Misyoner İddiaları Arşivi

Hristiyan ikame teolojisinin bu iddiası, İsrael’in sadakatsizliği ile HaŞem’in sadakatini aynı düzleme getirir: İsrael antlaşmayı bozduğuna göre Tanrı da antlaşmayı sona erdirmiş ve başka bir halk seçmiştir. Vayikra 26 tam bu ihtimali, üstelik İsrael’in sadık olduğu bir zamanda değil, günah, yenilgi, ülkenin ıssızlaşması ve sürgün anlatısının sonunda ele alır. Tora günahı küçültmez; fakat bütün cezalar gerçekleştikten ve İsrael düşmanlarının ülkesinde bulunduğu sırada HaŞem şöyle der: “Buna rağmen, düşmanlarının ülkesindeyken onları reddetmeyeceğim ve onlardan tiksinmeyeceğim; onları tamamen yok etmeyeceğim ve onlarla antlaşmamı bozmayacağım. Çünkü Ben HaŞem, onların Tanrısıyım.”²²

Ayetin yapısı iki ayrı şeyi birbirinden kesin biçimde ayırır. İsrael antlaşmayı bozabilir ve bunun ağır sonuçlarını yaşayabilir; HaŞem ise “onlarla antlaşmamı bozmayacağım” der. İkame teolojisinin “İsrael bozdu, Tanrı da bozdu” zinciri Tora’nın cümlesi değildir. Hemen sonraki ayet de ilişkiyi sona ermiş saymaz: “Onlar için ilklerle yaptığım antlaşmayı hatırlayacağım; onları ulusların gözleri önünde Mısır ülkesinden çıkarmıştım ki onların Tanrısı olayım. Ben HaŞem’im.” Sürgün, İsrael’in antlaşmanın dışına atılması değil, antlaşma yükümlülüğünü çiğnemesinin sonucudur.²³

Akedat Yitshak bu sözleri aynı yönde okur. Ataların liyakati İsrael’i sürgünden hemen çıkarmaya yetmese bile HaŞem’in onları yok etmeyeceğini, antlaşmasını bozmayacağını ve sonunda onların O’na döneceğini açıklar; bu dönüşü Devarim’deki teşuva (HaŞem’e dönüş) ve sürgünlerin toplanması vaatleriyle ilişkilendirir. Bir baba oğlunu ağır biçimde cezalandırabilir; cezanın anlamı ilişkinin yok olması değil, ilişkinin gerçekten var olmasıdır. Vayikra 26’daki sürgün de böyledir. Antlaşmanın ihlali cezalandırılır, fakat antlaşmanın kökü kesilmez.

Yeremya 31 aynı düşünceyi başka bir çağda sürdürür. Peygamber ataların antlaşmayı bozduğunu açıkça söyledikten sonra HaŞem’in “İsrael Evi ve Yehuda Evi ile yeni bir antlaşma yapacağım” sözünü aktarır. Antlaşmayı bozan halkın adı silinmez; yeni antlaşma yine İsrael ve Yehuda ile kurulur ve içeriğine yine HaŞem’in Tora’sı yerleştirilir. Birkaç ayet sonra İsrael’in ulus olarak sürekliliği güneşin, ayın ve yıldızların düzenine bağlanır; göklerin ölçülmesi ve yerin temellerinin araştırılması kadar erişilmez bir şart İsrael soyunun bütünüyle reddedilmesiyle yan yana getirilir.²⁴²⁵

Sifra’nın Vayikra 26 yorumu da sürgünde devam eden bağı Tora üzerinden görür. Midraş (rabbinik yorum geleneği), İsrael’den geriye ne kaldığını sorar ve Sefer Tora’nın onların arasında kaldığını söyler; bu, İsrael’in uluslar içinde eriyip kaybolmamasının işaretidir. Başka rabbinik açıklamalar Vayikra 26:44’ün ifadelerini Babil, Yunan, Haman ve sonraki egemenlik dönemleriyle ilişkilendirir. Ayrıntılar farklılaşsa da ortak düşünce değişmez: sürgün boyunca İsrael varlığını korur ve HaŞem’in antlaşması sona ermiş sayılmaz.

İsrael’in antlaşmayı bozmuş olması ile Tanrı’nın antlaşmayı bozmuş olması bu nedenle aynı iddia değildir. Yeremya birincisini söyler; Vayikra ikincisini açıkça reddeder. Eğer HaŞem İsrael günah işlediği anda yeminli bağını sona erdirip başka bir halk seçseydi, “ebedi antlaşma” sözü ancak taraf kusursuz kaldığı sürece geçerli bir sözleşmeye dönüşürdü. Tora’nın tarihi böyle işlemez. İsrael günah işler, ceza görür, sürgüne gider, teşuva eder ve geri toplanır; bütün bu hareket antlaşmanın içinde gerçekleşir.

Hristiyan ikame teolojisi İsrael’in sadakatsizliğini Tanrı’nın sadakatsizliğine gerekçe yaptığında Tora’nın açık sözünün karşısına geçer. HaŞem tam sürgündeki İsrael hakkında “onlarla antlaşmamı bozmayacağım” demiştir. Bu ayet durduğu sürece Tanrı’nın İsrael’i reddedip onun antlaşma kimliğini başka bir topluluğa devrettiği öğretisi Tora’dan çıkarılamaz.²⁶

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 4, güncel revizyon.
• Tanah, Vayikra 26:44.
• Tanah, Vayikra 26:45.
• Tanah, Yeremya 31:31.
• Tanah, Yeremya 31:35-36.
• Kabalat.com: “Tanrı, Yahudi ulusu yerine Kilise’yi mi seçmiştir? (1)”; “Yeni Antlaşma Nedir?”; “Yasa artık geçersiz mi?”; “Tora Göklerde Değildir: Yahudiliğin Epistemik Üstünlüğü”

Yeremya 3’te İsrael’in sadakatsizliği gerçekten zina ve boşanma diliyle anlatılır. “Dönek İsrael’in zina ettiği için onu gönderdiğimi ve eline boşanma belgesini verdiğimi gördüm” sözü serttir. Hristiyan ikame teolojisi bu ayete başvurur. Fakat aynı bölümün birkaç ayet sonrası okunmadan bu imgenin anlamı belirlenemez. HaŞem kuzeye doğru şu çağrıyı gönderir: “Dön, dönek İsrael... Size öfkeyle bakmayacağım; çünkü Ben merhametliyim... sonsuza dek öfkeli kalmayacağım.”²⁸²⁹

Şuv, “dön”, gerçek bir dönüş çağrısıdır. İsrael’in antlaşma kimliği bütünüyle sona ermiş ve onun yerine başka bir halk geçirilmiş olsaydı, bu çağrı kendi bağlamında anlamsızlaşırdı. Yeremya aynı bölümde İsrael’in yeniden Tsiyon’a getirileceğini, Yeruşalayim’in HaŞem’in tahtı olarak anılacağını ve Yehuda ile İsrael’in birlikte yürüyeceğini de anlatır. Boşanma imgesi günahın ve ayrılığın ağırlığını verir; peygamberlik anlatısının son noktası değildir.³⁰

Rabbinik gelenek de bu farkı açıkça korur. Sanhedrin’de İsrael’in, efendisi tarafından satılmış köle veya kocası tarafından boşanmış kadın gibi artık HaŞem’e karşı yükümlü olmadığı iddiası aktarılır. Cevap Yeşaya’nın sorusuyla verilir: “Annenizin, onunla kendisini gönderdiğim boşanma belgesi nerede?” Akedat Yitshak da Yeremya’daki boşanma belgesini nihai bir keritut, yani kesin kopuş olarak okumaz; Yeremya’yı Yeşaya’nın bu sözüyle birlikte ele alır ve HaŞem ile İsrael arasındaki ilişkinin bütünüyle ortadan kalkmadığını açıklar.³¹

Hoşea aynı konuyu daha da güçlü bir biçimde işler. Peygamberin oğluna Lo-Ammi, “Halkım değil”, adı verilir. Bu tek cümle alınsaydı İsrael’in halk statüsünün sona erdiği ileri sürülebilirdi. Fakat Hoşea hemen aynı topluluk için şunu söyler: “İsrael oğullarının sayısı ölçülemeyen ve sayılamayan denizin kumu gibi olacak. Onlara, ‘Siz halkım değilsiniz’ denilen yerde, onlara ‘Yaşayan Tanrı’nın oğulları’ denilecek. Yehuda oğulları ile İsrael oğulları birlikte toplanacak...” Lo-Ammi diye adlandırılan İsrael ortadan kalkmaz, başka bir toplulukla değiştirilmez; aynı İsrael yeniden “Yaşayan Tanrı’nın oğulları” diye adlandırılır ve Yehuda ile birleşir.³²

Hoşea daha sonra evlilik imgesine geri döner, fakat bu kez kopuşu değil sürekliliği anlatır: “Seni sonsuza dek Kendime eş olarak alacağım; seni doğrulukla, adaletle, sevgiyle ve merhametle Kendime eş olarak alacağım. Seni sadakatle Kendime eş olarak alacağım ve HaŞem’i bileceksin.” Le-olam, “sonsuza dek”, ifadesi kalıcı reddedilme düşüncesinin tam karşısındadır. Maharal, Netsah İsrael’de bu üç kez tekrarlanan “Seni Kendime eş olarak alacağım” sözünü gelecekte HaŞem ile İsrael arasındaki bağın kopmayacağına ilişkin bir ifade olarak açıklar.³³

Yeremya 31 meseleyi evlilik mecazının da ötesine taşır. Yeni antlaşmayı ilan ettikten sonra HaŞem, güneşi gündüzün ışığı ve ay ile yıldızları gecenin düzeni yapan yasalar sürdükçe İsrael soyunun O’nun önünde ulus olmaktan çıkmayacağını bildirir. Ardından göklerin ölçülmesi ve yeryüzünün temellerinin araştırılması kadar erişilmez bir şartla İsrael’in bütün soyunun reddedilmesini yan yana koyar. Bu güvence İsrael’in kusursuzluğuna dayanmaz; ayet “yaptıkları her şey nedeniyle” ifadesini kullanır. Günah bilinmektedir, fakat günah İsrael’in kimliğinin başka bir halka devredildiği sonucuna götürmez.³⁴³⁵

