Misyoner İddiaları Arşivi

Kan Tora’nın korban düzeninde merkezi bir unsurdur. Vayikra 17:11, hayvanın nefşiyle ilişkili olan kanın mizbeah (sunak) üzerinde kapara (arınma ve bağışlanmayla ilgili giderim) için verildiğini açıkça söyler. Fakat “kan kapara sağlar” cümlesi ile “HaŞem hiçbir günahı hiçbir şartta kansız bağışlamaz” cümlesi aynı değildir. İkinci önerme Tora’nın kendisi tarafından bozulur.

Vayikra 5:11–13 bunun en açık örneğidir. Maddi gücü koyun veya keçiye yetmeyen kişi kuş getirebilir; iki kuşa da gücü yetmiyorsa onda bir efa ince un getirir. Tora bu kansız sunuya açıkça hatat, yani günah sunusu der ve sonunda “Kohen onun için işlediği günah nedeniyle kapara sağlayacak ve o bağışlanacaktır” sonucuna ulaşır. İbranice hem ve-khipper alav, “onun için kapara sağlayacak”, hem de ve-nislah lo, “ve o bağışlanacaktır” der.¹²³

Burada hayvan yoktur, kan yoktur; buna rağmen kapara ve bağışlanma vardır. Sifra, kişinin daha sonra zenginleşmesini beklemesini istemez. Tora’nın verdiği kansız korban, eksik ve geçici bir ödeme olarak sunulmaz. Bu tek örnek “kan hiçbir zaman gerekli değildir” demeye yetmez; böyle bir sonuç da yanlış olurdu. Fakat “kan bütün bağışlanmaların istisnasız şartıdır” önermesini kesin biçimde ortadan kaldırır.

Vayikra 17:11 kendi bağlamında okunduğunda bu uyum daha iyi anlaşılır. Bölüm kan yemeyi yasaklar ve gerekçeyi “Ben onu size, nefisleriniz için kapara sağlamak üzere mizbeah üzerinde verdim” diye açıklar. Ramban da ayeti kanın sıradan yiyecek olmayışı ile mizbeah hizmetine ayrılmış olması arasındaki ilişki içinde yorumlar. Al ha-mizbeah, “mizbeah üzerinde” ifadesi önemlidir. Ayet kanın korban hizmetindeki özel işlevini anlatır; HaŞem’in bağışlama yollarını tek bir metafizik formüle indirgemez.

Bir anahtarın belirli bir kapıyı açması bütün kapıların yalnız o anahtarla açılabileceği anlamına gelmez. Aynı biçimde, kanın mizbeah üzerinde kapara için verilmiş olması da kaparanın ve bağışlanmanın her durumda kana bağlı olduğunu göstermez. Aksi halde Vayikra kendi içinde çelişirdi: 17. bölümde “kan kapara sağlar” derken 5. bölümde kansız un sunusuna kapara ve bağışlanma vermezdi.

Peygamberler bağışlanmanın daha geniş yapısını açıkça gösterir. Hoşea “Ey İsrael, Tanrın HaŞem’e dön... Yanınıza sözler alın ve HaŞem’e dönün” diye seslenir; ardından HaŞem “Dönekliğini iyileştireceğim; onları gönüllü olarak seveceğim, çünkü öfkem ondan döndü” der. Beit Elohim bu dönüş ile İlahi kabul arasındaki bağı vurgular. Rabbenu Hananel’in Yoma üzerindeki açıklaması Hoşea’nın “sözler alın” ve “dudaklarımızla boğaların yerini tamamlayalım” dilini dua, teşuva ve kapara ilişkisi içinde ele alır.¹²⁴¹²⁵

Bu öğreti korbanı gereksiz saymaz. Bet HaMikdaş ayaktayken Tora belirli durumda korban emrediyorsa korban gerçekten getirilir. Fakat Yahudilik bağışlanmayı tek bir mekanik işleme de indirgemez. Teşuva, viduy (itiraf), Yom Kippur, zarar verilmişse telafi ve belirli durumlarda korban kendi yerini korur. Farklı yanlışların farklı sonuçları bulunabilir.

Yehezkel 18’de HaŞem kötü kişi için “işlediği bütün günahlarından döner... adalet ve doğruluk yaparsa kesinlikle yaşayacaktır... İşlediği bütün suçlar ona karşı hatırlanmayacaktır” der. Ardından “Kötü kişinin ölümünden gerçekten hoşnut olur muyum?... Onun yollarından dönüp yaşamasından değil mi?” diye sorar. Menorat HaMaor bu sözleri tam teşuvanın güvencesi olarak aktarır. Peygamber bu dönüşü gelecekte dökülecek başka bir insanın kanına bağlamaz.¹²⁶¹²⁷

Divrei HaYamim’de de HaŞem, halk alçalır, dua eder, yüzünü arar ve kötü yollarından dönerse “gökten işiteceğim, günahlarını bağışlayacağım ve ülkelerini iyileştireceğim” der. Kan şartı burada da cümleye eklenmez.¹²⁸

Rambam’ın Hilhot Teşuva’daki çerçevesi bu çeşitliliği korur. Teşuva bütün günahlarla ilişkilidir, fakat arınmanın tamamlanma yolu her günah türünde aynı değildir; bazı durumlarda Yom Kippur, acı veya ölüm sürecin başka unsurları olabilir. İnsanlar arası yanlışta zarar verilen kişiye karşı sorumluluk da giderilmelidir. Bu, “biraz pişmanlık her şeyi siler” öğretisi değildir. Aynı zamanda “tek ortak şart kan dökülmesidir” öğretisi de değildir.

Vayikra 5 bu nedenle belirleyicidir. Yoksul günahkarın elinde hayvan yoktur; HaŞem ona ince un getirir ve Tora bunu hatat sayar. Sonra “Kohen onun için kapara sağlayacak ve o bağışlanacaktır” der. Kanın korban hizmetindeki kutsal yeri gerçektir, fakat HaŞem’in bağışlaması kana mahkum değildir. Kan işlevini Tanrı’nın iradesinden alır; Tanrı, yarattığı aracın mahkumu olmaz.

“Kan olmadan bağışlanma yoktur” cümlesi Tora’nın öğretisi değildir. Vayikra 5 bunu hukuk içinde, Hoşea ve Yehezkel teşuvada, Divrei HaYamim dua ve dönüşte gösterir. Hristiyan teolojisi bütün bu yolların üzerine tek bir zorunlu madde yerleştirdiğinde Tora’nın daha geniş bağışlanma düzenini kendi korban teorisine uydurmuş olur.¹²⁹

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 16, güncel revizyon.
• Tanah, Vayikra 5:11–13.
• Tanah, Hoşea 14:2–3.
• Tanah, Hoşea 14:5.
• Tanah, Yehezkel 18:21–22.
• Tanah, Yehezkel 18:23.
• Tanah, II Divrei HaYamim 7:14.
• Kabalat.com: “Kan olmadan kefaret olmaz mı?”; “Günah ve Aklanma”; “İsa, Benim Günahlarım İçin mi Öldü?”

Vayikra 17:11’in söylediği şey güçlüdür: kan hayvanın nefşiyle ilişkilidir ve HaŞem onu mizbeah üzerinde kapara için vermiştir. Fakat ayet çoğu Hristiyan polemiğinde bundan daha geniş bir cümleye dönüştürülür: “Kan olmadan hiçbir kapara ve hiçbir bağışlanma mümkün değildir.” Bu ikinci cümlede ayetin içinde bulunmayan bir kelime vardır: yalnız.

Bölümün bağlamı bunu hemen gösterir. HaŞem kan yiyen kişiye karşı yüzünü çevireceğini söyler, ardından gerekçeyi verir: “Çünkü bedenin nefşi kandadır ve Ben onu size, nefisleriniz için kapara sağlamak üzere mizbeah üzerinde verdim; çünkü kan, nefes aracılığıyla kapara sağlar.” Sonra yeniden “Hiçbiriniz kan yemeyeceksiniz” denir. Avlanan hayvanın kanının toprağa dökülüp örtülmesi de aynı gerekçeyle emredilir. Önce kan yeme yasağı, ortada yasağın nedeni, sonra yine kan yeme yasağı vardır.¹³¹

Ramban da Vayikra 17:11’i bu çerçevede açıklar. Kanın yenmemesi ile onun mizbeah hizmetine ayrılmış olması arasında bağ kurar. İbranice al ha-mizbeah, “mizbeah üzerinde” sözü kanın hangi alan ve işlev içinde verildiğini sınırlar. Ayet soyut olarak “HaŞem ancak kan gördüğünde bağışlar” demez.

