Misyoner İddiaları Arşivi

Hristiyan yorum, Yeşaya 11’in İsa açısından oluşturduğu güçlüğü açık biçimde kabul eder. Yişay’ın kökünden çıkan kişinin üzerinde HaŞem’in ruhunun bulunacağını, bilgelik ve güç taşıyacağını söyler; İsa’nın öğretisini ve kendisine atfedilen mucizeleri bunun ilk karşılığı olarak görür. Fakat aynı bölümde anlatılan İsrael’in toplanması, barış düzeni, kurt ile kuzunun birlikte yaşaması ve dünya çapındaki Maşiah krallığının İsa’nın yaşamında gerçekleşmediğini de kabul eder. Çözümü, bunları iki zamana ayırmaktır. Bilgelik, ruh ve benzeri nitelikler İsa’nın ilk gelişinde “küçük bir gerçekleşme” bulmuş; bölümün geri kalanı ise ikinci gelişine bırakılmıştır. Hristiyan yorum bunun yalnız Yeşaya 11’e özgü bir çözüm olmadığını da söyler. “Dal” metinlerinin önce tarihsel bir kişide sınırlı biçimde gerçekleşip daha sonra Maşiah’ta daha eksiksiz gerçekleşebildiğini ileri sürer. Zeharya 3 ve 6’daki Tsemakh sözlerini Zerubavel dönemindeki restorasyonla ilişkilendirir; fakat oradaki bütün vaatlerin Zerubavel’de gerçekleşmediğini söyleyerek bir metnin birden fazla gerçekleşmesi olabileceği sonucuna ulaşır. Ardından bu ilkeyi Yeşaya 11’e uygular: İsa’nın ilk yaşamında bazı unsurlar, ikinci gelişinde ise kalan unsurlar gerçekleşecektir.

⁸⁵⁷Yahudi yorum geleneğinde bir metnin erken tarihsel kişiye uygulanırken daha geniş bir gelecek anlamı taşıdığı örnekler vardır. Fakat bu, Yeşaya 11’in kişisel nitelikler ile tarihsel görevler arasından kesilerek iki ayrı gelişe dağıtılabileceğini göstermez. Bölümün başlangıcı şöyledir: וְיָצָא חֹטֶר מִגֵּזַע יִשָׁי וְנֵצֶר מִשָּׁרָשָׁיו יִפְרֶה Ve-yatsa hoter mi-geza Yişay, ve-netser mi-şoraşav yifreh. Yişay’ın kesilmiş gövdesinden yeni bir sürgün çıkar; köklerinden bir filiz büyür. Bunun üzerinde HaŞem’in ruhu bulunacaktır: bilgelik, anlayış, öğüt, güç, bilgi ve HaŞem korkusu ruhu. Ardından aynı kişi görünüşe veya yalnız işittiğine göre yargılamaz; yoksullara doğrulukla adalet getirir, dünyanın kötüleri üzerinde yetki kullanır ve doğruluk onun krallığının temel niteliği olur. Sonra kurt ile kuzu, leopar ile oğlak, buzağı ile aslan imgeleri gelir. Zarar verme sona erer. Bunun nedeni de açıklanır: כִּי־מָלְאָה הָאָרֶץ דֵּעָה אֶת־יְהוָה כַּמַּיִם לַיָּם מְכַסִּים “Çünkü yeryüzü, suların denizi kaplaması gibi HaŞem bilgisiyle dolacak.”

Ardından Yişay’ın kökü uluslar için bir işaret olur; uluslar ona yönelir. Sonra HaŞem İsrael’in kalanını yeniden toplar ve: וְאָסַף נִדְחֵי יִשְׂרָאֵל וּנְפֻצוֹת יְהוּדָה יְקַבֵּץ מֵאַרְבַּע כַּנְפוֹת הָאָרֶץ “İsrael’in sürgünlerini toplayacak, Yehuda’nın dağılmışlarını yeryüzünün dört ucundan bir araya getirecek.” denir. Yahudi kaynaklarında bu son bölüm gelecekteki büyük toplanmayla açıkça ilişkilendirilmiştir. Targum Yonatan daha ilk ayette Yişay soyundan çıkacak kralı açıkça Maşiah diye adlandırır. Aynı Targum 11:6’ya ulaştığında da barış görüntüsünü başka bir çağa taşımaz; “İsrael’in Maşiah’ının günlerinde yeryüzünde barış çoğalacak” diye açıklar.⁸⁵⁸ Raşi de 11:1’i doğrudan gelecekteki Maşiah kralıyla açıklar. Aşur tarafından sürgüne götürülenlerin umudunun kaybolmadığını, sonunda Melekh Maşiah’ın gelip onları kurtaracağını söyler. Daha da önemlisi, Raşi bölümün sonundaki İsrael’in yeniden toplanmasını başlangıçtaki Yişay filizinden ayırmaz. 11:1 üzerindeki açıklamasında 11:11’e kadar uzanan bütün anlatının Aşur sürgünlerine teselli olduğunu açıkça belirtir. Radak aynı bağlantıyı daha açık biçimde kurar. Ona göre Yeşaya 11, Hizkiya dönemindeki Aşur yenilgisinin ardından gelecekte Maşiah günlerinde gerçekleşecek daha büyük kurtuluşu, özellikle sürgünlerin toplanmasını anlatmaktadır. Yişay’ın kesilmiş ağacı yeniden filiz verecek ve İsrael üzerinde yeniden bir kral bulunacaktır.

Bu kaynakların önemi yalnız Yeşaya 11’in Maşiah ile ilgili olduğunu göstermeleri değildir. Hristiyan yorum da zaten bunu kabul eder. Daha önemli nokta, Maşiah’ın kişisel nitelikleri ile tarihsel görevlerinin aynı görüntü içinde tutulmasıdır.⁸⁵⁹ Bir kralın nasıl bir insan olduğu ile kral olarak ne yaptığı farklı sorulardır; fakat bir krallık metninde birbirinden kopuk değildir. “Adildir” kişisel bir niteliktir. “Yoksulları adaletle yargılayacak, kötüyü ortadan kaldıracak ve ülkede güvenlik kuracak” denildiğinde aynı niteliğin yönetimdeki sonucu anlatılır. Yeşaya 11 tam olarak böyle ilerler. HaŞem’in ruhu onun üzerindedir. Bu nedenle doğru yargılar. Doğru yargıladığı için zayıfın hakkı korunur. Onun yönetimi şiddetin sona erdiği düzenin parçasıdır. Bu düzen HaŞem bilgisinin dünyayı doldurmasıyla açıklanır. Aynı Yişay kökü ulusların yöneldiği bir işaret olur. İsrael’in dağılmışları toplanır. Bunlar rastgele yan yana konmuş bağımsız işaretler değildir. Bir kralın karakteri, yönetimi ve meydana getirdiği tarihsel durum birbirini tamamlamaktadır. Yahudi bir eserde Yeşaya 11’in Maşiah kralının tam krallık tasviri olarak aktarılması da bu bütünlüğü korur: ruh, bilgelik, adalet, dünya üzerindeki etkisi ve ulusların ona yönelmesi aynı kişinin krallık niteliği olarak verilir.⁸⁶⁰

Hristiyan yorumun ilk geliş için seçtiği ayetler incelendiğinde sorun daha da belirginleşir. O, 11:2’deki: רוּחַ עֵצָה וּגְבוּרָה — ruah etsa u-gevura ifadesindeki gevurayı İsa’nın mucize yapma gücüyle ilişkilendirir. Fakat gevura bu cümlede “mucize yapma yeteneği” anlamına gelen özel bir sözcük değildir. Güç, kudret, krallık yetkinliği anlam alanındadır. Radak da 11:2’yi bilgelik, anlayış, öğüt, güç, bilgi ve HaŞem korkusundan oluşan krallık donanımı olarak açıklar; kelimeyi mucize göstermek şeklinde tanımlamaz.⁸⁶¹ Üstelik 11:2’yi 11:3–5’ten ayırmak da kolay değildir. Ruhun kralın üzerine yerleşmesinin ardından metin hemen onun nasıl yargılayacağını açıklar. Yoksulu doğrulukla yargılar, güçlü karşısında ezileni korur ve kötülüğü bastırır. Radak 11:4’ü özellikle zengin ve güçlü karşısında yoksulun hakkını koruyan gerçek krallık adaleti olarak açıklar. Dolayısıyla ilk gelişte gerçekleştiği söylenen şey yalnız: “Bilgeydi.” şeklinde daraltıldığında Yeşaya’nın kendi düşüncesi yarıda bırakılmış olur. Yeşaya’nın söylediği, bilgelik sahibi bir öğretmenin ortaya çıkması değil, bu İlahi ruhla gerçek adalet düzenini kuran David soyundan bir kralın ortaya çıkmasıdır. Kurt ile kuzu meselesinde de yorum farklılıkları sonucu değiştirmez. Yahudi yorumcular bunun fiziksel hayvan doğasının değişmesi mi, yoksa insan toplumundaki şiddetin sona ermesinin bir benzetmesi mi olduğu konusunda farklı açıklamalar vermiştir. Radak iki yaklaşımı da aktarır. Fakat her iki okumanın ortak noktası aynıdır: Maşiah döneminde gerçek zarar ve şiddet düzeni sona erer. Radak kendi açıklamasında İsrael ülkesindeki vahşi hayvanların artık zarar vermeyeceğini, ayrıca Maşiah döneminde dünya çapındaki barışı Yeşaya 2 ve Zeharya 9 gibi metinlerle birlikte ele alır.⁸⁶²

