Misyoner İddiaları Arşivi

Hristiyan iddiası korbanların sembolik anlam taşımasından daha ileri gider. Hayvanın kanı gelecekteki kusursuz kurbana işaret eder, eski korbanlar geçici bir örtme yolu olur ve İsa’nın ölümü gerçekleşince asıl amaç tamamlandığı için başka korbanlara ihtiyaç kalmaz. Böyle bir okumanın Tora’dan çıkabilmesi için Tora’nın kendi korban düzeninin bu tek merkeze yöneldiğini göstermesi gerekir.

Oysa Tora korbanları tek tip bir ölüm mekanizması olarak kurmaz. Ola ile şelamim aynı yapıya sahip değildir; hatat belirli günah durumlarıyla, aşam başka sorumluluklarla, todah şükranla ilgilidir. Pesah ulusal kurtuluş ve Mısır’dan çıkışla bağlantılıdır. Sabah-akşam tamidleri, Şabat ve bayram korbanları İsrael’in kutsal zaman düzenine aittir. Mişna Zevahim de ola, hatat, aşam, şelamim ve todah arasındaki yapısal farkları ayrıntılı biçimde korur. Midraş Tanhuma ola üzerinde dururken de onu belirli günah korbanlarıyla aynı işleve sahip tek tip bir sunu haline getirmez. Bütün bu ayrımları “gerçek anlamı tek bir gelecekteki insan ölümüdür” diye toplamak, Tora’nın kendi sınıflandırmasının üstüne başka bir sistem yerleştirir.¹⁴⁵

Pesah bu açıdan özellikle öğreticidir. Şemot 12 çocuğun “Bu avoda sizin için nedir?” sorusuna cevabı gizlemez: HaŞem’in Mısır’da İsrael’in evlerini geçmesi ve halkını kurtarması anlatılır. Tora, Pesah korbanının açıklamasını gelecekte ölecek bir Maşiah’a bağlamaz. Aynı biçimde sabah-akşam tamidleri, Şabat musafı ve Pesah, Şavuot, Roş HaŞana, Yom Kippur ile Sukot korbanları da yalnız kişisel günahın bağışlanması için kurulmuş değildir. Korban dünyası adanma, şükran, barış, arınma, kutsal zaman ve toplumsal avoda gibi farklı işlevler taşır.

Yahudi geleneğinde korbanın temsili boyutunun bulunması Hristiyan sonucunu vermez. Ramban, Vayikra 1:9’da korbanı getiren kişinin semihayı eylemleriyle, viduyu sözleriyle, iç organları düşünce ve arzularıyla, kanı ise kendi yaşamıyla ilişkilendirerek günahının ciddiyetini düşünmesini anlatır. Şelah da Ramban’ın bu açıklamasını geniş biçimde aktarır. Buradaki temsilin odağı gelecekte doğacak başka bir insan değil, korbanı getiren günahkarın kendisidir. Sembol vardır; fakat sembolün neyi gösterdiğini kaynak belirler.

Bir haritadaki çizginin yol temsil ettiğini bilmek, hangi yolu gösterdiğini bilmek değildir. Aynı biçimde “korban semboliktir” önermesinden “öyleyse İsa’yı sembolize eder” sonucu çıkmaz. Aradaki bağlantının Tora veya güvenilir Yahudi kaynakları tarafından kurulması gerekir.

Tamim kelimesi de benzer biçimde genişletilir. Korban hayvanının tamim olması fiziksel ve ritüel uygunlukla ilgilidir. Vayikra 22 bedensel mum, yani kusurları sayar; Sifra da bu şartı hayvanın fiziksel uygunluğu içinde işler. Hayvan ahlaki fail olmadığı için onun “günahsızlığı”ndan söz etmek zaten kategori değişikliğidir; hayvan yalan söylemez, zina etmez, putperestlik yapmaz, teşuva etmez veya mitsva yerine getirmez. “Fiziksel kusuru olmayan hayvan”dan “ahlaken günahsız insan”a geçiş Hristiyan tipolojisinin kurduğu benzerliktir, Tora’nın açıklaması değildir.¹⁴⁶

Vayikra 5 bu benzetmeyi daha da zorlaştırır. Hayvan veya kuş getiremeyen yoksul günahkar ince un getirir. Tora bu kansız sunuya hatat der ve sonunda kapara ile bağışlanmayı bildirir. Un ölmez, kan dökmez ve ahlaki kusursuzluğu temsil eden canlı bir varlık değildir. Buna rağmen aynı günah korbanı düzeninin içine girer. Eğer sistemin ana şifresi “kusursuz canlı ölür ve gelecekteki kusursuz insanı gösterir” olsaydı, Tora’nın kendi verdiği un korbanı bu şifreye uymazdı.

Daha büyük güçlük gelecekte ortaya çıkar. Hristiyan yorumun modeli doğruysa, İsa’nın ölümüyle hayvan korbanlarının asıl görevi tamamlanmış olmalıdır. Yehezkel 40–48 ise gelecekte Bet HaMikdaş’ı, mizbeahı, kohenleri ve korban avodasını ayrıntılarıyla anlatır. Ölçüler, avlular, kapılar ve hizmet görevleri verilir; Yehezkel 45:17 ola, minha, nesekh, hatat ve şelamim korbanlarını ve İsrael Evi için kapara dilini kullanır. Klasik Yahudi kaynakları bu bölümleri gelecekteki Bet HaMikdaş ile ilişkilendirir. Sefer Haİkkarim, Yehezkel’in Bet HaMikdaş tasvirinin geleceğe ilişkin yönünü ele alır ve Hazal’ın ilgili korban ayetlerini gelecek bağlamında tartıştığını aktarır.¹⁴⁷

Bu nedenle “İsa’dan önceki korbanlar ileriye, gelecekteki korbanlar geriye İsa’ya bakar” açıklaması metnin kendisinden gelmez. Her tarihsel yöndeki korbanı önceden belirlenmiş aynı kişiye bağlayan bir sistem kurulur ve sonra Tora ile Yehezkel bu sistemin içinden okunur. Rambam’ın Hilhot Melahim 11:1’de Maşiah çağında Bet HaMikdaş’ın yeniden kurulacağını, korbanların yeniden sunulacağını ve Şemita ile Yovel’in Tora’daki biçimleriyle yeniden uygulanacağını söylemesi bu güçlüğü daha da belirginleştirir. Klasik Yahudi Maşiah tasvirinde korban sistemi Maşiah geldiğinde sona ermez; yeniden tam olarak işler hale gelir.¹⁴⁸

Hristiyanlık İsa’nın ölümünü Molekh ibadetiyle aynı şey olarak görmez; onu gönüllü ve İlahi amaçlı eşsiz bir kendini sunma olarak açıklar. İnsan kurbanı yasağına ek olarak, Tora’nın korban türleri ve kapara hükümleri de Hristiyan iddiasıyla uyuşmaz. Bununla birlikte Tanah’ın insanı kültik kurbana dönüştürme konusunda verdiği yön önemini korur. Devarim 12 çevredeki ulusların oğul ve kızlarını yakmasını HaŞem’in nefret ettiği uygulamalar arasında sayar. Sefer Haİkkarim, bu bölümü insanın kendi zihninden ibadet biçimi üretip Tanrı’ya sunamayacağı ilkesi içinde ele alır ve insan kurbanını bunun en ağır örneklerinden biri sayar. Yeremya da bu tür eylemleri HaŞem’in emretmediğini söyler; Hazal’ın Akeda ile ilgili açıklamasını aktaran Sefer Haİkkarim, Avraam’ın sınamasının sonunda gerçek insan kurbanı istenmediğini özellikle vurgular.

Akeda da “hayvandan insana doğru daha yüksek korban” çizgisini öğretmez. Avraam bıçağı kaldırdığında HaŞem “Elini çocuğa uzatma” der ve Yitshak’ın yerine koç sunulur. Yahudi geleneği Akeda’yı sınama, bağlılık ve ataların liyakatiyle ilişkilendirir. Fakat anlatının görünen hareketi insan ölümünün durdurulması ve hayvan korbanının kabul edilmesidir. Tora insan kurbanını gelecekte ulaşılacak üstün korban biçimi olarak tanıtmaz.¹⁴⁹

Hristiyan yorumun okumasında korban sisteminin parçaları daha sonra Hristiyan biyografisine dağıtılır: kan İsa’nın kanına, tamim onun ahlaki kusursuzluğuna, hayvanın ölümü İsa’nın ölümüne, mizbeah çarmıha bağlanır. Bu tipoloji, Hristiyan İsa anlatısının korban düzenine geriye doğru uygulanmasıyla kurulur. Fakat “Tora’nın korban sisteminin gerçek amacı buydu” dendiğinde benzerlik yetmez. Tora’nın kendisinin bu bağlantıyı kurması gerekir. Korban bölümleri “bütün bunlar gelecekte öldürülecek Maşiah’ın örneğidir” demez; hatat açıklamaları “şimdilik geçici bağışlanma, gerçek bağışlanma sonra” diye ekleme yapmaz.

Tora korbanları kendi diliyle açıklar ve bu açıklamalar çoğuldur: kapara, arınma, şükran, adanma, barış, kutsal zaman ve HaŞem’e yaklaşma. Yahudi kaynakları sembolik derinlikler eklediğinde de bu çeşitlilik ortadan kalkmaz. Bütün sistemi tek bir gelecekteki insan ölümüne indirgemek, Tora’nın gizli anahtarını bulmak değil, Tora’nın çok katmanlı korban dünyasının yerine Hristiyanlığın tek merkezli tipolojisini koymaktır.¹⁵⁰

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 19, güncel revizyon.
• Tanah, Vayikra 1–7; Mişna, Zevahim.
• Tanah, Vayikra 22:17–25; 1:14.
• Tanah, Yehezkel 45:17.
• Rambam, Mişne Tora, Hilhot Melahim uMilhamoteihem 11:1.
• Tanah, Bereşit 22:12–13; Yeremya 19:5.
• Kabalat.com: “İsa, Nihai Kurban Mıdır?”; “Kan olmadan kefaret olmaz mı?”; “Günah ve Aklanma”; “İsa, Benim Günahlarım İçin mi Öldü?”

