatleri anlatır. Plinius’un mektubu, bu vaatlerin gerçekleştiğini bildirmez. İlahi söyleyen insanların varlığı, İsa’nın Maşiah olduğunu veya ilahinin yöneltildiği kişinin Tanrı olduğunu kanıtlamaz.
Roma kaynağı: Genç Plinius, Epistulae 10.96; Traianus’un yanıtı 10.97. Tanah kaynakları: Şemot 20:2–5; Devarim 6:4–5; 13:2–6; Yeşaya 11:1–12; Yehezkel 37:21–28.
188. İddia: Talmud’daki Yeşu kayıtları İsa’nın çarmıha gerilmesini ve yaşını doğrular
Babil Talmudu’nun Sanhedrin bölümünde iki ayrı anlatı vardır. Birinde Yeşu ve beş öğrencisi, diğerinde ise bir kişinin kaç yaşında öldüğü konu edilir. İlk anlatıdaki “asmak” sözü ile ikinci anlatıda yaşı verilen kişinin adı, bu iki kaydın neyi anlattığını belirler.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Babil Talmudu’nun Sanhedrin bölümünde iki ayrı anlatı vardır. Birinde Yeşu ve beş öğrencisi, diğerinde ise bir kişinin kaç yaşında öldüğü konu edilir. İlk anlatıdaki “asmak” sözü ile ikinci anlatıda yaşı verilen kişinin adı, bu iki kaydın neyi anlattığını belirler.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Sanhedrin 43a’da Yeşu’nun Pesah arifesinde asılmasını ve beş öğrencisinin yargılanmasını anlatan kaydı İsa’nın çarmıha gerilmesine ilişkin bağımsız bir Yahudi tanıklığı sayarlar. Sanhedrin 106b’de de İsa’nın 33 yaşında öldüğünün yazdığını ileri sürerler.
Tanah’ın Cevabı:
Sanhedrin 43a’da Yeşu’nun Pesah arifesinde asıldığına ilişkin bir anlatı ve beş öğrenciden söz eden bir bölüm gerçekten vardır. Ancak Sanhedrin 106b’de 33 yaşında öldüğü söylenen kişinin adı Bilam’dır. Metin o cümlede “İsa 33 yaşında öldü” demez.
43a’daki aktarımda בְּעֶרֶב הַפֶּסַח תְּלָאוּהוּ לְיֵשׁוּ הַנּוֹצְרִי, “Pesah arifesinde Yeşu HaNotsri’yi astılar” denir. Aynı anlatı, öncesinde kırk gün boyunca taşlanma kararına karşı Yeşu’nun lehine bir delil sunabilecek kişilerin çağrıldığını söyler. Kırk sayısı, ölüm yaşını değil, duyurunun kaç gün sürdüğünü belirtir. Metin daha sonra Mattay, Nakay, Netser, Buni ve Toda adlı beş öğrencinin yargılanmasını aktarır.
“Asmak” sözü tek başına Roma çarmıhını tarif etmez. Devarim 21:22–23 ölüm cezası uygulanmış bir kişinin bedeniyle ilgili asma ve gömme hükümlerini içerir. Mişna Sanhedrin 6:4 ve Sanhedrin 45b–46a, taşlanarak öldürülen bazı kişilerin bedenlerinin daha sonra asılmasını tartışır. Sanhedrin 43a da taşlama kararıyla asmayı birlikte anlatır. Bu yüzden “astılar” sözcüğü tek başına Roma usulüyle çarmıha gerilmeyi göstermez.
Talmud’da bu tür bir tartışmaya sugya denir. Burada ele alınan sorulardan biri, kırk günlük duyurunun olağan yargılama düzenine uyup uymadığıdır. Ula, Yeşu’nun “yönetime yakın” olduğunu söyleyerek durumu farklı açıklar. Metin bu sözle bir Roma valisinin adını veya Roma askerlerinin kullandığı infaz yöntemini vermez.
