Misyoner İddiaları Arşivi

Hristiyan yorumun savı “İsa öldüğü için herkes ne yaparsa yapsın daha doğmadan bağışlanmıştır” değildir. Savı daha dikkatli kuruludur: Tora’daki korbanlar gelecekte işlenecek günahlar için önceden sunulamaz; fakat hayvan korbanları geçici işaretlerdi. Kusursuz korban bir kez sunulduğunda yeni bir korban gerekmeyecek, daha sonra günah işleyen kişi geçmişteki bu tek korbanla ilişkiye girerek bağışlanabilecektir.¹⁶⁶¹

Tora’nın kendi korban düzeni ise zaman sırasını ısrarla korur. Vayikra 5’te kişi önce suçlu olur, işlediği günahı itiraf eder, sonra o günah nedeniyle korbanını getirir. Bölüm tekrar tekrar “işlediği günah” dilini kullanır ve kohenin onun için kapara sağlayacağını söyler. Henüz var olmayan bir günah için teşuva ve korban yoktur.¹⁶⁶²

Hristiyan yorumcu bunu zaten kabul eder. Asıl sıçrama bundan sonra gelir: hayvan korbanı gelecekteki günahı karşılayamıyorsa, “kusursuz” korbanın bunu yapabilmesi gerektiği varsayılır. Fakat “kusursuz” sözcüğünün içine sonuç önceden yerleştirilmiştir. Tora’da tamim bir korban hayvanının uygun bütünlüğünü anlatabilir; “bütün çağlarda henüz işlenmemiş bütün günahları tek ölümle kapsayan” anlamına gelmez.¹⁶⁶³

Yehezkel 18 insanın ahlaki hesabını geçmişte tamamlanmış tek bir olay çevresinde değil, kişinin gerçek yönelişleri çevresinde kurar:

“Tsadik doğruluğundan dönüp kötülük yaparsa... yaptığı kötülük nedeniyle ölecektir.”¹⁶⁶⁴

Aynı bölüm kötü kişi için ters yönü açar:

“Kötü kişi yaptığı kötülüğünden dönüp adalet ve doğruluk yaparsa, kendi nefeşini yaşatacaktır.”¹⁶⁶⁵

Kişinin ahlaki durumu değişebilir. Tsadik daha sonra kötülüğe dönebilir; raşa daha sonra teşuva edebilir. Saadia Gaon’un özgür seçim tartışması da aynı sorumluluk zeminini korur: insan buyruğu yapabilecek ve yasaktan kaçınabilecek güçtedir; Tanrı onu itaate ya da isyana zorlamaz. Teşuvanın anlamı da ancak bu gerçek seçimin bulunduğu yerde vardır.¹⁶⁶⁶

Hristiyan yorumcu buna kişisel dönüşün yine de gerekli olduğu cevabını verebilir. Fakat bu cevap metindeki boşluğu kapatmaz. Yehezkel kötü kişiye “geçmişte ölmüş kusursuz bir insan korbanına bağlan” demez; kötülüğünden dönmesini, adalet ve doğruluk yapmasını ve yaşamasını söyler. Tanah’ın teşuva çağrısına neden zorunlu bir tarihsel insan ölümü eklenmesi gerektiği ayrıca kanıtlanmalıdır.

Yirmiyahu 31:34 de Hristiyan yorumun ihtiyacı olan cümleyi vermez:

“Çünkü suçlarını bağışlayacağım ve günahlarını artık anmayacağım.”¹⁶⁶⁷

İbranice eslah gelecektir: “bağışlayacağım.” Fakat gelecek kip Yirmiyahu’nun zamanına göredir. Peygamber gelecekte İsrael ve Yehuda ile kurulacak beriti ve o gelecekteki bağışlanmayı anlatır. “Gelecekte bağışlayacağım” ile “o tarihten sonra henüz işlenmemiş bütün günahları geçmişteki tek ölüm önceden karşılamış olacak” aynı önerme değildir.

Üstelik yeni beritin metinsel sırası insan korbanıyla başlamaz. HaŞem “Tora’mı içlerine koyacağım ve onu yüreklerine yazacağım” der; ardından herkesin O’nu bileceği ve suçun bağışlanacağı söylenir. Metinde çarmıh, kusursuz insan korbanı veya geçmişteki tek ölümün bütün gelecekteki günahların kapara temeli olacağına dair bir cümle yoktur.¹⁶⁶⁸

Teşuvanın yapısı da bunu gerektirir. Henüz söylenmemiş yalandan, henüz yapılmamış hırsızlıktan, henüz işlenmemiş cinayetten dönülemez. Teşuva gerçek bir eyleme ve gerçek bir ahlaki yönelişe cevap verir. Yoma 86a-b kaparayı tek bir formüle indirgemez; farklı günah türlerinde teşuva, Yom Kippur, ıstırap ve ölümün farklı rollerini tartışır. Burada da “tek olay bütün gelecekteki günahları önceden kapattı” şeklinde bir düzen yoktur.¹⁶⁶⁹

Hazal’ın “tsadiklerin ölümü kapara sağlar” dilini görmezden gelmek de doğru olmaz. Moed Katan 28a, Miriam’ın ölümünü para aduma bölümüne, Aharon’un ölümünü kohen giysilerine komşu oluşları üzerinden bağlar ve tsadiklerin ölümünü kapara diliyle anlatır. Vayikra Rabbah ile Tanhuma’da da aynı düşüncenin paralel biçimleri vardır.^16701671

Fakat bu gerçek kaynaklar Hristiyan yorumun modelini söylemez. “Bir tsadik bir kez ölür; onun ölümü bütün insanların henüz işlemediği günahları bütün çağlar boyunca önceden öder; daha sonra bağışlanmanın zorunlu kurban temeli yalnız bu ölümdür” cümlesi bu midraşlarda yoktur. Agadik kapara benzetmesi, Hristiyanlığın tek ve evrensel insan korbanı öğretisiyle özdeşleştirilemez.

