Tanrı, Yahudi ulusu yerine Kilise’yi mi seçmiştir? (2)
Hristiyan yerine geçme teolojisi, İsrael’in Tanrı ile yaptığı antlaşmayı bozduğu, bu nedenle seçilmiş halk konumunu kaybettiği ve Tanrı’nın artık Kilise ile yeni bir antlaşma yaptığı iddiasına dayanır. İbraniler 8 bu öğretinin başlıca dayanaklarından biridir. Bölüm, Yeremya’nın yeni antlaşma kehanetini aktarır ve ardından önceki antlaşmanın eskidiğini söyler.
Yeremya’nın kendi sözleri ise bunun tersini anlatır. Yeni antlaşmanın tarafları yine İsrael ve Yehuda’dır. Tanrı’nın Tora’sı kaldırılmaz; İsrael’in yüreğine yazılır. İsrael’in Tanrı önündeki ulus statüsü sona ermez; peygamber bunu güneşin, Ay’ın ve yıldızların düzeni kadar kalıcı ilan eder.
Yeremya 31, İsrael’in yerine başka bir halkın geçirilmesini değil, İsrael’in Tanrı ile ilişkisinin yenilenmesini anlatır.
Yeremya 31:32 ile İbraniler 8:9 Arasındaki Metin Farkı
Yeremya 31:32’nin Masoretik İbranice metninde şu ifade bulunur:
וְאָנֹכִי בָעַלְתִּי בָם — ve-anokhi ba’alti vam
Ba’alti kelimesi בעל — ba’al kökünden gelir. Bağlama göre sahiplik, egemenlik ve evlilik ilişkisi anlam alanına sahiptir. Bu nedenle ayet geleneksel olarak “onların kocası olmama rağmen” veya buna yakın ifadelerle çevrilir.
İbraniler 8:9 ise Yunancada şöyle der:
κἀγὼ ἠμέλησα αὐτῶν — kagō ēmelēsa autōn
“Ben de onları önemsemedim / onlarla ilgilenmedim.”
İki metin arasında gerçek bir fark vardır. Fakat bu fark İbraniler yazarının Yeremya’nın İbranice kelimesini kendi başına değiştirmesinden doğmaz. Eski Yunanca Yeremya metninde, Yunanca bölüm numaralandırmasıyla Yeremya 38:32’de zaten:
καὶ ἐγὼ ἠμέλησα αὐτῶν — kai egō ēmelēsa autōn
yazmaktadır.
İbraniler yazarı burada Yunanca Yeremya metnini izler.
Metinsel gerçek budur. Fakat ne İbranice ba’alti ne de Yunanca ēmelēsa yeni antlaşmanın taraflarını değiştirir. Bir sonraki adımı Yeremya’nın kendisi belirler.
Yeni Antlaşma Kiminle Yapılıyor?
Yeremya 31:31:
וְכָרַתִּי אֶת־בֵּית יִשְׂרָאֵל וְאֶת־בֵּית יְהוּדָה בְּרִית חֲדָשָׁה
Ve-kharati et-bet Yisrael ve-et-bet Yehuda berit hadaşa.
“İsrael Evi ve Yehuda Evi ile yeni bir antlaşma yapacağım.”
Peygamber antlaşmanın taraflarını isimleriyle verir:
İsrael Evi ve Yehuda Evi.
Kilise bu cümlede yoktur. İsrael’in yerine başka bir topluluk konmaz. Tanrı, yeni antlaşmayı İsrael’in yerine başka bir halkla yapacağını söylemez.
Bölümün önceki ayetleri de aynı halktan söz eder. Yeremya 31:27’de Tanrı, İsrael Evi ile Yehuda Evi’ni yeniden çoğaltacağını bildirir. 31:28’de daha önce nasıl söküp yıktıysa bundan sonra onları inşa edeceğini ve dikeceğini söyler. Ardından 31:31’de aynı İsrael ve Yehuda ile yeni antlaşma yapacağını açıklar.
Halk değişmemiştir.
Kehanetin konusu İsrael’in ortadan kaldırılması değil, İsrael’in yeniden kurulmasıdır.
Yeni Antlaşmada Tora’ya Ne Oluyor?
Yeremya 31:33, yeni antlaşmanın içeriğini de açıkça verir:
נָתַתִּי אֶת־תּוֹרָתִי בְּקִרְבָּם וְעַל־לִבָּם אֶכְתֲבֶנָּה
Natati et-Torati be-kirbam ve-al libam ekhtevenna.