Tora da daha önce aynı sınırı koymuştur: “Düşmanlarının ülkesindeyken bile onları reddetmeyeceğim, onlardan tiksinmeyeceğim; onları tamamen yok etmeyeceğim ve onlarla olan antlaşmamı bozmayacağım. Çünkü Ben HaŞem, onların Tanrısıyım.” İsrael cezalandırılabilir, sürgüne gönderilebilir, HaŞem’in yüzü gizlenebilir ve Bet HaMikdaş yıkılabilir. Peygamberler bu felaketi zina ve boşanma kadar sert imgelerle anlatabilirler. Fakat ceza ile ilişkinin sona ermesi, sürgün ile başka bir halkın İsrael’in yerini alması aynı şey değildir.³⁶

Tanah’ın kendi hareketi bu nedenle kalıcı boşanma öğretisine izin vermez. Yeremya “Dön, dönek İsrael” der; Hoşea “Halkım değilsiniz” denilenlere yeniden “Yaşayan Tanrı’nın oğulları” deneceğini bildirir ve “Seni sonsuza dek Kendime eş olarak alacağım” sözünü verir; Vayikra ise “onlarla antlaşmamı bozmayacağım” der. Güneş, ay ve yıldızların düzeni sürdükçe Yeremya’nın İsrael için verdiği güvence de sürer. Hristiyan ikame teolojisi bu metinlerin bir bölümünü alıp geri kalanını susturduğunda Tanah’ı açıklamış olmaz; Tanah’ı önceden kabul edilmiş sonuca göre parçalamış olur.³⁷

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 5, güncel revizyon.
• Tanah, Yeremya 3:8.
• Tanah, Yeremya 3:12.
• Tanah, Yeremya 3:14-18.
• Tanah, Yeşaya 50:1.
• Tanah, Hoşea 2:1-2 [bazı numaralandırmalarda 1:10-11].
• Tanah, Hoşea 2:21-22.
• Tanah, Yeremya 31:35-36.
• Tanah, Yeremya 31:37.
• Tanah, Vayikra 26:44.
• Kabalat.com: “Tanrı, Yahudi ulusu yerine Kilise’yi mi seçmiştir? (1)”; “Yeni Antlaşma Nedir?”; “Yasa artık geçersiz mi?”; “Tora Göklerde Değildir: Yahudiliğin Epistemik Üstünlüğü”

Bet HaMikdaş’ın yıkılması Sinay antlaşmasının sona erdiğini gösteriyorsa önce hangi yıkımdan söz edildiğini sormak gerekir. Roma’nın İkinci Bet HaMikdaş’ı yıkmasından yüzyıllar önce Birinci Bet HaMikdaş da yıkılmış, Yeruşalayim ele geçirilmiş, korban (kutsal sunu) hizmeti durmuş ve halk sürgüne götürülmüştü. Tanah bu felaketi antlaşmanın sonu olarak değil, antlaşmanın ihlaline verilen ceza olarak anlatır; ardından teşuva, dönüş ve Bet HaMikdaş’ın yeniden kurulması gelir. Birinci yıkım Sinay’ı sona erdirmediyse, ikinci yıkıma böyle bir anlam verebilmek için ayrıca Tanah’tan bir dayanak gerekir.

Şelomo daha Birinci Bet HaMikdaş’ı adadığı gün sürgün ihtimalini duasının içine yerleştirir. İsrael günah işler, HaŞem onlara öfkelenir ve düşman ülkesine götürülürse, orada yürekten dönerek kendi ülkelerine, Yeruşalayim’e ve Bet HaMikdaş’a doğru dua etmelerini ister; ardından HaŞem’den dualarını gökteki meskeninden işitmesini ve halkının günahını bağışlamasını diler. Şaarei Orah da bu duayı sürgündeki İsrael’in dünyanın neresinde bulunursa bulunsun duasını Yeruşalayim’e yöneltmesinin temeli olarak kullanır. İsrael ülkesinden uzakta ve korban sunamaz durumda olabilir; yine de teşuva eder, dua eder ve HaŞem’in bağışlamasına yönelir.³⁹

Bu yapı, Tapınağın yokluğu ile antlaşmanın yokluğunu özdeşleştirmeye izin vermez. Antlaşma gerçekten sona ermiş olsaydı sürgündeki halkın HaŞem’e dönmesi, Yeruşalayim’e yönelmesi ve bağışlanma istemesi anlamını kaybederdi. Vayikra 26 da aynı gerçeği daha açık bir dille söyler. İsrael’in yenilgisi, ülkenin ıssızlaşması ve halkın düşman ülkelerine dağılması anlatıldıktan sonra HaŞem, “Düşmanlarının ülkesindeyken bile onları reddetmeyeceğim... onları tamamen yok etmeyeceğim ve onlarla olan antlaşmamı bozmayacağım” der. Megila’daki rabbinik açıklama da bu sözü Babil, Pers, Yunan ve Roma egemenlikleri boyunca İsrael’in korunmasıyla ilişkilendirir.⁴⁰

Devarim 30 sürgünün sonrasını da gösterir. Moşe, bütün bu felaketler İsrael’in başına geldikten sonra halkın onları yüreğine alacağını, HaŞem’e döneceğini ve Tanrı’nın da sürgünleri yeniden toplayacağını söyler. Menorat HaMaor bu bölümü İsrael’in sürgünün sonunda teşuva edeceğine ve ardından toplanacağına ilişkin bir vaat olarak okur. Daha önemlisi, geri dönen halk başka bir dini sisteme yönelmez. Moşe “Tanrın HaŞem’e dönecek ve bugün sana buyurduğum her şeye göre O’nun sesini dinleyeceksin” der; birkaç ayet sonra “bugün sana buyurduğum bütün emirleri yapacaksın” sözünü tekrarlar.⁴¹⁴²⁴³

Tora’nın geleceğe ilişkin hareketi bu nedenle günah, ceza, sürgün, teşuva, toplanma ve yeniden itaattir. Sürgün antlaşmanın dışına çıkış değil, antlaşma içindeki cezanın en ağır biçimidir. İkinci Bet HaMikdaş’ın yıkımı “Yahudiliğin İlahi olarak sona erdiği” işareti sayılacaksa aynı ölçünün Birinci Bet HaMikdaş’a da uygulanması gerekirdi. Oysa ilk yıkımdan sonra Tora sona ermemiş, İsrael başka bir halkla değiştirilmemiş, peygamberlik sürmüş ve Bet HaMikdaş yeniden kurulmuştur.

HaŞem’in İsrael ile ilişkisi hiçbir zaman taş bir yapının varlığına indirgenmez. Bet HaMikdaş Tora’nın merkez kurumlarından biridir ve yıkımı Yahudi tarihinin en büyük felaketlerindendir; fakat Sinay Bet HaMikdaş’tan önce gerçekleşmiş, Tora Bet HaMikdaş’tan önce verilmiş ve İsrael daha ortada bir Tapınak yokken antlaşma halkı olmuştur. Yeşaya da gökleri HaŞem’in tahtı ve yeryüzünü ayaklarının basamağı diye anlatırken Tanrı’nın bir yapının içine sığdırılamayacağını vurgular; ardından O’nun sözü karşısında titreyen kişiye yönelir. Mekanın kutsallığı gerçektir, fakat HaŞem’in sadakati yalnız bina ayaktayken var olmaz.⁴⁴

Bu yüzden Bet HaMikdaş antlaşmanın kutsal kurumu olmakla birlikte antlaşmayı meydana getiren şey değildir. Roma’nın İkinci Bet HaMikdaş’ı yıkmış olması, Tanah’ın açıkça antlaşma tarihi içine yerleştirdiği başka bir yıkım ve sürgün örneğinin üzerine sonradan yeni bir teolojik anlam yükleyemez. Şelomo sürgünde dua ve bağışlanmayı daha Tapınak açılırken biliyordu; Moşe sürgünden dönüşü Tapınak kurulmadan önce anlatmıştı; Vayikra ise düşman ülkesindeki İsrael hakkında HaŞem’in “onlarla antlaşmamı bozmayacağım” sözünü vermişti.

Taşların yıkılması Sinay’ın yıkılması değildir. İkinci Bet HaMikdaş’ın yıkımını Hristiyanlığın doğruluğuna ilişkin bir işaret haline getirmek için Tanah’tan ayrı bir kanıt gerekir; yıkımın kendisi bu kanıtı sağlamaz.⁴⁵

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 6, güncel revizyon.
• Tanah, I Melahim 8:46-50.
• Tanah, Vayikra 26:44.
• Tanah, Devarim 30:1-3.
• Tanah, Devarim 30:2.
• Tanah, Devarim 30:8.
• Tanah, Yeşaya 66:1–2.
• Kabalat.com: “Yasa artık geçersiz mi?”; “Yeni Antlaşma Nedir?”; “Tora Göklerde Değildir: Yahudiliğin Epistemik Üstünlüğü”

Hristiyan yorumcu Hoşea 3’ü yalnız İsrael’in uzun süre korban sunamayacağını bildiren bir metin olarak okumaz. İsa’nın ölümünden kısa süre sonra Bet HaMikdaş’ın, sunağın ve etkin kohenlik düzeninin ortadan kalkmasını Sinay antlaşmasının artık sürdürülemeyeceğinin tarihsel işareti sayar. Hoşea 3:4–5’i de buna ekler: İsrael uzun süre kral, önder ve korban olmadan kalacak, son günlerde teşuva edecektir. Bu Hristiyan yoruma göre bu uzun dönemde yaşayan İsrael eski antlaşmanın imkanlarına sahip değildir; çözüm, İsa’nın ölümüyle kurulmuş olduğunu düşündüğü yeni antlaşmadır. Seçeneği sonunda ikiye indirir: ya korbanları ve eski düzenin gereklerini sürdürebilmek gerekir ya da vaat edilen Maşiah’ın gelmiş olduğu kabul edilmelidir. ⁹¹³

Hoşea gerçekten uzun bir yoksunluk dönemi anlatır: כִּי יָמִים רַבִּים יֵשְׁבוּ בְנֵי יִשְׂרָאֵל אֵין מֶלֶךְ וְאֵין שַׂר וְאֵין זֶבַח וְאֵין מַצֵּבָה וְאֵין אֵפוֹד וּתְרָפִים “İsrael oğulları uzun günler boyunca kralsız, öndersiz, korbansız, matsevasız, efodsuz ve terafimsiz kalacaklar.” Fakat ayette berit, yani “antlaşma”, kelimesi yoktur ve antlaşmanın sona erdiği söylenmez. Listede terafim de vardır; terafim Sinay antlaşmasının yerine getirilmesi gereken bir kurumu değildir. Hoşea burada “Sinay antlaşmasını oluşturan altı unsur” saymıyor; İsrael’in siyasi ve dini düzeninden mahrum kaldığı uzun bir dönemi tasvir ediyor.