Aynı Hazal külliyatı kaparayı tek kanala da bağlamaz. Teşuva, Yom Kippur, ıstırap, ölüm ve korbanlar farklı bağlamlarda ele alınır. Bu nedenle “tsadiklerin ölümü kapara sağlar” şeklindeki deraş, Vayikra’daki korban hukukunun yerine evrensel bir insan korbanı yasası koymaz.

Hristiyan yorumun Yeremya 31’den çıkardığı sonuç da zaman mantığını karıştırır. Bir hakim “yarın borcunu bağışlayacağım” dediğinde, bu söz kişinin daha sonra yapacağı bütün borçları bugünden silmez. Peygamberin gelecekte bağışlanma vaat etmesi, daha sonraki bütün suçların geçmişteki tek bir olayla önceden ödendiği anlamına gelmez.

Tanah’ın çizgisi daha somuttur: günah gerçek zamanda işlenir, insan gerçek zamanda yön değiştirir ve HaŞem o insana bağışlanma ile yaşam yolunu açar. Hristiyan yorumcu buna “bir kez ve bütün gelecek için yeterli insan korbanı” ilkesini ekler. Bu ilke Tora’nın korban düzeninden, Yehezkel’in teşuva öğretisinden veya Yirmiyahu’nun yeni berit sözlerinden çıkmaz; Hristiyan korban öğretisi bu metinlere eklendiğinde elde edilir.

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 138, güncel revizyon.
• Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 51-52; gelecekteki günahlar için hayvan korbanı getirilemeyeceğini kabul ettikten sonra tek kusursuz korbanın sonraki günahlar için yeterli olacağı savı.
• Vayikra 5:5-6, 10, 13.
• Vayikra 1:3, 10; 3:1, 6; 4:3, 23, 28, 32. Korban hayvanı için tamim dilinin fiziksel/ritüel uygunluk bağlamı.
• Yehezkel 18:24.
• Yehezkel 18:27-28.
• Saadia Gaon, HaEmunot veHaDeot, Maamar IV, özellikle 3:1 ve 4:1; insanın buyruğu yapma ve yasaktan kaçınma gücüne sahip olduğunu, Tanrı’nın insanı itaate veya isyana zorlamadığını savunur. Teşuva eden kişinin ahlaki statüsü ayrıca Maamar V’te ele alınır.
• Yirmiyahu 31:34.
• Yirmiyahu 31:31-34.
• Bavli, Yoma 86a-b; teşuva ve kapara kategorileri.
• Bavli, Moed Katan 28a:4: Miriam’ın ölümü ile para aduma, Aharon’un ölümü ile kohen giysileri arasındaki yakınlıktan “tsadiklerin ölümü kapara sağlar” deraşı.
• Vayikra Rabbah 20:12; Midraş Tanhuma Buber, Aharei Mot 10:1 ve paralel gelenekler; tsadiklerin ölümünün kapara sağlaması, Miriam/para aduma ve Aharon/kohen giysileri yakınlığı üzerinden deraş edilir.

Hristiyan yorumcu bir önceki düşünceyi daha da daraltır. Korbanın “kusursuz” olması yalnız ritüel bir kabul şartı olamaz; fiziksel kusursuzluk gelecekteki temsilcinin ahlaki kusursuzluğunu göstermelidir. Kusursuz hayvan böylece günahsız insan Maşiah’ın modeli olur. Bu bağlantı aynı kelimenin farklı alanlarda “bütünlük” fikrini taşımasına dayanır. Fakat metinde bir benzetme kurulup kurulmadığı ayrıca sorulmalıdır.²²³⁴

Vayikra 1:3 sığırdan getirilen ola için erkek ve tamim, yani kusursuz bir hayvan ister. Aynı kitabın 22. bölümü bu kusursuzluğun ne anlama geldiğini ayrıntılandırır: körlük, kırık, yarık, ur, uyuz ve benzeri bedensel kusurlar korbanı geçersiz kılar. Yakın bağlam bu nedenle tamim sözcüğünün burada ahlaki günahsızlık değil, korban hayvanının fiziksel ve ritüel uygunluğu olduğunu gösterir.^22352236

Tamim sözcüğü Tanah’ın her yerinde yalnız bedensel kusursuzluk anlamına gelmez. Tanrı Avraam’a “önümde yürü ve tamim ol” dediğinde ahlaki ve dini bütünlük söz konusudur. Tam da bu kullanım çeşitliliği, Hristiyan yorumun çıkarımını zayıflatır. Bir sözcük farklı bağlamlarda iki anlam alanına girebilir; bundan birinci bağlamın ikincisini gizlice kehanet ettiği sonucu çıkmaz. Bağlantıyı kuracak olan şey ses veya ortak kelime değil, metnin kendisi olmalıdır.²²³⁷

Korban mevzuatının ayrıntıları bu seçici tipolojiyi daha da görünür kılar. Bireysel hatat için Tora kusursuz bir dişi keçiye izin verir. Aynı şekilde kusursuz bir dişi koyun da getirilebilir. Eğer fiziksel ayrıntıların her biri gelecekteki tek insanın biyografik özelliklerini haber veriyorsa, “kusursuzluk” neden ahlaki günahsızlığa çevrilirken “dişi” özelliği çevrilmez? Tipoloji hangi ayrıntının sembol, hangisinin yalnız ritüel şart olduğunu metinden göstermelidir.^22382239