Mantıksal ayrım basittir. “Kan kapara sağlar” ile “yalnız kan kapara sağlayabilir” aynı önerme değildir. Bir ilacın ateşi düşürmek için kullanılması, bütün hastalıkların yalnız o ilaçla tedavi edilebildiğini göstermez. Vayikra 17:11 kanın korban hizmetindeki görevini bildirir; bütün bağışlanma öğretisini dışlayıcı tek formüle dönüştürmez.

Aynı Tora bunun somut karşı örneğini birkaç bölüm önce verir. Vayikra 5’te hayvana veya kuşa gücü yetmeyen kişi onda bir efa ince un getirir. Tora bu kansız sunuyu le-hatat, “günah sunusu olarak” tanımlar ve “Kohen işlediği günah nedeniyle onun için kapara sağlayacak ve o bağışlanacaktır” der. Hayvan yoktur, kan yoktur; fakat hatat, kapara ve bağışlanma vardır. Vayikra 17:11 “kapara bulunan her yerde mutlaka kan bulunur” anlamına gelseydi, Vayikra 5’in bu düzeni açıklanamazdı.¹³²

Hazal’ın (Talmud ve Midraş bilgelerinin) Vayikra 17:11’i kullanma biçimi de ayetin teknik bağlamını korur. Hulin’de “size verdim” ve “kapara için” ifadeleri korban kanının avoda (kutsal hizmet) içindeki statüsü üzerine tartışılır; Rabbi Yişmael’in beit midraşından aktarılan öğretide le-khapper, kanın kapara amacıyla verilmesi olarak ele alınır. Pesahim’de ise hangi kanın mizbeah üzerinde kapara işlevi taşıdığı, özellikle yaşamın çıktığı kan üzerinden tartışılır. Soru “Tanrı herhangi bir günahı kansız bağışlayabilir mi?” değildir; korban kanının kendi avoda içindeki niteliğidir.

Peygamberlik dili de evrensel “yalnız kan” formülünü desteklemez. Hoşea “Ey İsrael, Tanrın HaŞem’e dön... Yanınıza sözler alın ve HaŞem’e dönün” der ve “dudaklarımızla boğaların yerini tamamlayalım” ifadesini kullanır. Rav Saadia Gaon bunu teşuvanın unsurları içinde ele alır. Rabbenu Hananel’in Yoma üzerindeki açıklamasında insanın HaŞem’e sözlerle dönebildiği ve teşuvanın kapara gücü vurgulanır; Menorat HaMaor da aynı rabbinik öğretide söz ve korban arasındaki ilişkiyi aktarır.¹³³¹³⁴

Bundan “korbanlar gereksizdi” sonucu çıkmaz. Bir hayvan hatatı emredilmişse o korbanın kanı gerçekten gereklidir. Kanlı korbanın kan gerektirmesi ile bütün kaparanın kan gerektirmesi farklı iki iddiadır. Tora ilkini öğretir; Vayikra 5 ikincisine izin vermez.

Kapara kelimesini de tek bir maddi mekanizmaya indirmek doğru değildir. Bağlama göre korban, teşuva, Yom Kippur ve başka İlahi düzenlemeler kapara diliyle ilişkilendirilebilir. Bir ayette dua ile bağışlanma yan yana geldi diye bütün bağışlanmanın yalnız dua ile olduğu söylenemeyeceği gibi, Vayikra 17:11’de kan ile kaparanın yan yana gelmesi de bütün kaparayı kana kapatmaz.

Daha temel nokta ayetin öznesidir. HaŞem “Ben onu size... kapara için verdim” der. Kanın gücü bağımsız bir metafizik zorunluluktan değil, HaŞem’in ona verdiği görevden gelir. Yaratılmış bir araç Tanrı’nın üstünde işleyen yasa haline getirilemez. “HaŞem kanı kapara için verdi” cümlesinden “HaŞem kan olmadan bağışlayamaz” sonucu çıkmaz.

Kan kutsaldır, nefisle ilişkilidir ve mizbeah üzerinde gerçek kapara işlevi görür. Hristiyan yorumun eklediği şey “yalnız” kelimesidir. Fakat “yalnız” ayette yoktur ve Vayikra 5’teki yoksul günahkarın kansız hatatı, bu eklemenin yanlış olduğunu somut biçimde gösterir. HaŞem onun ununu kabul eder ve Tora yine “Kohen onun için kapara sağlayacak ve o bağışlanacaktır” der.¹³⁵

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 17, güncel revizyon.
• Tanah, Vayikra 17:10–12.
• Tanah, Vayikra 5:11–13.
• Tanah, Hoşea 14:2–3.
• Bavli, Yoma 86a–86b.
• Kabalat.com: “Kan olmadan kefaret olmaz mı?”; “Günah ve Aklanma”; “İsa, Benim Günahlarım İçin mi Öldü?”

Pesah gecesinde kan gerçekten hayat ile ölüm arasındaki işaretin merkezindedir. İsrael aileleri kuzuyu keser, kanı kapı sövelerine sürer, eti matsa ve acı otlarla yer; Mısır’ın ilk doğanlarına gelen bela onların evlerini geçer. Şemot 12 bu kanın işlevini kendisi açıklar: “Kan, bulunduğunuz evlerde sizin için bir işaret olacak; kanı göreceğim ve üzerinizden geçeceğim; Mısır ülkesini vurduğumda yok edici bela size gelmeyecek.” Ayetin kullandığı kelime ot, “işaret”tir. Mekhilta deRabbi Yişmael de kanın HaŞem’e bilgi veren bir işaret olmadığını; yapılan mitsva nedeniyle HaŞem’in İsrael’e merhametle yönelmesi ve onları ölümden kurtarması biçiminde açıklar.

Hristiyan yorumcu, Pesah’taki bu gerçek kan unsurunu Vayikra 17:11 ile birleştirip daha genel bir “kan ilkesi” çıkarır. Ardından hayvan kanının asıl etkisini gelecekteki kusursuz insan korbanına bağlar. Böylece Şemot 12’deki belirli tarihsel kurtuluş, bütün çağlarda günahın bağışlanmasının zorunlu kan şartına dönüştürülür. Asıl mesele, Şemot 12’nin kana verdiği işlev ile Hristiyan yorumun ona verdiği işlevin aynı olup olmadığıdır.

Şemot 12 günah korbanlarının dilini kullanmaz. Kuzuya hatat denmez; belirli günahlar sayılmaz; viduydan (itiraf) söz edilmez. Ve-khipper alav, “onun için kapara sağlayacak”, formülü bulunmaz; ve-nislah lo, “ve o bağışlanacaktır”, sözü de yoktur. Tora günah korbanlarını anlatmak istediğinde bu dili açıkça kullanır. Vayikra 4 ve 5’te hatat, kişinin günahı, kohenin yaptığı kapara ve bağışlanma birbirine bağlanır. Pesah gecesinde ise Mısır üzerine ölüm gelir, İsrael evleri ayrılır ve kölelikten çıkış başlar. İki ritüelde kan bulunması, iki ritüelin aynı dini işlevi taşıdığını tek başına göstermez.

Rabbinik korban sınıflandırması da bu farkı korur. Mişna Zevahim Pesah ile hatatı aynı cümlede anabilir, fakat onları aynı korban saymaz. Her birinin kendi kimliği bulunduğu için yanlış niyetle sunulmaları ayrı ayrı ele alınır. Hatat ve aşam günahla ilişkili kategorilerdir; Pesah kendi başına ayrı bir korban türüdür. Daha geniş sınıflandırmada Pesah kodaşim kalim içinde yer alırken hatat ve aşam başka kutsallık sınıflarında değerlendirilir. Bu teknik ayrıntılar önemli bir şeyi gösterir: Tora’nın korban dünyası “bir canlı ölür, kan akar ve günah bağışlanır” biçimindeki tek formüle indirgenmez.²⁰⁴

Pesah’ın anlamını Tora çocukların sorusu üzerinden doğrudan verir. “Bu avoda sizin için nedir?” diye sorulduğunda cevap, “Bu, HaŞem için Pesah korbanıdır; Mısır’da Mısırlıları vurduğu zaman İsrael oğullarının evlerinin üzerinden geçti ve evlerimizi kurtardı” olur. Mekhilta deRabbi Şimon ben Yohay da aynı tarihsel ekseni korur. Korbanın adı bile olayın kendisine bağlıdır: HaŞem İsrael evlerinin üzerinden geçmiştir. Tora, çocuğun sorusuna gelecekte günahsız bir insanın öleceğini ve onun kanının bütün insanlığın günahını bağışlatacağını söylemez.²⁰⁵

Bu, Pesah’a daha sonraki sembolik anlamlar verilemeyeceği anlamına gelmez. Yahudi geleneğinde Mısır’dan Çıkış’ın tarihsel, ahlaki ve mistik katmanları son derece zengindir. Fakat sonraki katman Tora’nın verdiği ilk açıklamanın yerine geçmez. Pesah’ın peşatı Mısır gecesidir: köle halk ayrılır, ölüm belası evleri geçer ve özgürlüğe çıkış başlar.