Aynı ayetteki “kral olmayacak” sözü bu ayrımı görmeyi kolaylaştırır. Hristiyan yorumcu bundan David soyuna verilen krallık sözünün sonsuza dek sona erdiği sonucunu çıkarmaz; gelecekte David kralını beklemeyi sürdürür. Çünkü sonraki ayet kralın yokluğunun kalıcı olmadığını söyler: אַחַר יָשֻׁבוּ בְנֵי יִשְׂרָאֵל וּבִקְשׁוּ אֶת־יְהוָה אֱלֹהֵיהֶם וְאֵת דָּוִד מַלְכָּם “Sonra İsrael oğulları dönecek, Tanrıları HaŞem’i ve kralları David’i arayacaklar.” İlk kelime ahar, “sonra”dır. 3:5, 3:4’teki mahrumiyet döneminin sonrasını anlatır. Kralsız dönem David soyunun sonu değilse, aynı cümledeki korbansız dönem de yalnız kendi varlığıyla korban düzeninin sonsuza dek kaldırıldığını gösteremez. Hoşea mahrumiyetle başlar ve dönüşle biter. Radak bu dönüşü son günlerdeki teşuva ve kurtuluşla ilişkilendirir; Hazal’dan aktardığı gelenekte İsrael’in yeniden HaŞem’in krallığını, David hanesini ve Bet HaMikdaş’ı araması gerekir. Hoşea’nın sonu yeni bir din düzenine geçiş değil, kaybedilen ilişkinin köklerine dönüşüdür: HaŞem, David ve Mikdaş. Targum da ayeti HaŞem’in hizmetini yeniden aramak yönünde açıklar.⁹¹⁴

Hazal’ın başka bir kullanımında da aynı hareket görülür. Megilla’daki beraha sıralaması açıklanırken Yeruşalayim’in yeniden kuruluşundan sonra “David”in, yani Maşiah’ın gelişi Hoşea 3:5 ile ilişkilendirilir. Yeruşalmi geleneği de “HaŞem’i ve kralları David’i arayacaklar” sözünü Maşiah geleceği içinde okur. Yahudi yorumunun yönü, İsrael’in antlaşma dışına çıkarılması değil, kaybettiği düzenin gelecekte onarılmasıdır. Fakat Hristiyan yorumun savının asıl güçlüğü Hoşea’dan bile önce, Tora’nın kendisinde ortaya çıkar. Çünkü Tora İsrael’in günah işleyeceğini, ağır cezalar göreceğini ve düşmanlarının ülkesinde bulunacağını zaten öngörür. Tam bu bağlamda Vayikra 26:44 şöyle der: וְאַף־גַּם־זֹאת בִּהְיוֹתָם בְּאֶרֶץ אֹיְבֵיהֶם לֹא־מְאַסְתִּים וְלֹא־גְעַלְתִּים לְכַלֹּתָם לְהָפֵר בְּרִיתִי אִתָּם İsrael düşmanlarının ülkesindeyken bile HaŞem onları yok edecek ölçüde reddetmeyeceğini ve “onlarla olan antlaşmamı bozmak için” bırakmayacağını söyler. ⁹¹⁵

Hristiyan yorumun akıl yürütmesi ise İsrael’in günahı, sürgün ve Mikdaş’ın yıkımından antlaşmanın sona erdiği sonucuna gider. Tora tam bu durumu önceden anlatır: günah ve sürgün vardır, fakat HaŞem “antlaşmamı bozmak için onları reddetmeyeceğim” der. Raşi de ağır cezalar düşman ülkesinde gerçekleşse bile HaŞem’in İsrael’le antlaşmasını sona erdirmediğini açıklar. Hazal bu sözü yalnız Babil sürgünüyle sınırlamaz; Vayikra 26:44’ü Yunan, Roma ve sonraki baskı dönemleri boyunca HaŞem’in İsrael’le bağını korumasına uygular.⁹¹⁶

“Antlaşmamı bozmak için” sözü Roma dönemindeki İsrael’in devamlılığıyla da ilişkilendirilir. Bu, Roma döneminden sonra İsrael’in antlaşmasız kaldığı görüşüne açıkça aykırıdır. Antlaşmayı ihlal etmek ile HaŞem’in antlaşma ilişkisini sona erdirmesi aynı şey değildir. Evlilik sadakatini bozan kişi ilişkiyi ağır biçimde yaralar; fakat ilişkinin son durumunu yalnız ihlal değil, antlaşmanın diğer tarafının sözü belirler. Vayikra 26’da HaŞem günahı ve sürgünü bildirirken antlaşmayı bozacak bir reddedişi açıkça reddeder. “İsrael bozdu, öyleyse antlaşma artık yoktur” sonucu Tora’nın kendi açıklamasını atlar. Devarim 30 aynı düşünceyi geleceğe taşır. Tora bereket ve lanetlerin gerçekleşeceğini, İsrael’in uluslar arasına dağılacağını ve sonra HaŞem’e dönerek yeniden toplanacağını söyler. ⁹¹⁷

Dönüşten sonra uygulanacak düzen de açıkça belirtilir: וְעָשִׂיתָ אֶת־כָּל־מִצְוֹתָיו אֲשֶׁר אָנֹכִי מְצַוְּךָ הַיּוֹם “Bugün sana emrettiğim bütün mitsvalarını yerine getireceksin.” Birkaç kelime sonra da bunların: הַכְּתוּבָה בְּסֵפֶר הַתּוֹרָה הַזֶּה yani “bu Tora kitabında yazılı” mitsvot ve yasalar olduğu belirtilir. Tora’nın kendi gelecek tasvirinde sürgün, Sinay’da verilen emirlerin yerine başka bir din düzeninin geçirilmesine götürmez. Sürgünden dönüş, yeniden “bugün sana emrettiğim” mitsvalara dönüş olarak anlatılır.

Gündelik bir örnek bunu berraklaştırır. Bir mitsva belirli bir mekana, kuruma veya görevliye bağlıysa bu şartların geçici olarak bulunmaması mitsvanın Tora’dan silindiği anlamına gelmez. Erets İsrael dışında yalnız ülkeye bağlı bir uygulamanın yapılamaması nasıl Tora’nın o mitsvayı sona erdirdiğini göstermiyorsa, Mikdaş yokken Mikdaş’a bağlı korbanların sunulamaması da Sinay antlaşmasının sona erdiğini göstermez. Devarim 30 sürgün ile aynı Tora’nın emirlerine dönüşü tek gelecek tablosu içinde verir. Tanah’ın tarihinin kendisi de bunun bir örneğini daha önce vermiştir. Birinci Bet HaMikdaş yıkıldıktan sonra korban hizmeti kesintiye uğramıştı. Babil sürgününden dönenler, bunun eski düzenin sona erdiği anlamına geldiğini düşünmediler. Ezra 3’te Yeşua ben Yotsadak ve Zerubavel sunağı yeniden kurar ve üzerinde HaŞem’e olot sunmaya başlarlar. Metin, bunun Moşe’nin Tora’sında yazılı olana göre yapıldığını özellikle belirtir. Daha Mikdaş bütünüyle yeniden kurulmadan bile sunak eski yerinde ayağa kaldırılır ve günlük korban düzeni geri döner.⁹¹⁸

Bu tarihsel örnek de aynı ölçüyü sınar. Eğer “Mikdaş yıkıldı, korban sunulamıyor, öyleyse Sinay antlaşması sona erdi” sonucu doğru olsaydı Babil yıkımında da aynı sonuca ulaşmak gerekirdi. Tanah ise birinci yıkımı antlaşmanın sonu olarak değil, sürgün ve ardından yeniden kuruluş olarak anlatır. İkinci Mikdaş’ın yıkımı tek başına farklı bir teolojik sonuç doğurmaz; bunun için Tanah’ın antlaşmanın artık sona erdiğini ayrıca söylemesi gerekir. Yeremya 33 daha da ileri gider. Gelecekte David soyunun yeniden yükselişini anlattığı aynı metinde Levi soyundan kohenlerin de HaŞem’in önünde hizmet edeceğini söyler.

Kullanılan kelimeler somuttur: ola sunmak, minha yakmak ve zevah yapmak. Ardından David’le ve hizmet eden Levilerle olan bu düzeni, gündüz ile gecenin değişmezliğine benzetir. Metin daha sonra “HaŞem’in seçtiği iki aileyi reddettiği” iddiasını aktarır ve buna karşı Yaakov soyunun ve David’in reddedilmeyeceğini, halkın durumunun yeniden düzeltileceğini söyler. Hoşea’da kral da korban da yoktur; Yeremya’nın gelecek tasvirinde David hanesi de Levi hizmeti de vardır. Hristiyan yorumcu ilk kaybın gelecekte David kralıyla giderileceğini kabul ederken ikinci kaybın kalıcı olduğunu varsayar. Yeremya 33 bu ayrımı kurmaz; David soyunun sürekliliği ile Levi hizmetinin sürekliliğini aynı İlahi güvence içinde yan yana verir.⁹¹⁹⁹²⁰

Yehezkel’in gelecekteki Mikdaş görümü de aynı sorunu doğurur. Yehezkel 45–46’da nasi, bayramlar, Şabat, ola, minha ve şelamim gibi korban türleriyle birlikte anlatılır. Nasi için gönüllü ola ve şelamim sunularından bile söz edilir. Bu metinlerin bütün ayrıntılarının gelecekte nasıl gerçekleşeceği üzerine farklı yorumlar bulunabilir; fakat metnin açık dili gelecekteki kutsal hizmeti korban terminolojisiyle anlatır. Hristiyan yorum buna iki biçimde karşılık verebilir. Yeremya ve Yehezkel’deki gelecekteki korbanların yalnız sembolik veya anımsatıcı olduğu, İsa’nın korbanının yerini almadığı söylenebilir; ayrıca Hoşea 3:5’teki “David”in İsa olduğu ve İsrael’in HaŞem’e dönüşünün İsa’yı kabul ederek gerçekleşeceği ileri sürülebilir.

