40. İddia: İnsan ölümü korban sayılabilir çünkü insan hayvandan daha değerli bir sunudur
İddia başlığının kaynak notları: 284
Hristiyan iddiası
“Messiah being perfect, he was the pre-eminently fit (‘kosher’) sacrifice to be offered there.”
Cevap
Hristiyan yorumun düşüncesi yalnız “insan hayvandan daha değerlidir, öyleyse daha iyi korbandır” cümlesinden ibaret değildir. Ona göre hayvan ahlaki sorumluluğu bulunmayan bir varlıktır; insan ise Tanrı’nın yasasını bilen ve bilinçli biçimde günah işleyebilen bir varlıktır. Bu yüzden insan günahını gerçekten temsil edecek korbanın da insan olması gerekir. Hayvan korbanları ancak gelecekteki kusursuz insan korbanına yöneldikleri için anlam taşır; aksi halde ahlaki sorumluluğu olmayan bir canlı, insanın günahına yeterli karşılık olamaz. Hristiyan yorumun “insanın kurtuluşu insanın ölümünü gerektirir” demesinin arkasındaki düşünce budur.
İnsanın hayvandan daha yüksek bir ahlaki statüye sahip olması Tora’ya yabancı değildir. Fakat bundan insanın daha uygun korban olduğu sonucu çıkmaz. Değer ile uygunluk aynı ölçü değildir. Altından yapılmış bir anahtar demir anahtardan daha pahalı olabilir; kilide uymuyorsa kapıyı açmaz. Korban elbette mekanik bir anahtar değildir. Benzetmenin gösterdiği tek şey şudur: Bir şeyin daha değerli oluşu, onu belirli bir görev için daha uygun yapmaz. Korbanın ne olacağını insanın değer sıralaması değil, HaŞem’in verdiği avoda belirler.
Vayikra bu noktada son derece somuttur. İnsan “Tanrı’ya sunabileceğim en değerli canlı hangisidir?” diye düşünüp kendi korban türünü seçmez. Ola için hangi hayvanların getirileceği, kuş korbanları, minhalar, hatat ve aşam türleri, bunların zamanı, yeri ve işlemleri Tora tarafından belirlenir. Kanın alınması, nereye uygulanacağı, hangi bölümlerin mizbeaha çıkacağı ve hangilerinin yenebileceği bile serbest dinsel sezgiye bırakılmaz. Korbanın kutsallığı, insanın “daha değerli olan daha iyidir” hesabından değil İlahi emrin biçiminden gelir.
Vayikra 5 bunu neredeyse deney gibi gösterir. Belirli günahlarda kişi gücü yetiyorsa koyun veya keçi getirir. Buna gücü yetmezse iki kumru veya iki güvercin yavrusu getirir. Buna da gücü yetmezse onda bir efa ince un getirir. Keritot aynı yükümlülüğün kişinin imkanına göre hayvandan kuşa, kuştan una geçebildiğini açıkça anlatır. Üstelik un aşamasında da Tora kapara ve bağışlanma dilini korur. Kohen gereken kısmı mizbeah üzerinde yakar; kişi için kapara sağlanır ve kişi bağışlanır. Menahot da Vayikra 5:12–13’teki minhat hote, yani günahkarın un sunusunu hatat bağlamında ele alır.
Eğer korbanın etkisi sunulan varlığın değerine göre yükselseydi bu düzen tersine dönmeliydi. Koyun iki kuştan daha pahalıdır; kuş canlıdır, un değildir. Buna rağmen Tora yoksul insana “daha düşük değerde bir şey getirdin, kaparan da daha düşük olacak” demez. Aynı yükümlülük farklı maddi biçimlere girebilir, çünkü bu geçişi Tora’nın kendisi vermiştir. Maddi değer azalır; İlahi olarak belirlenmiş yol geçerliliğini korur.