Buradaki sav yalnız bir benzetmeyle sınırlı değildir. İsa’yı açıkça “human sacrifice”, yani insan kurbanı olarak adlandırır; hayvan korbanlarının gelecekteki “kusursuz sunuya” yöneldiğini, hatta Maşiah kusursuz olduğuna göre sunulabilecek en uygun korbanın o olduğunu ileri sürer. Hristiyanlık İsa’nın ölümünü Kenaan kültlerindeki çocuk yakmalarıyla aynı olay olarak tanımlamaz; gönüllü, eşsiz ve Tanrı’nın kurtuluş tasarısına ait bir ölümden söz eder. Bu yüzden asıl soru, iki olayın dış görünüşte birbirine benzeyip benzemediği değildir. Tora, HaŞem’e sunulan korbanın en yüksek biçiminin ahlaken kusursuz bir insan olduğunu gerçekten öğretir mi?

Vayikra korban düzenini açarken böyle bir yükseliş çizgisi kurmaz. “İçinizden biri HaŞem’e korban sunduğunda, hayvandan, sığırdan veya davardan korbanınızı sunacaksınız” der. Ardından sığır, koyun, keçi, kuş ve minha (tahıl sunusu) gelir. Ola, şelamim, hatat ve aşamın her biri kendi şartlarıyla düzenlenir; kesim, kan, mizbeah, kohenlik hizmeti ve korbanın yenebilen kısımları ayrıntılı biçimde anlatılır. İnsan bu sınıflandırmada korban türlerinden biri değildir. Üstelik ekonomik gücü sınırlı olan kişi için düzen hayvandan “daha değerli” bir canlıya doğru yükselmez; kuşa, hatta belirli durumlarda una kadar iner. Demek ki korbanın kabulü, öldürülen varlığın piyasa veya biyolojik değeri arttıkça güçlenen bir ölçek değildir.¹⁵²

Bu nokta avodanın anlamıyla da uyumludur. İnsan, HaŞem’de bulunan bir eksikliği tamamlamak için O’na değerli bir nesne vermez. Her şey zaten HaŞem’e aittir. Mitsvalar ve avoda insanı arındırır, iradesini yöneltir ve yaşamı kutsallığa açar. Hazal’ın mitsvaların yaratıkları arındırmak için verildiğini söylemesi bu düşünceyi çok kısa biçimde ifade eder. Korbanı “Tanrı’ya ne kadar değerli bir şey verirsem o kadar üstün olur” biçiminde düşünmek, Tora’nın avoda düzenine dışarıdan bir fiyat merdiveni yerleştirir.¹⁵³

Devarim 12 bu noktada yalnız korban türlerini değil, insanın ibadet biçimi üretme yetkisini de sınırlar. İsrael’e çevredeki halkların dini uygulamalarını öğrenip sonra aynı davranışları HaŞem’e yöneltmemesi söylenir: “Tanrın HaŞem’e böyle yapmayacaksın; çünkü HaŞem’in nefret ettiği her iğrenç şeyi onlar ilahları için yaptılar; oğullarını ve kızlarını bile ilahları için ateşte yakarlar.” Sefer Haİkkarim bu bölümü, insanın başka dinlerde gördüğü bir uygulamayı “Tanrı’ya daha büyük onur verir” düşüncesiyle HaŞem’in avodasına ekleyemeyeceği yönünde açıklar. Çocukların yakılması bunun en uç örneğidir. Böylece “hayvan değerlidir, insan daha değerlidir, kusursuz insan ise en değerli korbandır” mantığı daha baştan Tora’nın dışında kalır. HaŞem’e nasıl yaklaşılacağını insanın sezgisi değil, HaŞem’in verdiği düzen belirler.¹⁵⁴

Yeremya aynı sınırı daha sert bir dille verir. Ben Hinnom Vadisi’nde çocukların yakılmasını anlatırken HaŞem şöyle der: “Oğullarını ve kızlarını ateşte yakmak için Ben Hinnom Vadisi’nde Tofet’in yüksek yerlerini yaptılar; bunu Ben emretmedim ve bu Benim aklımdan geçmedi.” Yeremya 19:5 ve 32:35’te aynı yön tekrar edilir. Hegyonei Uziel, Hazal’ın bu sözleri Meşa’nın oğluna, Yiftah’ın kızına ve “aklımdan geçmedi” ifadesini de Akedat Yitshak’a bağlayan açıklamasını aktarır. Bu son bağlantı özellikle önemlidir; çünkü Hristiyan yorumunda insan korbanına giden yol çoğu kez Akeda üzerinden kurulmaktadır.¹⁵⁵

Akeda’nın doruk noktası ise Yitshak’ın ölümü değildir. Avraam bıçağa uzandığında İlahi ses, “Elini çocuğa uzatma ve ona hiçbir şey yapma” der. Sonra Avraam koçu görür ve “oğlunun yerine onu ola olarak sundu.” Anlatının hareketi insan ölümünden hayvan korbanına doğrudur: insanın öldürülmesi durdurulur, koç onun yerine kabul edilir. Agadat Bereşit de bu yönü korur; Avraam’ın bağlılığının kabul edildiğini, Yitshak’ın fiilen öldürülmediğini ve Yeremya’daki “aklımdan geçmedi” sözünün Akeda ile ilişkilendirildiğini aktarır. Başka bir midraşik çizgide Avraam’ın teslimiyeti eylem tamamlanmış gibi değerlendirilirken, oğlunu gerçekten ola olarak sunan Moav kralı Meşa’nın davranışı kabul edilmiş sayılmaz. Yismah Moşe de ruhsal öz-sunum ile mizbeah üzerinde insan kesimini birbirine karıştırmaz; koçun Yitshak yerine sunulduğunu açıkça belirtir.¹⁵⁶¹⁵⁷

Miha 6 aynı fikri başka bir yönden sınar. Peygamber insanın HaŞem’e neyle yaklaşacağını sorar ve sunuyu giderek büyütür: “HaŞem’in önüne neyle çıkayım?... Ola korbanlarıyla, bir yaşındaki buzağılarla mı? HaŞem binlerce koçtan, on binlerce yağ ırmağından hoşnut olur mu? Suçum için ilk doğanımı, nefeşimin günahı için bedenimin meyvesini mi vereyim?” Eğer daha pahalı korban daha güçlü ve insan da en değerli varlık ise, dizinin son halkası doğru cevap olmalıydı. Peygamber tam tersini yapar: “Ey insan, sana neyin iyi olduğunu bildirdi. HaŞem senden ne istiyor? Adalet yapman, hesedi sevmen ve Tanrınla alçakgönüllülükle yürümen.” Rabbenu Yona, Şaarei Teşuva’da bu yükselişi günahkarın suçunun ağırlığı karşısında ilk doğanını bile vermeyi düşünmesine kadar götürür; cevabın ise adalet, iyiliğe bağlılık ve Tanrı önünde alçakgönüllülük olduğunu açıklar. Miha, “en değerli insanı öldür” düşüncesini zirveye çıkarıp onaylamaz; insanı yaşayan bir ahlaki varlık olarak HaŞem’in önüne geri getirir.¹⁵⁸¹⁵⁹

Tamim kelimesi de bu tabloyu değiştirmez. Korban hayvanının tamim olması fiziksel ve ritüel uygunluğu ifade eder; hayvan ahlaki fail olmadığı için “günahsız hayvan” kategorisi Tora’nın dili değildir. Bir insanın ahlaken kusursuz sayılması onu Vayikra’daki korban türlerinden birine dönüştürmez. Hristiyan yorumcu bu güçlüğü İsa’yı “özel durum” sayarak aşmaya çalışır; mizbeah bulunmadığında İsa’nın kendisini mizbeah, seçilmiş yer şartı karşılanmadığında yine İsa’yı seçilmiş yer olarak yorumlar. Böylece Tora’nın korban ölçütleri İsa’nın ölümünü sınamak yerine, ölçütlerin kendisi önceden kabul edilmiş İsa sonucuna göre sembolleştirilir.

İsa’nın ölümü Tora’daki korban düzenine ait gerçek bir korban olarak ileri sürülüyorsa, insanın korban türleri arasında bulunmaması, kohenlik avodası, mizbeah, seçilmiş yer, kesim ve kan hizmeti gibi şartlar önem kazanır. İsa’nın ölümü bütün bunların üzerinde duran eşsiz, yeni bir teolojik kategori ise artık Tora’nın korban hukuku konuşmaz; yeni bir teolojik kategori kurulmuş olur. Tanah ise bu kategoriyi kurmaz. “Özel durum” ifadesi bu boşluğu ortadan kaldırmaz.

İnsanın HaŞem uğruna kendi yaşamını tehlikeye atması da başka bir konudur. Kiduş HaŞem, yani Tanrı’nın Adını kutsal kılmak uğruna gerektiğinde ölümü göze almak Yahudi geleneğinde vardır. Bir insan başka birini kurtarmak için de kendisini tehlikeye atabilir. Fakat şehitlik veya özverili ölüm, mizbeah üzerinde günah kaparası amacıyla sunulan hatat, aşam ya da ola kategorisi değildir. Hristiyan yorumun savı yalnız fedakarlığın değerli olduğunu söylemez; bütün hayvan korbanlarının “kusursuz insan kurbanı”na yöneldiğini ileri sürer. Böyle bir sav ancak Tanah insanı korban sisteminin nihai nesnesi haline getirirse ayakta kalabilir; Tanah bunu yapmaz.