Daha yoksul kişi için iki kuş, daha da yoksul kişi için un kabul edilmesi aynı soruyu büyütür. Tür, cinsiyet ve hatta canlı olup olmama değişebilirken, Tora her durumda kendi korban düzenini tarif eder. Bu çeşitliliği bir kenara bırakıp yalnız “lekesiz” özelliğini gelecekteki erkek insanın günahsızlığına bağlamak, ayetin içinden değil önceden kabul edilmiş Hristiyan anlatısından seçilen bir eşleştirmedir.²²⁴⁰

Bu, Hristiyanların korban kusursuzluğunu İsa’nın günahsızlığına sembolik olarak bağlayamayacağı anlamına gelmez. Dini gelenekler eski metinleri tipolojik biçimde okuyabilir. Fakat tipoloji ile peşat aynı kanıt türü değildir. Tora Vayikra 1 veya 22’de “bu kusursuz hayvan gelecekte günahsız bir insanın öldürülmesini simgeler” demez.

Fiziksel kusursuzluk şartı gerçektir; Hristiyan yorumun ona verdiği ahlaki Maşiah bağlantısı karşılık ise sonraki yorumdur. Bir sembolün mümkün olması, o sembolün Tanah tarafından önceden kurulmuş olduğu anlamına gelmez.

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 207, güncel revizyon.
• Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 19–20. Kusursuz korban hayvanlarını gelecekteki “perfect human sacrifice”ın tipi olarak yorumlar.
• Vayikra 1:3. Sığırdan ola için “erkek, tamim” şartı verilir.
• Vayikra 22:20–25. Korbanı geçersiz kılan körlük, kırık, yarık, ur, uyuz ve başka bedensel kusurlar sayılır; bu bağlam tamim şartının fiziksel-ritüel yönünü açıklar.
• Bereşit 17:1. Tanrı Avraam’a “önümde yürü ve tamim ol” der. Bu kullanım, tamim sözcüğünün bağlama göre ahlaki/dini bütünlüğü de ifade edebildiğini gösterir; dolayısıyla anlamı bağlam belirler.
• Vayikra 4:27–31, özellikle 4:28. Bireysel hatat için kusursuz bir dişi keçi getirilebilir.
• Vayikra 4:32–35. Aynı işlev için kusursuz dişi koyun da kabul edilir.
• Vayikra 5:7–13. Ekonomik duruma göre kuşlar veya ince un hatat olarak kabul edilir. Korban düzeninin fiziksel özellikleri tek bir biyografik tipe indirgenemez.

“Günah korbanı mutlaka dişi hayvan olmalıydı; İsa erkekti; öyleyse korban olamaz” biçimindeki genel itiraz Tora tarafından desteklenmez. Vayikra 4’te kohen maşiahın hatatı boğadır; bütün topluluğun hatatı boğadır; bir nasinin, yani önderin hatatı erkek keçidir. Sıradan kişinin belirli hatatı ise dişi keçi veya dişi koyundur. Vayikra 5’te aşam korbanlarının bazıları koçtur. Vayikra’daki korban cinsiyetleri bu genel itirazı açıkça çürütür.²⁴¹¹

Asıl soru “bütün hatatlar dişi midir?” değildir. Asıl soru, bazı günah korbanlarının erkek hayvan olması erkek bir insanın korban olabileceğini gösterir mi? Tora bir korban için “erkek” dediğinde “erkek olan herhangi bir canlı” dememektedir. “Erkek keçi”, “boğa” veya “koç” gibi belirli bir hayvan sınıfının içindeki cinsiyeti belirler.²⁴¹²

Vayikra 4:23’te önder için “erkek keçi, kusursuz” gerekir. Burada iki şart aynı anda vardır: canlı keçi sınıfına ait olacaktır ve erkek olacaktır. İkinci şart birincinin yerini alamaz. Erkek bir boğa, yalnız erkek olduğu için erkek keçi isteyen kurala uymaz. Aynı nedenle erkek bir insan da yalnız erkek olduğu için koç isteyen aşam kuralının nesnesi haline gelmez.²⁴¹³

Hristiyan yorumcu Vayikra 7:7’deki “Hatat nasılsa aşam da öyledir; ikisi için bir Tora vardır” sözünü de kullanır. Hatat ile aşam arasında birçok ortak avoda kuralı bulunduğu doğrudur. Fakat “bir Tora” bütün fiziksel özelliklerin özdeş olduğu anlamına gelmez. Zaten Vayikra’nın kendisinde hatatın farklı türleri arasında erkek ve dişi hayvanlar, aşamda ise başka tür ve değer şartları bulunur. Ortak hukuk, ayrı korban kimliklerini silmez.²⁴¹⁴

Yeşaya 53:10’daki aşam kelimesinin korban terminolojisiyle ilişkili bir sözcük olması da gerçek bir veridir. Fakat “aşam sözcüğü geçti” cümlesinden “hizmetkar Vayikra 5’teki koçun insan biçimindeki halahik karşılığıdır” sonucu çıkmaz. Peygamberlik ve şiir dilinde korban terimleri mecazi ve teolojik anlamlarla da kullanılabilir. Bir kişinin yaşamının veya acısının aşam diliyle anlatılması, onun fiziksel türünü koç haline getirmez.²⁴¹⁵

Erkeklik ayrıca kimlik belirlemek için çok geniş bir özelliktir. Kohen maşiahın hatatı boğa, topluluğun hatatı boğa, önderin hatatı erkek keçi, aşam koç, birçok ola erkek hayvan ve Yom Kippur keçileri erkektir. “İsa erkekti” bilgisi bu korbanlardan hangisini seçmektedir? Hiçbirini. Ortak bir özellik ne kadar çok kategoriye aitse belirli bir kimliği kanıtlama gücü o kadar düşer.²⁴¹⁶