Kanı kapı sövelerine sürme ayrıntısı bile Mısır Pesahının ne kadar kendine özgü olduğunu gösterir. Sonraki Bet HaMikdaş korbanlarında kan evlerin iki yan sövesi ile üst sövesine sürülmez. Şemot 12’de ise bu tam ritüelin merkezindedir. Mekhilta uygulamanın ayrıntılarını tartışır ve kanın İsrael evlerinde bir işaret oluşturduğunu vurgular. Bu, sıradan bir hatat korbanının erken biçimi değildir; bir defaya özgü tarihsel kurtuluş sahnesidir.

Şemot 12:23 kan ile fiziksel ölümden korunma ilişkisini açıkça söyler. HaŞem kanı gördüğünde kapının üzerinden geçecek ve yok edicinin eve girmesine izin vermeyecektir. Fakat “kan ölümden korudu” ile “kan günah bağışlanmasının evrensel şartıdır” aynı cümle değildir. Birincisi Şemot 12’dedir. İkincisi, Pesah ile başka korban metinleri daha sonra aynı teolojik model içinde birleştirildiğinde ortaya çıkar.

Bamidbar’daki kızıl inek bunu anlamak için yararlı bir karşılaştırma sağlar. Küller belirli ritüel kirlilik durumunda arınma için kullanılır; bundan “kül bütün dini arınmanın evrensel şartıdır” sonucu çıkmaz. Külün işlevini kendi bağlamı belirler. Yom Kippur’da da belirli ritüeller kapara sağlar; bundan bütün kaparanın yalnız Yom Kippur’da mümkün olduğu sonucu çıkarılmaz. Pesah kanı da kendi bağlamında okunur. O gece kan vazgeçilmezdir; fakat onu bütün çağlarda bütün günahların bağışlanması için zorunlu kan ilkesine dönüştürmek Şemot 12’de bulunmayan yeni bir önermedir.²⁰⁶

İsa’nın Pesah dönemindeki ölümü Hristiyan metinlerinde Pesah kuzusuyla ilişkilendirilmiş ve sonraki Hristiyan düşüncesi bu tipolojiyi genişletmiştir. Sonraki Hristiyan yorum iki anlatı arasında tipolojik bir eşleştirme kurar. Fakat benzerlik, Şemot 12’nin öznesini veya tarihsel işlevini değiştirmez ve ayetin baştan itibaren İsa’yı anlattığını tek başına kanıtlamaz. Daha sonraki olaydan geriye bakılarak kurulan tipoloji ile Tora’nın açık açıklaması birbirinden ayrılmalıdır.

Pesah’ı genel günah bağışlanması korbanına çevirmek Tora’nın kendi sınıflandırmasını da bulanıklaştırır. Hatat belirli günah durumlarında, aşam başka sorumluluklarda, şelamim başka bir amaçla, ola kendi yapısı içinde, Pesah ise belirlenmiş zamanda ve topluluk düzeni içinde getirilir. Mişna’nın Pesahı doğru zamanda başka niyetle sunma konusunu özel olarak ele alması bile bu korbanın kimliğinin ne kadar belirgin olduğunu gösterir. Pesah genel bir “kanlı günah bedeli” değildir.

Tora’nın kendi anlatısında merkez Mısır’dan Çıkış’tır. HaŞem köle halkı alır, Mısır’ın gücünü kırar, İsrael evlerini ölümden ayırır ve onları özgürlüğe çıkarır. Kan bu kurtuluş gecesinin işaretidir. Rabbi Yehuda Hartman’ın aktardığı klasik açıklama da “Pesah HaŞem için” sözünü İsrael’in HaŞem’in kulları olarak yeni kimliğini kabul etmesiyle ilişkilendirir. Bu yorum bile bizi korbanın kendi dünyasına götürür: kölelikten çıkış, HaŞem’e ait oluş ve yeni yaşamın başlaması.

Hristiyan yorumun okumasında ise Mısır’daki ilk doğanların ölümü günahın ölüm cezasına, kapıdaki kan evrensel kan şartına, Pesah kuzusu da gelecekteki kusursuz insan korbanına dönüştürülür. Bu bağlantı Hristiyan teolojisinin önceden kabul edilmiş çerçevesinden Şemot 12’ye taşınır; Şemot 12’nin kendi açıklamasından çıkmaz. Önce gelecekteki kusursuz insan korbanı düşüncesi kabul edilmekte, sonra Pesah kanı bu düşüncenin erken işareti olarak okunmaktadır.

Şemot 12 daha yalın konuşur. Kan İsrael evleri için ot, yani işarettir. HaŞem kanı görür ve o evlerin üzerinden geçer. Çocuklar bunun anlamını sorduğunda Mısır’daki kurtuluş anlatılır; korbanın adı da bu olaydan gelir. Metin kanı hatat kanı olarak tanımlamaz ve ondan bütün bağışlanmalar için genel bir yasa çıkarmaz. Pesah kanının işlevi, Tora’nın anlattığı kurtuluş olayıyla belirlenir. O gece kan hayat ile ölüm arasındaki işarettir ve İsrael’in Mısır’dan çıkarılışının parçasıdır. Bundan “günah ancak kanla bağışlanabilir” sonucu çıkarmak, Pesah’ın kendi anlamını açıklamak değil, Pesah’ı daha sonraki Hristiyan kapara öğretisinin içine yerleştirmektir.²⁰⁷

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 26, güncel revizyon.
• Mişna, Zevahim.
• Tanah, Şemot 12:26–27.
• Tanah, Şemot 12; Bamidbar 19; Mişna Pesahim.
• Kabalat.com: “İsa, Pesah (Paskalya) Kuzusu mudur?”; “Kan olmadan kefaret olmaz mı?”; “Günah ve Aklanma”; “İsa, Benim Günahlarım İçin mi Öldü?”

Hristiyan yorumun savı yalnız hayvan korbanlarının İsa’ya işaret ettiği düşüncesine dayanmaz. Bunun altında bir değer sıralaması vardır. Hayvan ahlaki sorumluluğu olmayan bir varlıktır; insan ise Tanrı’nın yasasına tabi bilinçli bir özne olduğuna göre, insan günahına gerçek karşılığın sonunda insan olması gerektiğini söyler. Vayikra 17:11’de hayatın kanda bulunduğu ifadesini de buna ekler: günah ölüm getirdiğine göre hayat hayata karşılık vermeli ve insanı kurtarmak için bir insan ölmelidir. Böylece hayvan korbanı kendi başına yeterli son korban değil, gelecekteki kusursuz insan korbanına işaret eden geçici biçim haline gelir.

Tora korban sistemini bu değer merdiveni üzerine kurmaz. Vayikra 1 sığırdan, koyun ve keçiden, ardından kuşlardan getirilen olaları aynı avoda düzeni içinde ele alır. Sifra da bunların her birini geçerli ola kategorisi olarak açıklar. İnsan listenin en üst basamağı değildir. Tora, “hayvanlar başlangıçtır; daha yüksek değere sahip insan sonunda onların yerini alacaktır” demez. Korbanın değeri, daha kıymetli bir canlıyı öldürmekten değil, HaŞem’in belirlediği avodanın doğru biçimde yerine getirilmesinden gelir.²⁶⁶

Vayikra 5’teki korban oleh ve-yored (kişinin maddi imkanına göre değişen korban) bunu çok somut biçimde gösterir. İmkanı olan koyun veya keçi getirir. Buna gücü yetmeyen iki kumru veya iki güvercin yavrusu getirir. Kuşları da karşılayamayan onda bir efa ince un getirir. Sifra ve Keritot geleneği bu basamakları aynı yükümlülüğün içinde ele alır ve Tora her aşamada kapara dilini korur. Daha yoksul kişinin daha ucuz bir sunu getirdiği için daha eksik bağışlandığı söylenmez.²⁶⁷

Bir anahtarın kapıyı açmadaki değeri içindeki metal miktarıyla ölçülmez. Büyük ve pahalı bir demir parçası, doğru anahtar değilse kapıyı açmaz. Benzetme yalnız işlev ile maddi değer arasındaki farkı gösterir. Korban da pahası veya biyolojik yüksekliği yüzünden değil, Tora’nın o avoda için belirlediği şey olduğu için geçerlidir. İnsan hayvandan daha yüksek ahlaki değere sahip olsa bile bundan insan bedeninin daha etkili korban olduğu sonucu çıkmaz.