Tanah’ın çizdiği yön tersine işler. Devarim çocukların yakılmasını HaŞem’in nefret ettiği ibadetler arasında sayar. Yeremya, böyle bir davranış için “emretmedim” ve “aklımdan geçmedi” sözlerini aktarır. Hazal bu dili Akedat Yitshak’a kadar götürür. Akeda’da bıçak durur ve koç Yitshak’ın yerine sunulur. Miha sununun değerini ilk doğana kadar yükselttikten sonra insanı öldürmeye değil, adalete, hesede ve Tanrı ile alçakgönüllü yürüyüşe yöneltir. Vayikra ise korban türlerini ayrıntılı biçimde sayarken insanı bu düzenin içine koymaz.¹⁶⁰

Bu verilerden “HaŞem’in baştan beri nihai amacı kusursuz bir insanı günah için kurban etmekti” sonucu çıkmaz. Bu sonuç önce Hristiyan teolojide kurulmakta, sonra hayvanlar, kan, mizbeah, Akeda ve peygamberlerin dili o sonuca doğru yeniden okunmaktadır. Tora’da korbanın ilerleyişi hayvandan kusursuz insana doğru değildir. Akeda’nın bıçağı durur, Yitshak yaşar ve koç onun yerine sunulur. Miha’nın sonunda HaŞem’in istediği de mizbeaha yatırılan insan bedeni değil; adalet yapan, hesedi seven ve Tanrısıyla alçakgönüllülükle yürüyen insandır. “Kusursuz insan kurbanı” Tora’nın korban düzeninin son basamağı değil, Hristiyan teolojisinin bu düzenin üzerine yerleştirdiği son basamaktır.¹⁶¹

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 20, güncel revizyon.
• Tanah, Vayikra 1:2.
• Bereşit Rabba 44:1.
• Tanah, Devarim 12:31.
• Tanah, Yeremya 7:31.
• Tanah, Bereşit 22:12.
• Tanah, Bereşit 22:13.
• Tanah, Miha 6:6–7.
• Tanah, Miha 6:8.
• Tanah, Devarim 12:29–31; Yeremya 7:31; Bereşit 22:12–13; Miha 6:6–8.
• Kabalat.com: “İsa, Nihai Kurban Mıdır?”; “Dürüstlerin Ölümü ile Aklanmak?”; “Fidye?”

Devarim 12:31 insan kurbanını yalnız yanlış tanrıya yöneltildiği için reddetmez. Bölümün uyarısı daha geniştir: İsrael Kenaan halklarının ibadet biçimlerini öğrenip “Bu uluslar tanrılarına nasıl hizmet etti? Ben de HaŞem’e öyle hizmet edeyim” dememelidir. Ardından gerekçe gelir: “Tanrın HaŞem’e böyle yapmayacaksın; çünkü HaŞem’in nefret ettiği her iğrenç şeyi onlar tanrılarına yaptılar; oğullarını ve kızlarını bile tanrılarına ateşte yakarlar.” Yani bazı eylemler, hedefi HaŞem olarak değiştirilince kabul edilmiş avoda haline gelmez.

İnsan kanının putperest dünyada bulunması onu tek başına geçersiz yapmaz. Eski dinlerde hayvan korbanı da vardır; bundan Tora’daki hayvan korbanının yanlış olduğu sonucu çıkmaz. Ardından kendi sistemine dönerek hayvan kanının gelecekteki tek etkili kan korbanına işaret ettiğini ve Yeşaya 53’ün bunu insan olan Maşiah’la özdeşleştirdiğini ileri sürer. Fakat putperestlik itirazını cevaplamak, Tora’nın insanı korban türü yaptığını göstermez. Tora’nın belirli bir uygulamayı HaŞem için kabul edip etmediğini yine Tora belirler. Devarim 12 tam bu ayrımı yapar.

Sifrei Devarim ayetin dilini HaŞem’in nefret ettiği ibadet biçimleri bağlamında açar. Sefer Haİkkarim de insanın, başka halkların ağır fedakarlıklarını görüp “Bunu HaŞem için yaparsam O’na daha büyük onur vermiş olurum” diye düşünebileceğini söyler. Tora’nın uyarısı bu sezgiye karşıdır. Bir davranışın daha ağır, daha pahalı veya daha acı verici olması onu HaŞem’in istediği avoda yapmaz.

Yeremya aynı noktayı Tophet hakkında daha sert bir dille ifade eder. Yeremya 7:31, Bene Hinnom vadisindeki Tophet’te oğul ve kızların ateşte yakılmasından söz eder; 19:5 ise Baal için oğulların ola olarak yakılmasını anar. HaŞem bu uygulama için “emretmediğim, söylemediğim ve aklıma gelmeyen” der. Peşat düzeyinde sözler bu belirli çocuk yakma avodasını hedef alır; tek başına buradan düşünülebilecek her dini ölüm eylemi hakkında sınırsız bir genelleme yapmak doğru olmaz. Hazal daha sonra bu ifadeyi insan kurbanı tartışmasına genişletir. Ta’anit 4a sözleri Meşa’nın oğluna, Yiftah’ın kızına ve Yitshak’a uygular; Yitshak konusunda Avraam’ın gerçek bir sınanma emri aldığını kabul ederken HaŞem’in fiili kesimi amaçlamadığını söyler. Sifrei Devarim’de de Yeremya 19:5, insanın çocuğunu mizbeah üzerinde sunmasıyla ve bir görüşte Akeda ile ilişkilendirilir. Bunlar Yeremya’nın peşatından sonraki deraş katmanlarıdır; fakat Yahudi geleneğinin Akeda’yı “Tanrı isterse insan korbanı normal ve geçerli bir kategori olur” biçiminde okumadığını gösterir.²⁷³

Akedat Yitshak bu nedenle merkezi örnektir. Bereşit 22, Avraam’ın yaşadığı olayı nisayon, yani sınanma olarak adlandırır. Yitshak’ı ola olarak yükseltmesi istenir, Avraam mizbeahı kurar, oğlunu bağlar ve bıçağı alır. Fakat anlatı tam öldürme anında “Elini çocuğa uzatma ve ona hiçbir şey yapma” sözüyle yön değiştirir. Sonra koç görünür ve Tora onun “oğlu yerine” ola olarak sunulduğunu özellikle söyler. Akeda’nın gerçekleşen son korban eylemi insanın kesilmesi değil, insanın yaşamının korunması ve yerine koçun sunulmasıdır.

Bu anlatı Avraam’ın teslimiyetinin ne kadar ileri gittiğini gösterir; fakat insanı Tora’nın düzenli korban sistemi içine sokmaz. Yitshak hatat veya aşam yapılmaz, kanı mizbeaha uygulanmaz, İsrael’in günahları onun ölümü üzerine yüklenmez. Midraş Tanhuma da Avraam’ın “Bana oğlumu almamı söylemedin mi?” sorusuna, HaŞem’in fiili kesimi istemediği yönünde cevap verir. Aynı gelenek Yeremya’nın sözünü Yiftah’ın kızı, Meşa’nın oğlu ve Akeda ile birlikte okur. Hazal, Akeda’nın büyüklüğünü insan kurbanının hukuki emsaline dönüştürmez.²⁷⁴

Vayikra’nın korban düzeni de insanı hayvanların üstüne eklenen son tür olarak vermez. Ola sığırdan, koyun veya keçiden ya da kuştan getirilebilir; başka korbanlarda da tür, yaş ve şartlar ayrıntılı biçimde belirlenir. Bazı yükümlülüklerde yoksul kişi kuş, hatta ince un getirebilir. İnsan bedeni bu listede yoktur. Vayikra 27 ise insanla ilgili adakları ayrı bir arakhin (belirlenmiş değerler) düzeninde ele alır: kişi mizbeah üzerinde öldürülmez; yaş ve cinsiyete göre belirlenmiş değer üzerinden değerlendirilir. Arakhin geleneği Vayikra 27:2’deki nefaşot sözünü yaşayan kişilerin değerlemesi bağlamında okur.

İnsan HaŞem’e ait olabilir; bundan insan bedeninin korban olarak kesileceği sonucu çıkmaz. İlk doğan erkek çocuk da HaŞem’e ait sayılır, fakat pidyon haben (ilk doğan oğlun fidye ile geri alınması) düzenine girer; kohen onu mizbeah üzerinde kesmez. Bir insanın değeri adanabilir; bedeninin korbanlaştırılması bunun doğal devamı değildir. Tora insan yaşamını kutsallığın dışında bırakmaz, fakat kutsallığı insan öldürmeyle özdeşleştirmez.²⁷⁵

Bu nokta İsa’nın ölümünü Vayikra korbanlarının nihai gerçekleşmesi sayan görüş için ciddi bir ölçü getirir. Eğer Vayikra örnek ise korbanın türünü, yerini ve avodasını da Vayikra belirler. Kan kohen tarafından alınır ve korbanın türüne göre mizbeah veya kutsal alan üzerinde belirlenmiş işlem yapılır. Hristiyan anlatıda İsa’nın ölümü Bet HaMikdaş avodası içinde gerçekleşmiş bir hatat, aşam veya ola işlemi değildir; Roma hukukuyla gerçekleştirilen bir infazdır. Bir Roma infazını geriye dönük olarak Levitik korban yapan ayrı bir Tora kuralı bulunmaz.