Hristiyan yorumcu Bereşit 3:15’teki “kadının tohumu” ifadesini de cinsiyet sembolizmine bağlar. Fakat Bereşit 3:15 “kadının tohumu aşam olacaktır”, “korban olacaktır” veya “erkek korbanlar onu gösterecektir” demez. Ayette mizbeah, kohen, kan veya kapara dili yoktur. Bir yandan erkek korbanlar İsa’nın erkekliğine, diğer yandan dişi unsurlar “kadının tohumu”na bağlanırsa herhangi bir korban özelliği sonradan aynı kişiye uyarlanabilir hale gelir.²⁴¹⁷

Bütün günah korbanlarının dişi olduğu iddiası yanlıştır. Fakat Vayikra’daki erkek korbanların hiçbiri insan değildir. Erkeklik korban türü değil, türün bir özelliğidir. Önce Tora’nın insanı hatat veya aşam korbanı olarak kabul ettiğini gösteren bir metin gerekir. Hristiyan yorumun erkeklik düzeltmesi bu eksik metni sağlamaz.²⁴¹⁸

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 229, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 52. Heaster ‘bütün günah korbanları dişi olmalıdır’ itirazını doğru biçimde reddeder; Vayikra’daki erkek hatat/aşam örneklerini gösterir.
• Vayikra 4:3–21, 22–35; 5:6, 15–19. Kohen maşiah ve topluluk için boğa, nasi için erkek keçi, sıradan kişi için dişi keçi/koyun; belirli aşamlar için koç düzenlenir.
• Vayikra 4:23: שְׂעִיר עִזִּים זָכָר תָּמִים, ‘kusursuz erkek keçi.’ Cinsiyet, hayvan türünün içinde ayrıca belirlenen şarttır; erkeklik tür şartının yerine geçmez.
• Vayikra 7:7; Sifra, Tsav, ilgili pasaj. ‘Hatat nasılsa aşam da öyledir; ikisi için bir Tora vardır’ ortak avoda hükümlerini gösterir; korbanların bütün tür/cinsiyet şartlarını özdeşleştirmez.
• Yeşaya 53:10: אִם־תָּשִׂים אָשָׁם נַפְשׁוֹ. Aşam kelimesinin korban terminolojisinde teknik kullanımı vardır; kelimenin burada bulunması hizmetkarı Vayikra 5’teki koçun harfi harfine insan karşılığı yapmaz.
• Vayikra 1:3, 10; 4:3, 14, 23; 16:5–10. Erkeklik birçok farklı korban türünün ortak özelliğidir; bu nedenle ‘İsa erkektir’ bilgisi belirli bir korban kimliğini seçmez.
• Bereşit 3:15. Ayet kadının tohumu, yılan ve düşmanlık dilini kullanır; aşam, mizbeah, kohen, kan veya kapara terminolojisi yoktur. Korban cinsiyetlerini bu ayete bağlamak ayrıca tipolojik yorumdur.
• Vayikra 4:3, 4:14, 4:23, 4:28 ve 4:32; 5:15. Hatatın türüne göre boğa, erkek keçi, dişi keçi veya dişi koyun getirilir.

Hristiyan yorumun düşünce zinciri şöyledir: hayvan ahlaki bir özne değildir ve Tora’ya itaat edip etmeme sorumluluğu taşımaz. Bu yüzden hayvanın ölümü günahkarın gerçek ikamesi olamaz; yalnız onu temsil eder. Günahın ücreti ölüm olduğuna göre gerçek temsilci insan olmalı, Tora altında kusursuz yaşamalı ve ölümü başkalarına yarar sağlamalıdır. Hristiyan yorumcu bu insanı İsa olarak tanımlar. Bu mantık Hristiyan yorumun önceden kabul ettiği Hristiyan korban öğretisinin iç düzenidir; Tora’nın kurduğu zincir değildir.²²²⁶

Vayikra 17:11’in söylediği ilk şey, hayvan kanının yalnız ilerideki başka bir kanın sembolü olduğundan farklıdır. Tanrı kanı “size altar üzerinde canlarınız için kefaret etmek üzere verdim” der; ayetin doğrudan nesnesi korbanın kanıdır. Raşi de bunu “can gelsin ve can için kefaret etsin” sözleriyle açıklar. Bu, her günahın yalnız kanla bağışlandığı anlamına gelmez; fakat Hristiyan yorumun “hayvan kanı kendi başına gerçek kefaret işlevi taşımıyordu” önermesini Tora’nın açık cümlesi haline getirmeyi engeller.^22272228

Dahası, Yahudi yorumunun korbanı ikame olarak hiç görmediği iddiası tarihsel olarak da doğru değildir. Ramban Vayikra 1:9’da korbanın insanın yerine kabul edilen bir “ikame ve fidye” olduğunu söyler; hayvanın kanının günahkarın kanı, canının onun canı yerine geçtiğini anlatır. Bu, Ramban’ın açıklama katmanıdır; Tora ayetinin düz anlamıyla karıştırılmamalıdır. Fakat tam da bu nedenle Hristiyan yorumun “Yahudi itirazı kurbanı yanlışlıkla ikame sayıyor” genellemesi sürdürülemez.²²²⁹

Tora kendi korban sistemi için sonuç cümlesini de tekrar tekrar verir. Örneğin Vayikra 4:26’da kahen kefaret eder ve kişi bağışlanır. Metin “bu bağışlanma aslında henüz gerçekleşmemiş bir insan ölümü sayesinde geçici olarak sayıldı” diye ikinci bir neden eklemez. Bu ikinci neden, Hristiyan teolojisinden ayete eklenir; ayetin kendisinde bulunmaz.²²³⁰