Bu yorumlar, Hristiyan teolojisinin önceden kabul ettiği sonuçların peygamberlik metinlerine uygulanmasıyla kurulur. Fakat Hoşea 3:5 “David”i İsa diye tanımlamaz ve yeni bir antlaşmadan söz etmez. Yeremya 33 gelecekteki Levi hizmetine “anımsatıcı” demez; ola, minha ve zevah kelimelerini kullanır. Yehezkel de gerçek korban terimleri verir. Sonraki Hristiyan yorum bunları başka anlamlara taşıyabilir; fakat Hoşea 3:4’ün kendi başına Sinay antlaşmasının sona erdiğini söylediği sonucu bundan çıkmaz.⁹²¹

Hristiyan yorumun savındaki karışıklık, bir hizmetin belirli tarihsel şartlarda yapılamaması ile o hizmeti düzenleyen antlaşmanın sona ermesini aynı saymasıdır. Hoşea tam tersini anlatır. İsrael kraldan da korbandan da mahrum kalır; fakat anlatı kayıpla bitmez. Ahar, “sonra”, yeni aşamayı açar ve aynı İsrael yeniden HaŞem’i ve David kralını arar. Radak’ın aktardığı eski yorum bunu HaŞem’in krallığına, David hanesine ve Bet HaMikdaş’a dönüş olarak okur. Tora daha da kesin konuşur. İsrael düşmanlarının ülkesinde olsa bile HaŞem “antlaşmamı bozmak için onları reddetmeyeceğim” der. Devarim 30 sürgünden dönen İsrael’in yine “bugün sana emrettiğim” mitsvaları ve “bu Tora kitabında yazılı” yasaları yerine getireceğini bildirir.

Yeremya 33 gelecekte David soyuyla birlikte Levi hizmetini de korur. Mikdaş’ın tarihsel olarak bulunmamasından Sinay antlaşmasının sona erdiği sonucu bu metinlere karşı kurulamaz. Hoşea 3 İsrael’in antlaşmasız kalacağını değil, uzun süre krallık ve kutsal hizmet düzeninden mahrum kalacağını anlatır. Sonunda aynı “İsrael oğulları” HaŞem’e ve David kralına döner. Peygamberliğin modeli sona erme değil, mahrumiyet ve dönüş modelidir. Tora bunu daha da kesinleştirir: sürgün antlaşmanın dışına atılmak değil, antlaşma içinde öngörülmüş bir ceza dönemidir; dönüş de HaŞem’e, Tora’ya ve İsrael’in kendi onarımına doğrudur.⁹²²

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 86, güncel revizyon.
• Hoşea 3; Hoşea 3:4–5.
• Targum; Radak.
• Hoşea 3:5; Hoşea 3.
• Hoşea 3; Raşi, Hoşea 3 yorumu.
• Vayikra 26.
• Devarim 30.
• Yeremya 33.
• Hoşea 3; Yeremya 33.
• Hoşea 3:5; Yeremya 33; Hoşea 3:4.
• Devarim 30; Yeremya 33.

Hristiyan yorumcu, Sinay beritini evlilik bağına benzetir ve İsrael’in sadakatsizliği sonucunda HaŞem’in bu ilişkiyi sonunda sona erdirdiğini ileri sürer. Zeharya 11:10’u eski beritin resmen bozulması, Hoşea’daki Lo-Ammi adını İsrael’in artık Tanrı’nın halkı olmaması, İkinci Bet HaMikdaş’ın yıkılışını da bunun tarihsel işareti olarak kullanır. Daniel 9:26’dan ayrıca Maşiah öldürüldükten sonra Yahudilerin artık onun halkı olmayacağı anlamını çıkarır. Hristiyan yorumcu sonsuz bir reddediliş savunmaz; İsrael’in daha sonra İsa konusunda teşuva edip yeniden kabul edileceğini söyler.¹³⁹²

Tora tam bu sorunun merkezine son derece açık bir cümle yerleştirir. Vayikra 26, berite sadakatsizliğin en ağır sonuçlarını anlatır: yenilgi, şehirlerin harap olması, kutsal yerin yıkımı, ülkenin ıssızlaşması ve halkın düşman ülkelerine dağılması. Yani Hristiyan yorumun günah, ceza, ülke kaybı ve sürgün diye gösterebileceği şartların hepsi zaten bölümün içindedir. Sonra HaŞem, İsrael tam düşmanlarının ülkesindeyken şöyle der: “Bütün bunlara rağmen onları reddetmeyeceğim, onlardan tiksinmeyeceğim; onları bütünüyle yok edip onlarla olan beritimi bozmayacağım. Çünkü Ben HaŞem onların Tanrısıyım.”¹³⁹³

Ayet, “sadık kaldıkları sürece beritimi bozmayacağım” demez. Sadakatsizlik ve sürgün gerçekleştikten sonra konuşur. Bu nedenle İsrael berite karşı geldi; öyleyse HaŞem de İsrael ile beritini sona erdirdi ve artık onları halkı saymıyor çıkarımı Vayikra 26’nın kendi sonuna Tanah’a açıkça aykırıdır. Ceza vardır; sürgün vardır; yakınlığın kaybı vardır. Fakat Tora özellikle “beritimi bozmayacağım” der.¹³⁹⁴

Bavli Megilla 11a ayeti tam bu yönde okur. “Onları reddetmeyeceğim... beritimi bozmayacağım” sözlerini Babil, Pers, Yunan ve Roma baskıları boyunca İsrael’in terk edilmemesiyle ilişkilendirir; Vespasian dönemini bile bu güvence içinde düşünür. Bu rabbinik okumayı peşatın kendisiyle karıştırmamak gerekir. Fakat İsa’dan sonraki Yahudi geleneğinin Vayikra 26’yı berit bitti diye değil, sürgünde bile beritin sürdüğü şeklinde anladığını açıkça gösterir.¹³⁹⁵

Evlilik imgesinin kendisi de Hristiyan yorumun sonucunu zorunlu kılmaz. Yeremya 3, kuzey İsrael’in sadakatsizliğini boşanma diliyle anlatır; fakat aynı bölüm birkaç ayet sonra “Dön, ey dönek İsrael” diye çağırır ve İsrael ile Yehuda’nın yeniden bir araya gelmesini bekler. Yehezkel 16 daha da sert evlilik imgeleri kullanır; sonunda ise HaŞem “Gençlik günlerindeki seninle olan beritimi hatırlayacağım ve seninle sonsuz bir berit kuracağım” der. Peygamberlikte ayrılık imgesi ilişkinin korkunç derecede bozulmasını anlatabilir; aynı halkın daha sonra çağrılması, temizlenmesi ve yenilenmesi onun kimliğinin silinmediğini gösterir.^13961397

Zeharya 11:10’da daha somut bir metin sorunu vardır. İbranice ifade et beriti aşer karatti et kol ha-amimdir: “bütün halklarla kurduğum berit.” Ayet “İsrael ile Sinay’da kurduğum berit” demez; özne alanı kol ha-amim, bütün halklardır. Raşi de bunu Sinay beriti olarak değil, diğer halkların İsrael’e zarar vermesini sınırlayan Tanrısal düzenle ilişkilendirir; Targum Yonatan da ayetin bütün halklar unsurunu korur. Hristiyan yorumun açıklamasında ayetin sözünü ettiği beritin tarafları değiştirilmiştir. Bütün halklarla olan berit, hiçbir metinsel gerekçe gösterilmeden Sinay’da İsrael ile yapılan berit haline getirilir.¹³⁹⁸

Daniel 9:26’da sorun daha da açıktır. İlgili İbranice söz ve-ha'ir ve-ha-kodeş yaşhit am nagid habadır. Cümlenin öznesi am nagid haba — “gelecek önderin halkı”dır; bu halk kenti ve kutsal yeri yıkar. Ayette “Yahudiler artık onun halkı olmayacak” diye bir cümle yoktur. Raşi’nin açıklamasında da kenti ve kutsal yeri yıkan taraf gelecek önderin ordusu/halkıdır. Hristiyan yorumun İsrael’in Tanrısal statüsünün değiştiğine temel yaptığı ifade Masoretik cümlenin içinde bulunmamaktadır. Burada yorum farkından önce dilbilgisi sorunu vardır.¹³⁹⁹

Hoşea’daki Lo-Ammi ise gerçek ve ağır bir berit krizidir: “Siz Benim halkım değilsiniz.” Fakat kitabın devamı aynı İsrael için “Size ‘Halkım değilsiniz’ denilen yerde ‘Yaşayan Tanrı’nın çocukları’ denecek” der; Yehuda ile İsrael’in yeniden birleşmesini anlatır ve daha sonra HaŞem Lo-Ammi’ye ‘Sen halkımsın’ diyeceğim diye konuşur. Bir kitabın ortasındaki kriz adını kitabın kendi yeniden kurulma sözlerinden ayırıp son kimlik bildirimi haline getirmek, Hoşea’nın edebi hareketini yarıda keser.¹⁴⁰⁰

Pesahim’deki rabbinik anlatı da Hoşea’yı aynı yönde okur. Hoşea’nın İsrael yerine başka bir ulus düşünmesi kınanır; İsrael Avraam, Yitshak ve Yaakov’un çocukları olarak anılır ve Lo-Ammi sözünün hemen ardından gelen yeniden kabul ayetleri birlikte okunur. İsrael’in günahları antlaşmanın sona erdiği anlamına gelmez. Ama günahın başka bir halkla değiştirilme anlamına gelmediğini vurgulayan güçlü bir rabbinik hafıza vardır.¹⁴⁰¹