Hristiyan yorumcu, hayvanın ahlaki özne olmadığı için insan günahına gerçek karşılık veremeyeceğini söyler. Fakat Tora zaten hayvanın mitsvalara tabi olmadığını bilerek onu korban olarak emreder. Korbanın geçerliliği için hayvanın günahkarla aynı ahlaki sınıfta bulunması gerektiği hiçbir yerde belirtilmez. Tora başka şartlar verir: tür, kusursuzluk, yaş, korbanın amacı, yer, kan avodası ve ilgili işlemler. “Korban, günahkarla aynı ahlaki düzeyde olmalıdır” şartı önce dışarıdan eklenir; sonra hayvan bu yeni şartı karşılamadığı için yetersiz ilan edilir.

Üstelik Tora belirli korbanların gerçek kapara sağladığını kendi diliyle söyler. Sifra, Vayikra 1:4’teki ve-nirtsa lo le-khapper alav sözünü olada gerçek kapara işleviyle ilişkilendirir. Vayikra 4 ve 5’te hatat korbanlarından sonra kişinin kapara bulacağı ve bağışlanacağı tekrar tekrar belirtilir. Bu korbanların kapsamı sınırlıdır. Her günah aynı korbanla ele alınmaz; bilinçli başkaldırının her biçimi sıradan hatat düzenine girmez. Fakat sınırlı olmak başarısız olmak değildir. Bir mitsvanın belirli durum için verilmiş olması, o durumdaki gerçek işlevini ortadan kaldırmaz.²⁶⁸

Hristiyan yorumun sisteminde sınır, yetersizliğe dönüşür. Hayvan bütün günahları tek seferde ortadan kaldırmıyorsa daha yüksek bir korban aranır. Yom Kippur tekrar ediyorsa daha kalıcı bir korban aranır. Hayvan ahlaki özne değilse insan aranır. Böylece tamid, Pesah, toda, şelamim, ola, hatat ve aşam gibi birbirinden farklı korbanlar tek bir nihai günah korbanına ulaşamamış basamaklar gibi görünür. Oysa bunların bazıları zaten günahla ilgili değildir. Çeşitlilik korban dünyasının kusuru değil, yapısıdır.

Miha 6 insanın “daha değerli sunu, daha büyük dini sonuç” sezgisini sınar. Peygamber bir yıllık buzağıyla başlar, binlerce koça ve on binlerce yağ ırmağına geçer, sonunda “Suçum için ilk doğanımı, nefeşimin günahı için bedenimin meyvesini mi vereyim?” diye sorar. İnsan kendi ölçüsünü izlerse doğal yükseliş gerçekten budur: daha çok, daha pahalı, daha değerli ve sonunda kendi çocuğu. Fakat HaŞem’in cevabı “evet, en yüksek korban insandır” olmaz. “Ey insan, sana neyin iyi olduğunu bildirdi... adalet yap, hesedi sev ve Tanrınla alçakgönüllülükle yürü” denir. Rabbenu Yona, Şaarei Teşuva’da bu diziyi teşuva içinde kullanır; artan sunuların ardından insanın asıl dönüşünü adalet, hesed ve alçakgönüllülükte görür.

Midraş Tanhuma aynı noktayı insan korbanı açısından açar. Miha’nın “İlk doğanımı suçum için mi vereyim?” sorusunu aktardıktan sonra HaŞem’in İsrael’den çocuklarını korban olarak istemediğini, insanın erekh (belirlenmiş değer) düzeni için ayrı, korbanlar için ayrı peraşa verdiğini söyler. Vayikra 1 kabul edilen korban türlerini, Vayikra 27 ise insan yaşamıyla ilgili adakların değerleme düzenini verir. İnsan daha değerli olduğu için “daha yüksek hayvan korbanı” haline gelmez.²⁶⁹

Devarim 12 de aynı sezgiyi sınırlar. İsrael başka halkların oğullarını ve kızlarını tanrılarına yaktığını görüp, “Onlar tanrılarına böyle hizmet ediyor; ben de HaŞem’e aynı şekilde hizmet edeyim” diyemez. Sifrei Devarim çocukların ateşte sunulmasını HaŞem’in nefret ettiği ibadet biçimleri arasında açıklar. Sefer Haİkkarim de ayetin tam olarak “daha ağır fedakarlık daha büyük ibadettir” düşüncesini reddettiğini söyler. İnsanın kendisine en değerli görünen şeyi vermesi, HaŞem’in onu avoda olarak istediğini göstermez.

Yeremya’nın Tophet hakkındaki sözleri sınırı daha da belirginleştirir. Çocukların ateşte yakılması için “emretmediğim ve aklıma gelmeyen” denir. Rabbinik gelenek bu ifadeyi Meşa’nın oğlu, Yiftah’ın kızı ve Akedat Yitshak ile de ilişkilendirir. Peşat ile sonraki deraşı birbirine karıştırmamak gerekir: Yeremya doğrudan Tophet’teki çocuk yakımını reddeder; Hazal daha sonra aynı dili başka insan kurbanı anlatılarına genişletir. İki katman da “kusursuz insan korbanı, hayvan korbanlarının doğal doruğudur” düşüncesinden uzaktır.

Akedat Yitshak’ın anlatımı da bu ayrımı korur. Avraam çok ağır bir nisayon (sınanma) ile karşılaşır ve Yitshak’ı ola olarak yükseltmeye yönelir. Fakat anlatının son eylemi Yitshak’ın kesilmesi değildir. “Elini çocuğa uzatma” denir; Avraam koçu görür ve onu oğlunun yerine ola olarak sunar. Midraşik gelenek Yitshak’ın teslimiyetini son derece yüksek bir ruhsal değerle anlatır; Bereşit Rabba da Miha’nın ilk doğan sorusunu Akeda ile ilişkilendirirken eylemin Yitshak üzerinde fiilen tamamlanmadığını vurgular. Yine de Tora insanı düzenli korban türü haline getirmez.

Hristiyan yorumun “kusursuzluk” eşleştirmesi de aynı dikkatle sınanmalıdır. Tora korban hayvanının tamim olmasını ister; bu, ritüel bakımdan kusursuz ve korban için uygun olmasıdır. Hayvanın tamim oluşu ahlaki günahsızlık anlamına gelemez, çünkü hayvan ahlaki günah öznesi değildir. Fiziksel korban uygunluğunu gelecekteki insanın ahlaki günahsızlığına çevirmek ayrıca kanıt gerektirir.

Buradaki güçlük sonunda Tora’nın kendi emrine ulaşır. Eğer hayvan ahlaki özne olmadığı için gerçek kapara sağlayamazsa, HaŞem neden onu kapara korbanı olarak emretmiştir? “Çünkü yalnız gelecekteki insanı temsil ettiği için kabul edildi” cevabı verildiğinde Tora’nın söylemediği yeni bir şart eklenmiş olur. Vayikra, hatat getiren kişiye “Bu hayvan ancak gelecekte ölecek kusursuz insanı düşünürsen sana kapara sağlar” demez.

Aynı biçimde, hayvan korbanlarının bütün günahları kapsamaması onların başarısızlığını göstermez. Tora farklı günahları farklı biçimlerde ele alır: korban, maddi telafi, cezai sonuç, teşuva, Yom Kippur ve başka süreçler vardır. Bir araç, yapmak için verilmediği işi yapmadığı için yetersiz sayılmaz. “İnsanın kurtuluşu insan ölümü gerektirir” sonucuna ulaşmak için önce her günahın ölümle ödenmesi, sonra bu ölümün başka bir özneye aktarılması, sonra o öznenin günahkarla aynı ahlaki sınıfta olması ve son olarak kusursuz olması gerektiği kabul edilir. Tora bu zinciri kurmaz.