“Tora’mı onların içlerine koyacağım ve onu yüreklerinin üzerine yazacağım.”
Belirleyici kelime:
תּוֹרָתִי — Torati — Tora’m.
Tanrı, Tora’sını kaldıracağını söylemez. Tora’nın yerine başka bir öğreti koyacağını söylemez. Tanrı’nın geleceğe ilişkin vaadi, kendi Tora’sını İsrael’in içine yerleştirmek ve yüreğine yazmaktır.
Eski antlaşmadaki sorun Tora’nın yanlış olması değildi. Sorun insanın antlaşmaya sadık kalmamasıydı. Yeremya’nın peygamberliği bu sorunun nasıl aşılacağını anlatır: Tanrı’nın Tora’sı halkın iç dünyasına yerleşecektir.
Radak da yeni antlaşmanın yeni bir Tora anlamına gelmediğini açıklar. Yenilik, halkın artık antlaşmayı bozmayacak duruma gelmesidir. Tora onların yüreğine yazılacak, onu unutmayacak ve yaşayacaklardır.
Yeremya’nın kehanetinin merkezi budur:
Yeni antlaşma, Tora’nın sona ermesi değil, Tora’nın İsrael’in içine yerleşmesidir.
“Yeni” Sözcüğü Ne Anlatıyor?
בְּרִית חֲדָשָׁה — berit hadaşa, “yeni antlaşma” ifadesindeki yeniliği peygamberin kendisi tanımlar.
Tanrı’nın Tora’sı artık yalnız dışarıdan verilen bir emir olarak kalmayacak; halkın içine ve yüreğine yazılacaktır. Tanrı ile İsrael arasındaki bağ öyle derinleşecektir ki antlaşma tekrar bozulmayacaktır.
İbraniler 8:13 ise “yeni” kelimesinden farklı bir hüküm çıkarır:
Önceki antlaşma eskimiştir.
Bu hüküm Yeremya’nın kehanetinde yoktur.
Yeremya “yeni antlaşma” dedikten hemen sonra eski Tora’nın kalkacağını söylemez. Tam tersine:
“Tora’mı onların içlerine koyacağım.”
der.
İbraniler 8:13, Yeremya’nın sözünden çıkmayan bir Hristiyan teolojik sonuç ekler. Yeremya’nın anlattığı gelecek, Tora’nın eskimesi değil, Tora’nın İsrael’in yüreğine kadar yerleşmesidir.
Yunanca Yeremya da İsrael’i Ortadan Kaldırmıyor
İbraniler 8:9 Yunanca Yeremya’daki ēmelēsa fiilini kullanır. Fakat İbraniler’in dayandığı Yunanca metnin kendisi bile yeni antlaşmanın taraflarını değiştirmez.
Yunanca Yeremya da yeni antlaşmanın:
İsrael Evi ve Yehuda Evi
ile yapılacağını söyler.
Ardından Tanrı’nın yasalarını onların düşüncelerine vereceğini, yüreklerine yazacağını ve:
“Ben onların Tanrısı olacağım, onlar da Benim halkım olacak.”
diye bildirir.
Dolayısıyla ne Masoretik İbranice ne de Yunanca Yeremya, İsrael’in antlaşmadan çıkarıldığını söyler.
Yunanca metindeki fiil farklılığı, yerine geçme teolojisini üretmez. Kehanetin öznesi aynı kalır: İsrael.
Yeremya Yeni Antlaşmayı Açıkladıktan Sonra İsrael Hakkında Ne Söylüyor?
Yeremya 31:34’te yeni antlaşmanın açıklaması tamamlanır. Hemen ardından Tanrı, İsrael’in gelecekteki statüsünü kesin biçimde bildirir.
Güneşi gündüz ışığı olarak veren, Ay ve yıldızların düzenini kuran Tanrı şöyle der:
“Bu yasalar önümden kalkarsa, İsrael soyu da önümde sonsuza dek ulus olmaktan çıkar.”
Yeremya 31:35–36
Ardından:
“Yukarıdaki gökler ölçülebilirse ve aşağıdaki dünyanın temelleri araştırılabilirse, İsrael soyunu yaptıkları her şey yüzünden reddederim.”
Yeremya 31:37
Bu ayetlerin yeri tesadüfi değildir. Yeni antlaşmanın açıklamasının hemen ardından gelirler.