Mişna Menahot bu düşünceyi daha genel biçimde ifade eder. Büyük hayvan olası, kuş olası ve minha için Tora aynı “HaŞem’e hoş koku” dilini kullanır. Mişna bundan, çok getirenle az getirenin kalbini Göğe yönelttiğinde kabul bakımından aynı esasa bağlı olduğunu çıkarır. Gemara da büyük sununun sırf büyük olduğu için HaŞem açısından üstün olmadığını açıklar; büyük boğa, küçük kuş ve minha yan yana getirilir ve HaŞem’in bunlara ihtiyacı bulunmadığı belirtilir.285
Bu öğretiden doğal olarak çıkan şey “insan daha değerlidir, o halde en üstün korbandır” değildir. Böyle bir kural olsaydı korban sistemi baştan sona yükselen bir değer cetveline dönüşürdü: küçük hayvan büyük hayvandan, kuş koyundan, un kuştan aşağı sayılır; sonunda insan listenin doruğuna yerleşirdi. Mişna tam tersine, kabulün ölçüsünü sununun büyüklüğünden çıkarıp insanın yönelişine ve doğru avodaya bağlar.
Miha 6 insanın “daha değerli olanı verirsem Tanrı’ya daha büyük karşılık sunarım” sezgisini bilerek son sınırına kadar götürür. Soru bir yıllık buzağıyla başlar; binlerce koça ve on binlerce yağ ırmağına yükselir. Sonunda servetin ötesine geçer ve insanın sahip olduğu en ağır bedele ulaşır: “Suçum için ilk doğanımı, nefeşimin günahı için bedenimin meyvesini mi vereyim?” Eğer sununun gücü yalnız değeri arttıkça yükseliyorsa, dizinin doruğunda gerçekten insan bulunmalıdır.
Peygamberin cevabı ise insanı en yüksek korban ilan etmez: “Ey insan, sana neyin iyi olduğunu bildirdi. HaŞem senden ne ister? Adalet yapmanı, hesedi sevmeni ve Tanrınla alçakgönüllülükle yürümeni.” Rabbenu Yona, Şaarei Teşuva’da bu diziyi günahkarın HaŞem önünde nasıl boyun eğeceği sorusu içinde okur. Bir yıllık buzağıdan binlerce koça ve ilk doğana kadar yükselen sunu düşüncesinin sonunda adalet, hesed ve HaŞem’le alçakgönüllü yürüyüş gelir. Sununun büyüklüğü insanın kendi ahlaki dönüşümünün yerini almaz.
Miha korban sistemini reddetmez. Sorduğu şey, Tanrı’yla ilişkinin sunulan nesnenin bedeliyle ölçülüp ölçülemeyeceğidir. Bir koç yetmiyorsa bin koç, bunlar yetmiyorsa sayısız yağ ırmağı, o da yetmiyorsa ilk doğan… Bu mantık insan yaşamına kadar çıkar. Peygamber tam o anda yönü değiştirir. HaŞem’in istediği şey insanın sahip olduğu en kıymetli varlığı öldürmesi değil, insanın kendisinin adaletli, hesed sahibi ve alçakgönüllü hale gelmesidir.
İnsanın yüksek değeri Tora’da başka biçimde görünür. İnsan Tanrı’nın suretinde yaratılmıştır; Bereşit 9 insan kanının dökülmesine özel ağırlık verir; ölüm cezası sıkı şartlara bağlanır. Bir insan HaŞem’e ilişkin bir adakta konu olduğunda bile Vayikra 27 onu mizbeah üzerine çıkarmaz. Erekh denilen belirlenmiş değer sistemi işler. Arakhin geleneğinde nefaşot, yani insanlar hakkındaki adaklar, yaşayan kişinin değerlemesi olarak ele alınır. İnsanın yüksek statüsü onu daha uygun kesimlik korban yapmaz; onu başka bir kutsal kategori içine yerleştirir.286
Günlük dilde “kurban” çok geniş bir kelimedir. Bir anne hayatını çocuklarına adamış olabilir; bir asker başkalarını kurtarırken ölebilir; bir tsadik inancı uğruna öldürülebilir. Bunların her biri gerçek fedakarlık olabilir. Fakat korban, Tora’nın avodasında daha dar bir terimdir. Birinin başkaları uğruna ölmesi, ölümü tek başına hatat, aşam veya ola yapmaz.