11:6–9’u mecazi okumak ayetleri İsa’nın ilk yaşamında gerçekleşmiş hale getirmez. Mecazın gösterdiği gerçeklik yine tarihsel ve toplumsaldır: şiddetin sona ermesi ve HaŞem bilgisinin yeryüzünü doldurması. Hristiyan yorum buna, peygamberliğin birden fazla gerçekleşme yaşayabileceğini söyleyerek karşılık verir. Zeharya’daki Tsemakh sözlerinin Zerubavel dönemiyle ilişkisi varsa, Yeşaya 11’in bir bölümü neden İsa’nın ilk gelişinde, bütünü ise ikinci gelişinde gerçekleşmesin? Bu benzerlik iki ayrı yorum işlemini birbirine yaklaştırır. Öncelikle Hristiyan yorumun İngilizce branch başlığı altında topladığı metinlerin İbranicesi aynı değildir. Zeharya 3 ve 6 ile Yeremya 23’te kullanılan sözcük:⁸⁶³ צֶמַח — tsemakhtır. Yeşaya 11:1 ise:⁸⁶⁴ חֹטֶר — hoter ve: נֵצֶר — netser kelimelerini kullanır. Bunların hepsi bitki ve filiz dünyasına ait imgeler olabilir; fakat aynı İbranice teknik terim değildir. Bu nedenle Zeharya’daki tsemakh metninin tarihsel bir restorasyon kişisine uygulanabilmesi, kendi başına Yeşaya 11’deki her cümlenin farklı tarihlere dağıtılabileceği genel bir gramer kuralı oluşturmaz. Yeşaya’daki hoter sözcüğünün “sürgün/değnek” anlam alanı taşıdığı eski İbrani sözlük geleneğinde de görülür.⁸⁶⁵ Bir metnin daha önceki bir tarihsel örüntüsü bulunması ile aynı kişinin görevlerinin yarısının birinci gelişe, yarısının ikinci gelişe ayrılması aynı yorum işlemi değildir. Zerubavel bir restorasyon örneği olabilir ve daha büyük gelecek kurtuluşunu önceden biçimlendirebilir. Hizkiya bile rabbinik düşüncede Maşiah ile ilgili bir imkanla ilişkilendirilmiştir. Sanhedrin’de HaŞem’in Hizkiya’yı Maşiah, Sanheriv’i de Gog ve Magog yapmayı istediğini anlatan deraş bulunur. Fakat gelenek Hizkiya’nın görevlerin bir kısmını yaptığı için “Maşiah’ın ilk gelişi gerçekleşti, daha sonra aynı Hizkiya geri dönüp kalanını tamamlayacak” sonucuna gitmez. Tarihsel bir ön örnek ile aynı kişinin gerçekleşmeyen görevlerini başka bir gelişe ertelemek aynı şey değildir. Hristiyan yorumun Yeşaya 11 için yaptığı ikincisidir.⁸⁶⁶

11:10’daki “o gün” ifadesi aynı yirmi dört saat içinde gerçekleşen olaylarla sınırlı değildir; peygamberlikte bayom hahu daha geniş bir dönem gösterebilir. Hristiyan yorum bu zaman genişliğini iki geliş öğretisi lehine kullanır. Fakat bundan binlerce yıllık iki ayrı Maşiah gelişi sonucu çıkmaz. Üstelik 11:10 yeni ve ilgisiz bir özneye geçmez; bölümün ilk ayetindeki Yişay imgesini yeniden alır: “O gün Yişay’ın kökü uluslar için bir işaret olarak duracak.” Targum da bu kişiyi Yişay’ın soyundan gelen aynı krallık figürü olarak okur. 11:11’de bir kez daha “o gün” denir ve HaŞem’in İsrael’in kalanını toplaması anlatılır. 11:12 bunu İsrael ve Yehuda’nın yeryüzünün dört ucundan toplanmasıyla açıklar. Raşi’nin 11:1’i daha baştan bu sürgünlerin kurtuluşuna bağlaması tesadüf değildir.⁸⁶⁷ Yeşaya 11 Hristiyan yorumun önerdiği biçimde ruh ve bilgeliği ilk gelişe, gerçek krallığı, barışı, dünya bilgisini ve sürgünlerin toplanmasını ikinci gelişe bölmez. Metin tek bir hareket izler: HaŞem’in ruhuyla donatılmış David soyundan kral adil biçimde yönetir; kötülük bastırılır, barış yayılır, HaŞem bilgisi dünyayı doldurur, uluslar Yişay’ın köküne yönelir ve İsrael’in dağılmışları toplanır.

Bir ağacın ilk birkaç dalını bir kişiye, gövdesini ve meyvesini başka bir zamana ait saydığınızda ağacı iki kez görmüş olmazsınız. Yalnız tek ağacın parçalarını iki ayrı zamana dağıtmış olursunuz. Yeşaya 11’de de mesele budur. Kralın ruhsal nitelikleri onun daha sonra yerine getireceği görevlerden kopuk süslemeler değildir; o görevleri gerçekleştirecek kral olmasının nedenidir.⁸⁶⁸ Hristiyan yorumun iki geliş modeli Yeşaya 11’den çıkmaz; Hristiyan iki-geliş öğretisi önceden kabul edilip bölümün unsurları bu iki tarihe dağıtıldığında ortaya çıkar. Fakat Yeşaya 11 bu modeli kendi içinden üretmez. Metinde Maşiah’ın ilk kez ortaya çıkıp yalnız ruhsal niteliklerini göstereceği, sonra ayrılacağı ve çok uzun bir zaman sonra yeniden gelip krallık görevlerini tamamlayacağı söylenmez. Yeşaya’nın Maşiah’ı, yalnız bilge veya ruhsal güce sahip biri olarak değil, bu niteliklerle dünyada belirli sonuçlar meydana getiren David soyundan kral olarak tanımlanır. Barış, HaŞem bilgisinin yayılması ve İsrael’in toplanması bu portreye sonradan eklenmiş ayrıntılar değildir. Raşi, Radak ve Targum Yonatan’ın okumalarında da aynı Maşiah çağına bağlıdır.⁸⁶⁹ Bu nedenle İsa’nın bazı kişisel özelliklerini Yeşaya 11:2’ye benzetip bölümün açık tarihsel sonuçlarını ikinci gelişe bırakmak, Yeşaya 11’in kısmen gerçekleştiğini göstermemektedir. Gerçekleşmeyen unsurlar, Maşiah kimliğini sınayan metnin tam da en belirgin unsurlarıdır. İkinci geliş düşüncesi bunların gerçekleştiğine dair kanıt değil, neden henüz gerçekleşmediklerini açıklamak için getirilen Hristiyan cevaptır.⁸⁷⁰