Babil Talmudu, farklı dönemlerden aktarılan anlatı ve tartışmaların geç antik çağda bir araya getirildiği bir eserdir. Araştırmacılar anlatının hangi kısmının geçmişte yaşanmış bir olaya dayanabileceğini, anlatılan Yeşu ile İsa arasındaki ilişkiyi ve farklı yazmalardaki biçimleri tartışır. Bölüm, Yahudi yorum geleneğinin olayı nasıl aktardığını gösterir. Romalı bir mahkemenin olay sırasında tuttuğu bir kayıt olarak kullanılamaz.
Sanhedrin 106b’de ise Bilam’ın yaşı sorulur. Önce 33 veya 34 yaşında olabileceği söylenir. Ardından onun öldürüldüğünde 33 yaşında olduğunu belirten bir kayıttan söz edilir. Bazı araştırmacılar belirli rabbinik metinlerde Bilam adının İsa için de kullanılmış olabileceğini tartışır. Bu yorum, 106b’de açıkça yazılan ismin Bilam olduğu gerçeğini değiştirmez.
Üstelik Luka 3:23, İsa’nın öğretmeye başladığında yaklaşık otuz yaşında olduğunu söyler. Bu, öğretmeye başladığı yaştır. Luka burada İsa’nın öldüğünde 33 yaşında olduğunu söylemez.
Bir ölüm anlatısının tarihsel değeri ile Maşiah kimliği de ayrı incelenir. Şemuel Bet 7:12–16 David’in soyu hakkında söz verir. Yeşaya 11:1–12 adaleti ve İsrael’in toplanmasını anlatır. Yehezkel 37:21–28 halkın birleşmesini ve kutsal yerin yeniden kurulmasını bildirir. Sanhedrin’deki ölüm anlatısı bu vaatlerin gerçekleştiğini söylemez. 43a’daki asma sözünden Roma çarmıhı, 106b’de Bilam için verilen yaştan da İsa’nın ölüm yaşı çıkarılamaz.
Kaynaklar: Sanhedrin 43a; Sanhedrin 106b; Mişna Sanhedrin 6:4; Sanhedrin 45b–46a; Devarim 21:22–23. Tanah: Şemuel Bet 7:12–16; Yeşaya 11:1–12; Yehezkel 37:21–28. Karşılaştırılan Hristiyan kaynakları: Luka 3:23.
189. İddia: Toledot Yeşu’daki çalınan beden anlatısı diriliş tartışmasının eski olduğunu gösterir
Toledot Yeşu adıyla bilinen metinler, İsa hakkında farklı zamanlarda ve dillerde aktarılmış Yahudi anlatılarıdır. Bu anlatılardan bazıları İsa’nın bedeninin nereye götürüldüğüyle ilgilidir. Aynı ayrıntının farklı yazmalarda nasıl anlatıldığı, bu metinlerin hangi tartışmaya tanıklık ettiğini anlamaya yardım eder.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Toledot Yeşu adıyla bilinen metinler, İsa hakkında farklı zamanlarda ve dillerde aktarılmış Yahudi anlatılarıdır. Bu anlatılardan bazıları İsa’nın bedeninin nereye götürüldüğüyle ilgilidir. Aynı ayrıntının farklı yazmalarda nasıl anlatıldığı, bu metinlerin hangi tartışmaya tanıklık ettiğini anlamaya yardım eder.
Bu iddiayı öne süren Hristiyanlar, bir bahçıvanın İsa’nın bedenini başka yere taşıdığı anlatıyı diriliş tartışmasının eski olduğuna delil gösterirler. Bunu, Justin Martyr ile Tertullian’ın aktardığı bedenin çalınması veya başka yere taşınması açıklamalarıyla birlikte okurlar.