En belirgin sınır Vayikra 5’tedir. Koyuna gücü yetmeyen kişi kuş getirebilir; buna da gücü yetmeyen, onda bir efa ince unu hatat, yani günah korbanı olarak getirir. Kahen bu unla kefaret eder ve kişi bağışlanır. Burada kan içermeyen bir bireysel günah korbanı vardır. “Gerçek kefaret zorunlu olarak kan dökülmesini gerektirir” cümlesi Tora’nın kendi kurallarından çıkarılamaz.²²³¹

Hristiyan yorumcu buna altarın genel olarak kanlı korbanlarla ilişkili olduğunu söyleyerek cevap verebilir. Fakat Vayikra 5:11–13 o kişinin bağışlanmasını başka bir hayvanın kanına bağlamaz; unun kendisini günah korbanı diye adlandırır ve kefaret formülünü onun ardından verir. Görünmeyen bir kan nedenini ayete eklemek, metnin açıklamadığı bir mekanizmayı zorunlu hale getirmektir.

Tora ayrıca geçerli korbanların türlerini kendisi belirler: sığır, davar, kuş ve bazı durumlarda un. “Hayvan ahlaki özne olmadığı için sonunda insan kurbanı gerekir” diye yeni bir korban kategorisi oluşturmaz. İnsan kurbanının pagan biçimleri konusunda Tora’nın dili ters yöndedir; Devarim 12:31 oğul ve kızların ateşte kurban edilmesini YHWH’nin nefret ettiği uygulamalar arasında sayar. Bu ayet Hristiyan kefaret öğretisini tek başına tartışıp hükme bağlamaz; fakat Tora’nın mevcut korban listesinden “daha üstün olduğu için insan korbanı zorunludur” sonucuna geçişi daha da problemli hale getirir.^22322233

Korbanın temsil, ikame, eğitim ve yakınlaşma anlamları Yahudi kaynaklarında farklı katmanlarda tartışılabilir. Fakat bu çeşitlilikten tek bir zorunlu sonuç çıkmaz: “Hayvan yalnız semboldü; sembol mutlaka kusursuz bir insanı ve o insan da İsa’yı gösteriyordu.” Bu zincirin son üç halkasını Tora söylemez. Bu Hristiyan tipolojisi, Tora’nın kendi korban tanımıymış gibi sunulduğu anda kaynak sınırı aşılmış olur.

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 206, güncel revizyon.
• Heaster, Jesus for Jews, 5.4 “Jewish Objections To The Christian Doctrine Of Atonement”, PDF s. 19–20. Heaster korbanların ikame edici değil temsil edici olduğunu, hayvanların ahlaki özne olmadığı için gerçek temsilcinin kusursuz insan olması gerektiğini savunur.
• Vayikra 17:11. “Ben onu size altar üzerinde canlarınız için kefaret etmek üzere verdim” cümlesinde verilen şey kanın kendisidir; ayet korban kanına doğrudan kültik kefaret işlevi yükler.
• Raşi, Vayikra 17:11: “can gelsin ve can için kefaret etsin” (תבוא נפש ותכפר על הנפש). Raşi burada altar üzerindeki kanın kefaret işlevini açıklar.
• Ramban, Vayikra 1:9. Ramban, Yaratan’ın günahkarın yerine “ikame ve fidye” olarak korbanı kabul ettiğini; onun kanının kişinin kanı, canının kişinin canı yerine geçtiğini söyler. Bu, klasik açıklama katmanıdır; peşat-hukuk metniyle özdeş değildir.
• Vayikra 4:26; ayrıca 4:31 ve 4:35. Korban işleminin ardından tekrar eden sonuç formülü “kohen onun için kefaret edecek ve o bağışlanacaktır” şeklindedir.
• Vayikra 5:7, 11–13. Maddi gücü yetmeyen kişi önce kuş, buna da gücü yetmezse ince un getirir; un açıkça hatat diye adlandırılır ve 5:13’te “kohen onun için kefaret edecek ve o bağışlanacaktır” denir.
• Vayikra 1:2–3, 10, 14; 5:6–13. Tora farklı korban türlerini sığır, davar, kuş ve belirli durumda un olarak düzenler.
• Devarim 12:31. Kenaan halklarının oğul ve kızlarını ateşte yakması YHWH’nin nefret ettiği uygulamalar arasında sayılır. Ayet Hristiyan kefaret öğretisini doğrudan tartışmaz; fakat Tora’nın korban mevzuatına insanı ekleyen genel bir kural da vermez.

Hristiyan yorumcu kendisine yöneltilen itirazı şöyle ele alır: Tora’nın korban olarak kabul ettiği canlılar belirli hayvanlardır; insan bu sınıfa girmez. Buna karşı “koşer” sözcüğünün daha genel “uygun” anlamından hareket eder. Temiz ve temiz olmayan hayvan kurallarının öğretici simgeler olduğunu, Maşiah ahlaken kusursuzsa Tanrı’ya sunulabilecek en “uygun” korbanın o olacağını söyler. Böylece Tora’nın tür şartı ahlaki kusursuzluk şartına dönüştürülür.²³⁹³

Burada yenilebilirlik ile mizbeah uygunluğu birbirinden ayrılmalıdır. Bir hayvanın tahor olması, onun yenilebilen hayvan sınıfında bulunmasıdır; fakat her tahor hayvan korban değildir. Vayikra 1:2 korban düzenine “hayvandan, sığırdan ve davardan” diyerek başlar; daha sonra kuşlar için kumru ve güvercin yavrularını ayrıca sayar. Tora “ahlaken veya sembolik olarak uygun bulduğunuz herhangi bir canlıyı sunun” demez; korban olabilecek türleri kendisi tanımlar.²³⁹⁴