Miha’nın sorusu bütün tartışmayı birkaç kelimede toplar. İnsan “bir buzağı yetmezse bin koç, onlar yetmezse sahip olduğum en değerli can” diye düşünebilir. HaŞem’in cevabı sununun maddi değerini yükseltmez; insanın kendisini değiştirir: adalet yap, hesedi sev, Tanrınla alçakgönüllülükle yürü. Kuş korbanı boğaya göre başarısız olmadığı, un korbanı kuşa göre daha eksik olmadığı gibi, hayvan korbanı da insan daha değerli olduğu için başarısız bir prototip değildir. HaŞem’in belirlediği korban kendi işi için gerçek avodadır. İnsan kurbanını bu düzenin doğal zirvesi yapmak, Vayikra’dan çıkan zorunlu sonuç değil, daha sonraki Hristiyan korban öğretisinin Tora’ya uygulanmasıdır.²⁷⁰²⁷¹

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 37, güncel revizyon.
• Sifra, Vayikra üzerine halahik midraş.
• Sifra, Vayikra üzerine halahik midraş.
• Sifra, Vayikra üzerine halahik midraş.
• Midraş Tanhuma.
• Tanah, Miha 6:6–8; Vayikra 27:1–8; Devarim 12:31.
• Kabalat.com: “İsa, Nihai Kurban Mıdır?”; “Dürüstlerin Ölümü ile Aklanmak?”; “Fidye?”

Vayikra belirli günah korbanlarının sonucunu tekrar tekrar aynı kelimelerle verir: ve-khipper alav ha-kohen... ve-nislah lo — “kohen onun için kapara sağlayacak... ve o bağışlanacaktır.” Aynı ifade sıradan İsraellinin hatatında yeniden gelir ve bir koyun getirildiğinde yine tekrarlanır. Tora “sembolik olarak bağışlanmış sayılacak” veya “gerçek bağışlanma yüzyıllar sonra gerçekleşecek” demez. Ve-nislah lo, “ve o bağışlanacaktır” der.^137138139

Akedat Yitshak, Vayikra’daki korban türlerini açıklarken günahla ilgili korbanların sonunda bu formülün tekrar tekrar kullanıldığına dikkat çeker. Daha sonraki Hristiyan teolojisi “eski korban gerçek bağışlanma sağlamadı” dediğinde, Tora’nın kullandığı “bağışlanacaktır” kelimesine iki ayrı düzey yüklemek zorunda kalır: görünürdeki eski bağışlanma ve gelecekteki gerçek bağışlanma. Vayikra böyle bir ayrım kurmaz.

Vayikra 5 bu noktayı daha da belirginleştirir. Maddi gücü hayvana yetmeyen kişi kuş, iki kuşa da yetmeyen kişi onda bir efa ince un getirir. Son durumda hayvan, ölüm ve kan yoktur. Buna rağmen Tora yine “Kohen işlediği günah nedeniyle onun için kapara sağlayacak ve o bağışlanacaktır” der. Eğer korban sisteminin gerçek etkisi yalnız gelecekteki günahsız insanın ölümünden geliyorsa, kansız un sunusunun aynı kapara ve bağışlanma diline nasıl girdiği sorusu açıkta kalır.¹⁴⁰

Korbanın gerçek kapara işlevi, günahkarın ahlaki sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Vayikra 5:5 günahın itirafını ister; Sifra ve-hitvada, “itiraf edecek” sözünü gerçek viduy (itiraf) yükümlülüğü olarak okur. Rambam da hatat ve aşam getiren kişinin yalnız hayvanı sunmakla yetinemeyeceğini, teşuva edip sözlü viduyda bulunması gerektiğini belirtir. İnsanlar arası zarar söz konusu olduğunda maddi telafi de ayrıca yerine getirilir.

Bu nedenle Yahudi korban düzeni “hayvan benim yerime öldü, ben artık hiçbir şey yapmadan temizim” biçiminde işlemez. Korban teşuvanın, itirafın veya çalınanı geri vermenin yerine geçmez. HaŞem’in belirlediği avoda, insanın sorumluluğu ve dönüşüyle birlikte işler. Bir tedavide ilaçla yaşam biçimi değişikliğinin birlikte istenmesi, ilacın etkisiz olduğunu göstermez. Aynı şekilde teşuva ve viduyun gerekli olması da korbanın gerçek kapara işlevini hayali hale getirmez.

Tora günah türlerini de birbirinden ayırır. Vayikra 4 boyunca bi-şegaga, yani istemeden işlenen ihlaller öne çıkar. Bamidbar 15 şegaga ile be-yad rama, “yüksek elle” yapılan başkaldırıyı ayırır; Sifrei de korban yükümlülüğünün sınırını bu ayrımla birlikte korur. Korban sistemi “her günahın tek çözümü bir hayvanın ölmesidir” biçiminde tek tip değildir. Günahın niteliği, kast, ekonomik durum, zarar verilen kişi ve gereken teşuva süreci önem taşır.

Hristiyan tipolojide korban hayvanının tamim olması da çoğu zaman gelecekteki günahsız insanla eşitlenir. Oysa hayvan ahlaki bir fail değildir; onun “günahsız” olması anlamlı bir kategori değildir. Vayikra 22’de tamim şartı mum, yani bedensel kusur bağlamında ele alınır. Kör, yaralı veya sakatlanmış hayvanın korban uygunluğu tartışılır. Sifra da tamim ölçüsünü fiziksel ve ritüel uygunluk olarak işler ve kuş korbanlarının ölçülerinin aynı olmadığını belirtir. “Bedensel kusuru olmayan hayvan” ile “ahlaki günah işlememiş insan” arasındaki eşitlik Tora’nın kurduğu bir eşitlik değildir.¹⁴¹

Korbanların sembolik ve ruhsal anlamları bulunabilir; Yahudi geleneğinde gerçekten vardır. Beit Elohim de “kohen onun için kapara sağlayacak ve o bağışlanacaktır” formülünü gerçek İlahi bağışlanma dili içinde okur. Fakat sembolizm gerçek işlevi silmez. Şabat yaratılışı hatırlattığı için gerçek mitsva olmaktan çıkmadığı gibi, Pesah Mısır’dan çıkışı temsil ettiği için matsa hayali bir ritüele dönüşmez. Korbanın daha derin anlamları olması, Tora’nın ona verdiği kapara işlevini geçersiz kılmaz.¹⁴²

Korbanların tekrar edilmesi de önceki korbanın sahte olduğunu göstermez. İnsan yeniden günah işleyebilir. Geçen yıl Yom Kippur’da bağışlanan kişi sonraki yıl yaptığı yeni yanlışlar için yeniden teşuvaya ihtiyaç duyabilir. Yeni günahın yeni bir kapara süreci doğurması, önceki bağışlanmanın gerçek olmadığı anlamına gelmez.

Tora’nın cümlesi bu nedenle kendi ağırlığıyla bırakılmalıdır. Günahkar gerekli dönüşü yapar, gerekiyorsa itirafta bulunur, gerekli korbanı getirir; kohen avodayı yerine getirir ve Tora “bağışlanacaktır” der. Hristiyanlık bunun üzerine “aslında gerçek bağışlanma değildi; gerçek olan ancak İsa’nın ölümüyle gelecekti” diye başka bir kategori ekleyebilir. Fakat bu kategori Vayikra’nın içinde değildir.

Hayvan korbanı günahkarın sorumluluktan kaçış yolu değil, HaŞem’in belirlediği gerçek avoda biçimidir. Teşuva ve viduyla birlikte çalışır; farklı günahlarda farklı şartları vardır; kimi durumda ekonomik imkanlara göre biçimi değişir. Bütün bu ayrıntıların sonunda Tora’nın tekrarladığı ifade aynıdır: “Kohen onun için kapara sağlayacak ve o bağışlanacaktır.”¹⁴³

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 18, güncel revizyon.
• Tanah, Vayikra 4:26.
• Tanah, Vayikra 4:31.
• Tanah, Vayikra 4:35.
• Tanah, Vayikra 5:13.
• Tanah, Vayikra 22:17–25; 1:14.
• Tanah, Vayikra 4:26, 31, 35; 5:13; Şemot 20:8–11.
• Kabalat.com: “İsa, Nihai Kurban Mıdır?”; “Kan olmadan kefaret olmaz mı?”; “Günah ve Aklanma”; “İsa, Benim Günahlarım İçin mi Öldü?”