Sorun ölümün acımasız olması değildir. Korban kimliğinin nereden geldiğidir. Bir ölüm, daha sonra ona dini anlam verdiğimiz için Tora korbanı olmaz. Bir tsadikin şehit edilmesi de tek başına onu aşam haline getirmez. Korbanın türünü ve avodasını HaŞem belirler.

Hristiyan korban öğretisi burada “İsa sıradan Levitik korban değildi; bütün korbanların yöneldiği daha yüksek gerçeklikti” savını ileri sürer. Bu sav Vayikra’dan değil, önceden kabul edilmiş Hristiyan korban öğretisinden gelir. Fakat o anda kanıtın niteliği değişir. Bu model, İsa’nın ölümünü Vayikra’nın korban şartlarına uyduğu için değil, onları aşan benzersiz bir İlahi düzen olduğu iddiasıyla korban sayar. Böyle bir düzen Vayikra’dan bağımsız biçimde kanıtlanmalıdır. Vayikra insanı korban türleri arasında saymadığında bunun önemsiz olduğunu söyleyip, aynı Vayikra’nın başka ayrıntılarını İsa’nın ölümü için kanıt olarak kullanmak tutarlı değildir.

Mişna Menahot’un sunduğu ilke de “daha değerli canlı, daha yüksek korban” düşüncesini zayıflatır. Hayvan olası, kuş olası ve minha için Tora aynı “HaŞem’e hoş koku” dilini kullanır; Hazal bundan çok getiren ile az getirenin, kalbini göğe yönelttiğinde kabul bakımından aynı değeri taşıyabileceğini çıkarır. Avodanın değeri sunulan şeyin maddi veya biyolojik büyüklüğüyle ölçülmez.

Tanah’ın insan kurbanı hakkında verdiği tablo bu kaynaklar birlikte okunduğunda belirginleşir. Devarim 12 çocuk yakma biçimini HaŞem’in nefret ettiği ulus uygulamaları arasında sayar. Yeremya Tophet’teki çocuk yakmanın HaŞem tarafından emredilmediğini söyler. Akeda en ağır teslimiyet sınamasını içerir, fakat Yitshak öldürülmez ve yerine koç sunulur. Vayikra korban türlerini verirken insanı listeye eklemez; insanla ilgili adakları ayrı değerleme düzenine yerleştirir. Hazal da Yiftah, Meşa ve Akeda anlatılarını kabul edilmiş insan korbanı modeline dönüştürmez.

Tanrı’nın mutlak egemenliği hakkında teorik olarak “benzersiz bir durumda özel bir insan ölümü isteyebilirdi” denebilir. Bu felsefi imkan ile “Tora gerçekten böyle bir insan korbanını öğretiyor ve Maşiah için önceden haber veriyor” cümlesi aynı değildir. Akeda gibi benzersiz bir emir bile düzenli korban hukukuna insan türünü eklememiştir. “Tanrı isterse yapabilir” sözü, “Tanrı bunu istedi ve Tora bunu öğretti” sözünün kanıtı değildir.

Hristiyan yorumun putperestlik itirazına verdiği cevap bu yüzden yetmez. Evet, bir uygulamanın başka halklarda bulunması onu tek başına yanlış yapmaz. Fakat Tora bazı ibadet biçimlerinin yalnız yanlış tanrıya yöneldikleri için değil, HaŞem’in istemediği avoda oldukları için İsrael’e kapalı olduğunu da söyler. İsa’nın Roma tarafından öldürülmesini Tora’nın nihai insan korbanı olarak okumak, Tora’da bulunan bir korban kategorisini izlemek değildir. Daha sonraki Hristiyan kapara öğretisi, Tora’nın korban diline uygulanmaktadır.²⁷⁶

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 38, güncel revizyon.
• Bavli, Taanit.
• Midraş Tanhuma.
• Tanah, Vayikra 27:2; Devarim 12; Mişna Menahot.
• Kabalat.com: “İsa, Nihai Kurban Mıdır?”; “Dürüstlerin Ölümü ile Aklanmak?”; “Fidye?”

Hristiyan yorumcu, Yeşaya 53:10’u yalnızca kulun acı çekmesi veya ölümünün başkalarına yarar sağlaması şeklinde okumaz. Sözü gerçek bir korban düşüncesine kadar götürür. Ona göre Tanrı, Maşiah’ın ölümünü günahlar için bir korban haline getirmiştir. 53:10’daki aşam kelimesini Vayikra’daki günah ve suç korbanlarıyla birleştirir; 53:6, 11 ve 12’deki “günahı taşıma” ifadelerini de buna ekleyerek Yeşaya’nın “insan sunusu ve günah taşıyan korban” anlattığının kesin olduğunu söyler. Daha sonra bu insan korbanının gönüllü ölümüyle bütün zamanların günahları için bağışlanma sağladığını ileri sürer. Bu iddia, önceki maddede ele alınan “başkasının günahını taşımak” düşüncesinden bir adım ileridedir. 65. iddiada mesele bir tsadikin başkalarının acısını veya günahlarının sonuçlarını taşıyıp taşıyamayacağıydı. Tora insanı korban sisteminin geçerli sunusu olarak tanımlamaz. Yeşaya 53:10’un İbranicesi gerçekten güçlüdür: וַיהוָה חָפֵץ דַּכְּאוֹ הֶחֱלִי אִם־תָּשִׂים אָשָׁם נַפְשׁוֹ יִרְאֶה זֶרַע יַאֲרִיךְ יָמִים “HaŞem onun ezilmesini/acılanmasını diledi... nefeşi aşam olursa/yapılırsa soyunu görecek, günlerini uzatacak...”⁶⁴⁴

Aşam, Tora’da bir korban türünün adıdır. Tora’da teknik bir korban adıdır. Fakat bu kelimenin Yeşaya’daki kullanımı 67. iddianın konusudur. Şimdilik daha temel bir soru yeterlidir: Bir korban teriminin insana uygulanması, Tora’nın gerçekten insan öldürmeyi korban ibadetinin içine aldığını gösterir mi? Bunu anlamak için korban sisteminin başladığı yere dönmek gerekir. Vayikra’nın açılışındaki ifade şöyledir: אָדָם כִּי־יַקְרִיב מִכֶּם קָרְבָּן לַיהוָה מִן־הַבְּהֵמָה מִן־הַבָּקָר וּמִן־הַצֹּאן תַּקְרִיבוּ אֶת־קָרְבַּנְכֶם “Sizden biri HaŞem’e korban getireceği zaman, korbanınızı hayvanlardan, sığırdan veya davardan getireceksiniz.”
Vayikra 1:2 Daha sonra kuşlar, belirli durumlarda da un sunuları gelir. Korban sistemi başıboş bırakılmış bir “değerli olanı Tanrı’ya verme” ilkesi değildir. Hangi şeyin getirileceği, hangi durumda getirileceği, kim tarafından sunulacağı ve nasıl işleneceği belirlenmiştir. Yahudi yorumcular Vayikra 1:2’deki mikkem — “sizden” — kelimesini ruhsal açıdan insanın kendisini Tanrı’ya yaklaştırması, arzularını ve davranışlarını dönüştürmesi şeklinde de okuyabilmiştir. Fakat aynı yorumlar gerçek korbanın min habehema, min habakar umin hatson — “hayvandan, sığırdan ve davardan” — geldiğini ayırmaya devam eder. ⁶⁴⁵

Bu ayrım anlamlıdır. Yahudi düşüncesi “insanın kendisini korban etmesi” benzetmesini kullanabilir; fakat bunun anlamı insanın boğazlanıp mizbeaha konulması değildir. İnsan nefeşini Tanrı’ya yöneltir, davranışını değiştirir, arzularını sınırlar. Akedat Yitshak bunu çok açık biçimde “insanın kendi nefeşini tam teşuvanın mizbeahına yaklaştırması” düşüncesiyle açıklar ve hemen Miha 6’ya başvurur: insanın günahı, ilk doğan çocuğunu korban vererek değil, kendi nefeşini düzeltmesiyle karşılanır. Bu nedenle “insan kendisini Tanrı’ya sunabilir” ile “Tanrı insan bedeninin öldürülmesini korban olarak kabul eder” birbirinden çok farklı cümlelerdir. Tora bu sınırı başka bir yerde çok daha açık biçimde çizer. Devarim 12’de İsrael’e Kenaan halklarının ibadet biçimlerini araştırıp: “Bu uluslar tanrılarına nasıl ibadet ediyorlar? Ben de aynısını yapayım.” dememesi emredilir. Ardından: “Tanrın HaŞem’e böyle yapmayacaksın; çünkü HaŞem’in nefret ettiği her iğrenç şeyi onlar tanrılarına yaptılar. Oğullarını ve kızlarını bile tanrılarına ateşte yakarlar.”⁶⁴⁶⁶⁴⁷

Devarim 12:30–31 Buradaki cümlenin yapısı önemlidir. Yasak yalnız “başka tanrılara insan kurban etmeyin” değildir. Önce: לֹא־תַעֲשֶׂה כֵן לַיהוָה אֱלֹהֶיךָ — Lo taase ken laYHWH Elohekha “Tanrın HaŞem’e böyle yapmayacaksın” denir; ardından oğul ve kızların yakılması bunun en ağır örneklerinden biri olarak verilir. Rabbi Yosef Albo da ayeti tam bu şekilde açıklar: insan, başka ulusların ibadetlerini büyük ve etkileyici görüp aynı şeyi HaŞem’e sunmayı düşünmemelidir; onların oğullarını ve kızlarını yakması, Tanrı’nın nefret ettiği ibadetin örneğidir. Albo’nun açıklaması, “Tanah yalnız putlara yapılan insan kurbanını yasaklar” biçimindeki Hristiyan itirazını doğrudan karşılar. “Tanah yalnız putlara yapılan insan kurbanını yasaklamaktadır; gerçek Tanrı Kendisi isterse insan kurbanı farklı olur” denebilir. ⁶⁴⁸