Yeremya 31, başka bir halkla değiştirme düşüncesini daha da zor hale getirir. Bu Hristiyan yorumun de başvurduğu yeni berit açıkça İsrael evi ve Yehuda evi ile kurulacaktır. HaŞem “Tora’mı içlerine koyacağım ve yüreklerine yazacağım; Ben onların Tanrısı olacağım, onlar da Benim halkım olacak” der. Yeni olan halk değildir. Aynı İsrael ve Yehuda ile kurulan beritin içselleşme biçimidir. Sifra’nın sonraki okuması da önceki beritin bozulmasıyla gelecekte İsrael evi ve Yehuda eviyle kurulacak yeni beriti aynı çerçevede tutar. Metin “eski halkı bırakıp başka bir toplulukla berit kuracağım” demez.¹⁴⁰²

Aynı bölüm birkaç ayet sonra güneşi, ayı ve yıldızları tanık yapar. Bu yaratılış düzenleri HaŞem’in önünden kalkarsa ancak o zaman İsrael soyu O’nun önünde ulus olmaktan çıkacaktır; gökler ölçülebilir ve yerin temelleri bütünüyle araştırılabilirse ancak o zaman İsrael’in bütün soyunun reddedilmesi düşünülebilir. Yeni berit ile İsrael’in ulusal devamlılığı aynı bölümde yan yana durur. Esther Rabba bu yaratılış dili üzerinden İsrael’i HaŞem önünde ulus olmaktan çıkarmanın gök ve yer düzenini ortadan kaldırmak kadar düşünülemez oluşunu vurgular. Rambam da zulüm altındaki Yahudilere yazdığı İgeret Teyman’da Vayikra 26:44 ile Yeremya 31’i yan yana getirerek İsrael’in bütünüyle reddedilmesi düşüncesine karşı kullanır. Birini kabul edip ötekini yok saymak bölümün bütünlüğünü bozar.^14031404

Yehezkel 36–37 de aynı yapıyı başka imgelerle kurar. Günah işlemiş ve ulusların arasına dağılmış İsrael toplanır, ülkesine getirilir, temizlenir ve yeni bir yürek alır. Sonra dağılmış bene İsrael tek halk olur; “Onlar Benim halkım olacak, Ben de onların Tanrısı olacağım” denir ve David kulunun onların üzerinde kral olması anlatılır. Eski İsrael ortadan kalkıp başka bir topluluk onun adını almaz. Günah işleyen İsrael temizlenir; sürgündeki İsrael toplanır; bölünmüş İsrael birleştirilir.¹⁴⁰⁵

Zohar’ın Vayikra 26:44 üzerindeki açıklaması da sürgünde Şehina’nın İsrael ile birlikte bulunmasını ve HaŞem’in onları reddetmemesini öne çıkarır. Bu, geç rabbinik-mistik katmandır; ayetin peşatıyla özdeş değildir. Yine de İsa’dan sonra Yahudi gelenek İsrael’i artık Tanrı’nın halkı saymadı iddiasının karşısında önemli bir tanıktır.

Seçilmişlik bu nedenle ahlaki dokunulmazlık değildir. Amos, Yeşaya, Yeremya, Yehezkel ve Hoşea İsrael’i son derece sert biçimde yargılar. Berit sorumluluk doğurduğu için ceza da ağırdır. Fakat aynı peygamberler yargıladıkları İsraeli daha sonra toplar, temizler ve yeniden ülkeye getirir. Tanah’ın örgüsü berit → günah → ceza ve sürgün → teşuva → arınma → toplanma → yenilenme biçimindedir; özne baştan sona aynı İsrael’dir.¹⁴⁰⁶

Hristiyan yorumun eklediği belirleyici şart ise bu metinlerde yoktur. Ona göre İsrael, İsa’yı öldürdüğünü kabul edip İsa’ya döndüğünde yeniden Tanrı’nın halkı olacaktır. Vayikra 26 İsrael’i HaŞem’e ve berite bağlar; Hoşea yeniden kurulması HaŞem’in “Sen halkımsın” sözüyle anlatır; Yeremya yeni beriti İsrael ve Yehuda ile kurar; Yehezkel sürgündeki İsraeli toplayıp temizler. Bu kaynakların hiçbiri yeniden kurulması İsa’yı kabul etme şartına bağlamaz.¹⁴⁰⁷

İkinci Bet HaMikdaş’ın kaybı ağır bir Tanrısal ceza olarak okunabilir; bu, İsrael kimliğinin sona erdiğini göstermez. Zeharya 11:10’daki bütün halklar Sinay beriti değildir. Daniel 9:26, Yahudiler artık onun halkı olmayacak demez. Hoşea’nın Lo-Ammisi yeniden Halkımsın olur. Yeremya yeni beriti başka bir halkla değil İsrael ve Yehuda ile kurar. Ve Vayikra 26, sürgünün en karanlık yerinde son sözü kendisi söyler: “Onları reddetmeyeceğim... onlarla olan beritimi bozmayacağım.”

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 118, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 51–55; Sinay beritinin evlilik bağı olarak bozulduğu, Lo-Ammi, Zeharya 11:10, Daniel 9:26 ve İkinci Bet HaMikdaş’ın yıkılışı üzerinden İsrael’in statüsünü açıkladığı bölüm. Heaster gelecekte yeniden kurulması da kabul eder.
• Vayikra 26:27–45; özellikle 26:44.
• Vayikra 26:44–45; İsrael düşman ülkesindeyken bile HaŞem’in beritini bozmayacağını söylemesi.
• Bavli Megilla 11a; Vayikra 26:44’ün Babil, Pers, Yunan ve Roma dönemleriyle ilişkilendirilmesi.
• Yeremya 3:8–18; boşanma imgesi, “Dön, ey dönek İsrael” çağrısı ve İsrael-Yehuda yeniden kurulması.
• Yehezkel 16:59–63; özellikle 16:60.
• Zeharya 11:10; İbranice et beriti aşer karatti et kol ha-amim. Raşi, ayeti İsrael ile Sinay beriti olarak değil halkların İsrael’e zarar vermesini sınırlayan düzenle ilişkilendirir; Targum da “bütün halklar” unsurunu korur.
• Daniel 9:26; İbranice ve-ha'ir ve-ha-kodeş yaşhit am nagid haba. Kent ve kutsal yeri yıkan özne “gelecek önderin halkı”dır; “Yahudiler artık onun halkı olmayacak” cümlesi Masoretik metinde yoktur. Raşi de yıkımı gelecek önderin ordusu/halkı üzerinden açıklar.
• Hoşea 1:9; 2:1–2; 2:25. Bölüm numaraları bazı Tanah baskılarında İngilizce numaralamadan bir ayet farklı olabilir.
• Bavli Pesahim 87a–b; Hoşea, İsrael’in ataları ve Lo-Ammi sonrasındaki yeniden kabul ayetleri üzerine sugya.
• Yeremya 31:31–34; yeni beritin İsrael evi ve Yehuda eviyle kurulması, Tora’nın yüreğe yazılması ve “onlar Benim halkım olacak” sözü. Karşılaştırma için Sifra’nın yeni beriti aynı İsrael-Yehuda çerçevesinde okuyan geleneği.
• Yeremya 31:35–37; İsrael’in HaŞem önünde ulus olarak devamlılığının güneş, ay, yıldızlar ve yaratılış düzeniyle ilişkilendirilmesi; Esther Rabba’daki kullanım; Rambam, İgeret Teyman, Vayikra 26:44 ile Yeremya 31’i İsrael’in bütünüyle reddedilmesine karşı birlikte kullanır.
• Esther Rabba, Yeremya 31:35–37’nin İsrael’in ulusal devamlılığıyla ilgili kullanımı; Rambam, İgeret Teyman, Vayikra 26:44 ile Yeremya 31’i İsrael’in bütünüyle reddedilmesine karşı kullanır.
• Yehezkel 36:22–28; 37:21–28; sürgündeki İsrael’in toplanması, temizlenmesi, tek halk olması ve David kulunun yönetimi.
• Karşılaştırma için Devarim 30:1–10; Yeremya 30–33; Yehezkel 36–37; Hoşea 1–3. Ceza ve sürgünün ardından aynı İsrael’in teşuvası ve yeniden kurulması. Zohar’ın Vayikra 26:44 açıklaması, sürgünde Şehina’nın İsrael ile bulunması temasını ekler.
• Vayikra 26:44–45; Hoşea 2:25; Yeremya 31:31–37; Yehezkel 36:24–28, 37:21–28. Bu metinlerde yeniden kurulmasın şartı İsa’nın kabulü olarak verilmez.