Tora korbanı belirli kutsal yerde ve mizbeah düzeni içinde sunar. İsa ise Yeruşalayim’deki mizbeah üzerinde bir kohen tarafından korban olarak sunulmamış, Roma idamı sonucu öldürülmüştür. Hristiyan yorumcu Devarim 12’nin seçilmiş yer ilkesini açıkça aktarır; sonra çözüm olarak İsa’nın kendisinin mizbeah ve seçilmiş yer sayılabileceğini ileri sürer.¹⁶³²

Akıl yürütmesi şöyledir: HaŞem Adı’nı seçtiği yerde barındırır. Tapınak ve mizbeah MS 70’te yok olmuştur. Tanrı’ya yaklaşmanın merkezi yine bulunmalıdır. Daniel 9’daki “Maşiah önder” bu yeni merkezdir. İsa Tanrı’nın Adı’nı taşıdığı için hem Tapınak hem mizbeah olarak düşünülebilir. İbraniler 13:10 da bu sembolik özdeşliği destekler.¹⁶³³

Tora’nın cümlesi ise seçilmiş yeri açıkça tanımlar:

“HaŞem’in, Adı’nı orada barındırmak için bütün kabileleriniz arasından seçeceği yere... yakmalık korbanlarınızı ve diğer korbanlarınızı oraya getireceksiniz.”¹⁶³⁴

Ardından:

“Yakmalık korbanlarını gördüğün her yerde sunmamaya dikkat et. Yalnız HaŞem’in kabilelerinden birinde seçeceği yerde yakmalık korbanlarını sunacaksın ve sana buyurduğum her şeyi orada yapacaksın.”¹⁶³⁵

İbranice ki im ba-makom aşer yivhar HaŞem — כִּי אִם־בַּמָּקוֹם אֲשֶׁר־יִבְחַר ה׳, “yalnız HaŞem’in seçeceği yerde”dir. Buradaki makom bir insan bedenine verilen simgesel unvan değildir. Korbanların getirildiği fiziksel kutsal merkezdir.

Sifrei Devarim 70, “yalnız yakmalık korban mı?” sorusunu sorar ve “orada sana buyurduklarımın tümünü yapacaksın” sözünden diğer kutsal korbanların da aynı seçilmiş yer şartına bağlı olduğunu çıkarır. Yani Devarim 12’deki yer şartı şiirsel bir benzetme değil korban hukukunun teknik unsurudur.¹⁶³⁶

Vayikra 17:11 aynı ilişkiyi mizbeah düzeyinde kurar:

“Bedenin nefşi kandadır ve Ben onu size, nefisleriniz için kapara sağlamak üzere mizbeah üzerinde verdim.”¹⁶³⁷

Belirleyici ifade al ha-mizbeah — עַל־הַמִּזְבֵּחַ, “mizbeah üzerinde”dir. Hazal bu dili teknik korban hukukunda aynı yönde okur. Menahot 94b, semihanın kendisinin kaparayı gerçekleştirmediğini söylerken Vayikra 17:11’e dayanır ve kaparanın kanın sunulmasıyla gerçekleştiğini belirtir. Böylece kan, kapara ve mizbeah aynı ritüel işlem içinde kalır. Hristiyan yorumcu ayeti kanın önemine delil olarak kullanırken “mizbeah üzerinde” bölümünü tali hale getirir; oysa ayetin grameri bu unsurları birbirinden ayırmaz.¹⁶³⁸

Vayikra 1, korban ile mizbeahın ayrı şeyler olduğunu daha da açık gösterir. Hayvan getirilir, kesilir, Aharon’un oğulları kanı alır, kan mizbeahın çevresine serpilir ve belirli parçalar mizbeah üzerinde yakılır. Korban mizbeah değildir; mizbeaha getirilen şeydir. Kohen de korban değildir; hizmeti yapan kişidir. Tora bu rolleri birbirine karıştırmaz.¹⁶³⁹

Şemot 27’de mizbeah ölçüleri olan yapılmış bir nesnedir: akasya ağacından, belirli uzunluk ve genişlikte, boynuzları ve taşıma düzeni bulunan kutsal yapı. Hristiyan yorumun “İsa mizbeahın kendisidir” çözümü bu teknik nesneyi teolojik kişileştirmeye çevirir.¹⁶⁴⁰

Simgesel dil Tanah’a yabancı değildir. Bir insan “ışık”, “kaya”, “çoban” veya başka bir mecazla nitelenebilir. Fakat bir ritüel şartın mecazi olarak yeniden adlandırılması, o şartın yerine getirildiği anlamına gelmez. “Bu sunu belirli masanın üzerinde bırakılmalıdır” emrine karşı “sunulan nesnenin kendisi aynı zamanda masadır” denmesi, şiirsel bir benzetme olabilir; ilk talimatı yerine getirmez.

Hristiyan yorumun yöntemi kabul edildiğinde Tora’nın ayrı tuttuğu bütün unsurlar aynı kişide birleştirilebilir: İsa korban olur, aynı zamanda mizbeah olur, başka Hristiyan metinleriyle kohen olur, kutsal yer de onun şahsı olur. Bu sembolik sistem, Hristiyan kaynaklarının önceden kabul ettiği İsa kimliğinin Tora’daki farklı rollere geriye doğru yerleştirilmesiyle kurulur. Fakat bunun Tora’nın korban düzeni olduğu söylenemez. Tora korban, kohen, mizbeah ve kutsal yeri ayrı işlevlerle verir.

Hristiyan yorumcu Devarim 21:1–9’daki egla arufa (boynu kırılan düve) uygulamasını karşı örnek yapar. Bu düvenin mizbeah üzerinde sunulmadığını, buna rağmen kohenlerin bulunduğunu ve bağışlanma dilinin geçtiğini söyler. Fakat Devarim 21 bu hayvanı aşam diye adlandırmaz; onu korban diye de tanımlamaz. Faili bulunmayan cinayet için yapılan ayrı bir toplumsal arınma ritüelidir. Hayvan işlenmemiş bir vadiye götürülür ve boynu orada kırılır. Sifrei Bamidbar da egla arufayı korbanlarla karşılaştırırken kurallarını ayrı ayrı ele alır; örneğin bazı bedensel kusurlar korbanı geçersiz kılarken egla arufayı aynı biçimde geçersiz kılmaz. Korban hukukunun dışındaki özel bir ritüel, Vayikra korbanlarının mizbeah şartını kaldırmaz.^164116421643

Bu ayrımın kendisi Hristiyan yorumun örneğini tersine çevirir. Tora mizbeah gerektiren korbanı mizbeahla, mizbeah gerektirmeyen egla arufayı vadide düzenler. Kurumlar birbirinden ayrıdır. Bir uygulamanın mizbeah gerektirmemesi bütün ritüellerde mizbeahın isteğe bağlı olduğunu göstermez.

Hristiyan yorumun sonraki adımı daha da açık biçimde Hristiyan metinlerine bağlıdır. Yeşaya 9:6’daki unvanları İsa’nın HaŞem’in Adı’nı taşımasının delili yapar, ardından İbraniler 13:10 ile onu mizbeah sayar. Fakat bu yol Tora’dan İsa’nın korban olduğuna ulaşmaz. Önce İsa’nın kimliği ve Hristiyan metinlerinin teolojisi kabul edilir; sonra Tora’daki fiziksel mizbeah şartı bu kabulün içine çekilir.¹⁶⁴⁴

Üstelik Yehezkel’in geleceği, “mizbeah artık bir kişidir” düşüncesini daha da zorlaştırır. Yehezkel 43 gerçek bir mizbeahın ölçülerini verir ve yedi gün boyunca onun için kapara yapılacağını anlatır. Hazal da bu tasviri soyut bir kişi mecazına dönüştürmez: Zevahim 59b, Yehezkel 43:16’daki mizbeah ölçüsünü Moşe’nin mizbeahının ölçülerini tartışırken teknik bir ölçü kaynağı olarak kullanır. Yehezkel 45:19’da ise kohen günah korbanının kanını mizbeahın dört köşesine uygular. Eğer İsa nihai ve kalıcı mizbeah olarak fiziksel mizbeahın yerini almışsa, peygamber neden gelecekte yeniden ölçüleri ve kan işlemleri olan gerçek mizbeah anlatır?^16451646

Hristiyan yorumun kendi kullandığı Vayikra 17:11 de bu noktada ona karşı döner. Ayet yalnız “kan kapara sağlar” demez; HaŞem kanı “mizbeah üzerinde” kapara için verdiğini söyler. Kan harfi harfine, ölüm harfi harfine ve kapara harfi harfine tutulup yalnız mizbeah şartı İsa’nın tarihsel ölüm biçimine uymadığı için mecaza çevrilemez. Hangi unsurun sembolik sayılacağını metin değil, önceden seçilmiş Hristiyan sonuç belirliyorsa yorum sınanabilirliğini kaybeder.¹⁶⁴⁷