Sifra’nın Vayikra 1:2 açıklaması bu noktayı keskinleştirir. “Behema” daha geniş bir hayvan sınıfı gibi okunabilecek olsa da “bakar” ve “tson” ifadelerinin alanı sınırladığı açıklanır. Yenilebilir başka hayvanların varlığı onları mizbeah korbanına çevirmez. Bu, Hristiyan yorumun “koşer = uygun” kelime oyununu doğrudan sınar: genel uygunluk, belirli bir mitsvanın nesnesi olmaya yetmez.²³⁹⁵

Bir korbanın kusursuz olması da ancak doğru korban sınıfı içindeyken anlam taşır. Kusursuz bir geyik koç değildir; kusursuz bir at sığır değildir. Aynı biçimde ahlaken kusursuz kabul edilen bir insan, bu nedenle Vayikra’nın hayvan korbanı sınıfına girmez. Bir nesnenin kendi türündeki üstünlüğü onu başka bir halahik kategoriye taşımaz. Buradaki sorun kalite değil, Tora’nın hangi varlığı hangi mitsva için tanımladığıdır.²³⁹⁶

Tora’nın insanın dinsel sunu olarak öldürülmesi konusundaki yönü de nötr değildir. Devarim 12:31, Kenaan halklarının oğullarını ve kızlarını tanrılarına ateşte yakmalarını HaŞem’in nefret ettiği uygulamalar arasında anar ve hemen ardından verilen söze ekleme ya da çıkarma yapılmamasını emreder. Yeremya 7:31 ve 19:5 çocukların yakılmasını “emretmediğim ve aklımdan geçmeyen” bir uygulama olarak kınar. Bu ayetler her insan ölümünü aynı hukuki kategoriye koymaz; fakat “ahlaken çok iyi bir insanı Tanrı için öldürmek, yeterince uygun olduğu için korban olabilir” diye açık bir Tora kapısı da bırakmaz.²³⁹⁷

Akedat Yitshak da insan korbanı için açık izin değildir. Bereşit 22 sınavı Yitshak’ın ola olarak sunulması emriyle başlar; fakat anlatının sonuç noktası “çocuğa elini uzatma” buyruğudur. Gerçekten kesilen ve ola olarak sunulan canlı koçtur. Yitshak’ın bağlanması Yahudi düşüncesinde sonsuz anlam katmanları taşır; bu anlamlar onun bedeninin fiilen kesilip mizbeah üzerinde yakıldığı gerçeğini üretmez.²³⁹⁸

Hristiyan yorumun “koşer” argümanı ahlaki kavram ile halahik kavramı aynı sözcük altında toplar. “Maşiah kusursuzdur” önermesi kabul edilse bile, bundan “Tora onu korban türü olarak tanımlamıştır” sonucu çıkmaz. Kaşerlik her zaman belirli bir mitsvanın şartlarına göre belirlenir. Bir etrogun güzel olması onu tefillin için kaşer yapmaz; çünkü tefillin başka bir nesne sınıfı ister. Korban için de önce Tora’nın belirlediği sınıfa ait olmak gerekir.²³⁹⁹

Bu ayrım gelecekteki korban peygamberliğiyle de sınanabilir. Yehezkel 40–48, Hristiyan yorumun İsa’nın ölümünden sonraya yerleştirdiği Maşiah çağında ayrıntılı korban sistemi anlatırken yine boğa, koç, kuzu ve keçilerden söz eder. Peygamber “artık ahlaken kusursuz insan bedenleri korban sınıfına girmiştir” demez. Eğer insan korbanı Tora’daki hayvan sembolizminin gerçek hedefiyse, gelecekteki avodanın bu yeni kategoriyi hiç kullanmaması açıklanmalıdır.²⁴⁰⁰

Hristiyan yorumun başlangıç noktası bir kelimenin geniş anlamıdır; Tora’nın başlangıç noktası ise mitsvanın somut sınırıdır. “Uygun” kelimesi tek başına neyin uygun olduğunu belirlemez. Tora belirler. Vayikra insanı korban sunan kişi olarak anar, sunulan canlıyı ise sığır, davar veya belirlenmiş kuş türleri olarak düzenler. İnsan bu listede yoktur. Bu yüzden “Maşiah en kusursuz insandır, dolayısıyla en koşer korban odur” cümlesi Tora’dan çıkarılmış bir karar değil, insan korbanına ulaşmak için “koşer” kelimesine yüklenen yeni bir anlamdır.²⁴⁰¹