Tanah’ın Cevabı:
Toledot Yeşu tek bir çağda yazılmış, değişmez bir olay tutanağı değildir. İbranice, Aramice ve başka dillerde aktarılmış farklı Yahudi anlatılarından oluşur. Bu metinler İsa hakkında bir görüşü savunmak ve karşı görüşe cevap vermek için yazılmıştır. Bu anlatılar uzun bir süre boyunca aktarılmıştır. Bugün bunların önemli bölümleri Kahire Genizası’ndan gelen el yazması parçaları ve daha sonraki nüshalar üzerinden incelenmektedir. Geniza, eski yazıların saklandığı yerdir; Kahire’deki bu koleksiyon, farklı dönemlere ait çok sayıda belge içerir.
Michael Meerson ile Peter Schäfer’in 2014’te yayımladıkları metinler ve Gideon Bohak’ın en eski metinler üzerine 2026’da yayımlanan araştırması, anlatıların birbirinden farklı olduğunu gösterir. Bir nüsha bir metnin eldeki kopyasıdır. Bir kopyadaki beden anlatısının bütün Toledot geleneğinin tek ve en eski biçimi olduğunu söylemek için yazmaların bunu göstermesi gerekir.
Yaygın anlatılardan birinde İsa’nın takipçilerinin bedeni almayı düşündüğü, Yehuda adlı bir bahçıvanın ise cesedi başka yere taşıdığı anlatılır.
Princeton Geniza Project tarafından yayımlanan Aramice JTS 2529.1 parçasında ise olay başka türlü gelişir. Bu metinde Yeşu’nun cesedi, Tora’nın geceden önce gömülme emri nedeniyle asıldığı yerden indirilir ve bahçıvan Rabbi Yehuda’nın bahçesindeki su kanalına gömülür. Takipçileri daha sonra onu çarmıhta bulamayınca göğe yükseldiğini ileri sürerler. Ardından Pilatus, Yehuda’ya bedenin nerede olduğunu sorar. Yehuda da cesedi çıkarıp göstermeyi teklif eder.
Bu anlatının korunmuş Aramice metninde וקברוהי ברהטא, “Onu su kanalına gömdüler” ve ל֯א֯ אשכחו יתיה על צליבא, “Onu çarmıhta bulamadılar” ifadeleri yer alır. İkinci cümlede tseliva (צליבא), yani “çarmıh” sözcüğü geçer. Takipçiler onu burada arar. Yazma, bu sırada bir mezara baktıklarını söylemez.
Bohak’ın yayımında hasarlı harfler ve yayıncının tamamladığı yerler işaretlenmiştir. Elimizde metnin bir parçası vardır. Kayıp yerlerin nasıl okunduğunu anlamak için bu işaretlere bakılır. Anlatının kendi içinde bedeni daha sonra mezardan çıkarabilen bahçıvan bulunması, yazarın diriliş iddiasına nasıl cevap verdiğini gösterir. Yazma bu olayları birinci yüzyılda kendi gözleriyle gören birinin kaydını vermez.
Parçanın devamında Yehuda’nın bedeni mezardan çıkarıp Tiberias sokaklarında sürüklediğini ve ardından bedenin yeniden gömüldüğünü anlatan sözler bulunur. Bu ayrıntılar Aramice anlatının nasıl devam ettiğini gösterir. Olayın gerçekte bu sırayla yaşandığını doğrulamak için başka tarihsel kayıtlar gerekir.
İki nüshada bedenin yer değiştirmesi farklı biçimde anlatılır. Bir anlatıda bahçıvanın bedeni takipçilerinden önce gizlice taşıması, başka anlatıda bedenin daha önce gömülmesi ve takipçilerin onu bulamaması farklı olay sıralarıdır. Bu iki biçimi tek, değişmemiş Yahudi görgü tanığı belgesi gibi birleştirmek mümkün değildir.