Tanrı önce:
İsrael ve Yehuda ile yeni antlaşma yapacağım
der.
Sonra:
Tora’mı onların yüreğine yazacağım
der.
Ardından:
İsrael önümde sonsuza dek ulus olarak kalacak
der.
Yerine geçme teolojisi bu üç açık hükmün tam karşısında durur.
Yeremya 31:35–37, Tanrı’nın İsrael’i kalıcı biçimde reddettiği iddiasını doğrudan çürütür. Tanrı İsrael’in kalıcılığını insan davranışına değil, yaratılışın düzenine bağlamıştır.
Güneş, Ay ve yıldızlar Tanrı’nın kurduğu düzende kaldığı sürece İsrael de Tanrı önünde İsrael olarak kalacaktır.
Tora Bu Konuyu Yeremya’dan Önce Açıklamıştı
Vayikra 26, İsrael’in ağır günahlarını, cezalandırılmasını ve düşman ülkelerine sürülmesini daha Tora’nın içinde anlatır.
Tam bu sürgün bağlamında Tanrı şöyle der:
“Bütün bunlara rağmen, düşmanlarının ülkesindeyken onları reddetmeyeceğim ve onlardan tiksinmeyeceğim; onları tamamen yok edip onlarla yaptığım antlaşmayı bozmayacağım. Çünkü Ben onların Tanrısıyım.”
Vayikra 26:44
Bir sonraki ayette Tanrı atalarıyla yaptığı antlaşmayı onlar için hatırlayacağını söyler.
Bu ayet yerine geçme teolojisinin temel mantığını Tora’nın içinde yıkar.
İsrael günah işlemiştir.
İsrael cezalandırılmıştır.
İsrael sürgüne gönderilmiştir.
Ve Tanrı tam bu şartlar altında:
“Onlarla yaptığım antlaşmayı bozmayacağım.”
demiştir.
Antlaşmanın kalıcılığı İsrael’in hiç günah işlemeyeceği varsayımına bağlı değildir. Tora günahı ve sürgünü önceden anlatır; ardından antlaşmanın devam edeceğini açıkça bildirir.
Devarim 4:31 aynı ilkeyi tekrarlar: Tanrı İsrael’i terk etmeyecek, yok etmeyecek ve atalarıyla yaptığı antlaşmayı unutmayacaktır.
Tanah’ta ceza vardır. Sürgün vardır. Yıkım vardır. Teşuva vardır.
Antlaşmanın başka bir halka devredilmesi yoktur.
Pavlus’un Romalılar 11’deki Açık Hükmü
Pavlus kendisini uluslara elçi olarak tanımlar. Fakat Romalılar 11, bunun İsrael’in Tanrı tarafından reddedildiği anlamına gelmediğini açıkça söyler.
Bölüm şu soruyla başlar:
“Tanrı kendi halkını reddetti mi?”
Pavlus’un cevabı:
“Kesinlikle hayır.”
Ardından İsrael’i köklü zeytin ağacına, Yahudi olmayanları ise bu ağaca aşılanan yabani dallara benzetir.
Uluslara şöyle seslenir:
“Kökü sen taşımıyorsun; kök seni taşıyor.”
Romalılar 11:18
Bu benzetmede Kilise İsrael’in yerine dikilmiş yeni bir ağaç değildir. Yahudi olmayanlar İsrael’in köküne bağlanan dallardır.
Pavlus daha sonra İsrael hakkında:
“Seçilmişlik bakımından atalar uğruna sevilmektedirler; çünkü Tanrı’nın armağanları ve çağrısı geri alınamaz.”
Romalılar 11:28–29
der.
Romalılar 11, yerine geçme teolojisinin tersini söyler.
Tanrı kendi halkını reddetmemiştir.
Atalar uğruna İsrael hâlâ sevilmektedir.
Tanrı’nın çağrısı geri alınamazdır.
Daha sonraki Kilise teolojisinin “İsrael reddedildi ve Kilise onun yerine geçti” iddiası Pavlus’un bu açık sözleriyle de çatışır.
İbraniler 8’in Kırılma Noktası
İbraniler 8, Yeremya’nın yeni antlaşma kehanetini uzun biçimde aktarır. Alıntıda şu unsurlar korunur:
İsrael Evi.
Yehuda Evi.
Tanrı’nın yasalarının yüreklere yazılması.