Hristiyan yorumcu İsrael’in hiçbir zaman geri dönemeyecek biçimde sonsuza dek terk edildiğini söylemez. İddiası daha belirgindir: İsrael sadakatsizliğiyle Sinay beritini bozmuş, Hoşea’daki Lo-Ammi — “Halkım değil” adıyla Tanrı’nın halkı olma statüsünü yitirmiş ve Tanrı ile İsrael arasında fiili bir boşanma meydana gelmiştir. Hoşea ilişkiyi yeniden kuran bir gelecek de anlatır; Hristiyan yorumcu ise bu dönüşü İsrael’in İsa’nın öldürülmesinden teşuva etmesine ve yeni berite girmesine bağlar. Bu ikinci bağ, Hoşea’nın kendi sözünde bulunmaz. Sorun, Hoşea’nın aynı işareti birkaç ayet sonra ne hale getirdiği okununca başlar.¹⁴⁰⁸

Hoşea 1:9 gerçekten ağırdır. HaŞem peygambere çocuğun adını Lo-Ammi koymasını söyler: “Çünkü siz halkım değilsiniz ve Ben sizin için olmayacağım.” İbranicesi ki atem lo ammi ve-anokhi lo ehye lakhemdir. Hristiyan yorumcu ayetin sonunu “Ben sizin Tanrınız olmayacağım” diye verir. Bağlam nedeniyle bu açıklayıcı çeviri anlaşılabilir; fakat Masoretik İbranicede burada Elohim kelimesi yoktur. Cümle kelime kelime “Ben sizin için olmayacağım” der. Bu ayrıntı tek başına tartışmayı çözmez. Belirleyici olan, Hoşea’nın Lo-Ammi adını anlatının sonunda sabit bırakıp bırakmadığıdır.¹⁴⁰⁹

Bırakmaz. Aynı halk için hemen şu gelecek açılır: “İsrael oğullarının sayısı ölçülemeyen ve sayılamayan deniz kumu gibi olacak; onlara ‘Siz halkım değilsiniz’ denilen yerde, ‘Yaşayan Tanrı’nın oğullarısınız’ denilecek.” Ardından Yehuda oğulları ile İsrael oğullarının birlikte toplanacağı söylenir. Ceza yok sayılmaz. Kuzey krallığının putperestliği, siyasi çözülmesi, Asur istilası ve sürgünü gerçektir. Peygamberlik işaretinin de gerçek bir tarihsel ağırlığı vardır. Fakat Lo-Ammi son söz değildir.¹⁴¹⁰

Hoşea bunu daha sonra işaretin adını tersine çevirerek gösterir: “Lo-Ammi’ye, ‘Ammi ata — Sen halkımsın’ diyeceğim; o da ‘Tanrım’ diyecek.” İbranice karşıtlık neredeyse görsel bir güç taşır: ve-amarti le-Lo-Ammi, Ammi ata. Önce Lo-Ammi, sonra aynı özneye Ammi. Eğer Lo-Ammi İsrael’in değişmez yeni kimliği olsaydı, peygamberin Lo-Ammi’ye Ammi diyeceğim sözü anlamsızlaşırdı.¹⁴¹¹

Evlilik imgesi de aynı yönde ilerler. Hoşea, “Seni Kendime sonsuza dek eş olarak alacağım; seni doğrulukla, adaletle, sevgiyle ve merhametle Kendime eş olarak alacağım. Seni sadakatle Kendime eş olarak alacağım ve HaŞem’i bileceksin” der. İlk sözler özellikle önemlidir: ve-erastikh li le-olam — “Seni Kendime sonsuza dek eş olarak alacağım.” Hristiyan yorumcu evlilik benzetmesini kullanıyorsa, benzetmenin yalnız ayrılık cümlesini değil, yeniden bağlılık cümlesini de taşıması gerekir.¹⁴¹²

Hoşea’nın hareketi bu yüzden tek çizgili bir “sadakatsizlik → boşanma” anlatısı değildir. Sadakatsizlik cezaya, ceza uzaklaşmaya; uzaklaşma yeniden yakınlaşmaya, yeniden yakınlaşma da le-olam, kalıcı bağlılık diline açılır. Bir hikayenin ortasındaki “artık benim değilsin” sözünü nihai statü sayıp birkaç satır sonraki “seni Kendime sonsuza dek bağlayacağım” sözünü tali hale getirmek, metnin kendi hareketini keser.

Daha önemlisi, geri kabul edilen özne değiştirilmez. Hoşea başka bir topluluğa “Halkım” deneceğini söylemez. Bene İsrael — İsrael oğulları; ardından bene Yehuda u-vene İsrael — Yehuda oğulları ve İsrael oğulları der. Lo-Ammi denilen İsrael, “Yaşayan Tanrı’nın çocukları” denilen İsrael’dir. Dağılan İsrael toplanır. Merhametsiz bırakılan yeniden merhamet görür. Başka bir halkın İsrael’in yerine geçtiği bir cümle yoktur. ^14131414

Hristiyan yorumcu ayrıca rabbilerin de Tanrı ile İsrael arasında bir boşanmayı kabul ettiğini ileri sürdüğü için, Hazal’ın bu ayeti nasıl okuduğu ayrı önem kazanır. Bavli Pesahim’de Hoşea, İsrael’in günahlarını görünce HaŞem’e onları başka bir ulusla değiştirmesini önermiş gibi tasvir edilir. HaŞem onu kendi ailesi üzerinden azarlar: Hoşea kendi eşi ve çocuklarından ayrılamıyorsa, Avraam, Yitshak ve Yaakov’un çocuklarından nasıl vazgeçilmesini önerebilir? Metin İsrael’i Tanrı’nın dünyadaki özel edinimlerinden biri olarak sayar ve Hoşea’ya özünde “Sen onları başka bir ulusla değiştirmemi söyledin” diye karşı çıkar. Ardından Hoşea dua eder ve sugya doğrudan geri dönüş ayetlerini getirir: “Halkım değilsiniz” denilenler “Yaşayan Tanrı’nın çocukları” olur; Yehuda ile İsrael toplanır; Lo-Ammiye yeniden Ammi denir.^14151416

Bu, Hoşea’nın peşatı değildir; agadik bir yorum katmanıdır. Fakat Hristiyan yorumun “rabbiler boşanmayı kabul eder” genellemesini sınamak için tam da bu katman gerekir. Pesahim başka bir ulusla değiştirme düşüncesini anlatının içinde reddeder. Hoşea’nın öteki ceza adı Lo-Ruhama da aynı edebi dönüşü yaşar: merhametsizlik işareti kitabın devamında yeniden merhamet diliyle karşılanır. Böylece çocuk adları donmuş değişmez kimlikler değil, peygamberlik krizinin ve yeniden kurulmasın hareketli işaretleridir. Bamidbar Rabba da aynı gerilimi bir kral ve eşi üzerinden somutlaştırır: kral öfkeyle boşanmadan söz eder, fakat hemen ardından eşi için mücevher hazırlanmasını ister. Sert söz gerçektir; gelecek için hazırlanan yakınlık da gerçektir.¹⁴¹⁷

Bamidbar Rabba’nın başka bir açıklaması daha ileri gider. Lo-Ammi sözünün teşuvaya yöneltmek için söylendiğini, hemen ardından “Yaşayan Tanrı’nın çocukları” vaadinin geldiğini belirtir. Rabbi Yitshak “Lo-Ammi’ye, Halkımsın diyeceğim” ayetini aktarır. Rabbi Hanina ise Hristiyan yorumun “Ben artık sizin Tanrınız olmayacağım” diye çevirdiği ve-anokhi lo ehye lakhem sözünü doğrudan ele alır ve bunu kalıcı Tanrısal ayrılık olarak okumaz. Yehezkel 20:32–33’te İsrael’in “Uluslar gibi olacağız” düşüncesine HaŞem’in “Aklınızdan geçen bu olmayacak… güçlü elle ve uzanmış kolla üzerinizde hükümran olacağım” diye karşılık vermesine bağlar. Bu bir deraştır; Hoşea’nın yalın anlamına geçirilmemelidir. Fakat klasik rabbinik gelenekte ayetin kalıcı boşanmanın kanıtı haline getirilmediğini açıkça gösterir.¹⁴¹⁸

Tora’nın daha eski berit metni de aynı sınırı koyar. Vayikra 26, İsrael’in en ağır sadakatsizliğini, ülkenin ıssızlaşmasını, kutsal yerin yıkımını ve düşman ülkelerine sürgünü anlattıktan sonra HaŞem’in şu sözünü verir: “Bütün bunlara rağmen, düşmanlarının ülkesindeyken onları reddetmeyeceğim, onlardan tiksinmeyeceğim; onları bütünüyle yok edip onlarla olan beritimi bozmayacağım.” Bu cümle günah gerçekleşmeden önceki masum İsrael’e değil, cezayı yaşamış sürgündeki İsrael’e söylenir. Sadakatsizlik beritin hükümlerini harekete geçirir; HaŞem’in beriti yok etmesiyle sonuçlanmaz.¹⁴¹⁹

Hoşea 3:5 gelecekteki yönü de korur: “Sonra İsrael oğulları dönecek, Tanrıları HaŞem’i ve kralları David’i arayacaklar.” Özne yine bene İsraeldir. Aynı halk gelecekte HaŞem’e döner. Maharal daha sonraki bir yorum katmanında “Seni Kendime sonsuza dek eş olarak alacağım” sözünü gelecekte İsrael ile HaŞem arasındaki bağın kesilmeyecek oluşuyla ilişkilendirir. Bu yorum peşatın yerine konmaz; fakat klasik Yahudi düşüncesinin Lo-Ammiyi değişmez bir kalıcı reddedilişe dönüştürmediğini bir kez daha gösterir.^14201421

Zaman çizgisi de önemlidir. Hoşea MÖ sekizinci yüzyıldaki kuzey krallığına seslenir. Lo-Ammi bu tarihsel krizin işaretidir. Hristiyan yorumcu ise bu işareti yüzyıllar ileri taşıyarak İsa’nın öldürülmesini İsrael’in Tanrı’dan ayrılığını kesinleştiren olay haline getirir. Fakat Hoşea, İsa’dan yüzyıllar önce kendi krizinin çözümünü zaten verir: “Yaşayan Tanrı’nın çocukları”, “Seni Kendime sonsuza dek eş olarak alacağım”, “Lo-Ammi’ye: Halkımsın diyeceğim.”¹⁴²²

Hoşea, yargıyı ve ardından gelen dönüşü birlikte anlatır. Lo-Ammi, İsrael’in sadakatsizliğine yöneltilmiş gerçek bir peygamberlik yargısıdır. Fakat onu İsrael’in kalıcı boşanması veya başka bir halkla değiştirilmesi haline getirmek de aynı ölçüde metni bozar. Hoşea’nın kendi anlatısı bunu geri çevirir. Vayikra 26 beritin sürgünde bile bozulmayacağını söyler. Hazal’ın Hoşea okumaları da başka bir halkla değiştirme fikrini reddeder. Hristiyan yorumun Lo-Ammiden İsa’nın ölümüne ve yeni bir teolojik statüye uzattığı zincir Hoşea’dan çıkmaz; Hristiyan teolojisi Hoşea’nın tarihsel işaretinin içine sonradan yerleştirilir.¹⁴²³