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 227, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 51–52. Heaster ‘kosher’ sözcüğünün ‘fit/uygun’ anlamını kullanarak kusursuz Maşiah’ın Tanrı’ya sunulmaya en uygun insan korbanı olduğunu savunur.
• Vayikra 1:2–14; 11:1–47. Yenilebilirlik bakımından tahor olmak ile mizbeah korbanı olmaya uygun türden olmak ayrı kurallardır; Vayikra 1:2 korbanı sığır ve davar sınıflarıyla başlatır, kuşları ayrıca belirler.
• Sifra, Vayikra Dibbura deNedavah, Vayikra 1:2 üzerine; ayrıca Sefaria’da Leviticus 1:2 with Sifra. Genel behema ifadesi bakar ve tson ile sınırlandırılır; yenilebilir yabani hayvanların hepsi mizbeah korbanı olamaz.
• Vayikra 1:2–3; 22:17–25. Doğru tür içinde kusursuzluk şartı ayrıca aranır; kusursuzluk tür şartının yerine geçmez.
• Devarim 12:29–32; Yeremya 7:31; 19:5. İnsan/çocuk yakma biçimindeki dinsel uygulamalar HaŞem’in nefret ettiği ve emretmediği uygulamalar olarak kınanır; Tora insanı yeni korban türü olarak tanımlamaz.
• Bereşit 22:9–14. Yitshak’ın fiilen öldürülmesi durdurulur; mizbeah üzerinde ola olarak sunulan canlı koçtur. Akeida’nın teolojik anlamı, insan bedenini Vayikra korban türlerine ekleyen bir hukuk oluşturmaz.
• Kaşer terimi belirli mitsvanın şartlarına göre uygunluğu anlatır; ahlaki kusursuzluk ile halahik korban türü aynı kategori değildir. Bkz. Sifra, Vayikra 1:2 ve Vayikra 22:17–25.
• Yehezkel 43:18–27; 45:18–25. Heaster’ın İsa’dan sonraya yerleştirdiği gelecek avodada da boğa, koç, kuzu ve keçi korbanları vardır; peygamber insan korbanı kategorisi eklemez.
• Vayikra 1:2: adam korbanı sunan kişidir; sunulan korban min habehema, min habakar umin hatson olarak belirlenir. ‘Maşiah ahlaken kusursuzdur’ önermesi insanı bu tür listesine eklemez.

Hristiyan yorumun bu savı, Tora’nın korban düzeninde bulunmayan bir insan korbanını yalnız “kusursuzluk” fikri üzerinden sisteme dahil etmeye çalışır. İtirazı doğru biçimde tanır: Vayikra’nın mizbeah için belirlediği canlılar hayvanlardır; Roma idamıyla öldürülen bir insanın bu düzen içinde korban sayılması ayrıca kanıt gerektirir. Buna karşılık “koşer” sözcüğünün genel anlamındaki “uygunluk” ile ritüel açıdan korban olmaya uygunluğu birleştirir ve Maşiah kusursuz olduğuna göre en uygun korbanın da o olacağını ileri sürer.¹⁶⁴⁹

Tora’nın ilk korban cümlesi böyle bir değer sıralaması kurmaz:

“İçinizden biri HaŞem’e korban getireceği zaman, hayvanlardan, sığırdan ve davardan korbanınızı getireceksiniz.”¹⁶⁵⁰

Ardından sığır, koyun ve keçinin hangi şartlarda getirileceği açıklanır; kuş korbanı ayrı, minha ayrı düzenlenir. Korbanın geçerliliği “Tanrı’ya sunulabilecek en değerli varlık hangisidir?” sorusuna bırakılmaz. Mitsvanın nesnesini insanın değer ölçüsü değil, buyruğun kendisi belirler.¹⁶⁵¹

Bunun en temiz sınaması geyik ve ceylandır. Devarim 14 bunları yenebilen temiz hayvanlar arasında sayar. Fakat Zevahim 34a’daki baraita Vayikra 1:2’nin “sığırdan ve davardan” sözlerini özellikle daraltıcı okur: bir hayvanın yenmesi caiz olabilir, yine de mizbeah için korban türü olmayabilir. Temiz olmak ile korban olmaya uygun olmak aynı kategori değildir.¹⁶⁵²

Hristiyan yorumun cümlesinde anlam tam burada değişir. “İsa kusursuz olduğu için en koşer korbandı” dendiğinde koşer önce genel anlamda “uygun / temiz”, sonra da teknik anlamda “Tora’nın kabul ettiği korban” yerine kullanılır. Oysa birinci anlam ikincisini doğurmaz. En kusursuz elma etrog yerine geçmez; en değerli kumaş tefilin derisi olmaz. Sorun nesnenin ne kadar değerli olduğunda değil, mitsvanın hangi nesne üzerinde tanımlandığındadır.

İnsan söz konusu olduğunda fark daha da büyür. İnsan, korban listesindeki temiz hayvanların daha yüksek derecesi değildir. Tora hayvan korbanından “daha temiz hayvan”a, oradan da “kusursuz insan korbanı”na çıkan bir merdiven kurmaz. Böyle bir sıra Tora’dan değil, önceden kabul edilmiş Hristiyan korban öğretisinden gelir.

Devarim 12’nin insan sunusuna yaklaşımı da bu yöndedir. İsrael’e çevredeki halkların ibadet biçimlerini HaŞem’e uyarlamaması söylenir; onların oğullarını ve kızlarını ateşte yakmaları HaŞem’in nefret ettiği uygulamalar arasında anılır. Bu ayet putperest ibadet bağlamında insan kurbanını yasaklar. Hristiyan iddiasınin ihtiyaç duyduğu daha dar ve daha güçlü önerme zaten metinde yoktur: “HaŞem’in korban sistemi sonunda kusursuz bir insanın öldürülmesine doğru ilerler.”¹⁶⁵³

Yirmiyahu Tofet’te çocukların yakılmasını anlatırken HaŞem adına şu sözü verir:

“Bunu buyurmadım ve bu aklıma gelmedi.”¹⁶⁵⁴

Akedat Yitshak da aynı sınırı başka bir sahnede kurar. Avraam bıçağı kaldıracağı anda buyruk “elini çocuğa uzatma” olur; ardından koç “oğlunun yerine” ola olarak sunulur. Metnin peşatında insan ile korban hayvanı birbirine dönüştürülmez: Yitshak yaşar, koç korban olur.¹⁶⁵⁵