Fakat Devarim’ın cümlesi tam olarak bu çıkış yolunu kapatmaktadır. İsrael’e, yabancı ibadet biçimlerini HaŞem’e uygulamaması söylenir. Midraş Tannaim de “HaŞem’in nefret ettiği” sözü üzerinde durarak çocukların ateşte sunulmasını Tanrı’nın tiksindiği ibadet türleri arasında ele alır. Yeremya daha da keskin konuşur: “Ben-Hinnom vadisinde Tofet’in yüksek yerlerini yaptılar; oğullarını ve kızlarını ateşte yakmak için. Bunu emretmedim ve aklımdan geçmedi.”
Yeremya 7:31 Yeremya 19:5 aynı düşünceyi daha uzun biçimde verir: “Bunu emretmedim, söylemedim ve aklımdan geçmedi.”⁶⁴⁹

Hazal bu sözleri özellikle insan kurbanı sorununa uygulamıştır. Midraş Tannaim, “aklımdan geçmedi” ifadesini: “Bir insanın oğlunu mizbeah üzerinde korban etmesi” şeklinde açıklar ve ardından Yitshak’ın bağlanmasını özellikle ayırır: Avraam’ın Yitshak’ı gerçekten öldürmesi Tanrı’nın amacı değildi; olay bir nisayon — sınanmaydı. Taanit üzerindeki Raşi de aynı eski geleneği aktarır. Yiftah’ın kızının ölümünü Tanrı’nın istediği bir korban saymaz; Moav Kralı Meşa’nın oğlunu yakmasını da Tanrı’nın istediği sunu saymaz. Yitshak hakkında ise Avraam’a verilen sınamanın Yitshak’ın gerçekten öldürülmesini gerektirmediğini açıklar. Akedat Yitshak bu noktada ayrı bir güçlük oluşturur. ⁶⁵⁰

Bereşit 22:2’nin peşatında Avraam’a Yitshak’ı olah olarak yükseltmesi söylenir. Eğer Tanrı insan kurbanını hiçbir şekilde istemiyorsa, neden böyle bir emir verilmiştir? Anlatının sonunu başlangıcından ayırmamak gerekir. Avraam bıçağı aldığında melek: “Elini çocuğa uzatma ve ona hiçbir şey yapma.” der. Sonra Avraam bir koç görür: “Avraam gidip koçu aldı ve onu oğlunun yerine olah olarak sundu.”
Bereşit 22:13 İbranice: תַּחַת בְּנוֹ — tahat beno “Oğlunun yerine.” Gerçek korban olarak mizbeaha çıkan Yitshak değil, koçtur. Yahudi midraşı bu ayrımı keskin biçimde ifade eder. Avraam’ın sorusuna verilen cevap şu düşünceyle aktarılır: “Ben sana onu kes demedim; onu yükselt dedim. Onu yükselttin, sözümü yerine getirdin. Şimdi indir.”⁶⁵¹

Bu deraş, Bereşit 22’nin kelimelerine rabbinik bir açıklama getirir. Fakat Yahudi geleneğinin Akeda’yı nasıl anladığını açıkça gösterir: Yitshak’ın öldürülmesi Tanrı’nın istediği nihai ibadet değildir. Sınama Yitshak’ın ölümüyle tamamlanmaz. Tam ölüm anında durdurulur ve gerçek korban bir hayvan olur. Rabbi Yosef Albo, Devarim 12 ile Akeda’yı birlikte okurken aynı sonuca varır. Uluslar çocuklarını yakmayı Tanrı’ya yüce bir hizmet sayabilirler; fakat HaŞem insan öldürmeyi istemez. Avraam’a Yitshak konusunda konuşmuş olsa bile, Tanrı’nın amacı onun fiilen öldürülmesi değildi. Böylece Akeda, “Tanrı’nın en yüce korbanı aslında insandır” düşüncesinin kanıtına dönüşmez. ⁶⁵²

Anlatıda insanın öldürülmesine yaklaşıldığı ölçüde, son anda ortaya çıkan sınır daha da belirginleşir. Miha 6 bu meseleyi neredeyse doğrudan sorar. İbadet eden kişi giderek daha büyük şeyler önerir: “HaŞem’in huzuruna neyle geleyim?... Binlerce koçtan, on binlerce yağ ırmağından hoşnut olur mu? Suçum için ilk doğanımı mı vereyim; nefeşimin günahı için bedenimin meyvesini mi?”
Miha 6:6–7 Eğer “daha değerli korban daha büyük bağışlanma sağlar; bunun zirvesi kusursuz insandır” mantığı doğru olsaydı, peygamber tam doğru yönde ilerliyor olurdu. Önce bir yaşındaki buzağı, sonra binlerce koç, sonra ölçüsüz yağ, sonunda insanın en değerli varlığı: kendi çocuğu. Fakat peygamberin cevabı:⁶⁵³

“Sana, ey insan, neyin iyi olduğu bildirildi: HaŞem senden yalnız adalet yapmanı, hesedi (sadakat ve sevgiyi) sevmeni ve Tanrınla alçakgönüllülükle yürümeni ister.”
Miha 6:8’de yer alır. Yükselen korban değeri zinciri, ilk doğan insanla tamamlanmaz. Zincirin kendisi bırakılır. Ran bunu açık okur. Günahkarın aklı, günahından kurtulmak için binlerce koçun yetmediğini, belki en değerli şeyi — ilk doğanını — vermesi gerektiğini düşünebilir. Fakat Tanrı insandan bunu istemez. Ran, Yeremya’nın “emretmedim, söylemedim, aklımdan geçmedi” sözünü de buraya bağlar ve çözümün insan çocuğunun ölümü değil, teşuva ve doğru davranış olduğunu söyler. ⁶⁵⁴

Bu metin Hristiyan yorumun kurduğu yükseliş mantığına doğrudan karşıdır. Hristiyan yorumun düşüncesinde hayvan korbanları eksik bir aşamadır; kusursuz insanın ölümü onların erişemediği son ve üstün korbanı sağlar. Miha ise “daha çok korban → daha değerli korban → ilk doğan insan” çizgisini kullanır ve sonunda Tanrı’nın istediğinin bu olmadığını söyler. Burada başka bir ayrım daha ortaya çıkar. Bir insanın kendi isteğiyle ölümü göze alması ile onun Tora anlamında korban olması aynı şey değildir. Yahudi tarihinde Kiduş HaŞem uğruna ölmeyi göze alan insanlar vardır. Moşe, İsrael uğruna kendi adının kitaptan silinmesini isteyebilir. Bir tsadik toplum için acı çekebilir. Önceki maddede gördüğümüz gibi Yahudi kaynakları böyle acılara kapara değeri bile verebilir.

Fakat bütün bunlar o kişiyi Vayikra’daki anlamıyla hayvan korbanına dönüştürmez. Bir insan, başka birini kurtarmak için hayatını feda edebilir. Bu ölümün olağanüstü ahlaki değeri olabilir. Fakat “hayatını feda etti” dediğimizde kullandığımız “kurban” ile Bet HaMikdaş’ta kohen tarafından sunulan korban aynı kategori değildir. Birinci ifade kendini verme ve fedakarlık anlatır. İkincisi ise Tora tarafından tanımlanmış bir avoda biçimidir. Hristiyan iddiası ancak bu iki anlam birbirine geçirildiğinde çalışır. Eğer yalnız: “Maşiah başkaları uğruna gönüllü olarak öldü” denirse, bunun insan korbanı yasağıyla doğrudan bir ilgisi olmayabilir; bu bir kendini verme iddiasıdır.

Fakat Hristiyan yorumcu bundan fazlasını söyler. Ona göre ölüm gerçek günah korbanıdır; Vayikra korbanlarının işaret ettiği kusursuz sunudur; günahları taşıyan insan korbanıdır ve onun ölümü bütün zamanların bağışlanmasını sağlar. Tora’nın korban kategorileri ve insan kurbanına ilişkin sınırı yeniden devreye girer. Yeşaya 53:10’da mizbeah kurulmaz. Bir kohen tarif edilmez. Bir insanın Tora’daki korban usulüne göre kesildiği anlatılmaz. Kanın mizbeaha veya Kodeş’e uygulanması yoktur. Bedenin hangi kısmının yakıldığı veya yenildiği söylenmez. Bir insan korbanı için daha önce bilinmeyen yeni bir avoda düzeni verilmez. Metinde aşam sözü vardır; fakat bir korban kelimesi ile gerçek korban ritüelinin aynı şey olup olmadığı ayrıca kanıtlanmalıdır.⁶⁵⁵

Bu yüzden 53:10’daki: “HaŞem onun ezilmesini diledi...” sözü de kendi başına “HaŞem insan kurbanı istedi” anlamına gelmez. Tanrı bir acıyı tarihsel amacının içine alabilir ve sonunda ondan iyilik çıkarabilir. Yosef kardeşlerine: “Siz bana karşı kötülük düşündünüz; Tanrı ise onu iyilik için düşündü.”
Bereşit 50:20 der. Yosef’in çektiği acının Tanrı’nın daha büyük planı içinde bir amacı bulunması, onu mizbeah üzerinde sunulmuş korban yapmaz. İlahi amaç ile ritüel korban iki ayrı kategoridir. Yeşaya 53’te de kulun acısı HaŞem’in amacı içinde yer alabilir. Kulun acısı başkalarına yarar sağlayabilir. Hatta Yahudi kaynakları bir tsadikin acısını kapara diliyle açıklayabilir. ⁶⁵⁶