Kaynaklar

856. Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 35–41. ↩

857. Kaynaklar: Yeşaya 11; Zeharya 3. ↩

858. Kaynaklar: Targum Yonatan; Targum. ↩

859. Kaynaklar: Yeşaya 11; Radak, Yeşaya 11 yorumu. ↩

860. Kaynak: Yeşaya 11. ↩

861. Kaynak: Radak. ↩

862. Kaynaklar: Yeşaya 2; Zeharya 9; Radak, Yeşaya 2 yorumu. ↩

863. Kaynaklar: Zeharya 3; Yeremya 23. ↩

864. Kaynak: Yeşaya 11:1. ↩

865. Kaynak: Yeşaya 11. ↩

866. Kaynak: Yeşaya 11. ↩

867. Kaynaklar: Targum; Raşi. ↩

868. Kaynak: Yeşaya 11. ↩

869. Kaynaklar: Yeşaya 11; Targum Yonatan; Targum; Raşi, Yeşaya 11 yorumu; Radak, Yeşaya 11 yorumu. ↩

870. Kaynaklar: Yeşaya 11:2; Yeşaya 11. ↩

Hristiyan yorum, Yeşaya 11’in İsa’nın yaşamında bütünüyle gerçekleşmediğini kabul eder. Onun savı daha dardır: Yişay’ın soyundan gelecek kişinin üzerinde HaŞem’in ruhu bulunacak, bu kişi bilgelik, anlayış ve güç sahibi olacaktır; İsa’nın öğretisindeki derinlik ile kendisine atfedilen olağanüstü işler de bu özelliklerin ilk karşılığı sayılabilir. Hristiyan yorum buna “küçük bir gerçekleşme” der ve Yeşaya’nın dünya düzenini değiştiren diğer sözlerini gelecekteki dönüşe bırakır. Yeşaya 11:2 gerçekten olağanüstü bir kral tasvir eder:⁸⁷² וְנָחָה עָלָיו רוּחַ יְהוָה רוּחַ חָכְמָה וּבִינָה רוּחַ עֵצָה וּגְבוּרָה רוּחַ דַּעַת וְיִרְאַת יְהוָה Ve-naha alav ruah HaŞem; ruah hokhma u-vina, ruah etsa u-gevura, ruah daat ve-yirat HaŞem. “HaŞem’in ruhu onun üzerinde duracak: bilgelik ve anlayış ruhu, öğüt ve güç ruhu, bilgi ve HaŞem korkusu ruhu.” Yahudi geleneği de bu nitelikleri Maşiah kralıyla ilişkilendirir. Bilgelik, anlayış, öğüt, güç, bilgi ve HaŞem korkusu tek bir kişide birleşir; fakat bu sözlerin işlevi yalnız “Maşiah bilge olacaktır” demek değildir. Tanah, bilgelik ve İlahi ruh dilini Maşiah olmayan kişiler için de kullanır. Bu yüzden bir insanın bilge olmasıyla Yeşaya’nın tasvir ettiği kralın kimliği aynı mesele değildir. Yeşaya’nın kralı olağanüstü bilgelik ve anlayış sahibidir. Bununla birlikte bilgelik, anlayış ve hatta Tanrı’nın ruhuyla donatılmak Tanah’ta yalnız Maşiah’a ait ifadeler değildir. Betsalel bunun en çarpıcı örneğidir. HaŞem Mişkan’ın yapımı için onu seçerken şöyle der: וָאֲמַלֵּא אֹתוֹ רוּחַ אֱלֹהִים בְּחָכְמָה וּבִתְבוּנָה וּבְדַעַת “Onu Tanrı’nın ruhuyla; bilgelik, anlayış ve bilgiyle doldurdum.” Şemot 31:3⁸⁷³ Dil Yeşaya 11’e dikkat çekici ölçüde yakındır: Tanrı’nın ruhu, bilgelik, anlayış ve bilgi. Betsalel Maşiah değildir. Bu nitelikler onun HaŞem tarafından belirli bir görev için donatıldığını gösterir; kişinin kimliğini tek başlarına belirlemez.

Yosef için kullanılan dil daha da dikkat çekicidir. Paro, Yosef hakkında: “Bunun gibi, içinde Tanrı’nın ruhu bulunan bir adam bulabilir miyiz?” der. Ardından: “Tanrı sana bütün bunları bildirdiğine göre senin gibi anlayışlı ve bilge kimse yoktur.” sözleri gelir. Böylece ruah Elohim — Tanrı’nın ruhu, navon — anlayışlı ve hakham — bilge nitelikleri aynı kişi üzerinde birleşmektedir. Yosef’in Tanrı’dan aldığı olağanüstü kavrayış onun Maşiah olduğunu göstermez. Bu nitelikler onun belirli bir görev için HaŞem tarafından donatıldığını gösterir. Yehoşua için: “Yehoşua bin Nun bilgelik ruhuyla doluydu.” denir. Şelomo’ya HaŞem: “Sana bilge ve anlayışlı bir yürek verdim; senden önce senin gibisi olmadı, senden sonra da senin gibisi çıkmayacak.” der. Daniel, Hananya, Mişael ve Azarya da “her bilgelikte kavrayışlı, bilgiyi bilen ve anlayış sahibi” gençler olarak tanımlanır. Tanah’ın kendi söz dağarcığı böylece ölçüyü verir: bilgelik, anlayış, bilgi ve Tanrı’nın ruhuyla donatılma son derece yüksek niteliklerdir, fakat kendi başlarına Maşiah kimliği oluşturmaz. Aynı nokta Hristiyan yorumun gevura kelimesine yüklediği anlam için de geçerlidir. Hristiyan yorum Yeşaya 11:2’deki “ruah etsa u-gevura” sözünü İsa’nın mucize yapma gücüyle ilişkilendirir ve “güç” kelimesini olağanüstü işler yapabilme yeteneğine indirger.

⁸⁷⁴Fakat gevura kelimesi kendi başına “mucize yapma yeteneği” demek değildir. Güç, kudret, dayanıklılık ve yönetim veya mücadele için gereken kuvvet alanına sahiptir. Nitekim Yahudi yorumunda Yeşaya’daki “etsa u-gevura — öğüt ve güç” ifadesi, II. Melahim 18:20’deki “etsa u-gevura la-milhama — savaş için öğüt ve güç” sözüyle karşılaştırılmıştır. Aynı açıklamada Maşiah’ın bilgelik, anlayış ve bilgi bakımından Betsalel ve Şelomo’ya benzer İlahi donanım taşıdığı; buna ek olarak kral olduğu için öğüt ve güç sahibi olacağı belirtilir. Fakat İbranicedeki gevura kelimesinden doğrudan “mucize gücü”, oradan da İsa’nın mucizeleri sonucu çıkmaz. Hristiyan kaynaklarının İsa’ya atfettiği olağanüstü bilgelik ve mucize anlatıları bütünüyle varsayılsa bile Yeşaya 11 onun kimliğini bu iki özellik üzerinden belirlemez. Betsalel, Yosef, Yehoşua ve Şelomo aynı temel noktayı gösterir: HaŞem’den gelen olağanüstü zihinsel veya ruhsal yetenek, kişinin hangi peygamberlik figürü olduğunu tek başına belirlemez.⁸⁷⁵ Yeşaya 11:2 başlangıçtır; kralın ayırt edici niteliği sonraki ayetlerde görev içinde görünür. Bir sonraki ayette şöyle denir: וַהֲרִיחוֹ בְּיִרְאַת יְהוָה וְלֹא־לְמַרְאֵה עֵינָיו יִשְׁפּוֹט וְלֹא־לְמִשְׁמַע אָזְנָיו יוֹכִיחַ “HaŞem korkusunda olağanüstü kavrayış sahibi olacak; gözlerinin gördüğüne göre yargılamayacak, kulaklarının işittiğine göre karar vermeyecek.”

Devamında: “Yoksulları doğrulukla yargılayacak, yeryüzünün ezilmişleri için adaletle karar verecek...” denir. Yeşaya’nın bilgeliği soyut bir entelektüel parlaklık değildir; kralın yönetiminde mişpat ve tsedaka, yani adalet ve doğruluk haline gelir. Sanhedrin 93b’deki eski deraş, “gözlerinin gördüğüne göre yargılamayacak” sözünü kişinin haklılığını olağan duyuların ötesinde ayırt ederek yargılamasıyla ilişkilendirir. Aynı anlatıda Bar Koziva Maşiah olduğunu söylediğinde Bilgeler bu niteliği sınar ve onu gösteremediğini düşündüklerinde iddiasını kabul etmez.⁸⁷⁶ Bu, ayetin peşatının tek açıklaması değildir; rabbinik deraştır. Yine de meselenin ölçüsünü çok iyi gösterir. Bilgeler, “Bar Koziva cesurdu, etkileyiciydi ve İsrael’e önderlik etti; öyleyse Yeşaya 11 kısmen onda gerçekleşmiş sayılabilir” demez.⁸⁷⁷ Maşiah iddiası, metindeki ayırt edici özelliklerle sınanır. Bir insan için “çok zeki, güçlü ve dürüst olacak; belirli bir ülkenin kralı olarak dünya çapında barış kuracak” denildiğini düşünelim. Daha sonra çok zeki ve güçlü biri ortaya çıkarsa tarifin iki genel özelliğine benzediğini söyleyebiliriz. Fakat onun tarif edilen kral olduğunu belirleyen şey yalnız bu benzerlik değildir; krallık ve kendisine bağlanan tarihsel sonuçlar çok daha ayırt edicidir. Yeşaya 11 de bu biçimde işler. Bilgelik ve anlayış başlangıçtır; bu bilgelik sayesinde kral görünüşe aldanmadan adalet kurar.⁸⁷⁸ Yoksulun hakkını korur. Kötülük üzerinde gerçek yetki kullanır. Onun döneminde zarar verme düzeni sona erer. Yeryüzü HaŞem bilgisiyle dolar. Uluslar Yişay’ın köküne yönelir. İsrael’in dağılmışları toplanır. Yahudi kaynaklarında Yeşaya 11’in Maşiah kralının tam tasviri olarak aktarılması bu nedenle anlamlıdır: ruh, bilgelik, adalet ve onun yönetiminin daha geniş sonuçları aynı kralın nitelikleri olarak verilir. Hristiyan yorum buna, bir peygamberliğin bazı unsurlarının önce, diğerlerinin daha sonra gerçekleşebileceğini söyleyerek karşı çıkar. Hristiyan yorum, İsa’nın bilgelik ve ruh niteliklerini ilk gelişe, krallığın sonuçlarını ise daha sonraki gelişe yerleştirir. “Dal” metinlerinin birden fazla uygulama taşıyabilmesi de ona göre böyle bir okumaya imkan verir.