İddiaya dayanak olarak gösterilen Justin Martyr, ikinci yüzyılda Yahudilerin öğrencilerin bedeni çaldığını söylediklerini ileri sürer. Tertullian da üçüncü yüzyıl başında bedenin çalınması veya bahçıvan tarafından taşınmasıyla ilgili karşı açıklamaları anar. İki yazar da Hristiyandır. Yazdıkları, beden hakkında bu açıklamaların erken dönemde tartışıldığını gösterir. Birinci yüzyılda olayı görmüş bir Yahudinin bağımsız kaydını vermezler.
Toledot Yeşu’nun belirli bir sürümünü kesin biçimde beşinci yüzyıla yerleştirmek de kolay değildir. Araştırmacılar geleneğin farklı katmanlarını ve yazmalarını ayrı ayrı inceler. Daha eski tartışma unsurları bulunabilir; bu, sonraki bütün anlatıların birinci yüzyıldaki olayları doğrudan kaydettiğini göstermez.
Diriliş iddiasına karşı “öğrencileri bedeni aldı” açıklamasının daha erken Hristiyan metinlerinde bulunması ayrı bir meseledir. Matta 28:11–15, birinci yüzyılın sonlarına yerleştirilen Hristiyan anlatısında öğrencilerin gece gelip bedeni çaldığı yönündeki bir açıklamayı aktarır. Bu, tartışmanın erken Hristiyan yazılarında yer aldığını gösterir. Matta’nın aktardığı iddiayı doğrulayan bağımsız bir Yahudi görgü tanıklığı burada yer almaz.
Matta’daki anlatı, Toledot Yeşu’nun farklı tarih ve nüshalarda oluşmuş öykülerinin birinci yüzyılda aynı biçimde anlatıldığını da kanıtlamaz.
Devarim 21:22–23, ölmüş kişinin cesedinin gece boyunca ağaçta bırakılmamasını ve gömülmesini emreder. JTS 2529.1’de bu hükmün bir cesedin indirilmesi gerekçesi olarak kullanılması, anlatının Tora’nın hukuki dilinden yararlandığını gösterir. Bu örnekte gömme buyruğunun kaynağı Tora’dır. Bedenin öyküde anlatılan yere gömülüp gömülmediği ise ayrı bir tarih sorusudur. Buyruğun gerçek olması, öyküdeki olayların gerçekleştiğini kanıtlamaz.
Boş bir mezarın gerçekten bulunduğunun tarihsel olarak kanıtlanması, bedenin nasıl ortadan kaybolduğunu veya dirilişin gerçekleşip gerçekleşmediğini tek başına belirlemez. Tanah’ın Maşiah ölçütü ise peygamberlerin vaat ettiği olaylara dayanır. Yeşaya 11:1–12, Yeremya 23:5–8 ve Yehezkel 37:21–28, İsrael’in toplanmasını, David soyundan gelen adaletli yönetimi ve kutsal yerin halk arasında yeniden bulunmasını bildirir. Toledot Yeşu’nun farklı nüshaları bu görevlerin gerçekleştiğini göstermez.
Toledot Yeşu, İsa hakkındaki Yahudi-Hristiyan polemik tarihini incelemek için değerli bir metin geleneğidir. En eski parçalarla sonraki nüshalar arasındaki farklar, tartışmanın zamanla nasıl değiştiğini gösterir. Bu metinlerdeki beden anlatıları İsa’nın ölümünü, boş mezarı veya dirilişi doğrulayan birinci yüzyıla ait bağımsız görgü tanıklığı sağlamaz.
Birincil metin ve edisyon: Princeton Geniza Project, JTS 2529.1, Aramice metin ve çeviri; Gideon Bohak, The Sentencing of Jesus (Gzar-dina de-Yeshu) (2026); Peter Schäfer ve Michael Meerson, Toledot Yeshu: The Life Story of Jesus (2014). Justin Martyr, Dialogue with Trypho 108; Tertullian, De Spectaculis 30; Matta 28:11–15; Devarim 21:22–23; Yeşaya 11; Yeremya 23; Yehezkel 37.