Fakat bundan sonra hala cevaplanması gereken başka bir soru vardır: Tanrı bu kişiyi gerçek bir insan korbanı olarak mı istemiştir? Tora’nın verdiği cevap açıktır. Devarim, oğul ve kızların kurban edilmesini HaŞem’e uygulanmaması gereken, O’nun nefret ettiği ibadet biçimleri arasında gösterir. Yeremya, çocukların yakılması için “bunu emretmedim, söylemedim, aklımdan geçmedi” der. Hazal bu sözü Yiftah, Meşa ve Akedat Yitshak ile ilişkilendirerek insan ölümünün Tanrı tarafından istenen korban olmadığını açıklar. Miha, günah için ilk doğanı verme fikrini ortaya koyduktan sonra insanı çocuğunu vermeye değil, kendi davranışını düzeltmeye yöneltir. Tora’nın korban türleri, insan kurbanına konan sınır ve teşuva birlikte okunduğunda “nihai insan korbanı” öğretisi Tanah’ın doğal sonucu değildir.⁶⁵⁷

Yeşaya 53:10’u güçlü bir korban benzetmesi olarak okumak başka şeydir; Tanrı’nın gerçek bir insanın öldürülmesini Tora’daki korban sisteminin en yüce biçimi olarak istediğini söylemek başka şeydir. İkincisi için Yeşaya’dan daha fazlası gerekir. Hristiyan yorumun yorumunda önce aşam kelimesi gerçek bir insan korbanına dönüştürülür. Sonra bu insan korbanı Vayikra’daki hayvan korbanlarının nihai amacı ilan edilir. Ardından insanın ölümü bütün zamanların günahlarını temizleyen tek korban haline gelir. Fakat Tora’nın korban düzeninde böyle bir insan sınıfı bulunmaz; insan kurbanına ilişkin açık metinler ise başka yönde konuşur. Yeşaya 53:10 acı çeken kulun Tanrısal amaç içindeki yerini anlatabilir; fakat “Tanrı günahların bağışlanması için bir insanın öldürülmesini istedi” cümlesini söylemez. Bu cümle, ayetin içindeki aşam kelimesine Hristiyan korban teolojisinin tamamı yüklendiğinde ortaya çıkar. Aşamın gerçekten böyle bir anlam taşıyıp taşımadığı ise bir sonraki iddianın sorusudur.⁶⁵⁸

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 66, güncel revizyon.
• Yeşaya 53:10.
• Vayikra 1:2.
• Miha 6; Akedat Yitshak.
• Devarim 12.
• Devarim 12:30–31.
• Yeremya 7:31.
• Bavli, Taanit 4a ve Raşi’nin aynı pasajdaki açıklamaları; Yeremya 19:5; Bereşit 22:12–13.
• Bereşit 22:13.
• Bereşit 22; Devarim 12.
• Miha 6.
• Miha 6:8.
• Yeşaya 53:10.
• Bereşit 50:20.
• Kabalat.com, “İsa, Nihai Kurban Mıdır?”; “Yeşaya 53: ‘Aşam’, ‘Suç Sunusu’ nedir?”.
• Yeşaya 53:10.

Hristiyan yorumun bu savı, Tora’nın korban düzeninde bulunmayan bir insan korbanını yalnız “kusursuzluk” fikri üzerinden sisteme dahil etmeye çalışır. İtirazı doğru biçimde tanır: Vayikra’nın mizbeah için belirlediği canlılar hayvanlardır; Roma idamıyla öldürülen bir insanın bu düzen içinde korban sayılması ayrıca kanıt gerektirir. Buna karşılık “koşer” sözcüğünün genel anlamındaki “uygunluk” ile ritüel açıdan korban olmaya uygunluğu birleştirir ve Maşiah kusursuz olduğuna göre en uygun korbanın da o olacağını ileri sürer.¹⁶⁴⁹

Tora’nın ilk korban cümlesi böyle bir değer sıralaması kurmaz:

“İçinizden biri HaŞem’e korban getireceği zaman, hayvanlardan, sığırdan ve davardan korbanınızı getireceksiniz.”¹⁶⁵⁰

Ardından sığır, koyun ve keçinin hangi şartlarda getirileceği açıklanır; kuş korbanı ayrı, minha ayrı düzenlenir. Korbanın geçerliliği “Tanrı’ya sunulabilecek en değerli varlık hangisidir?” sorusuna bırakılmaz. Mitsvanın nesnesini insanın değer ölçüsü değil, buyruğun kendisi belirler.¹⁶⁵¹

Bunun en temiz sınaması geyik ve ceylandır. Devarim 14 bunları yenebilen temiz hayvanlar arasında sayar. Fakat Zevahim 34a’daki baraita Vayikra 1:2’nin “sığırdan ve davardan” sözlerini özellikle daraltıcı okur: bir hayvanın yenmesi caiz olabilir, yine de mizbeah için korban türü olmayabilir. Temiz olmak ile korban olmaya uygun olmak aynı kategori değildir.¹⁶⁵²

Hristiyan yorumun cümlesinde anlam tam burada değişir. “İsa kusursuz olduğu için en koşer korbandı” dendiğinde koşer önce genel anlamda “uygun / temiz”, sonra da teknik anlamda “Tora’nın kabul ettiği korban” yerine kullanılır. Oysa birinci anlam ikincisini doğurmaz. En kusursuz elma etrog yerine geçmez; en değerli kumaş tefilin derisi olmaz. Sorun nesnenin ne kadar değerli olduğunda değil, mitsvanın hangi nesne üzerinde tanımlandığındadır.

İnsan söz konusu olduğunda fark daha da büyür. İnsan, korban listesindeki temiz hayvanların daha yüksek derecesi değildir. Tora hayvan korbanından “daha temiz hayvan”a, oradan da “kusursuz insan korbanı”na çıkan bir merdiven kurmaz. Böyle bir sıra Tora’dan değil, önceden kabul edilmiş Hristiyan korban öğretisinden gelir.

Devarim 12’nin insan sunusuna yaklaşımı da bu yöndedir. İsrael’e çevredeki halkların ibadet biçimlerini HaŞem’e uyarlamaması söylenir; onların oğullarını ve kızlarını ateşte yakmaları HaŞem’in nefret ettiği uygulamalar arasında anılır. Bu ayet putperest ibadet bağlamında insan kurbanını yasaklar. Hristiyan iddiasınin ihtiyaç duyduğu daha dar ve daha güçlü önerme zaten metinde yoktur: “HaŞem’in korban sistemi sonunda kusursuz bir insanın öldürülmesine doğru ilerler.”¹⁶⁵³

Yirmiyahu Tofet’te çocukların yakılmasını anlatırken HaŞem adına şu sözü verir:

“Bunu buyurmadım ve bu aklıma gelmedi.”¹⁶⁵⁴

Akedat Yitshak da aynı sınırı başka bir sahnede kurar. Avraam bıçağı kaldıracağı anda buyruk “elini çocuğa uzatma” olur; ardından koç “oğlunun yerine” ola olarak sunulur. Metnin peşatında insan ile korban hayvanı birbirine dönüştürülmez: Yitshak yaşar, koç korban olur.¹⁶⁵⁵

Hazal da Akeda’yı “Tanrı aslında kusursuz insan kurbanını istiyordu” yönünde geliştirmez. Taanit 4a, Yirmiyahu’nun insan sunusu hakkındaki “buyurmadım, söylemedim, aklıma gelmedi” sözlerini yorumlarken son ifadeyi Yitshak’a bağlar. Sınama gerçektir; fakat Yitshak’ın gerçekten kesilmesi istenen son değildir. Bu agadik okuma Bereşit’in peşatının yerine geçmez. Yine de Yahudi yorum geleneğinin Akeda’yı insan korbanının daha yüksek bir biçimine çevirmediğini açıkça gösterir.¹⁶⁵⁶

Miha 6 aynı değer merdivenini açıkça kırar. Peygamber soruyu bilerek büyütür: binlerce koç, on binlerce yağ ırmağı, sonunda “başkaldırım için ilk doğanım” ve “nefeşimin günahı için bedenimin meyvesi.” Ardından cevap gelir:

“Ey insan, sana neyin iyi olduğu bildirildi: adalet yapmak, hesedi sevmek ve Tanrınla alçakgönüllülükle yürümek.”¹⁶⁵⁷

Buradaki hareket “daha büyük suç için daha değerli bir kurban” değildir. Peygamber ibadeti nicelik ve değer yarışına çeviren düşünceyi son sınırına kadar götürür ve orada durdurur. Makkot 24a Miha 6:8’i Tora yaşamını üç ana talepte yoğunlaştıran bir ayet olarak okur. Rabbenu Yona da aynı ayeti gemilut hasadim bağlamında aktarır ve kişinin başkasının iyiliğini aramak için emek vermesi gerektiğini söyler. İnsan ilk doğanı böylece daha üstün bir korban sınıfına yükseltilmez.¹⁶⁵⁸

Vayikra 5 daha somut bir karşı örnek verir. Aynı tür belirli günahlar için kişinin maddi gücüne göre koyun/keçi, kuşlar veya en yoksul durumda ince un getirilebilir; her durumda Tora kapara ve bağışlanma dilini kullanır. Eğer korbanın gücü sunulan varlığın varlık olarak değerine bağlı olsaydı, un en zayıf kaparayı sağlamalıydı. Tora böyle bir derece sistemi kurmaz.¹⁶⁵⁹

Bu yüzden kaşrutun veya korbanların eğitici ve simgesel anlamları olması Hristiyan yorumun sonucunu kurtarmaz. Bir mitsvanın iç anlamı somut halahik sınırlarını silmez. Şabat yaratılışı öğretir diye haftanın herhangi bir günü Şabat olmaz; tefilin düşünce ve eylemin Tanrı’ya bağlanmasını simgeler diye herhangi bir nesne tefilin olmaz. Aynı biçimde “temizlik” fikri, insanı Vayikra’nın korban türlerinden biri haline getirmez.

