19. İddia: Hayvan korbanlarının gerçek amacı gelecekteki insan kurbanını haber vermekti

İddia başlığının kaynak notları: ¹⁴⁴

Hristiyan iddiası

“They therefore pointed forward to an ideal sacrifice which was to be willingly made, representative of the offerers.”

Cevap

Hristiyan yorumun tezi korbanların sembolik anlam taşımasından daha ileri gider. Hayvanın kanı gelecekteki kusursuz kurbana işaret eder, eski korbanlar geçici bir örtme yolu olur ve İsa’nın ölümü gerçekleşince asıl amaç tamamlandığı için başka korbanlara ihtiyaç kalmaz. Böyle bir okumanın Tora’dan çıkabilmesi için Tora’nın kendi korban düzeninin bu tek merkeze yöneldiğini göstermesi gerekir.

Oysa Tora korbanları tek tip bir ölüm mekanizması olarak kurmaz. Ola ile şelamim aynı yapıya sahip değildir; hatat belirli günah durumlarıyla, aşam başka sorumluluklarla, todah şükranla ilgilidir. Pesah ulusal kurtuluş ve Mısır’dan çıkışla bağlantılıdır. Sabah-akşam tamidleri, Şabat ve bayram korbanları İsrael’in kutsal zaman düzenine aittir. Mişna Zevahim de ola, hatat, aşam, şelamim ve todah arasındaki yapısal farkları ayrıntılı biçimde korur.¹⁴⁵ Midraş Tanhuma ola üzerinde dururken de onu belirli günah korbanlarıyla aynı işleve sahip tek tip bir sunu haline getirmez. Bütün bu ayrımları “gerçek anlamı tek bir gelecekteki insan ölümüdür” diye toplamak, Tora’nın kendi sınıflandırmasının üstüne başka bir sistem yerleştirir.

Pesah bu açıdan özellikle öğreticidir. Şemot 12 çocuğun “Bu avoda sizin için nedir?” sorusuna cevabı gizlemez: HaŞem’in Mısır’da İsrael’in evlerini geçmesi ve halkını kurtarması anlatılır. Tora, Pesah korbanının açıklamasını gelecekte ölecek bir Maşiah’a bağlamaz. Aynı biçimde sabah-akşam tamidleri, Şabat musafı ve Pesah, Şavuot, Roş HaŞana, Yom Kippur ile Sukot korbanları da yalnız kişisel günahın bağışlanması için kurulmuş değildir. Korban dünyası adanma, şükran, barış, arınma, kutsal zaman ve toplumsal avoda gibi farklı işlevler taşır.

Yahudi geleneğinde korbanın temsili boyutunun bulunması Hristiyan sonucunu vermez. Ramban, Vayikra 1:9’da korbanı getiren kişinin semihayı eylemleriyle, viduyu sözleriyle, iç organları düşünce ve arzularıyla, kanı ise kendi yaşamıyla ilişkilendirerek günahının ciddiyetini düşünmesini anlatır. Şelah da Ramban’ın bu açıklamasını geniş biçimde aktarır. Buradaki temsilin odağı gelecekte doğacak başka bir insan değil, korbanı getiren günahkarın kendisidir. Sembol vardır; fakat sembolün neyi gösterdiğini kaynak belirler.

Bir haritadaki çizginin yol temsil ettiğini bilmek, hangi yolu gösterdiğini bilmek değildir. Aynı biçimde “korban semboliktir” önermesinden “öyleyse İsa’yı sembolize eder” sonucu çıkmaz. Aradaki bağlantının Tora veya güvenilir Yahudi kaynakları tarafından kurulması gerekir.

Tamim kelimesi de benzer biçimde genişletilir. Korban hayvanının tamim olması fiziksel ve ritüel uygunlukla ilgilidir. Vayikra 22 bedensel mum, yani kusurları sayar; Sifra da bu şartı hayvanın fiziksel uygunluğu içinde işler.¹⁴⁶ Hayvan ahlaki fail olmadığı için onun “günahsızlığı”ndan söz etmek zaten kategori değişikliğidir; hayvan yalan söylemez, zina etmez, putperestlik yapmaz, teşuva etmez veya mitsva yerine getirmez. “Fiziksel kusuru olmayan hayvan”dan “ahlaken günahsız insan”a geçiş Hristiyan tipolojisinin kurduğu benzerliktir, Tora’nın açıklaması değildir.

Vayikra 5 bu benzetmeyi daha da zorlaştırır. Hayvan veya kuş getiremeyen yoksul günahkar ince un getirir. Tora bu kansız sunuya hatat der ve sonunda kapara ile bağışlanmayı bildirir. Un ölmez, kan dökmez ve ahlaki kusursuzluğu temsil eden canlı bir varlık değildir. Buna rağmen aynı günah korbanı düzeninin içine girer. Eğer sistemin ana şifresi “kusursuz canlı ölür ve gelecekteki kusursuz insanı gösterir” olsaydı, Tora’nın kendi verdiği un korbanı bu şifreye uymazdı.