Fakat tarih içinde bir kişide görülen benzerlik ile o kişinin Maşiah olduğunun kısmen kanıtlanması aynı şey değildir. Şelomo’nun bilgeliği gelecekteki ideal kralı hatırlatabilir. Hizkiya’nın krallığı daha büyük bir kurtuluşun ön örneği olarak okunabilir. Zerubavel restorasyonun bir aşamasında belirleyici rol oynayabilir. Bunların hiçbiri, söz konusu kişinin Maşiah olduğu ve daha sonra dönüp geride kalan görevleri tamamlayacağı sonucunu doğurmaz. Betsalel’de ruh, bilgelik, anlayış ve bilgi vardır; Yosef’te Tanrı’nın ruhu, bilgelik ve anlayış; Şelomo’da benzersiz bilgelik ve yargı kavrayışı; Yehoşua’da bilgelik ruhu. Yeşaya 11’in kelimeleriyle gerçek benzerlikler bulunması kimlik kanıtı değildir.⁸⁷⁹ Hristiyan yorum İsa için bu benzerlik ilişkisine “ilk gerçekleşme” adını verir. Fakat bu ad ancak İsa’yı diğer bilge ve ruhla donatılmış kişilerden ayıran Yeşaya unsurları da gerçekleştiğinde kimlik bakımından ağırlık kazanır.

Oysa en ayırt edici unsurlar ikinci gelişe bırakılır. Hristiyan kaynakları İsa’yı bilge, Tanrı korkusuyla yaşayan ve ruhsal kavrayışı güçlü bir kişi olarak tasvir eder. Bu tasvir bütünüyle kabul edilse bile Yeşaya’nın Maşiah’ını Maşiah yapan şey yalnız bunlar değildir. Sanhedrin’in deraşında bile Maşiah’ın bilgeliği “çok bilgili bir din öğretmeni” olmakla sınırlanmaz; yönetici olarak adaleti ayırt edebilmesi kimlik sınamasının parçasıdır.⁸⁸⁰ Üstelik Yeşaya’nın ilerleyişinde zihinsel nitelikler ile tarihsel sonuçlar arasında neden-sonuç ilişkisi vardır. Kral bilgedir ki doğru yönetsin. Anlayış sahibidir ki görünüşe aldanmasın. HaŞem korkusu ondadır ki adaleti bozulmasın. Öğüt ve güç sahibidir ki krallık görevini yerine getirsin. Bilgelik, tamamlanmış bir görev değildir. Görevi yerine getirecek kralın donanımıdır. Bir cerrah için olağanüstü el becerisi önemli olabilir. Fakat bir kişinin iyi el becerisine sahip olduğunu görmek onun tarif edilen ameliyatı başarıyla yaptığını göstermez. Yetenek başka şeydir; yeteneğin kendisine verilen görevi meydana getirmesi başka şeydir. Yeşaya 11’de de ruh, bilgelik ve anlayış Maşiah’ın görevlerinin yerine geçmez. Onları mümkün kılan niteliklerdir.

⁸⁸¹Hristiyan yorumun okumasında İsa’yla ilişkilendirilmesi en kolay ve en genel nitelikler “ilk gerçekleşme” sayılır; kimliği gerçekten sınayabilecek kamusal ve tarihsel sonuçlar geleceğe bırakılır. Bilgelik şimdi, kusursuz adalet sonra; ruh şimdi, dünya barışı sonra; manevi kavrayış şimdi, HaŞem bilgisinin yeryüzünü doldurması ve İsrael’in toplanması sonra. Yeşaya böyle bir bölünme kurmaz. HaŞem’in ruhuyla donatılmış Yişay soyundan kral, bu donanım sayesinde adaletle yönetir ve yönetiminin tarihsel sonuçlarını meydana getirir. Hristiyan kaynaklarının İsa’ya yüklediği bilgelik niteliği Yeşaya 11:2’deki genel bilgelik diliyle eşleştirilir; bu eşleştirme onu Maşiah olarak doğrulayan bir “ilk gerçekleşme” değildir. Tanah, aynı tür İlahi bilgelik dilini Maşiah olmayan kişiler için de kullanır.⁸⁸² Yeşaya 11’in ayırt edici gücü “bilge bir adam gelecek” sözünde değil, İlahi ruhun, bilgeliğin, adaletin, krallığın ve dünyada meydana gelen sonuçların tek kişide birleşmesindedir. İlk ve en genel nitelikleri İsa’ya verip esas tarihsel sonuçları ikinci gelişe taşımak, bölümün kısmen gerçekleştiğini kanıtlamaz; Maşiah kimliğini sınayan sonuçların henüz gerçekleşmediğini gösterir.

Kaynaklar

871. Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 35–41. ↩

872. Kaynak: Yeşaya 11:2. ↩

873. Kaynak: Şemot 31:3. ↩

874. Kaynak: Yeşaya 11:2. ↩

875. Kaynak: Yeşaya 11. ↩

876. Kaynaklar: Yeşaya 11; Bavli, Sanhedrin 93b. ↩

877. Kaynak: Yeşaya 11. ↩

878. Kaynak: Yeşaya 11. ↩

879. Kaynak: Yeşaya 11. ↩

880. Kaynak: Yeşaya 11. ↩

881. Kaynak: Yeşaya 11. ↩

882. Kaynak: Yeşaya 11. ↩

Hristiyan yorumun iki geliş öğretisi tek bir ayete dayanmaz. Farklı görünen Maşiah tasvirlerini bir araya getirerek bir zorunluluk kurar: Maşiah bir yerde alçakgönüllü, reddedilen ve acı çeken; başka yerde güç ve görkem içinde dünya krallığını kuran kişi olarak anlatılır. İsrael’in karşı konulamaz biçimde krallığını kuran Maşiah’ı reddetmesi düşünülemeyeceğine göre, reddedilen Maşiah önce daha alçak bir durumda gelmiş olmalıdır. Daniel 7’deki görkemli geliş ise ikinci geliş olur. Hristiyan yoruma göre bütün Maşiah sözlerinin doğru olması aynı kişinin iki kez gelmesini gerektirir. Bu sistemin yapısı, Hristiyan iki-geliş öğretisinin önceden kabulüne dayanır. Fakat Tanah’ın kendi metninde aynı Maşiah’ın iki ayrı gelişinin bulunması daha özel bir iddiadır. Bunun için aynı kişinin ilk ortaya çıkışının sona erdiğini, ayrıldığını ve daha sonra yeniden geldiğini gösteren bir bağ beklenir. Farklı metinlerin daha sonra iki gelişe dağıtılabilmesi, Tanah’ın bu dağılımı kendisinin kurduğu anlamına gelmez.