Hristiyan yorumcu son basamakta Hristiyan metinlerine dönerek Maşiah’ın kusursuzluğu ve kurtarıcılığı üzerinden bu “uygunluğu” tamamlar. Fakat bu, Tora’dan çıkarılmış bir sonuç değildir. İsa’nın Tanrı tarafından kusursuz korban olarak seçildiği Hristiyan metinden alınıp, ardından İsa’nın Tora’ya göre geçerli korban olduğu sonucuna kanıt yapılırsa akıl yürütme kendi öncülüne dönmüş olur.¹⁶⁶⁰

Tora’nın sorusu “en değerli canlı hangisidir?” değildir. “HaŞem bu avoda için neyi buyurdu?” sorusudur. Geyik temiz ve yenebilir olduğu halde korban değildir. İnsan da daha yüksek ahlaki değeri nedeniyle korban kategorisine girmez. Hristiyan yorumun “kusursuz insan = en uygun korban” denklemi Tora’nın sınıflandırmasından değil, daha sonra Tora’nın üzerine yerleştirilen Hristiyan korban öğretisinden doğar.

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 137, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 51-52; “fit/kosher sacrifice” savı ve Maşiah’ın kusursuzluğu üzerinden insan korbanının uygunluğu açıklaması.
• Vayikra 1:2.
• Vayikra 1:2-14; 2:1-16.
• Devarim 14:4-5; Bavli, Zevahim 34a:15. Baraita, hayya'nın behema genel kategorisine girebilmesine rağmen Vayikra 1:2’de “bakar va-tson” denmesinin korbanı evcil sürü hayvanlarıyla sınırladığını açıklar.
• Devarim 12:29-31; ayrıca Sifrei Devarim, Re’eh, piska 81-82 bağlamı.
• Yirmiyahu 7:30-31; ayrıca 19:5 ve 32:35.
• Bereşit 22:10-13.
• Bavli, Taanit 4a: Yirmiyahu 19:5’teki “buyurmadım, söylemedim, aklıma gelmedi” üçlemesini sırasıyla Meşa’nın oğlu, Yiftah ve Yitshak ben Avraam ile ilişkilendiren agadik yorum; Yitshak’ın gerçekten kesilmesinin Tanrı’nın nihai amacı olmadığı açıkça belirtilir.
• Miha 6:6-8.
• Bavli, Makkot 24a; Rabbenu Yona, Şaarei Teşuva 3:13. Rabbenu Yona gemilut hasadim’i ağır olumlu mitsvalardan sayar, Miha 6:8’i aktarır ve kişinin başkasının iyiliğini aramak için emek vermesi gerektiğini söyler.
• Vayikra 5:5-13; ayrıca Keritot 27b ve ilgili kayan ölçekli korban tartışmaları.
• Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 51-52; İbraniler 2:10 ve Hristiyan İncili korban dili üzerinden kurduğu “kusursuz/uygun” bağlantı.

Yorum adımı bu pasajda olağanüstü açıktır. Yeşaya 49’daki “seni halk için berit olarak vereceğim” sözünü aktarırken İngilizce metne parantez içinde “kurban olarak ima ediyor” notunu ekler. Ardından bu “verilme”yi İsa’nın insan korbanı ve kanıyla kurulan yeni berite bağlar.¹⁷⁶⁶

Fakat Yeşaya’nın İbranicesinde “kurban olarak” diye bir kelime yoktur. Ayet şöyledir: ve-etsarkha ve-etenkha li-vrit am, le-hakim erets, le-hanhil nehalot şomemot.¹⁷⁶⁷

“Seni koruyacağım ve seni halk için berit kılacağım; ülkeyi ayağa kaldırmak, ıssız mirasları yeniden paylaştırmak için.”

İlk fiil önemlidir: ve-etsarkha, “seni koruyacağım.” Hristiyan yorumun “vermek” fiiline yüklediği ölüm anlamı, aynı cümlenin hemen önceki koruma fiiliyle gerilim içindedir. Korunan kişi bir göreve veriliyor; metin onun öldürülmesini anlatmıyor.

Ayetin devamı görevin ne olduğunu açıklar. Ülke yeniden ayağa kaldırılacak, ıssız miraslar paylaştırılacak, tutsaklara “çıkın”, karanlıktakilere “görünün” denecektir. Sonraki ayetlerde sürgünden dönüş, yolculuk, beslenme, merhamet ve Tsion’un tesellisi vardır.¹⁷⁶⁸

Korban okuması doğru olsaydı metinde en azından ölüm, kesim, kan, mizbeah veya kapara dilinden bir iz beklenirdi. Hiçbiri yoktur. “Vermek” fiili tek başına insanı öldürmek anlamına gelmez; Türkçede de bir insanı “bir göreve vermek/atamak” onu kurban etmek demek değildir.

Raşi’nin kısa açıklaması ayetin hareketini güzel biçimde korur. Ve-etsarkha için “seni koruyacağım” der; li-vrit am ifadesini “Benim için berit halkı olmak” şeklinde, le-hakim erets’i Erets İsrael’in ayağa kaldırılmasıyla açıklar.¹⁷⁶⁹

Metsudat David aynı doğrultuda, “her kuşakta seni yok oluştan koruyacağım” der ve beriti İsrael’in devamı ile ülkenin yeniden kurulması çevresinde yorumlar. Malbim de sürgün boyunca korunma, beritin kurulması ve ıssız yerlerin yeniden miras verilmesi eksenini izler.¹⁷⁷⁰

Yeşaya 42:6’daki paralel ifade daha da açıklayıcıdır: “Seni koruyacağım ve seni halk için berit, uluslar için ışık kılacağım.” Aynı ve-etsarkha ve-etenkha dizisi burada da vardır. “Uluslar için ışık” nasıl bir cesedin kesilmesini ifade etmiyorsa, “halk için berit” de kendi başına insan korbanı demek değildir.¹⁷⁷¹

İnsan korbanı sonucuna ulaşıldığında Tanah’ın daha geniş sınırı da dikkate alınmalıdır. Akedat Yitshak’ta Avraam’a “elini çocuğa uzatma” denir ve koç Yitshak’ın yerine ola olur. Yirmiyahu ise çocukların ateşte yakılması için HaŞem adına “buyurmadım, aklıma gelmedi” der.^17721773

Bunlar, bir insanın Tanrı uğruna acı çekemeyeceği veya hayatını veremeyeceği anlamına gelmez. Tsadiklerin ölümü, şehitlik, başkası uğruna fedakarlık ve korban hukuku aynı kategori değildir. Hristiyan yorumun yapması gereken tam da bu kategoriler arasındaki geçişi Tanah’tan kanıtlamaktır.

Yeşaya 49’da kulun görevi Yaakov’u yeniden ayağa kaldırmak, İsrael’i geri getirmek ve uluslara ışık olmaktır. Kimliğin klasik yorumlarda nasıl ele alındığı ayrıca tartışılabilir; fakat 49:8’in cümlesi kendi başına açıktır: koruma, berit görevi, ülkenin ihyası ve tutsakların çıkışı.¹⁷⁷⁴

Hristiyan yorumun parantezi bu yüzden önemlidir: “kurban olarak ima ediyor.” İma onun yorumudur. Yeşaya “seni korban olarak vereceğim” demez. Metnin söylemediği sözcük tam da Hristiyan sonuca geçmek için gerekli sözcüktür.¹⁷⁷⁵

Bir yorum ancak eklediği basamağı gizlemediğinde sınanabilir. Burada basamak görünür durumdadır: “seni berit olarak vereceğim” → “seni kurban olarak vereceğim” → “kanın yeni beriti kuracak” → “bu kişi İsa’dır.” İlk ok metinde yoksa sonraki sonuçlar Yeşaya’dan çıkmış sayılmaz. Yeşaya 49, insan korbanını değil, korunmuş bir kulun İsrael’in yeniden kurulması ve uluslara uzanan görevi içindeki berit dilini anlatır.