Hazal da Akeda’yı “Tanrı aslında kusursuz insan kurbanını istiyordu” yönünde geliştirmez. Taanit 4a, Yirmiyahu’nun insan sunusu hakkındaki “buyurmadım, söylemedim, aklıma gelmedi” sözlerini yorumlarken son ifadeyi Yitshak’a bağlar. Sınama gerçektir; fakat Yitshak’ın gerçekten kesilmesi istenen son değildir. Bu agadik okuma Bereşit’in peşatının yerine geçmez. Yine de Yahudi yorum geleneğinin Akeda’yı insan korbanının daha yüksek bir biçimine çevirmediğini açıkça gösterir.¹⁶⁵⁶

Miha 6 aynı değer merdivenini açıkça kırar. Peygamber soruyu bilerek büyütür: binlerce koç, on binlerce yağ ırmağı, sonunda “başkaldırım için ilk doğanım” ve “nefeşimin günahı için bedenimin meyvesi.” Ardından cevap gelir:

“Ey insan, sana neyin iyi olduğu bildirildi: adalet yapmak, hesedi sevmek ve Tanrınla alçakgönüllülükle yürümek.”¹⁶⁵⁷

Buradaki hareket “daha büyük suç için daha değerli bir kurban” değildir. Peygamber ibadeti nicelik ve değer yarışına çeviren düşünceyi son sınırına kadar götürür ve orada durdurur. Makkot 24a Miha 6:8’i Tora yaşamını üç ana talepte yoğunlaştıran bir ayet olarak okur. Rabbenu Yona da aynı ayeti gemilut hasadim bağlamında aktarır ve kişinin başkasının iyiliğini aramak için emek vermesi gerektiğini söyler. İnsan ilk doğanı böylece daha üstün bir korban sınıfına yükseltilmez.¹⁶⁵⁸

Vayikra 5 daha somut bir karşı örnek verir. Aynı tür belirli günahlar için kişinin maddi gücüne göre koyun/keçi, kuşlar veya en yoksul durumda ince un getirilebilir; her durumda Tora kapara ve bağışlanma dilini kullanır. Eğer korbanın gücü sunulan varlığın varlık olarak değerine bağlı olsaydı, un en zayıf kaparayı sağlamalıydı. Tora böyle bir derece sistemi kurmaz.¹⁶⁵⁹

Bu yüzden kaşrutun veya korbanların eğitici ve simgesel anlamları olması Hristiyan yorumun sonucunu kurtarmaz. Bir mitsvanın iç anlamı somut halahik sınırlarını silmez. Şabat yaratılışı öğretir diye haftanın herhangi bir günü Şabat olmaz; tefilin düşünce ve eylemin Tanrı’ya bağlanmasını simgeler diye herhangi bir nesne tefilin olmaz. Aynı biçimde “temizlik” fikri, insanı Vayikra’nın korban türlerinden biri haline getirmez.

Hristiyan yorumcu son basamakta Hristiyan metinlerine dönerek Maşiah’ın kusursuzluğu ve kurtarıcılığı üzerinden bu “uygunluğu” tamamlar. Fakat bu, Tora’dan çıkarılmış bir sonuç değildir. İsa’nın Tanrı tarafından kusursuz korban olarak seçildiği Hristiyan metinden alınıp, ardından İsa’nın Tora’ya göre geçerli korban olduğu sonucuna kanıt yapılırsa akıl yürütme kendi öncülüne dönmüş olur.¹⁶⁶⁰

Tora’nın sorusu “en değerli canlı hangisidir?” değildir. “HaŞem bu avoda için neyi buyurdu?” sorusudur. Geyik temiz ve yenebilir olduğu halde korban değildir. İnsan da daha yüksek ahlaki değeri nedeniyle korban kategorisine girmez. Hristiyan yorumun “kusursuz insan = en uygun korban” denklemi Tora’nın sınıflandırmasından değil, daha sonra Tora’nın üzerine yerleştirilen Hristiyan korban öğretisinden doğar.

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 137, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 51-52; “fit/kosher sacrifice” savı ve Maşiah’ın kusursuzluğu üzerinden insan korbanının uygunluğu açıklaması.
• Vayikra 1:2.
• Vayikra 1:2-14; 2:1-16.
• Devarim 14:4-5; Bavli, Zevahim 34a:15. Baraita, hayya'nın behema genel kategorisine girebilmesine rağmen Vayikra 1:2’de “bakar va-tson” denmesinin korbanı evcil sürü hayvanlarıyla sınırladığını açıklar.
• Devarim 12:29-31; ayrıca Sifrei Devarim, Re’eh, piska 81-82 bağlamı.
• Yirmiyahu 7:30-31; ayrıca 19:5 ve 32:35.
• Bereşit 22:10-13.
• Bavli, Taanit 4a: Yirmiyahu 19:5’teki “buyurmadım, söylemedim, aklıma gelmedi” üçlemesini sırasıyla Meşa’nın oğlu, Yiftah ve Yitshak ben Avraam ile ilişkilendiren agadik yorum; Yitshak’ın gerçekten kesilmesinin Tanrı’nın nihai amacı olmadığı açıkça belirtilir.
• Miha 6:6-8.
• Bavli, Makkot 24a; Rabbenu Yona, Şaarei Teşuva 3:13. Rabbenu Yona gemilut hasadim’i ağır olumlu mitsvalardan sayar, Miha 6:8’i aktarır ve kişinin başkasının iyiliğini aramak için emek vermesi gerektiğini söyler.
• Vayikra 5:5-13; ayrıca Keritot 27b ve ilgili kayan ölçekli korban tartışmaları.
• Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 51-52; İbraniler 2:10 ve Hristiyan İncili korban dili üzerinden kurduğu “kusursuz/uygun” bağlantı.