Hristiyan yorumun şeması İsa’nın yaşam öyküsüyle tamamlanır: Maşiah gelir, İsrael onu reddeder, ölür, dirilir, göğe yükselir; uzun bir dönemden sonra aynı kişi yeniden gelir, İsrael onu kabul eder ve Maşiah krallığı kurulur. Bu zincirin tek bir Tanah metninde bulunmadığını Hristiyan yorum farklı peygamberlikleri birleştirerek aşmaya çalışır. En önemli rabbinik dayanaklarından biri Sanhedrin 98a’dır; fakat Gemara aynı metinleri başka türlü uzlaştırır.⁹²⁶ Rabbi Yehoşua ben Levi önce Yeşaya 60:22’de görünürde karşıt duran iki ifadeyi ele alır. Bir tarafta: בְּעִתָּה — be-ita “vaktinde” vardır. Diğer tarafta: אֲחִישֶׁנָּה — ahişena “onu hızlandıracağım” vardır. Açıklaması şöyledir: זָכוּ — אֲחִישֶׁנָּה; לֹא זָכוּ — בְּעִתָּה “Layıklarsa onu hızlandıracağım; layık değillerse vaktinde.” Hemen ardından Daniel 7:13 ile Zeharya 9:9 arasındaki farklılık aynı yöntemle açıklanır:⁹²⁷ זָכוּ — עִם עֲנָנֵי שְׁמַיָּא; לֹא זָכוּ — עָנִי וְרוֹכֵב עַל חֲמוֹר “Layıklarsa göğün bulutlarıyla; layık değillerse alçakgönüllü ve eşeğe binmiş olarak.” Yapı açıktır: iki geliş değil, şartlara bağlı iki ihtimal vardır. Hristiyan yorumun mantığı bir önceki ahişena / be-ita açıklamasına uygulanırsa kurtuluşun önce hızlandırılmış, sonra belirlenmiş zamanda ikinci kez gerçekleşmesi gerekirdi. Gemara böyle bir şey söylemez; aynı kurtuluşun iki muhtemel zamanlamasını verir.

Bir sonraki cümlede yöntem değişmez: layıklarsa bulutlarla, layık değillerse eşek üzerinde. Sanhedrin 98a “Maşiah önce eşek üzerinde gelecek, sonra göğün bulutlarıyla yeniden gelecek” demez.⁹²⁸ Hristiyan yorum alternatif iki tasviri ardışık iki olaya çevirir ve her ikisinin de ayrı ayrı yaşanmasının Tanrı’nın sözünün güvenilirliği için zorunlu olduğunu savunur. Gemara’nın cevabı ise hazırdır: şartlı iki tasvirin ikisinin de tarih içinde ayrı ayrı gerçekleşmesi gerekmez; hangi şart oluşursa ona bağlı biçim gerçekleşir. Sanhedrin 98a bu nedenle Hristiyan yorumun iki geliş sonucunu öğretmez.⁹²⁹ Üstelik Zeharya 9’un kendi yapısı da aynı Maşiah’ı iki gelişi olan bir kişi şeklinde sunmaz. 9:9’da kral tanıtılır: “İşte kralın sana geliyor... alçakgönüllü ve eşeğe binmiş.” 9:10 aynı krallık görünümünü sürdürür: savaş arabaları kaldırılır, savaş yayı ortadan kalkar, kral uluslara barış bildirir ve egemenliği genişler. Yahudi yorum geleneği Yeşaya 11’deki dünya barışıyla Zeharya 9:10’daki “uluslara barış bildirecek” sözünü aynı Maşiah ufku içinde ele alır. 9:9 ile 9:10 arasında kralın öldüğünü, dirildiğini, göğe çıktığını, uzun bir ara verdiğini veya geri döndüğünü söyleyen hiçbir cümle yoktur.⁹³⁰⁹³¹

Metin kralın gelişiyle başlar, krallığının barışçı niteliğine ve egemenliğinin genişlemesine geçer. Hristiyan yorum bu iki ayet arasına uzun bir tarih dönemi yerleştirir. Peygamberlik sözleri uzak olayları aynı görüm içinde yan yana sunabilir; fakat bu dil özelliği iki ayrı geliş öğretisini üretmez. Hristiyan yorumun ikinci rabbinik desteği, eski Yahudi metinlerindeki “iki Maşiah” geleneğidir; birinin acı çekip öleceğini, diğerinin egemenlik süreceğini söyler ve buradan iki geliş sonucuna gider. Burada iki ayrı düşünce birbirine çevrilir. Sukka 52a’da Zeharya 12’deki büyük yasın nedeni tartışılır. Bir görüş bunu:⁹³² מָשִׁיחַ בֶּן יוֹסֵף שֶׁנֶּהֱרַג “öldürülen Maşiah ben Yosef” ile açıklar. Diğer görüş ise yasın öldürülen yetser hara ile ilgili olduğunu söyler. İlk görüş kabul edilse bile burada anlatılan şey aynı Maşiah’ın ilk kez gelip ölmesi ve sonra ikinci kez geri gelmesi değildir. Maşiah ben Yosef bir figürdür. Maşiah ben David başka bir figürdür. Maharal’ın bu geleneği açıklamasında da ayrım açıktır. Maşiah ben Yosef’in konumu sona erebilir ve uluslar ona üstün gelerek onu öldürebilir. Maşiah ben David’in konumu ise kalıcıdır. Bu gelenek Hristiyan iki geliş öğretisinden yapısal olarak farklıdır. İki kişi hakkında kurulan bir yorum, tek kişinin iki gelişine kanıt olmaz. Üstelik aynı kaynaklar Yahudi yorumunun farklı Maşiah işlevlerini açıklamak için Hristiyan iki geliş modeline ihtiyaç duymadığını gösterir. Sanhedrin 98a aynı gelişin şartlara bağlı iki biçimini, Sukka 52a’daki bir görüş ise iki ayrı Maşiah figürünü sunar. Hiçbiri İsa’nın önce gelip öldüğü, göğe çıktığı ve çok sonra geri döneceği şemayı öğretmez.⁹³³ Hristiyan yorumun Daniel 9’dan çıkardığı başka bir destek de aynı ölçüde zayıftır. Daniel’deki kişinin Maşiah Nagid olarak adlandırılmasını, başka Maşiah ile ilgili metinlerde gelecekteki kişinin “kral” olmasından ayırır. Ona göre “önder/prens” ile “kral” arasındaki fark iki gelişe dair bir işaret olabilir: önce Maşiah Nagid, sonra egemen kral. Fakat nagid kelimesi böyle bir iki aşamalı geliş anlamı taşımaz.

Şaul hakkında HaŞem Şemuel’e şöyle der: וּמְשַׁחְתּוֹ לְנָגִיד עַל־עַמִּי יִשְׂרָאֵל “Onu halkım İsrael üzerine nagid olarak meshedeceksin.” Burada nagid doğrudan İsrael’in meshedilmiş yöneticisi için kullanılır. Bir kişinin hem nagid, yani önder/yönetici, hem de kral olması iki ayrı geliş gerektirmez. Aynı yönetici farklı yönlerini belirten farklı unvanlarla anılabilir. Daniel 9’daki nagid unvanından da “birinci gelişte nagid, ikinci gelişte kral” biçiminde bir kronoloji çıkmaz.⁹³⁴ Tanah gelecekteki Maşiah krallığını daha açık metinlerde farklı biçimde anlatır. Peygamberler kralın kişisel nitelikleri ile meydana getireceği tarihsel sonuçları birbirine bağlar. Yeşaya 11’de Yişay’ın kökünden gelen kişi HaŞem’in ruhuyla donatılır, adaletle yönetir, barış genişler, HaŞem bilgisi yeryüzünü doldurur ve İsrael’in sürgünleri toplanır.⁹³⁵ Yeremya 23’te HaŞem David’e Tsemakh Tsadik — doğru bir filiz çıkaracağını söyler. Bu kişi kral olarak yönetir; onun günlerinde Yehuda kurtulur ve İsrael güven içinde yaşar. Yehezkel 37’de dağılmış İsrael toplanır, tek halk haline gelir, “kulum David” onların kralı olur, halk HaŞem’in yasalarını izler, barış antlaşması kurulur ve Mikdaş onların arasında bulunur.