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 119, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 51–55; Heaster’ın Sinay beritinin bozulması, Hoşea’daki Lo-Ammi ve İsrael’in gelecekte İsa konusunda teşuva ederek yeniden kabul edilmesi çizgisi.
• Hoşea 1:9; ayrıca Bavli Pesahim 87b’de ayetin aktarımı. Masoretik cümlede Elohim adı bulunmaz: ki atem lo ammi ve-anokhi lo ehye lakhem.
• Hoşea 2:1–2 (bazı numaralandırmalarda 1:10–11); İsrael oğullarının çoğalması ve Yehuda ile İsrael’in birlikte toplanması.
• Hoşea 2:25 (bazı numaralandırmalarda 2:23); Bavli Pesahim 87b: ve-amarti le-Lo-Ammi, Ammi ata.
• Hoşea 2:21–22; ve-erastikh li le-olam ve devamındaki üçlü nişanlanma/bağlanma dili.
• Hoşea 2:1–2; 3:5. Öznenin bene İsrael ve bene Yehuda u-vene İsrael olarak korunması.
• Hoşea 1:9; 2:1–2, 21–25; 3:5. Lo-Ammi ve Lo-Ruhama işaretlerinin aynı kitap içinde yeniden kurulma, yeniden merhamet ve yeniden bağlılık diline açılması.
• Bavli Pesahim 87a–b. Sugya Hoşea’nın başka bir ulus önerisini Tanrısal azarla karşılar; İsrael’i Avraam, Yitshak ve Yaakov’un çocukları ve Tanrı’nın edinimlerinden biri olarak anar.
• Bavli Pesahim 87b; Hoşea’nın “Yaşayan Tanrı’nın çocukları”, Yehuda ile İsrael’in toplanması ve Lo-Ammi → Ammi ayetlerinin ardışık aktarımı.
• Bamidbar Rabba, Hoşea 1–2 üzerine kral/eş benzetmesi; öfke ve gelecekteki bağlılığın aynı anlatıda tutulması.
• Bamidbar Rabba, Hoşea 1:9; 2:1, 25 ve Yehezkel 20:32–33 üzerine Rabbi Yitshak ve Rabbi Hanina’nın açıklamaları. Bu malzeme deraş/agada katmanıdır.
• Vayikra 26:40–45, özellikle 26:44; ayrıca Bavli Megilla 11a’nın ayeti sürgün dönemlerine uygulaması.
• Hoşea 3:5: ahar yaşuvu bene İsrael uvikşu et HaŞem Elohehem ve-et David malkam.
• Maharal, Netsah İsrael, Bölüm 47; Hoşea 2:21–22’deki üçlü ve-erastikh ifadesini gelecekteki bağın sürekliliği ve tamlığı çerçevesinde açıklar.
• Hoşea 2:1–2, 21–25; 3:5. Peygamberlik işaretinin kendi kitap içindeki dönüşümü.
• Heaster, s. 51–55; karşılaştırma için Vayikra 26:44; Hoşea 1:9–2:25; Bavli Pesahim 87a–b; Bamidbar Rabba’nın Hoşea yorumları.

Hristiyan yorumcu bu savı oldukça açık kurar. Sinay beritini Tanrı ile İsrael arasındaki evlilik bağına benzetir; İsrael’in itaatsizliğini beriti bozmak ve zina etmek olarak okur; Hoşea’daki Lo-Ammi adını bu kopuşa bağlar. Ardından İkinci Bet HaMikdaş’ın yıkımını Tanrı’nın İsrael’den ayrılışının “nihai kanıtı”, İsa’nın öldürülmesini de beritin “nihai ihlali” sayar. Daniel 9:26’yı bu zincirin kehanet dayanağı olarak kullanır.¹⁷³⁷

Bu savın içinde birkaç ayrı önerme vardır. İsrael günah işleyebilir. Günah ağır ilahi yargıya yol açabilir. Sürgün ve Mikdaş’ın yıkılması Tanah’ta gerçekten yargı diliyle anlatılabilir. Bunların hiçbiri tartışmalı değildir. Fakat “MS 70’teki özel günah İsa’yı reddetmekti ve yıkım bunun cezasıydı” cümlesi bunlardan ayrı bir iddiadır. Bunun için ayrıca kaynak gerekir.

Vayikra 26 tam burada sınırı çizer. Bölüm en ağır berit cezalarını, sürgünü ve ülkenin ıssız kalmasını anlattıktan sonra HaŞem şöyle der:

“Düşmanlarının ülkesindeyken bile onları reddetmeyeceğim, onlardan tiksinmeyeceğim; onları yok edip beritimi bozmayacağım.”¹⁷³⁸

Yargı gerçektir; fakat yargı beritin İsrael ile bütünüyle sona erdiği anlamına gelmez. Hristiyan yorumun “boşanma” modeli bu ayetin kurduğu farkı siler. Aynı Tora hem ceza verir hem de sürgündeki İsrael ile beriti bozmadığını söyler.

Hoşea da Lo-Ammi’yi son söz yapmaz. “Halkım değilsiniz” yargısının hemen ardından İsrael oğullarının sayılamayacak kadar çoğalacağı ve kendilerine “Yaşayan Tanrı’nın oğulları” deneceği söylenir. Kitabın ilerleyen bölümünde HaŞem yeniden, “Sen halkımsın” der.¹⁷³⁹

Demek ki Hoşea’nın evlilik ve boşanma imgeleri ağırdır, fakat kitabın kendi içinde dönüş ve yeniden berit vardır. Bu, “İsa öldürüldüğünde İsrael artık Tanrı’nın halkı olmaktan çıktı” biçiminde bir tarih formülü değildir.

Hristiyan yorumun Daniel 9:26 kullanımı daha ciddi bir metin sorununa yol açar. Kitapta ayeti, Maşiah’ın kesilmesinden sonra “Yahudiler artık onun halkı olmayacak” anlamına gelen İngilizce bir cümleyle aktarır. Fakat Masoretik İbranice bunu söylemez.¹⁷⁴⁰

Ayet şöyledir: ve-aharei ha-şavuim şişim u-şnayim yikkaret maşiah ve-ein lo, ve-ha-ir ve-ha-kodeş yaşhit am nagid ha-ba. Altmış iki haftadan sonra bir maşiahın kesileceği söylenir; ardından ve-ein lo gelir ve cümle şehri ve kutsal yeri gelecek yöneticinin halkının yıkacağını bildirir.¹⁷⁴¹

İbranice cümlede “Yahudiler” kelimesi yoktur. “Artık onun halkı olmayacaklar” diye bir ifade de yoktur. Am, yani “halk”, nagid ha-ba, “gelecek yönetici” ile bağlıdır: şehri ve kutsal yeri yıkan, gelecek yöneticinin halkıdır. Hristiyan yorumun aktardığı cümle, yorum farkından daha fazlasını yapar; ayetin içine İsrael’in Maşiah’tan kopuşunu anlatan bir ifade yerleştirir.

Raşi’nin klasik okuması da bunu açıkça gösterir. “Gelecek yöneticinin halkı”nı Titus ve ordusu olarak açıklar. Raşi’nin Daniel kronolojisi farklı bir tarihsel hesap kullanır. İbranice metnin hükmü açıktır: İbranice metnin öznesi “Yahudiler artık onun halkı değildir” değildir.¹⁷⁴²

Tarihsel katmanda MS 70’in mekanizması da bellidir. Roma-Yahudi savaşı, kuşatma ve Roma ordusunun Yeruşalayim’i ele geçirmesi sonucunda Bet HaMikdaş yakılmıştır. Josephus bu kuşatmayı ve yangını ayrıntılı biçimde anlatır.¹⁷⁴³

Tarihsel neden ile Tanrısal yargı ayrı sorulardır. “Bet HaMikdaş nasıl yıkıldı?” sorusuna tarihçi Roma savaşını anlatabilir. “Tanrı neden buna izin verdi?” sorusu teolojiktir. İkinci sorunun cevabı birinci sorudan kendiliğinden çıkmaz.

Hazal teolojik soruyu sorduğunda Hristiyan yorumun cevabını vermez. Yoma 9b, İkinci Bet HaMikdaş döneminde Tora, mitsvot ve gemilut hasadim bulunduğu halde yıkımın sinat hinam nedeniyle geldiğini söyler.¹⁷⁴⁴

Gittin 55b-56a başka bir agadik mercek kullanır. Kamtza ve Bar Kamtza olayını, toplumsal aşağılamayı, yöneticilere yapılan ihbarı ve Rabbi Zeharya ben Avkulas’ın karar veremeyişini yıkıma götüren zincirin içine yerleştirir. Rabbi Yohanan çok sert bir cümle kurar: onun aşırı çekingenliği “evimizi yıktı, Heykhalimizi yaktı ve bizi ülkemizden sürgün etti.”¹⁷⁴⁵

Bunlar tarih kitabı değildir; Hazal’ın ahlaki-teolojik okumasıdır. Yahudi kaynaklarının açıklaması açıktır: Yahudi geleneği yıkımı günahla ilişkilendirir, fakat kendi temel açıklamalarında “İsa reddedildiği için” demez. Hristiyan teoloji buraya farklı bir neden ekler.

Birinci Bet HaMikdaş’ın daha önce yıkılmış olması da yöntemi sınar. Orada İsa’nın reddi yoktur; yine de Mikdaş yıkılmış, halk sürgüne gitmiştir. Tanah bu felaketi kendi dönemi içindeki putperestlik, adaletsizlik, kan dökme ve berit ihlalleriyle açıklar. Bir kutsal yapının yıkılması tek başına “eski din iptal edildi, yeni din doğrulandı” işareti değildir.¹⁷⁴⁶

Şelomo’nun duası daha Birinci Bet HaMikdaş açılırken sürgün ihtimalini hesaba katar. Halk günah eder, düşmana yenilir ve uzak ülkeye sürülürse; orada bütün yüreğiyle HaŞem’e döner ve Yeruşalayim yönünde dua ederse, Tanrı’nın onları işitmesi ve bağışlaması istenir.¹⁷⁴⁷

Yirmiyahu 31 ise İsrael’in ulus olarak devamını kozmik düzene bağlar: güneş, ay ve yıldızların düzeni ortadan kalkmadıkça İsrael zeraı HaŞem önünde ulus olmaktan çıkmayacaktır. Aynı bölümün yeni beriti de “İsrael evi ve Yehuda evi” ile kurulur.¹⁷⁴⁸

MS 70 çok büyük bir Yahudi felaketidir; Tanah ve Hazal içinde günah-yargı çerçevesinde düşünülmesi de doğaldır. Fakat “İsa’yı reddetmenin cezası” sonucu ne Vayikra’dan, ne Hoşea’dan, ne Daniel’in İbranicesinden, ne de Hazal’ın yıkım açıklamalarından çıkar. Hristiyan yorumun teolojisi yıkıma bu anlamı verir; yıkım Hristiyan yorumun teolojisini bağımsız olarak kanıtlamaz.