“Ben onların Tanrısı olacağım.”
“Onlar Benim halkım olacak.”
Fakat 13. ayette İbraniler kendi sonucunu ekler:
“Yeni” denildiğine göre önceki antlaşma eskimiştir.
Yeremya’nın kehaneti böyle bir sonuç vermez.
Peygamber “yeni” kelimesinin içeriğini zaten kendisi açıklamıştır: Tanrı’nın Tora’sı İsrael’in yüreğine yazılacaktır.
İbraniler ise Yeremya’nın “yenilenmiş ve içselleştirilmiş antlaşma” vaadini “önceki antlaşmanın eskimesi” teolojisine dönüştürür.
Daha da önemlisi, İbraniler’in Yeremya alıntısı yeni antlaşmanın açıklamasının sonunda biter. Yeremya ise hemen ardından İsrael’in Tanrı önünde sonsuza dek ulus olarak kalacağını bildirir.
İbraniler 8:13’ün teolojik sonucu ile Yeremya 31’in kendi sonucu aynı değildir.
Yeremya İsrael’in yerine Kilise’yi koymaz. İbraniler’in sonraki Hristiyan yorumu bunu Yeremya’ya yükler.
Yehezkel Aynı Geleceği Nasıl Anlatıyor?
Yehezkel de gelecekte İsrael’in yeniden toplanacağını anlatır.
Tanrı İsrael’i uluslar arasından alacak, ülkesine geri getirecek, ona yeni bir yürek ve yeni bir ruh verecektir. Ardından:
“Kurallarımda yürümenizi ve hükümlerimi koruyup uygulamanızı sağlayacağım.”
Yehezkel 36:27
der.
Bu peygamberlik Yeremya’nın “Tora’yı yüreğe yazma” sözünü tamamlar.
Yeni yürek Tora’nın sonu değildir.
Yeni yürek, Tora’nın gerçekten yaşanmasını sağlar.
Yeremya ve Yehezkel aynı geleceği anlatır: İsrael Tanrı’ya döner, içsel olarak değişir ve Tanrı’nın emirlerini yaşar.
Peygamberlerin geleceği Hristiyanlığın Tora’nın yerine başka bir antlaşma koyduğu tablo değildir. Tora’nın İsrael tarafından tam anlamıyla yaşandığı gelecektir.
Tanrı İsrael’in Yerine Kilise’yi Seçti mi?
Tanah’ın cevabı kesindir:
Hayır.
Tanrı yeni antlaşmayı Kilise ile değil, İsrael Evi ve Yehuda Evi ile yapacağını söyler.
Tanrı Tora’yı kaldıracağını değil, İsrael’in yüreğine yazacağını söyler.
Tanrı İsrael’in günahı nedeniyle antlaşmasını bozacağını değil, sürgün sırasında bile:
“Onlarla yaptığım antlaşmayı bozmayacağım.”
der.
Yeremya yeni antlaşmayı açıkladığı aynı bölümde İsrael’in Tanrı önünde sonsuza dek ulus olarak kalacağını bildirir.
Pavlus bile Romalılar 11’de:
“Tanrı kendi halkını reddetti mi? Kesinlikle hayır.”
der ve Tanrı’nın İsrael’e yönelik çağrısını geri alınamaz olarak tanımlar.
Yerine geçme teolojisi Tanah’ın öğretisi değildir. Tanah’ın açık sözleriyle çelişir.
İbraniler 8:13’ün “eskiyen antlaşma” hükmü Yeremya’nın kehaneti değildir. Yeremya’nın sözlerine daha sonra yüklenen Hristiyan teolojik yorumdur.
Tanah’ta İsrael’in yerine Kilise’nin geçirildiği tek bir antlaşma yoktur.
Tanrı Avraam, Yitshak ve Yaakov’un soyuyla yaptığı antlaşmayı bozmadığını ve bozmayacağını açıkça bildirmiştir. İsrael’in günahı cezayı getirir; antlaşmanın başka bir halka devredilmesini değil.
İsrael Tanrı’nın halkıdır. Tanrı’nın İsrael ile yaptığı antlaşma devam etmektedir. Yeremya’nın yeni antlaşması bu bağı kaldırmaz; onu İsrael’in yüreğine kadar taşır.
Kutsal Kitabınızı bilirseniz, hiç kimse Tanrı’ya olan inancınızı ve O’nunla olan bağlantınızı çalamayacaktır.