⁹³⁶Bu görevler bir yönetimin gelişme süreci içinde gerçekleşebilir. Maşiah çağının gelişme aşamaları olabilir; peygamberlik uzun tarih süreçlerini dar bir görüş alanında verebilir. Bir yönetimin gelişmesi ile bir kralın ayrılıp yeniden gelmesi farklı olaylardır. Bir kralın yönetimini kurup sonra barışı genişletmesi bir süreçtir; sürgünleri toplamaya başlayıp ülkeyi sağlamlaştırması da bir süreçtir. Bunların hiçbiri kralın ilk kez ortaya çıkıp ölmesini, dünyadan ayrılmasını ve uzun zaman sonra ikinci kez gelmesini gerektirmez. İki geliş öğretisi daha özel bir iddiadır: aynı kişinin tarih içinde iki ayrı ortaya çıkışını gerektirir. Tanah’ın açık Maşiah krallığı metinleri bu yapıyı vermez. Hristiyan yorum buna, peygamberlerin olaylar arasındaki zaman uzaklığını her zaman açıklamadığını ve daha sonraki vahyin Tanah’ta yan yana duran unsurları İsa’nın iki gelişiyle ayırdığını söyleyerek karşılık verebilir. Bu cevap Tanah’tan değil, daha sonraki Hristiyan vahiy iddiasının önceden kabulünden gelir. Fakat ayrımı daha sonraki vahiy sağlıyorsa iki geliş öğretisinin Tanah tarafından açıkça öğretildiği söylenemez. Tanah’taki sözler daha sonraki Hristiyan öğretisi ışığında iki gelişe dağıtılır. Bir haritaya sonradan iki yol çizmek, o yolların haritada baştan çizilmiş olduğunu göstermez. Hristiyan iddiası yalnız “iki geliş öğretisi Tanah’la bağdaştırılabilir” değildir; bütün Maşiah peygamberliklerinin doğruluğunun iki gelişi zorunlu kıldığını söyler. Sanhedrin 98a bu zorunluluğu öğretmez, şartlı iki ihtimal verir. Sukka 52a tek kişinin iki gelişini değil, bir görüşünde Maşiah ben Yosef ile Maşiah ben David gibi iki ayrı figürü anlatır. Daniel’deki nagid de ilk gelişin teknik adı değildir.⁹³⁷

Zeharya 9 eşeğe binen kral ile barış getiren kral arasına ölüm ve geri dönüş yerleştirmez. Yeşaya 11, Yeremya 23 ve Yehezkel 37 ise gelecekteki kralın nitelikleri ile yönetiminin sonuçlarını aynı Maşiah ufkunda sunar. İsa’nın yaşamında gerçekleşmeyen krallık, dünya barışı, İsrael’in toplanması ve benzeri vaatleri ikinci gelişe taşımak Hristiyan sisteminin kendi açıklamasıdır; fakat bu, iki gelişin Tanah’tan bağımsız biçimde kanıtlandığı anlamına gelmez.⁹³⁸ Tanah Maşiah’ın önce gelip reddedileceğini, öleceğini, dirileceğini, göğe çıkacağını ve uzun bir dönemden sonra aynı kişinin yeniden dönerek eksik görevlerini tamamlayacağını öğretmez. Böyle bir okuma ancak Hristiyan iki-geliş öğretisi metne taşındığında kurulur; Tanah’ın kendi cümlelerinden çıkmaz. Hristiyan yorumun kullandığı rabbinik kaynaklar da bu boşluğu kapatmaz. Sanhedrin 98a aynı gelişin şartlara bağlı iki biçimini, Sukka 52a’daki bir görüş ise iki farklı Maşiah figürünü anlatır. Bunları tek kişinin iki ayrı gelişi haline getiren bağ kaynakların kendisinde değil, Hristiyan yorum sistemindedir.⁹³⁹

Yeşaya 11:1’de ise Yişay’ın kütüğü açıkça adlandırılır; hoter, “filiz”, ve netser, “dal”, bu hanedanla ilişkilendirilir. İki ayet aynı bitki dünyasından imgeler kullanır; fakat 53:2’deki her kelime 11:1’dekiyle aynı değildir. Ortak benzetme, iki ayetin bütün görevlerini ve öznelerini kendiliğinden eşitlemez. İsrael’in tamamı da 60:21’de HaŞem’in diktiği fidan, Hoşea 14:6–8’de kök salan ve dallanan halk olarak anlatılır.^[1]

Kaynaklar

1. Yeşaya 11:1; Yeşaya 60:21; Hoşea 14:6–8, İbranice numaralandırma.

925. Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 35–38. ↩

926. Kaynak: Bavli, Sanhedrin 98a. ↩

927. Kaynaklar: Daniel 7:13; Zeharya 9:9. ↩

928. Kaynak: Bavli, Sanhedrin 98a. ↩

929. Kaynak: Bavli, Sanhedrin 98a. ↩

930. Kaynaklar: Yeşaya 11; Zeharya 9:10. ↩

931. Kabalat.com, “İsa, kaç tane eşeğe bindi?”; Zeharya 9:9–10 üzerine ilgili Maşiah incelemeleri. ↩

932. Kaynaklar: Zeharya 12; Bavli, Sukka 52a. ↩

933. Kaynak: Bavli, Sanhedrin 98a. ↩

934. Kaynak: Daniel 9. ↩

935. Kaynak: Yeşaya 11. ↩

936. Kaynaklar: Yeremya 23; Yehezkel 37. ↩

937. Kaynak: Bavli, Sanhedrin 98a. ↩

938. Kaynaklar: Zeharya 9; Yeşaya 11; Yeremya 23. ↩

939. Kaynak: Bavli, Sanhedrin 98a. ↩

Hristiyan yorum bütün Maşiah peygamberliklerinin tek gelişte gerçekleşmesinin imkansız olduğunu söyler. Yeşaya 53:2’yi reddedilen ve aşağılanan Maşiah’a bağlar; Daniel 7:13–14’ü ise güç ve görkem içinde gelen Maşiah olarak okur. Ardından ilkini İsa’nın geçmişteki yaşamına, ikincisini gelecekteki ikinci gelişine yerleştirir. Maşiah krallığı, dünya barışı ve diğer gerçekleşmemiş vaatler de bu ikinci gelişte yerine getirilecektir. Hristiyan yorum bunu açıkça söyler: Maşiah’ın güç ve görkem içinde gelişi, onun “ikinci gelişi” olmalıdır.⁹⁴¹ Bu çözüm farklı tasvirleri aynı kişinin iki dönemine dağıtır. Tanah hiçbir yerde şöyle demez: Maşiah önce gelecek, İsrael tarafından reddedilecek, öldürülecek, dirilecek, göğe çıkacak, orada uzun bir süre kalacak ve sonra ikinci kez yeryüzüne dönerek ilk gelişinde gerçekleştirmediği Maşiah görevlerini tamamlayacaktır. Bu diziyi kuran ayrılış ve geri geliş bağı Zeharya 9’da, Daniel 7’de ve Yeşaya 53’te bulunmaz. Tanah’ın hiçbir Maşiah metninde bu olaylar tek bir öğreti halinde verilmez. İki geliş öğretisi Tanah’tan çıkarılmaz. Hristiyanlığın İsa hakkındaki önceden kabul edilmiş inancı Tanah’a sokulmaktadır. Hristiyan yorumun yöntemi şöyle işlemektedir: Önce İsa Maşiah kabul edilir. Sonra İsa’nın yaşamına benzediği düşünülen ayetler “ilk geliş” olarak seçilir. İsa’nın gerçekleştirmediği Maşiah görevleriyle karşılaşılınca bunlar “ikinci geliş” adı verilen gelecekteki bir döneme aktarılır. Daha sonra bu iki grup arasındaki fark, iki geliş öğretisinin kanıtı olarak gösterilir.⁹⁴² Bu akıl yürütme döngüseldir; ayet grupları baştan iki-geliş öğretisi kabul edilerek oluşturulur. Oysa Tanah’ın Maşiah tasviri yalnız acı çekme veya reddedilme temasına dayanmaz. David soyundan krallığın yeniden kurulması, İsrael’in toplanması, savaş düzeninin sona ermesi, Tanrı bilgisinin dünyayı doldurması ve İsrael’in ulusal kurtuluşu gibi somut sonuçlar da aynı beklentinin parçasıdır. Bu sonuçların gerçekleşmemesi, adayın kimliği bakımından bağımsız veridir.

Hristiyan ikinci geliş öğretisi, İsa’nın yaşamında gerçekleşmeyen Maşiah krallığı, dünya barışı ve İsrael’in toplanması vaatlerini geleceğe taşır. Bu gelecekte gerçekleşme iddiası, söz konusu görevlerin şimdi yerine getirildiğinin kanıtı değildir. Adayın Maşiah olduğu önce kabul edilip eksik sonuçlar ikinci gelişe ayrılırsa, sonuçların eksikliği kimliği sınamak için kullanılamaz hale gelir. Aynı yöntem başka adaylara da uygulanabilir. Dolayısıyla iki gelişin Tanah tarafından zorunlu kılındığı iddiası, Tanah’ın kendi metninde aynı kişinin ayrılmasını ve yeniden gelişini bağlayan bir dayanak gerektirir. Verilen kaynaklarda böyle bir bağ gösterilmez.