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 148, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 2: Yeşaya 49:8’deki ‘I will give thee’ sözünün yanına kendi paranteziyle ‘implying “in sacrifice”’ ekler ve bunu insan korbanı / yeni berit kanı şeklinde okur.
• Yeşaya 49:8 Masoretik İbranice: ve-etsarkha ve-etenkha li-vrit am, le-hakim erets, le-hanhil nehalot şomemot. Fiiller yan yana ‘seni koruyacağım ve seni halk için berit kılacağım/vereceğim’ der; devamı ülkeyi ayağa kaldırmak ve ıssız mirasları yeniden paylaştırmaktır.
• Yeşaya 49:9-13. Hemen devamında tutsaklara ‘çıkın’, karanlıktakilere ‘görünün’ denir; sürgünlerin yolculuğu, beslenmesi, merhametle yönlendirilmesi ve Tsion’un tesellisi anlatılır. Korban kesimi veya kan sahnesi yoktur.
• Raşi, Yeşaya 49:8: ve-etsarkha’yı ‘ve-eşmarkha - seni koruyacağım’, li-vrit am’ı ‘Benim için berit halkı olmak’, le-hakim erets’i Erets İsrael’i yeniden ayağa kaldırmak şeklinde açıklar.
• Metsudat David, Yeşaya 49:8: ‘her kuşakta seni yok oluştan koruyacağım’ ve ‘beritim seninle ebediyen olsun’ çizgisinde, ülkenin ve ıssız mirasların yeniden kurulmasını açıklar. Malbim de sürgün boyunca korunma ve gelecekte beritin/ülkenin yeniden kuruluşu eksenini izler.
• Yeşaya 42:6: ‘ve-etsarkha ve-etenkha li-vrit am le-or goyim - seni koruyacağım ve seni halk için berit, uluslar için ışık kılacağım.’ 49:8 ile aynı ‘koruma + berit görevi’ kalıbı, ‘vermek’ fiilinin kendi başına korban anlamına gelmediğini gösterir.
• Bereşit 22:12-13. Akedat Yitshak’ta emir ‘elini çocuğa uzatma’dır; ardından koç Yitshak’ın yerine ola olarak sunulur. İnsan ile hayvan korbanı arasındaki ayrım peşatta korunur.
• Yirmiyahu 7:31; 19:5. Çocukların ateşte yakılması için HaŞem ‘buyurmadım’ ve ‘aklıma gelmedi’ der. Bu ayetler her özverili ölümün ‘korban’ kategorisine sokulamayacağını gösteren açık Tanah sınırıdır.
• Yeşaya 49:3-6. Bölümde kulun kimliği ve görevi kendi bağlamında İsrael, Yaakov’un yeniden kurulması ve uluslara ışık olma diliyle işlenir. Klasik yorumlarda ayrıntılar değişebilir; fakat 49:8’de ‘insan korbanı’ sözcüğü bulunmaz.
• Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 2. ‘Implying “in sacrifice”’ parantezi, korban anlamının Yeşaya’nın kelimesi değil Heaster’ın çıkardığı ara önerme olduğunu açıkça gösterir.

Hristiyan yorumcu kendisine yöneltilen itirazı şöyle ele alır: Tora’nın korban olarak kabul ettiği canlılar belirli hayvanlardır; insan bu sınıfa girmez. Buna karşı “koşer” sözcüğünün daha genel “uygun” anlamından hareket eder. Temiz ve temiz olmayan hayvan kurallarının öğretici simgeler olduğunu, Maşiah ahlaken kusursuzsa Tanrı’ya sunulabilecek en “uygun” korbanın o olacağını söyler. Böylece Tora’nın tür şartı ahlaki kusursuzluk şartına dönüştürülür.²³⁹³

Burada yenilebilirlik ile mizbeah uygunluğu birbirinden ayrılmalıdır. Bir hayvanın tahor olması, onun yenilebilen hayvan sınıfında bulunmasıdır; fakat her tahor hayvan korban değildir. Vayikra 1:2 korban düzenine “hayvandan, sığırdan ve davardan” diyerek başlar; daha sonra kuşlar için kumru ve güvercin yavrularını ayrıca sayar. Tora “ahlaken veya sembolik olarak uygun bulduğunuz herhangi bir canlıyı sunun” demez; korban olabilecek türleri kendisi tanımlar.²³⁹⁴

Sifra’nın Vayikra 1:2 açıklaması bu noktayı keskinleştirir. “Behema” daha geniş bir hayvan sınıfı gibi okunabilecek olsa da “bakar” ve “tson” ifadelerinin alanı sınırladığı açıklanır. Yenilebilir başka hayvanların varlığı onları mizbeah korbanına çevirmez. Bu, Hristiyan yorumun “koşer = uygun” kelime oyununu doğrudan sınar: genel uygunluk, belirli bir mitsvanın nesnesi olmaya yetmez.²³⁹⁵

Bir korbanın kusursuz olması da ancak doğru korban sınıfı içindeyken anlam taşır. Kusursuz bir geyik koç değildir; kusursuz bir at sığır değildir. Aynı biçimde ahlaken kusursuz kabul edilen bir insan, bu nedenle Vayikra’nın hayvan korbanı sınıfına girmez. Bir nesnenin kendi türündeki üstünlüğü onu başka bir halahik kategoriye taşımaz. Buradaki sorun kalite değil, Tora’nın hangi varlığı hangi mitsva için tanımladığıdır.²³⁹⁶

Tora’nın insanın dinsel sunu olarak öldürülmesi konusundaki yönü de nötr değildir. Devarim 12:31, Kenaan halklarının oğullarını ve kızlarını tanrılarına ateşte yakmalarını HaŞem’in nefret ettiği uygulamalar arasında anar ve hemen ardından verilen söze ekleme ya da çıkarma yapılmamasını emreder. Yeremya 7:31 ve 19:5 çocukların yakılmasını “emretmediğim ve aklımdan geçmeyen” bir uygulama olarak kınar. Bu ayetler her insan ölümünü aynı hukuki kategoriye koymaz; fakat “ahlaken çok iyi bir insanı Tanrı için öldürmek, yeterince uygun olduğu için korban olabilir” diye açık bir Tora kapısı da bırakmaz.²³⁹⁷

Akedat Yitshak da insan korbanı için açık izin değildir. Bereşit 22 sınavı Yitshak’ın ola olarak sunulması emriyle başlar; fakat anlatının sonuç noktası “çocuğa elini uzatma” buyruğudur. Gerçekten kesilen ve ola olarak sunulan canlı koçtur. Yitshak’ın bağlanması Yahudi düşüncesinde sonsuz anlam katmanları taşır; bu anlamlar onun bedeninin fiilen kesilip mizbeah üzerinde yakıldığı gerçeğini üretmez.²³⁹⁸

Hristiyan yorumun “koşer” argümanı ahlaki kavram ile halahik kavramı aynı sözcük altında toplar. “Maşiah kusursuzdur” önermesi kabul edilse bile, bundan “Tora onu korban türü olarak tanımlamıştır” sonucu çıkmaz. Kaşerlik her zaman belirli bir mitsvanın şartlarına göre belirlenir. Bir etrogun güzel olması onu tefillin için kaşer yapmaz; çünkü tefillin başka bir nesne sınıfı ister. Korban için de önce Tora’nın belirlediği sınıfa ait olmak gerekir.²³⁹⁹

Bu ayrım gelecekteki korban peygamberliğiyle de sınanabilir. Yehezkel 40–48, Hristiyan yorumun İsa’nın ölümünden sonraya yerleştirdiği Maşiah çağında ayrıntılı korban sistemi anlatırken yine boğa, koç, kuzu ve keçilerden söz eder. Peygamber “artık ahlaken kusursuz insan bedenleri korban sınıfına girmiştir” demez. Eğer insan korbanı Tora’daki hayvan sembolizminin gerçek hedefiyse, gelecekteki avodanın bu yeni kategoriyi hiç kullanmaması açıklanmalıdır.²⁴⁰⁰

Hristiyan yorumun başlangıç noktası bir kelimenin geniş anlamıdır; Tora’nın başlangıç noktası ise mitsvanın somut sınırıdır. “Uygun” kelimesi tek başına neyin uygun olduğunu belirlemez. Tora belirler. Vayikra insanı korban sunan kişi olarak anar, sunulan canlıyı ise sığır, davar veya belirlenmiş kuş türleri olarak düzenler. İnsan bu listede yoktur. Bu yüzden “Maşiah en kusursuz insandır, dolayısıyla en koşer korban odur” cümlesi Tora’dan çıkarılmış bir karar değil, insan korbanına ulaşmak için “koşer” kelimesine yüklenen yeni bir anlamdır.²⁴⁰¹

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 227, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 51–52. Heaster ‘kosher’ sözcüğünün ‘fit/uygun’ anlamını kullanarak kusursuz Maşiah’ın Tanrı’ya sunulmaya en uygun insan korbanı olduğunu savunur.
• Vayikra 1:2–14; 11:1–47. Yenilebilirlik bakımından tahor olmak ile mizbeah korbanı olmaya uygun türden olmak ayrı kurallardır; Vayikra 1:2 korbanı sığır ve davar sınıflarıyla başlatır, kuşları ayrıca belirler.
• Sifra, Vayikra Dibbura deNedavah, Vayikra 1:2 üzerine; ayrıca Sefaria’da Leviticus 1:2 with Sifra. Genel behema ifadesi bakar ve tson ile sınırlandırılır; yenilebilir yabani hayvanların hepsi mizbeah korbanı olamaz.
• Vayikra 1:2–3; 22:17–25. Doğru tür içinde kusursuzluk şartı ayrıca aranır; kusursuzluk tür şartının yerine geçmez.
• Devarim 12:29–32; Yeremya 7:31; 19:5. İnsan/çocuk yakma biçimindeki dinsel uygulamalar HaŞem’in nefret ettiği ve emretmediği uygulamalar olarak kınanır; Tora insanı yeni korban türü olarak tanımlamaz.
• Bereşit 22:9–14. Yitshak’ın fiilen öldürülmesi durdurulur; mizbeah üzerinde ola olarak sunulan canlı koçtur. Akeida’nın teolojik anlamı, insan bedenini Vayikra korban türlerine ekleyen bir hukuk oluşturmaz.
• Kaşer terimi belirli mitsvanın şartlarına göre uygunluğu anlatır; ahlaki kusursuzluk ile halahik korban türü aynı kategori değildir. Bkz. Sifra, Vayikra 1:2 ve Vayikra 22:17–25.
• Yehezkel 43:18–27; 45:18–25. Heaster’ın İsa’dan sonraya yerleştirdiği gelecek avodada da boğa, koç, kuzu ve keçi korbanları vardır; peygamber insan korbanı kategorisi eklemez.
• Vayikra 1:2: adam korbanı sunan kişidir; sunulan korban min habehema, min habakar umin hatson olarak belirlenir. ‘Maşiah ahlaken kusursuzdur’ önermesi insanı bu tür listesine eklemez.