190. İddia: Lucian’ın çarmıha gerilmiş adama tapanlardan söz etmesi İsa’yı doğrular
Yunan yazar Lukianos, Peregrinos adlı bir adamın yaşamını anlatırken onun Hristiyanlarla ilişkisine de değinir. Bu bölümde Hristiyanların Filistin’de çarmıha gerilmiş birine bağlılık gösterdiği yazılıdır. Yazarın bu kişiyi nasıl tanımladığı ve bilgisini nereden aldığı ayrı sorulardır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Yunan yazar Lukianos, Peregrinos adlı bir adamın yaşamını anlatırken onun Hristiyanlarla ilişkisine de değinir. Bu bölümde Hristiyanların Filistin’de çarmıha gerilmiş birine bağlılık gösterdiği yazılıdır. Yazarın bu kişiyi nasıl tanımladığı ve bilgisini nereden aldığı ayrı sorulardır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Lukianos’un sözünü ettiği çarmıha gerilmiş kişinin İsa olduğunu söylerler. Lukianos Hristiyan topluluğunun dışından bir yazar olduğu için bu satırları İsa’nın yaşadığına ve çarmıhta öldüğüne dışarıdan bir tanıklık sayarlar.
Tanah’ın Cevabı:
İkinci yüzyıl yazarı Samosatalı Lukianos, Peregrinos’un Ölümü adlı eserinde Hristiyanların Filistin’de çarmıha gerilmiş birine bağlılık gösterdiğini yazar. Bu eski kayıt, Hristiyan hareketine mensup olmayan bir yazarın, Hristiyanların topluluğun kurucusu hakkında neye inandığını bildiğini gösterir.
Lukianos’un Yunanca ifadesi τὸν ἄνθρωπον τὸν ἐν τῇ Παλαιστίνῃ ἀνασκολοπισθέντα, “Filistin’de çarmıha gerilmiş insan” anlamındadır. Hristiyanların onu öğretici ve kurucu bir figür olarak gördüğünü de anlatır. İsa adını vermese de bağlam, Hristiyanların benimsediği kişiye işaret eder.
Eserin merkezinde Peregrinos’un yaşamı yer alır. Lukianos, Peregrinos’un Hristiyanlarla ilişkisini ve onlardan gördüğü ilgiyi alaycı bir dille anlatır. Bu anlatım, dönemin Hristiyanları hakkında tarihsel bilgi verebilir. Eserde mahkemenin tuttuğu bir kayıt veya İsa’nın yaşam öyküsü bulunmaz. Lukianos’un kurucu hakkındaki bilgisini hangi kaynaktan aldığı da açık değildir.
Lukianos, çarmıha gerilmeyi kendi gözleriyle gördüğünü söylemez. Pilatus’un adı, ölüm tarihi, boş mezar ve diriliş bu anlatıda yer almaz. İkinci yüzyılda Hristiyanların neye inandığını ve dışarıdan nasıl görüldüğünü bildirir. Bir topluluğun bağlılığı ve fedakarlığı, inandığı her iddianın doğruluğunu tek başına göstermez.
Tanah, Maşiah hakkında belirli vaatler verir. Yeşaya 11:1–12 adalet, İsrael’in toplanması ve Tanrı bilgisinin yayılmasını anlatır. Yehezkel 37:21–28 halkın birleşmesini ve kutsal yerin yeniden aralarında bulunmasını bildirir. Devarim 13:2–6 ise gerçekleşen bir işaretin bile başka ilahlara yönelten öğretiyi doğrulamayacağını söyler. Lukianos’un kaydı bu vaatlerin gerçekleştiğini bildirmez. Hristiyanların neye inandığını yazması, çarmıh olayını kendi başına doğrulayan bağımsız bir görgü tanıklığı sağlamaz.
Yunan kaynağı: Samosatalı Lukianos, Peregrinos’un Ölümü 11–13, çeviri ve Yunanca metin. Tanah: Devarim 13:2–6; Yeşaya 11:1–12; Yeremya 23:5–8; Yehezkel 37:21–28.