İkinci geliş öğretisinin Hristiyan polemiğindeki temel işlevi tam olarak budur: İsa’nın yerine getirmediği Maşiah görevlerini, onun Maşiah oluşuna karşı kanıt olmaktan çıkarmak. Zeharya 9 bu okuma için doğrudan bir sınama noktasıdır.⁹⁴³ “Çok sevin, ey Tsiyon kızı... İşte kralın sana geliyor; tsadik ve kurtuluşa ermiş, alçakgönüllü ve eşeğe binmiş...” Ardından bir sonraki ayette aynı krallık tasviri devam eder: “Efrayim’den savaş arabasını, Yeruşalayim’den savaş atını kaldıracağım; savaş yayı kırılacak. O uluslara barış bildirecek ve egemenliği denizden denize uzanacak.” Zeharya 9:9–10⁹⁴⁴ Hristiyan okumasının karşısındaki sorun çok büyüktür. Çünkü eşeğe binmiş kral ile barışı kuran kral arasında yeni bir geliş bildirilmez. Metin “ilk kez geldi” demez. “Öldürüldü” demez. “Dirildi” demez. “Göğe çıktı” demez. “Uzun zaman sonra tekrar gelecek” demez. Zeharya aynı kralın gelişini anlatmaya devam eder. Hristiyan teolojisi ise tam bu iki ayetin arasına ölüm, diriliş, göğe yükseliş ve yaklaşık iki bin yıllık bir ara yerleştirmek zorundadır. Bunların hiçbirini Zeharya söylemez. Burada artık yalnız Tanah’ın “iki gelişten söz etmediğini” söylemek yetersizdir. Tanah’ın verdiği yapı ile Hristiyanlığın kurduğu yapı birbirinden farklıdır.

Zeharya’nın akışı kesintisizdir. Kral gelir; savaş araçları kaldırılır, uluslara barış bildirilir ve egemenliği genişler. Hristiyan iki-geliş şeması ise farklı bir sıra varsayar. Kral gelir, öldürülür, dirilir ve göğe çıkar; uzun bir tarih aralığından sonra yeniden gelir, savaşları sona erdirir ve krallığı kurar. İkinci dizinin ölüm, diriliş, göğe yükseliş ve uzun ara gibi unsurları Zeharya 9’dan gelmez. Hristiyan yorum bu unsurları Hristiyan iki-geliş teolojisinden alıp Zeharya’nın kesintisiz krallık anlatısının içine yerleştirir. Sanhedrin 98a da aynı iki tasviri ele aldığı için özellikle önemlidir; Gemara Daniel 7:13’teki “göğün bulutlarıyla” geliş ile Zeharya 9:9’daki eşeğe binen alçakgönüllü kralı şartlı iki ihtimal halinde açıklar.⁹⁴⁵ Rabbi Yehoşua ben Levi’nin açıklaması şöyledir: İsrael layık olursa Maşiah göğün bulutlarıyla gelir. Layık olmazsa alçakgönüllü ve eşeğe binmiş olarak gelir. Bunun anlamı açıktır. Sanhedrin bunu ardışık bir kronoloji olarak anlatmaz. Gemara eşek üzerindeki geliş ile bulutlarla gelişi ardışık iki dönem olarak değil, İsrael’in durumuna bağlı iki alternatif biçim olarak açıklar: layık olurlarsa birincisi, layık olmazlarsa diğeri. Hristiyan yorum ise iki alternatifi aynı kişinin ardışık iki gelişi haline getirir. Bu, kaynakta bulunan anlam değildir. Daha önemlisi, Hristiyan yorum bunu yapmak zorundadır. Çünkü İsa’nın eşek üzerinde Yeruşalayim’e girişini ilk gelişin kanıtı sayar, Daniel’deki görkemi ise gerçekleşmediği için ikinci gelişe aktarır. Sanhedrin’in şartlı alternatifini Hristiyan kronolojisine dönüştürür. Bu yüzden Sanhedrin 98a iki geliş öğretisinin rabbinik kanıtı değildir. Hristiyan yorumun kaynağı kendi öğretisine uydurduğunu gösteren bir örnektir.⁹⁴⁶ Sukka 52a ikinci bir ayrımı ortaya koyar. Tartışmadaki iki figür Maşiah ben Yosef ile Maşiah ben David’dir. Bunlar aynı kişinin iki ziyareti değildir. Maharal’ın açıklaması da bunu açık biçimde korur. Maşiah ben Yosef öldürülür; Maşiah ben David bunu görür ve Tanrı’dan yaşam ister. Maharal daha sonra birincisinin gücünün sona erebileceğini, ikincisinin ise kalıcı olduğunu açıklar.

Hristiyan yorum, iki ayrı kişiyi tek kişinin iki ayrı gelişi olarak okumaya dayanır. Sukka 52a’nın verdiği yapı iki ayrı figürdür; Hristiyan yorum ise bunu tek kişinin birinci ve ikinci gelişi olarak okur. İki kişiyi bir kişinin iki ayrı ortaya çıkışı haline getirmek kaynakta bulunan bir açıklama değildir. Yeşaya 53’ün kullanımı da benzer bir varsayım zincirine dayanır. Önce bölümdeki kul Maşiah kabul edilir, ardından bu Maşiah İsa ile özdeşleştirilir ve reddedilme ile acı çekme “ilk geliş” adı altında toplanır. Oysa Yeşaya kitabı “kul” sözcüğünü Yaakov ve İsrael için defalarca kullanır: Yeşaya 41:8–9, 44:1–2, 44:21, 45:4, 48:20 ve 49:3.⁹⁴⁷ Yahudi kaynaklarında Maşiah’a uygulanan bazı yorumlar vardır. Fakat deraş ile peşat aynı şey değildir. Hristiyan yorumun kurduğu zincir daha uzundur: 53. bölümdeki kulun Tanah’ın açık anlamında David soyundan Maşiah ve Daniel 7’deki figürle aynı kişi olduğunu; ardından öldüğünü, dirildiğini, göğe çıktığını ve yeniden geleceğini göstermesi gerekir.

⁹⁴⁸Bu halkaların hiçbiri sırf Yeşaya 53 ile Daniel 7 yan yana getirildiği için oluşmaz. Daniel 7:13–14’te “insanoğluna benzer biri” görülür ve Yahudi geleneğinde bunu Maşiah’a uygulayan deraşlar gerçekten vardır; Sanhedrin 98a bunlardan biridir. ⁹⁴⁹Fakat Daniel’in kendi açıklamasında krallığın kime verileceği birkaç kez belirtilir: “Yüceler Yücesi’nin kutsalları krallığı alacaklar.” Daha sonra: “Krallık, egemenlik ve bütün göklerin altındaki krallıkların büyüklüğü Yüceler Yücesi’nin kutsal halkına verilecek.” Zohar da Daniel 7:27’yi İsrael’in gelecekte egemenliğe kavuşmasıyla ilişkilendirir.⁹⁵⁰ Daniel 7’nin Maşiah’a ilişkin deraşları vardır; fakat bundan Yeşaya 53’teki kul ile Daniel 7’deki figürün aynı kişi olduğu ve aralarındaki ilişkinin iki ayrı geliş oluşturduğu sonucu çıkmaz.

“Yeşaya 53’te öldürülen İsa, Daniel 7’de yüzyıllar sonra ikinci kez geri dönmektedir” sonucu Daniel’den çıkmaz; Daniel bu iki bölümü kendi içinde İsa’nın iki gelişine bağlamaz.⁹⁵¹ Hristiyan yorum daha sonra Moşe, Yehoşua, Yosef, Eliyahu, David, Gid’on ve Yiftah gibi kişilerin yaşamlarından reddedilme ve daha sonra kabul edilme örüntüleri toplar. Bu anlatılardan seçilen bazı biyografik motifler örtüşür; fakat bu eşleştirme gelecekteki Maşiah’ın ölüm, diriliş, göğe yükseliş ve yeniden geliş biyografisini önceden haber vermez. Bu örneklerin hiçbiri gelecekteki Maşiah’ın önce gelip öldürüleceğini, dirileceğini, göğe çıkacağını ve yüzyıllar sonra yeniden döneceğini öğretmez. Tarihsel benzerlik peygamberlik değildir. “Önce reddedildi, sonra kabul edildi” örüntüsü birçok hayat öyküsünde bulunabilir; bu nedenle sırf bu ortaklık bir kişiyi İsa’nın iki gelişinin önceden verilmiş modeli haline getirmez. Aksi halde Tanah’taki yükseliş, düşüş, sürgün, dönüş ve zafer anlatılarından istenen teoloji üretilebilir.