Hristiyan metinleri kendi sembolik sistemi içinde İsa’yı “mizbeah” diye adlandırabilir; fakat bu Hristiyan benzetmesi Roma idamını Tora korbanına dönüştürmez. Tora’nın seçilmiş yer, kohenlik, korban ve mizbeah düzeni metinsel olarak yerinde durur. Hristiyan yorumcu bu şartları karşılamak yerine anlamlarını değiştirmektedir. Bu nedenle “İsa hem korban hem mizbeahtır” cevabı itirazı çözmez; itirazın temelindeki Tora kategorilerini Hristiyan sembolizmine çevirir.¹⁶⁴⁸

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 136, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 49–50; Devarim 12’nin seçilmiş yer ilkesini aktardıktan sonra İsa’yı mizbeah ve seçilmiş yer olarak yorumlaması.
• Aynı eser, s. 49–50; Yeşaya 9:6, Daniel 9 ve İbraniler 13:10 üzerinden kurulan sembolik özdeşlik.
• Devarim 12:11.
• Devarim 12:13–14.
• Sifrei Devarim 70:5–6; Devarim 12:14’teki “orada sana buyurduklarımın tümünü yapacaksın” ifadesinin diğer kutsal korbanlara genişletilmesi.
• Vayikra 17:11.
• Bavli, Menahot 94b; Vayikra 17:11’e dayanarak kaparanın semihadan değil, korban kanının sunulmasından doğduğu açıklanır. Ayrıca bkz. Vayikra 17:11.
• Vayikra 1:5–9.
• Şemot 27:1–8.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 49; Devarim 21:1–9’u “guilt offering” örneği olarak kullanması.
• Devarim 21:1–9. Metin düveyi aşam veya korban diye adlandırmaz; uygulama işlenmemiş vadide gerçekleştirilir.
• Sifrei Bamidbar 123; egla arufa ile korbanların geçerlilik şartlarını karşılaştırır ve bedensel kusur bakımından farklı kurallara tabi olduklarını açıkça ayırır.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 49–50; Yeşaya 9:6 ve İbraniler 13:10.
• Yehezkel 43:13–27; Bavli, Zevahim 59b, özellikle Yehezkel 43:16’daki mizbeah ölçüsünün teknik mizbeah ölçüsü olarak kullanılması.
• Yehezkel 45:19.
• Vayikra 17:11.
• Devarim 12; Vayikra 1; 17:11; Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 49–50.

Hristiyan yorumun düşünce zinciri şöyledir: hayvan ahlaki bir özne değildir ve Tora’ya itaat edip etmeme sorumluluğu taşımaz. Bu yüzden hayvanın ölümü günahkarın gerçek ikamesi olamaz; yalnız onu temsil eder. Günahın ücreti ölüm olduğuna göre gerçek temsilci insan olmalı, Tora altında kusursuz yaşamalı ve ölümü başkalarına yarar sağlamalıdır. Hristiyan yorumcu bu insanı İsa olarak tanımlar. Bu mantık Hristiyan yorumun önceden kabul ettiği Hristiyan korban öğretisinin iç düzenidir; Tora’nın kurduğu zincir değildir.²²²⁶

Vayikra 17:11’in söylediği ilk şey, hayvan kanının yalnız ilerideki başka bir kanın sembolü olduğundan farklıdır. Tanrı kanı “size altar üzerinde canlarınız için kefaret etmek üzere verdim” der; ayetin doğrudan nesnesi korbanın kanıdır. Raşi de bunu “can gelsin ve can için kefaret etsin” sözleriyle açıklar. Bu, her günahın yalnız kanla bağışlandığı anlamına gelmez; fakat Hristiyan yorumun “hayvan kanı kendi başına gerçek kefaret işlevi taşımıyordu” önermesini Tora’nın açık cümlesi haline getirmeyi engeller.^22272228

Dahası, Yahudi yorumunun korbanı ikame olarak hiç görmediği iddiası tarihsel olarak da doğru değildir. Ramban Vayikra 1:9’da korbanın insanın yerine kabul edilen bir “ikame ve fidye” olduğunu söyler; hayvanın kanının günahkarın kanı, canının onun canı yerine geçtiğini anlatır. Bu, Ramban’ın açıklama katmanıdır; Tora ayetinin düz anlamıyla karıştırılmamalıdır. Fakat tam da bu nedenle Hristiyan yorumun “Yahudi itirazı kurbanı yanlışlıkla ikame sayıyor” genellemesi sürdürülemez.²²²⁹

Tora kendi korban sistemi için sonuç cümlesini de tekrar tekrar verir. Örneğin Vayikra 4:26’da kahen kefaret eder ve kişi bağışlanır. Metin “bu bağışlanma aslında henüz gerçekleşmemiş bir insan ölümü sayesinde geçici olarak sayıldı” diye ikinci bir neden eklemez. Bu ikinci neden, Hristiyan teolojisinden ayete eklenir; ayetin kendisinde bulunmaz.²²³⁰

En belirgin sınır Vayikra 5’tedir. Koyuna gücü yetmeyen kişi kuş getirebilir; buna da gücü yetmeyen, onda bir efa ince unu hatat, yani günah korbanı olarak getirir. Kahen bu unla kefaret eder ve kişi bağışlanır. Burada kan içermeyen bir bireysel günah korbanı vardır. “Gerçek kefaret zorunlu olarak kan dökülmesini gerektirir” cümlesi Tora’nın kendi kurallarından çıkarılamaz.²²³¹

Hristiyan yorumcu buna altarın genel olarak kanlı korbanlarla ilişkili olduğunu söyleyerek cevap verebilir. Fakat Vayikra 5:11–13 o kişinin bağışlanmasını başka bir hayvanın kanına bağlamaz; unun kendisini günah korbanı diye adlandırır ve kefaret formülünü onun ardından verir. Görünmeyen bir kan nedenini ayete eklemek, metnin açıklamadığı bir mekanizmayı zorunlu hale getirmektir.

Tora ayrıca geçerli korbanların türlerini kendisi belirler: sığır, davar, kuş ve bazı durumlarda un. “Hayvan ahlaki özne olmadığı için sonunda insan kurbanı gerekir” diye yeni bir korban kategorisi oluşturmaz. İnsan kurbanının pagan biçimleri konusunda Tora’nın dili ters yöndedir; Devarim 12:31 oğul ve kızların ateşte kurban edilmesini YHWH’nin nefret ettiği uygulamalar arasında sayar. Bu ayet Hristiyan kefaret öğretisini tek başına tartışıp hükme bağlamaz; fakat Tora’nın mevcut korban listesinden “daha üstün olduğu için insan korbanı zorunludur” sonucuna geçişi daha da problemli hale getirir.^22322233

Korbanın temsil, ikame, eğitim ve yakınlaşma anlamları Yahudi kaynaklarında farklı katmanlarda tartışılabilir. Fakat bu çeşitlilikten tek bir zorunlu sonuç çıkmaz: “Hayvan yalnız semboldü; sembol mutlaka kusursuz bir insanı ve o insan da İsa’yı gösteriyordu.” Bu zincirin son üç halkasını Tora söylemez. Bu Hristiyan tipolojisi, Tora’nın kendi korban tanımıymış gibi sunulduğu anda kaynak sınırı aşılmış olur.

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 206, güncel revizyon.
• Heaster, Jesus for Jews, 5.4 “Jewish Objections To The Christian Doctrine Of Atonement”, PDF s. 19–20. Heaster korbanların ikame edici değil temsil edici olduğunu, hayvanların ahlaki özne olmadığı için gerçek temsilcinin kusursuz insan olması gerektiğini savunur.
• Vayikra 17:11. “Ben onu size altar üzerinde canlarınız için kefaret etmek üzere verdim” cümlesinde verilen şey kanın kendisidir; ayet korban kanına doğrudan kültik kefaret işlevi yükler.
• Raşi, Vayikra 17:11: “can gelsin ve can için kefaret etsin” (תבוא נפש ותכפר על הנפש). Raşi burada altar üzerindeki kanın kefaret işlevini açıklar.
• Ramban, Vayikra 1:9. Ramban, Yaratan’ın günahkarın yerine “ikame ve fidye” olarak korbanı kabul ettiğini; onun kanının kişinin kanı, canının kişinin canı yerine geçtiğini söyler. Bu, klasik açıklama katmanıdır; peşat-hukuk metniyle özdeş değildir.
• Vayikra 4:26; ayrıca 4:31 ve 4:35. Korban işleminin ardından tekrar eden sonuç formülü “kohen onun için kefaret edecek ve o bağışlanacaktır” şeklindedir.
• Vayikra 5:7, 11–13. Maddi gücü yetmeyen kişi önce kuş, buna da gücü yetmezse ince un getirir; un açıkça hatat diye adlandırılır ve 5:13’te “kohen onun için kefaret edecek ve o bağışlanacaktır” denir.
• Vayikra 1:2–3, 10, 14; 5:6–13. Tora farklı korban türlerini sığır, davar, kuş ve belirli durumda un olarak düzenler.
• Devarim 12:31. Kenaan halklarının oğul ve kızlarını ateşte yakması YHWH’nin nefret ettiği uygulamalar arasında sayılır. Ayet Hristiyan kefaret öğretisini doğrudan tartışmaz; fakat Tora’nın korban mevzuatına insanı ekleyen genel bir kural da vermez.