Daha büyük güçlük gelecekte ortaya çıkar. Hristiyan yorumun modeli doğruysa, İsa’nın ölümüyle hayvan korbanlarının asıl görevi tamamlanmış olmalıdır. Yehezkel 40–48 ise gelecekte Bet HaMikdaş’ı, mizbeahı, kohenleri ve korban avodasını ayrıntılarıyla anlatır. Ölçüler, avlular, kapılar ve hizmet görevleri verilir; Yehezkel 45:17 ola, minha, nesekh, hatat ve şelamim korbanlarını ve İsrael Evi için kapara dilini kullanır.¹⁴⁷ Klasik Yahudi kaynakları bu bölümleri gelecekteki Bet HaMikdaş ile ilişkilendirir. Sefer HaIkkarim, Yehezkel’in Bet HaMikdaş tasvirinin geleceğe ilişkin yönünü ele alır ve Hazal’ın ilgili korban ayetlerini gelecek bağlamında tartıştığını aktarır.

Bu nedenle “İsa’dan önceki korbanlar ileriye, gelecekteki korbanlar geriye İsa’ya bakar” açıklaması metnin kendisinden gelmez. Her tarihsel yöndeki korbanı önceden belirlenmiş aynı kişiye bağlayan bir sistem kurulur ve sonra Tora ile Yehezkel bu sistemin içinden okunur. Rambam’ın Hilhot Melahim 11:1’de Maşiah çağında Bet HaMikdaş’ın yeniden kurulacağını, korbanların yeniden sunulacağını ve Şemita ile Yovel’in Tora’daki biçimleriyle yeniden uygulanacağını söylemesi bu güçlüğü daha da belirginleştirir.¹⁴⁸ Klasik Yahudi Maşiah tasvirinde korban sistemi Maşiah geldiğinde sona ermez; yeniden tam olarak işler hale gelir.

Hristiyanlık İsa’nın ölümünü Molekh ibadetiyle aynı şey olarak görmez; onu gönüllü ve İlahi amaçlı eşsiz bir kendini sunma olarak açıklar. İnsan kurbanı yasağına ek olarak, Tora’nın korban türleri ve kapara hükümleri de Hristiyan iddiasıyla uyuşmaz. Bununla birlikte Tanah’ın insanı kültik kurbana dönüştürme konusunda verdiği yön önemini korur. Devarim 12 çevredeki ulusların oğul ve kızlarını yakmasını HaŞem’in nefret ettiği uygulamalar arasında sayar. Sefer HaIkkarim, bu bölümü insanın kendi zihninden ibadet biçimi üretip Tanrı’ya sunamayacağı ilkesi içinde ele alır ve insan kurbanını bunun en ağır örneklerinden biri sayar. Yeremya da bu tür eylemleri HaŞem’in emretmediğini söyler; Hazal’ın Akeda ile ilgili açıklamasını aktaran Sefer HaIkkarim, Avraam’ın sınamasının sonunda gerçek insan kurbanı istenmediğini özellikle vurgular.

Akeda da “hayvandan insana doğru daha yüksek korban” çizgisini öğretmez. Avraam bıçağı kaldırdığında HaŞem “Elini çocuğa uzatma” der¹⁴⁹ ve Yitshak’ın yerine koç sunulur. Yahudi geleneği Akeda’yı itaat, sınanma ve insan kurbanının durdurulması bağlamlarında açıklar. Fakat anlatının görünen hareketi insan ölümünün durdurulması ve hayvan korbanının kabul edilmesidir. Tora insan kurbanını gelecekte ulaşılacak üstün korban biçimi olarak tanıtmaz.

Hristiyan yorumun okumasında korban sisteminin parçaları daha sonra Hristiyan biyografisine dağıtılır: kan İsa’nın kanına, tamim onun ahlaki kusursuzluğuna, hayvanın ölümü İsa’nın ölümüne, mizbeah çarmıha bağlanır. Bu tipoloji, Hristiyan İsa anlatısının korban düzenine geriye doğru uygulanmasıyla kurulur. Fakat “Tora’nın korban sisteminin gerçek amacı buydu” dendiğinde benzerlik yetmez. Tora’nın kendisinin bu bağlantıyı kurması gerekir. Korban bölümleri “bütün bunlar gelecekte öldürülecek Maşiah’ın örneğidir” demez; hatat açıklamaları “şimdilik geçici bağışlanma, gerçek bağışlanma sonra” diye ekleme yapmaz.

Tora korbanları kendi diliyle açıklar ve bu açıklamalar çoğuldur: kapara, arınma, şükran, adanma, barış, kutsal zaman ve HaŞem’e yaklaşma. Yahudi kaynakları sembolik derinlikler eklediğinde de bu çeşitlilik ortadan kalkmaz. Bütün sistemi tek bir gelecekteki insan ölümüne indirgemek, Tora’nın gizli anahtarını bulmak değil, Tora’nın çok katmanlı korban dünyasının yerine Hristiyanlığın tek merkezli tipolojisini koymaktır.¹⁵⁰

Kaynaklar

144. Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 3–6 ve 19–28. ↩

145. Tanah, Vayikra 1–7; Mişna, Zevahim. ↩

146. Tanah, Vayikra 22:17–25; 1:14. ↩

147. Tanah, Yehezkel 45:17. ↩

148. Rambam, Mişne Tora, Hilhot Melahim uMilhamoteihem 11:1. ↩

149. Tanah, Bereşit 22:12–13; Yeremya 19:5. ↩

150. Kabalat.com: “İsa, Nihai Kurban Mıdır?”; “Kan olmadan kefaret olmaz mı?”; “Günah ve Aklanma”; “İsa, Benim Günahlarım İçin mi Öldü?” ↩