Eliyahu örneği bu farkı daha da belirgin kılar. Tanah gelecekte Eliyahu’nun yeniden gönderileceğini açıkça söyler ve Malahi onun adını verir. Demek ki Tanah bir kişiye ilişkin ikinci bir gönderilişi öğretmek istediğinde bunu açık bir cümleyle söyleyebilir. Maşiah için ise “önce gelecek, ölecek, göğe çıkacak ve yeniden gelecek” biçiminde bir Tanah cümlesi bulunmaz. Hristiyan iki-geliş öğretisinin ihtiyaç duyduğu bağ tam da budur. Rambam’ın Hilhot Melahim 11’de verdiği klasik ölçüt ise Maşiah iddiasını sonuçlarla sınar: David soyundan bir kral Tora’ya bağlı olur, İsrael’i Tora’ya yöneltir ve Tanrı’nın savaşlarını yürütür; başarıp Bet HaMikdaş’ı kurar ve sürgünleri toplarsa Maşiah olduğu kesinleşir.⁹⁵² Eğer başarılı olmazsa veya öldürülürse, Tora’nın vaat ettiği Maşiah olmadığı anlaşılır. Bu bir Tanah ayeti değildir; Rambam’ın klasik halahik formülüdür. Fakat Yahudi ve Hristiyan Maşiah anlayışları arasındaki farkı olağanüstü berrak biçimde gösterir. Rambam’ın mantığında Maşiah kimliği iddiası sonuçlarla sınanabilir.⁹⁵³ Hristiyan iki-geliş modelinde bu sınanabilirlik büyük ölçüde ortadan kalkar. İki-geliş modeli bu sınamayı farklılaştırır. Bet HaMikdaş’ın kurulması, sürgünlerin toplanması, dünya barışı, Tanrı bilgisinin dünyayı doldurması ve David krallığının yeniden kurulması İsa’nın yaşamında gerçekleşmediyse bunların hepsi ikinci gelişe bırakılabilir. Böylece aday Tanah’ın görevleriyle sınanmak yerine görevler adayın biyografisine göre iki döneme ayrılır. İki-geliş öğretisinin işlevi tam bu noktada ortaya çıkar: gerçekleşmeyen görevler adayın aleyhine kanıt olmak yerine geleceğe taşınır.

İki-geliş öğretisi olmadan İsa’nın Maşiah oluşu çok basit bir metinsel güçlükle karşı karşıyadır. Tanah’ın Maşiah için anlattığı dünyanın büyük bölümü onun gelişinden sonra ortaya çıkmamıştır. Hristiyanlık bu soruna “öyleyse Maşiah değildir” cevabını vermemiştir. Hristiyan cevap bunun yerine “henüz tamamlamadı” der. Fakat “henüz bitirmedi” cümlesi Tanah’ın öğrettiği bir Maşiah ölçütü değildir. Bu cümle İsa’nın Maşiah olduğu inancını korumak için gereklidir. Böylece yöntem ters çevrilir. Tanah’ın doğal sınama düzeninde önce Maşiah için verilen ölçütler belirlenir, sonra aday bu ölçütlerle karşılaştırılır. İki-geliş okuması ters yönde ilerler: İsa önce Maşiah kabul edilir; yaşamına uyan ayetler ilk gelişe, gerçekleşmeyen görevler ikinci gelişe verilir ve ortaya çıkan dağılım daha sonra İsa’nın Maşiah olduğuna kanıt sayılır. Bu, Tanah’ın İsa’yı doğrulaması değildir. İsa inancının Tanah’ın nasıl okunacağını belirlemesidir. Hristiyan yorumun “acı çeken ve zafer kazanan Maşiah metinleri ancak iki gelişle açıklanabilir” iddiası kanıtlanmaz. Daha önemlisi, bu iddia Hristiyan Maşiah yorumunun temel yöntem sorunlarından birini açığa çıkarır. İsa’nın gerçekleştirdiği düşünülen ayrıntılar “ilk geliş” adı altında toplanır. Gerçekleştirmediği Maşiah görevleri ise “ikinci geliş” adı verilen belirsiz geleceğe aktarılır. Sonra bu yapay ayrım, iki gelişin Tanah tarafından öğretildiğinin kanıtı sayılır.

Zeharya 9 buna açıkça karşıt bir yapı verir: eşeğe binen kral ile savaşı sona erdiren kral aynı anlatının içindedir. Sanhedrin 98a bulutlarla geliş ile eşek üzerinde gelişi iki geliş değil, iki şartlı alternatif olarak açıklar. Sukka 52a tek Maşiah’ın iki gelişinden değil, Maşiah ben Yosef ile Maşiah ben David adlı iki ayrı figürden söz eder. Hristiyan yorumun kendi kaynakları iki geliş öğretisini vermez. İki geliş öğretisi İsa’nın Maşiah oluşunu Tanah’tan kanıtlayan bir öğreti değildir; İsa’nın Tanah’taki Maşiah görevlerini gerçekleştirmemiş olmasını teolojik olarak açıklamak için gereklidir. ⁹⁵⁴ Bir peygamberlik gerçekleştiği için kişi Maşiah ilan edilmez ve ardından gerçekleşmeyen peygamberlikler geleceğe taşınmaz. Önce Maşiah için verilen ölçütlere bakılır. Aday bu ölçütleri yerine getirmiyorsa sorun ölçütlerde değildir. Sorun adaydır. Hristiyan iki geliş öğretisi tam bu sonucu kabul etmemek için Maşiah kimliği sınavını ikiye böler. Tanah’ın vermediği ikinci geliş, İsa’nın yerine getirmediği görevleri kurtarır. Bu nedenle Hristiyan iddiası yalnız zayıf değildir. Sav, kanıtlamaya çalıştığı sonucu başlangıçta kabul eden döngüsel bir Hristiyan okumasıdır ve Tanah’ın açık yapısını Hristiyan teolojisine uydurur.

Yeşaya 11:1’de ise Yişay’ın kütüğü açıkça adlandırılır; hoter, “filiz”, ve netser, “dal”, bu hanedanla ilişkilendirilir. İki ayet aynı bitki dünyasından imgeler kullanır; fakat 53:2’deki her kelime 11:1’dekiyle aynı değildir. Ortak benzetme, iki ayetin bütün görevlerini ve öznelerini kendiliğinden eşitlemez. İsrael’in tamamı da 60:21’de HaŞem’in diktiği fidan, Hoşea 14:6–8’de kök salan ve dallanan halk olarak anlatılır.^[1]

11. bölümle bağlantı kurulduğunda bölümün devamı da bağlantıya dahildir. 11:2–5’te adil yargı; 11:9’da dünyanın HaŞem bilgisiyle dolması; 11:11–12’de İsrael ve Yehuda’nın sürgünlerinin toplanması vardır. “Filiz İsa’ya benziyor” cümlesi bu sonuçları yerine getirmez. İsa’nın yaşamında bu krallık ve ulusal kurtuluşun gerçekleştiği gösterilmeden, 11:1’in adı 53:2’ye taşınarak kimlik kanıtı kurulamaz.^[2]

Kaynaklar

1. Yeşaya 11:1; Yeşaya 60:21; Hoşea 14:6–8, İbranice numaralandırma.
2. Yeşaya 11:1–12.

940. Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 35–38. ↩

941. Kaynaklar: Yeşaya 53:2; Daniel 7:13–14. ↩

942. Kaynaklar: Zeharya 9; Daniel 7; Yeşaya 53. ↩

943. Kaynak: Zeharya 9. ↩

944. Kaynak: Zeharya 9:9–10. ↩

945. Kaynaklar: Daniel 7:13; Zeharya 9:9; Bavli, Sanhedrin 98a. ↩

946. Kaynak: Bavli, Sanhedrin 98a. ↩

947. Kaynaklar: Yeşaya 53; Yeşaya 41:8–9, 44:1. ↩

948. Kaynaklar: Yeşaya 53; Daniel 7. ↩

949. Kaynaklar: Daniel 7; Daniel 7:13–14; Bavli, Sanhedrin 98a. ↩

950. Kaynak: Daniel 7:27. ↩

951. Kaynaklar: Yeşaya 53; Daniel 7. ↩

952. Kaynak: Rambam. ↩

953. Kaynak: Rambam. ↩

954. Kaynaklar: Zeharya 9; Bavli, Sanhedrin 98a. ↩