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 145, güncel revizyon.
• Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 55: ‘The destruction of the second temple was the ultimate proof’ ifadesi; İsa’nın öldürülmesini beritin ‘ultimate breach’ı sayması ve Daniel 9:26’yı buna bağlaması.
• Vayikra 26:44-45. Sürgün ve ağır ceza bağlamında bile HaŞem, İsrael’i tümden reddetmeyeceğini, yok etmek için tiksinmeyeceğini ve beritini bozmayacağını söyler.
• Hoşea 1:9; 2:1, 2:25. Lo-Ammi yargısı kitabın kendi akışı içinde tersine çevrilir: İsrael yeniden ‘Yaşayan Tanrı’nın oğulları’ diye anılır ve HaŞem ‘Ammi ata - Halkımsın’ der. Geçici yargıyı ebedi boşanma hükmüne çevirmek Hoşea’nın devamını keser.
• Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 55, Daniel 9:26’yı ‘Messiah being cut off “and the Jews they shall be no more his people”’ şeklinde aktarır. Masoretik metinde ne ‘Yahudiler’ kelimesi ne de ‘artık onun halkı olmayacaklar’ cümlesi vardır.
• Daniel 9:26 Masoretik İbranice: ve-aharei ha-şavuim şişim u-şnayim yikkaret maşiah ve-ein lo, ve-ha-ir ve-ha-kodeş yaşhit am nagid ha-ba... Ayette ‘Yahudiler’ sözcüğü yoktur; ‘ve-ein lo’ ifadesinden sonra ‘gelecek yöneticinin halkı şehri ve kutsal yeri yıkacak’ denir.
• Raşi, Daniel 9:26: ‘maşiah’ı dönemin yönetici/büyüğü olarak, ‘am nagid ha-ba’yı Titus ve ordusu olarak açıklar. Burada kaynak katmanı klasik Yahudi yorumudur; ayetin İbranicesindeki ‘halk’ sözcüğünün Roma tarafındaki gelen yöneticiyle bağlı oluşunu gösterir.
• Flavius Josephus, The Jewish War, VI, özellikle 4. bölüm. Tarihsel kaynak Roma kuşatmasını, çatışmaları ve Bet HaMikdaş’ın yakılışını anlatır. Bu tarihsel mekanizma, ‘İsa reddedildiği için Tanrı yıktı’ biçimindeki teolojik neden iddiasıyla aynı şey değildir.
• Bavli, Yoma 9b: İkinci Bet HaMikdaş döneminde Tora, mitsvot ve gemilut hasadim bulunduğu halde yıkımın sinat hinam nedeniyle geldiğini söyler. Bu rabbinik ahlaki-teolojik açıklamadır; İsa’nın reddedilmesini neden olarak vermez.
• Bavli, Gittin 55b-56a: Kamtza-Bar Kamtza anlatısı ve Rabbi Yohanan’ın Rabbi Zeharya ben Avkulas’ın aşırı çekingenliğini yıkımla ilişkilendiren sözü. Bu agadik açıklama da İsa’nın reddedilmesini yıkım nedeni yapmaz.
• II. Melahim 24-25; Yirmiyahu 7, 25. Birinci Bet HaMikdaş’ın yıkımı Tanah’ın kendi içinde günah, siyasal felaket ve ilahi yargı diliyle açıklanır; bir Mikdaş yıkımının kendisi yeni bir dinin doğruluğunu kanıtlayan yöntem olarak kurulmaz.
• I. Melahim 8:46-50. Şelomo, sürgünü önceden tasavvur eder ve halkın uzak ülkede teşuva edip dua etmesi halinde HaŞem’in onları işitmesini ve bağışlamasını ister. Mikdaş’ın kaybı Tanrı’ya dönüş yolunun yok olması anlamına gelmez.
• Yirmiyahu 31:35-37. Güneş, ay ve yıldızların düzeni sürdükçe İsrael zeraının HaŞem önünde ulus olmaktan çıkmayacağı söylenir. Aynı bölümdeki yeni berit, İsrael ve Yehuda ile kurulacaktır (31:31-34).

Tanah İsrael’in antlaşmayı defalarca bozduğunu açıkça anlatır. Tanah bunu gizlemez. Yeremya 31 bile yeni antlaşmayı anlatırken ataların Mitsrayim’den çıkarıldıkları gün yapılan antlaşmayı bozduklarını söyler. Hoşea’nın Lo-Ammi — “halkım değil” — adı da gerçek bir yargı sözüdür. Sorun, bu yargı dilinden İsrael’in antlaşma kimliğinin kalıcı biçimde sona erdiği ve başka bir halkla değiştirildiği sonucuna geçildiğinde başlar.²⁴⁵²

Vayikra 26 tam bu ihtimali önceden ele alır. İsrael sürgünde, düşmanlarının ülkesinde ve ağır ceza altında bulunduğunda HaŞem şöyle der: “Buna rağmen düşmanlarının ülkesindeyken onları reddetmeyeceğim, onlardan tiksinip onları yok etmeyeceğim ve onlarla antlaşmamı bozmayacağım; çünkü Ben HaŞem onların Tanrısıyım.” Bu ayet cezanın gerçekliğini azaltmaz. Tam tersine, cezanın ortasında antlaşmanın sona ermediğini özellikle söyler.²⁴⁵³

Hoşea’daki Lo-Ammi de tek başına okunamaz. Aynı kehanet birkaç cümle sonra “Halkım değilsiniz denilen yerde onlara ‘Yaşayan Tanrı’nın oğulları’ denecek” der. Daha ileride HaŞem “Lo-Ammi’ye ‘Sen halkımsın’ diyeceğim; o da ‘Tanrım’ diyecek” diye vaat eder. Yani isim, kalıcı kalıcı iptal değil, antlaşma sadakatsizliği karşısındaki yargıyı ve ardından gelecek dönüşü taşıyan peygamberlik işaretidir.²⁴⁵⁴

Yeremya 31 daha da kesin konuşur. Yeni antlaşma vaadının hemen ardından güneş, ay ve yıldız düzeni örnek verilir ve bu düzen ortadan kalkabilirse ancak o zaman İsrael soyunun HaŞem’in önünde ulus olmaktan çıkacağı söylenir. Ardından göklerin ölçülmesi ve yerin temellerinin araştırılması mümkün olursa HaŞem’in İsrael soyunu yaptıkları yüzünden bütünüyle reddedeceği ifade edilir. Peygamber, İsrael’in sürekliliğini kozmik düzen kadar güçlü bir dille güvence altına alır.²⁴⁵⁵

‘Boşanma’ imgeleri de bu bütün içinde okunmalıdır. Yeremya 3 İsrael’in sadakatsizliğini evlilik ve boşanma diliyle anlatır; fakat aynı bölüm HaŞem’in “Dön, dönek İsrael” çağrısıyla devam eder, birkaç ayet sonra İsrael ile Yehuda’nın birlikte geri geleceğini söyler. Yehezkel 16 ağır evlilik metaforlarından sonra HaŞem’in eski antlaşmasını hatırlayacağını ve ebedi bir antlaşma kuracağını bildirir. Metafor yargının ağırlığını anlatır; dönüş kapısını kapatmaz.²⁴⁵⁶

Bet HaMikdaş’ın yıkılması da bu sonucu değiştirmez. Tapınağın yıkılması Tanah’ta daha önce de yaşanmıştır; Birinci Bet HaMikdaş yıkıldığında İsrael’in antlaşma kimliği sona ermemiş, peygamberler dönüş ve yeniden inşayı vaat etmiştir. MS 70 yıkımını “Tanrı artık İsrael’in Tanrısı değildir” hükmünün kendisi yapmak, tarihsel felakete Tanah’ın vermediği teolojik sonucu ekler. Tanah’ın açık çizgisi daha sert ve aynı zamanda daha kalıcıdır: İsrael günahı yüzünden cezalandırılır; fakat HaŞem kendi antlaşmasını ve halkının nihai dönüşünü iptal etmez.²⁴⁵⁷

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 235, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 54–55; Yeremya 31:32; Hoşea 1:9. Heaster İsrael’in antlaşmayı bozmasını Tanrı’nın onu ‘boşaması’ ve artık halkı saymamasıyla ilişkilendirir.
• Vayikra 26:44–45. Ayet sürgün ve ceza bağlamında HaŞem’in İsrael’i tamamen reddetmeyeceğini ve antlaşmayı bozmayacağını açıkça bildirir.
• Hoşea 2:1 [1:10]; 2:25 [2:23]. Lo-Ammi hükmünün aynı kitap içinde tersine çevrilmesi vaat edilir.
• Yeremya 31:35–37. İsrael soyunun HaŞem’in önünde ulus olarak sürekliliği güneş, ay ve yıldızların düzeniyle karşılaştırılır.
• Yeremya 3:1–18; Yehezkel 16:59–63. Her iki metin de ağır antlaşma sadakatsizliği dilinden sonra gelecekteki dönüş ve antlaşma yenilenmesini anlatır.
• I Melahim 9:6–9; Yeremya 29:10–14; Yehezkel 36:22–28. Tapınak yıkımı ve sürgün, Tanah’ta antlaşmanın kalıcı iptali değil ceza ve sonrasında dönüş çerçevesinde ele alınır.