Korban avodası HaŞem’in seçtiği yerde ve Tora’nın belirlediği düzen içinde yapılır. İsa ise Bet HaMikdaş’ın mizbeahı üzerinde sunulmamıştır. Hristiyan yorumun cevabı, İsa’nın “özel durum” olduğudur. Maşiah’ın Tanrı’nın adını taşıdığı varsayımından hareketle onun hem Mikdaş hem mizbeah olabileceğini, böylece çarmıhta dökülen kanın fiziksel mizbeah üzerinde olmamasının korbanı geçersiz kılmayacağını savunur.²³⁸⁴

Devarim 12’nin yapısı buna izin vermez. HaŞem’in seçeceği bir yer vardır; korbanlar o yere getirilir ve orada sunulur. Metin “HaŞem’in adını taşıyan kişi nerede öldürülürse orası seçilmiş korban yeri olur” demez. Yer, sunan ve sunulan aynı kategori değildir. Bir insanı önce korban, sonra mizbeah, sonra Mikdaş ilan etmek Tora’nın şartlarını yerine getirmek değil, şartların anlamlarını tek kişide eritmek olur.²³⁸⁵

Hristiyan yorumun “İsa Tora’nın tamamlanması olan insan kurbanı olduğu için özel vakadır” açıklaması mantıksal olarak tartışmanın sonucunu başlangıçta varsayar. Soru zaten “Tora açısından İsa geçerli bir korban mıdır?” sorusudur. Cevap “Evet, çünkü Tora’yı yerine getiren özel korban olduğu için normal korban şartlarına tabi değildir” olamaz. Önce Tora’nın böyle bir insan-korban istisnası tanımladığını göstermek gerekir. Aksi halde uymayan her şart “özel durum” denilerek kaldırılabilir.²³⁸⁶

Hristiyan yorumcu Devarim 21:1–9’u mizbeah dışında yapılan bir “guilt offering”, yani aşam örneği olarak kullanır. Burada kaynak kategorisi yanlıştır. Devarim 21’de Vayikra’daki aşam korbanı yoktur; faili bilinmeyen cinayet için egla arufa (boynu kırılan düve) töreni vardır. Hayvanın türü, yeri, boynunun kırılması, yaşlıların ellerini yıkaması, kohenlerin bulunması ve söylenecek sözler Tora tarafından ayrı ayrı belirlenmiştir. Tam da bu nedenle tören, “normal kurallara uymayan herhangi bir ölüm yine de korban olabilir” örneği değildir.²³⁸⁷

Devarim 21:5’te kohenlerin görevi için kullanılan levareh, “kutsamak” fiilidir; Hristiyan yorumun parantez içinde verdiği “bless, i.e. forgive” eşitliği İbranice fiilin kendisi değildir. Kapara dili 21:8’de gelir: halk için kapara istenir ve suçsuz kanın İsrael arasında kalmaması dilenir. Tora iki görevi iki ayrı fiille anlatır. Egla arufanın kapara boyutu bulunması, Roma idamını Tora korbanına dönüştürmez; yalnız Tora’da mizbeah dışındaki özel kapara törenlerinin de bizzat Tora tarafından tanımlandığını gösterir.²³⁸⁸

Hristiyan yorumun Tanrı’nın adını taşıyan Maşiah → seçilmiş yer → mizbeah geçişi de aynı güçlüğü taşır. Bir kişinin İlahi ad veya unvan taşıması onu korban mizbeahı yapmaz. Tanah’ta Tanrı’yla ilişkili adlar taşıyan insanlar ve yerler çoktur. Devarim 12’nin “adımı oraya yerleştirmek” sözü, bir ad taşıyan kişinin bedenini kutsal mekanın yerine koyan bir halaha değildir.²³⁸⁹

Daniel 9 da Bet HaMikdaş’ın bir insana dönüşeceğini söylemez. Şehir ile kutsal yerin yıkımından söz eder; “bundan sonra Maşiah hem Mikdaş hem mizbeah olacaktır” diye bir ikame hükmü vermez. Üstelik Hristiyan yorumcu bir önceki tartışmada Yehezkel’in gelecekte yeniden fiziksel Mikdaş ve mizbeah anlattığını kabul eder. Eğer MS 70’ten sonra mizbeah zorunlu olarak İsa’nın kişiliğine dönüşmüşse, Yehezkel 43’te ölçüleri verilen, arındırılan ve üzerine hayvan korbanları sunulan fiziksel mizbeah neden geri dönmektedir?²³⁹⁰

Vayikra 17:11 de kan ile mizbeahı birbirinden koparmaz: “Onu size mizbeah üzerinde, canlarınız için kapara sağlamak üzere verdim.” Hristiyan yorumcu kanı temel, mizbeahı ikincil unsur gibi kullanır; ayet ise kanın korban içindeki kapara işlevini al-hamizbeah, “mizbeah üzerinde”, diye tanımlar. Her kan dökülmesi korban değildir. Bir insanın öldürülmesi de Vayikra 17’deki mizbeah kanı değildir.²³⁹¹

Hristiyan İncili İsa’yı Mikdaş, kohen, korban ve mizbeahla sembolik olarak ilişkilendirir. Daha temel soru şudur: Tora İsa’nın ölümünü geçerli korban olarak tanımlıyor mu? Devarim 12 sunulan korban ile seçilmiş yeri ayırır; Devarim 21 ayrı bir egla arufa mitsvasıdır; Vayikra 17 kanı mizbeah üzerinde verir; Yehezkel gelecekte yine gerçek mizbeah tarif eder. “İsa mizbeah üzerinde sunulmadı, öyleyse kendisi mizbeahtır” cümlesi Tora’nın şartını karşılamaz; şartı sembolik olarak ortadan kaldırır.²³⁹²

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 226, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 50–51. Heaster seçilmiş yer ve mizbeah itirazını aktarır; İsa’nın insan korbanı olarak ‘special case’ olduğunu, Tanrı’nın adını taşıdığı için kendisinin Mikdaş/mizbeah sayılabileceğini savunur.
• Devarim 12:5–14. HaŞem’in seçeceği yer, oraya getirilen korban ve orada yapılan avoda ayrı öğeler olarak düzenlenir; ayet bir kişinin bedenini seçilmiş yerle özdeşleştirmez.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 51: ‘Being a human sacrifice, Jesus was the fulfilment of the law, and therefore that sacrifice was a special case.’ Bu ifade tartışılan sonucu öncül olarak kullanır; Tora’da insan korbanı için böyle açık istisna maddesi yoktur.
• Devarim 21:1–9; Mişna Sota 9:5–7; Sifrei Devarim 205–210. Buradaki uygulama aşam değil egla arufa törenidir; faili bilinmeyen cinayet için ayrı tür, yer, işlem ve beyanlar Tora tarafından belirlenir.
• Devarim 21:5, 8. 21:5’te לברך, ‘kutsamak’; 21:8’de כפר, ‘kapara sağlamak’ kökü kullanılır. İki fiil ve iki görev metinde ayrıdır.
• Yeşaya 9:5–6 ile Devarim 12:5–14 karşılaştırması. İlahi ad veya unvan taşımak, kişiyi halahik mizbeah veya seçilmiş mekan yapmaz; Devarim 12 mekan ve avodayı somut biçimde tanımlar.
• Daniel 9:26; Yehezkel 43:13–27. Daniel kutsal yerin yıkımını bildirir, onun bir kişiye dönüşeceğini söylemez; Yehezkel gelecekte yine ölçüleri verilen fiziksel mizbeah ve hayvan korbanları tarif eder.
• Vayikra 17:11. Kan ‘mizbeah üzerinde’ canlar için kapara sağlamak üzere verilmiştir; ayet kan ile mizbeahı birbirinden koparmaz.
• Devarim 12; Vayikra 17:11; Yehezkel 43. Hristiyan İncili’nin sembolik mizbeah/Mikdaş dili kendi teolojik bağlamında ayrı bir konudur; Tora’daki fiziksel korban şartını geriye dönük olarak değiştirmez.