Zevahim’in ayrıntıları bunun neden önemli olduğunu gösterir. Hayvan korbanının kesimini bir İsraelli yapabilir; kesimin mutlaka kohen tarafından yapılması gerekmez. Fakat kanın uygun kapta alınması, taşınması ve mizbeaha uygulanması kohen avodasının parçasıdır. Kanın mizbeahın hangi bölümüne verileceği bile korban türüne göre değişir. İçeride uygulanması gereken kanı dışarıda, yukarıda verilmesi gerekeni aşağıda uygulamak avodanın yapısını bozar. Korbanın kimliği yalnız “bir canlı öldü ve ölüm dini anlam taşıdı” düşüncesinden oluşmaz.
Bu teknik ayrıntılar tartışmanın tam merkezindedir. Bir insanın ölümünü mecazen “kendini sunma” diye adlandırmak, o ölümü Vayikra’daki korban yapmaz. Fakat bu ölümün Vayikra’daki korbanın gerçekleşmesi olduğu söyleniyorsa, Vayikra’nın korban dediği şeyin biçimi önem kazanır. Korban kavramı kan, mizbeah, kutsal mekan, belirlenmiş tür ve avodadan çıkarılıp yalnız “başkaları için değerli ölüm” anlamına indirgenirse önce teknik Tora kavramı mecaza çevrilmiş olur; sonra bu mecaz yeniden Tora’ya kanıt olarak geri getirilir.
İsa’nın ölümü bu farkı açık biçimde ortaya koyar. Hristiyan yorum da İsa’nın çarmıha gerildiğini ve ölümün Roma düzeni içinde gerçekleştiğini kabul eder. Bu ölüm Bet HaMikdaş’ın mizbeahında yapılan bir hatat avodası değildir; kanı bir kohen tarafından kutsal kapta alınarak Tora’nın belirlediği yere uygulanmamıştır. Hristiyan teolojisi bu ölüme korban anlamı verebilir. Fakat teolojik adlandırma ile Vayikra’daki korban kategorisinin fiilen yerine getirilmesi aynı şey değildir.
Hristiyan korban öğretisi buna şu cevabı verir: İsa sıradan Tora korbanlarından biri değil, onların yöneldiği daha yüksek ve gerçek korbandır. Hristiyan yorum da bunu savunur. Hayvanlar kendi başlarına yeterli değildir; kusursuz insan korbanına yöneldikleri için geçici bir işleve sahiptir. Fakat bu cevap kullanıldığında İsa’nın korban oluşu Vayikra’nın kurallarından çıkarılmış olmaz. “Vayikra’nın şartlarını niçin karşılamaz?” sorusuna “çünkü onlardan daha yüksek bir düzeydedir” denildiğinde, belirleyici önerme artık Vayikra’nın içinde değil Hristiyan teolojisinin içindedir.
Buradaki seçicilik önemlidir. Hayvanların kusursuzluğu, kanı veya başka ayrıntıları İsa’nın ölümüne işaret sayılır; buna karşılık Vayikra’nın insanı korban türleri arasına koymaması, mizbeah ve kohen avodası gibi şartların İsa’nın ölümünde bulunmaması “geçici sistemin özellikleri” sayılır. Böylece hangi ayrıntının kalıcı tip, hangisinin geçici unsur olduğuna Tora değil, önceden bilinen İsa anlatısı karar vermeye başlar.
Hristiyan yorumun hayvanı “akılsız ve ahlaki sorumluluğu olmayan” varlık sayarak insanı daha uygun temsilci yapması da aynı ek şartı taşır. Hayvanın ahlaki sorumluluğu olmadığı doğrudur. Fakat Tora hayvanların ahlaki özne olmadığını bilmediği için onları korban seçmiş değildir. Tam tersine, ahlaki fail olmayan hayvanı korban olarak belirleyen Tora’nın kendisidir. Eğer geçerli temsil için korbanın günahkarla aynı ahlaki varlık sınıfında bulunması zorunluysa, bu şart Vayikra’dan gelmez.287
Miha’nın sorusu burada yeniden duyulur. “Daha uygun temsilci” ile “daha değerli sunu” birleştiğinde insanın çocuğu en ağır sunulardan biri haline gelir. Miha tam bu noktaya kadar çıkar ve cevabı insan ölümünde bulmaz. Menahot da büyük hayvan, küçük kuş ve minha için aynı kabul dilini öne çıkarır. Her iki kaynak farklı bir kapıdan aynı fikre götürür: HaŞem’in iradesi, sununun maddi büyüklüğüne veya varlık mertebesine indirgenemez.
Korbanın büyüklüğü bundan küçülmez. Sürüden bir hayvanın ayrılması, semikha, kesim, kanın alınması, mizbeah işlemleri ve korban türüne göre öteki ayrıntılar, insanın HaŞem’e yaklaşmasını somut bir avodaya dönüştürür. Fakat kutsallık “daha değerli varlık öldürülürse daha güçlü sonuç elde edilir” denkleminden doğmaz. İlahi olarak verilmiş biçim, insanın kendi değer cetvelinden önce gelir.
Vayikra 5’teki yoksul günahkar bunu en yalın haliyle gösterir. Koyuna gücü yetmez; kuşa da yetmeyebilir; sonunda ince un getirir. Burada daha değerli canlıya doğru yükseliş değil, maddi değerin azalışı vardır. Yine de Tora kaparadan ve bağışlanmadan söz eder. Bu, hayvan korbanlarının kan avodasını önemsiz yapmaz. Yalnız korbanın etkisini sunulan canlının değeriyle açıklamanın Tora’nın kendi düzenine uymadığını gösterir.
İnsanı hayvandan ayıran ahlaki kapasite de başka bir yöne işaret eder. İnsan teşuva edebilir, günahını itiraf edebilir, verdiği zararı onarabilir ve HaŞem’in yollarına dönebilir. Hayvan bunları yapamaz. Hristiyan yorum bu farktan “öyleyse insan daha uygun korbandır” sonucunu çıkarır. Tanah ise insanın özgüllüğünü çoğu kez “öyleyse insan değişebilir” diye kullanır. Miha adalet yapmasını, hesedi sevmesini ve HaŞem’le alçakgönüllü yürümesini ister. Yehezkel kötünün yolundan dönmesini söyler. Hoşea insanın sözler alıp HaŞem’e dönmesini ister. İnsanın ahlaki kapasitesi onu önce teşuvanın öznesi yapar.
Bu yüzden iki ayrı “kurban” anlamı birbirine geçirilmemelidir. Bir insan başkaları uğruna ölerek olağanüstü bir fedakarlık gösterebilir; günlük veya teolojik dilde kendisini “kurban etmiş” sayılabilir. Bunun değeri başlı başına ele alınabilir. Vayikra’daki korban ise yalnız değerli bir ölüm değildir. HaŞem’in belirlediği kutsal avoda kategorisidir. Ölümün masum, gönüllü, büyük veya başkaları için yararlı olması onu kendi başına hatat, aşam ya da ola yapmaz.
Hristiyan iddiası bu iki anlam arasındaki sınır kaldırıldığında zorunlu görünmeye başlar. İnsan daha yüksek olduğu için daha uygun temsilci sayılır; daha uygun temsilcinin ölümü “daha yüksek korban” olur; sonra Vayikra’daki hayvanlar bu ölümün ön modellerine dönüştürülür. Fakat ilk adım Tora tarafından verilmemiştir. Mişna’nın büyük hayvan, küçük kuş ve minha için aynı kabul dilini görmesi, Vayikra 5’te yoksulun ununun kapara düzeninde kalması ve Miha’nın ilk doğana kadar yükselen fedakarlık düşüncesini daha doğru yaşamla sonlandırması hep aynı sınırı gösterir.
İnsanın hayvandan daha değerli olması bu sınırı bozmaz. İnsanı daha iyi korban yapmaz; onu başka bir kategoriye yerleştirir. İsa’nın ölümüne korban anlamı verilmesi daha sonraki Hristiyan öğretisinin yorumudur. Fakat Roma infazını Vayikra’daki korbanın doğal ve zorunlu doruğu saymak için önce Tora’nın korban kavramını genişletmek, sonra genişletilmiş kavramı yeniden Tora’ya uygulamak gerekir. Bu sonuç Vayikra’dan çıkmaz; kusursuz insan korbanı düşüncesi önceden kabul edildikten sonra Vayikra ona göre okunur.288
