Misyoner İddiaları Arşivi

Hristiyan yorumun korban öğretisinin iki cümlesi yan yana getirildiğinde sorun görünür hale gelir. Birincisi: kusursuz insan korbanı gerçekleştirildiğinde artık başka korbanlara ihtiyaç kalmayacaktır. İkincisi: Yehezkel’in Maşiah çağında hayvan korbanları gerçekten yeniden sunulacaktır.¹⁶²⁰

Bu iki cümle aynı anlamdaki “korban”dan söz ediyorsa aralarında açık bir gerilim vardır. Hristiyan yorumcu bunu gelecekteki korbanların işlevini değiştirerek çözmeye çalışır. Öncekiler gelecekteki İsa’yı gösteren eğitim araçlarıydı; sonrakiler geçmişteki İsa’yı hatırlatan eğitim araçları olacaktır.¹⁶²¹

Fakat Yehezkel bu ayrımı yapmaz. 45:15’te minha, yakmalık korban ve barış korbanı için lekhapper aleihem der. 45:17’de günah korbanını da ekler ve lekhapper bead Bet İsrael — “İsrael Evi için kapara sağlamak” ifadesini kullanır. 45:22’de yönetici kendisi ve halk için bir boğa hatat sunar.^162216231624

Peygamberin dili eski korban düzeninin işlevsel dilidir. Hristiyan yorumun ihtiyacı olan cümle ise yoktur: “Bunlar artık kapara işlevi taşımayacak, yalnız geçmişte ölmüş Maşiah’ı hatırlatacaktır.”

Kapara, bağlama göre günahın bağışlanmasını veya kutsal yerin arındırılmasını ifade eder. Yehezkel 43:26’da mizbeah için kapara, 45:18–20’de kutsal alanın arındırılması anlatılır. Bu nedenle farklı kapara katmanları vardır. Fakat tam da bu gerçek, korbanların yalnız hatıra işareti olmadığını gösterir. Gelecek avodada gerçek ritüel işlevleri vardır.¹⁶²⁵

Hristiyan yorumun “artık başka sunuya ihtiyaç yok” cümlesi bu nedenle ya daraltılmalıdır ya da Yehezkel’in gelecek düzeni yeniden tanımlanmalıdır. O ikinci yolu seçer. Korbanlar geri gelir ama gerçek ihtiyacı karşılamak için değil; eğitim için. Tora geri gelir ama tam ve kalıcı düzen olarak değil; kısmi öğretim programı olarak. Sonra bin yıl biter ve bu yapı da sona erer.¹⁶²⁶

Yehezkel bunların hiçbirini söylemez.

Bu yöntem Hristiyan teolojiyi yanlışlanamaz hale getirir. İsa’dan önce bir korban görülürse “İsa’ya doğru bakıyor” denir. İsa’dan sonra bir korban görülürse “İsa’ya geri bakıyor” denir. Korban tarihin hangi tarafında olursa olsun sonuç aynıdır. Böylece korbanın kendi Tanah bağlamında bağımsız anlam taşımasına izin verilmez.

Oysa bir tipoloji ancak metinsel veya geleneksel bir gerekçeyle kurulabilir. Tora bütün korban sisteminin gelecekteki bir insan ölümünü haber vermek üzere verildiğini söylemez. Yehezkel de gelecekteki korbanların o insan ölümünü geriye dönük anacağını söylemez. İki yönlü tipoloji, İsa’nın zaten nihai korban olduğu kabulünden doğar.

Yehezkel 45:17’nin ayrıntısı ayrıca önemlidir. Yönetici yalnız bir kez sembolik bir hayvan sunmaz. Bayramlar, yeni aylar ve Şabatlar boyunca düzenli korban sorumluluğu taşır. 46. bölüm günlük yakmalık korbanı da anlatır. Bu, tek bir geçmiş olayın yıldönümü gibi kurulmuş bir anma sistemi değildir; devam eden kutsal hizmettir.^16271628

Klasik Yahudi beklentisinde gelecekteki Bet HaMikdaş ve avoda yabancı bir ek değildir. Rambam, Maşiah kralın görevlerini sayarken Bet HaMikdaş’ı yeniden kurmayı ve İsrael’in dağılmışlarını toplamayı merkezi işaretler arasında verir. Korban hukukunu anlatan Mişne Tora bölümleri de bu mitsvaları geçici Hristiyan ön-gölgeleri diye yeniden tanımlamaz. Yehezkel’in gelecek avodası, Tora düzeninin kendi içinde okunur.¹⁶²⁹

Hazal Yehezkel’in korban ayrıntılarının bazılarını mevcut Tora kurallarıyla uzlaştırmanın güçlüğünü saklamaz. Menahot 45a, bazı noktaların Eliyahu tarafından açıklanacağını söyler. Bu çok önemlidir: metinsel güçlük karşısında çözüm “gelecekteki korban aslında korban değildir” olmaz. Kurumun gerçekliği korunur, ayrıntının açıklaması geleceğe bırakılır.¹⁶³⁰

Bu nedenle Hristiyan yorumun “çelişki yoktur” sonucu ancak bir koşulla ayakta kalır: gelecekteki korbanların Yehezkel’in kendi işlev diliyle değil, Hristiyan metinlerinden getirilen anma işleviyle okunması. Fakat o zaman çelişki Tanah tarafından çözülmüş değildir; Hristiyan teolojinin ihtiyaç duyduğu ek varsayımla bastırılmıştır.

Kusursuz insan korbanından sonra gerçek korban ihtiyacı bittiyse, Yehezkel’deki gelecekteki hatat, ola, minha, şelamim, mizbeah, kan ve kapara ne anlama gelir? “Hepsi İsa’yı hatırlatıyor” demek soruyu cevaplamaz; iddiayı tekrarlar. Yehezkel bu anlamı vermediği sürece model Tanah’a açıkça aykırıdır.¹⁶³¹

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 135, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 49–50; ayrıca s. 50’de kusursuz korban gerçekleştiğinde “there would be no need for any more offerings” ifadesi.
• Aynı eser, s. 49.
• Yehezkel 45:15.
• Yehezkel 45:17.
• Yehezkel 45:22.
• Yehezkel 43:26; 45:18–20.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 49; “partial restitution”, eğitim işlevi ve bin yıllık krallık açıklaması.
• Yehezkel 45:17.
• Yehezkel 46:13–15.
• Rambam, Mişne Tora, Hilkhot Melakhim uMilhamoteihem 11:4; varsayılan Maşiah’ın Bet HaMikdaş’ı yerinde yeniden kurması ve İsrael’in dağılmışlarını toplaması, kimliğinin kesinleşmesinin temel ölçütleri arasında sayılır.
• Bavli, Menahot 45a; Yehezkel’in gelecek korban düzenindeki güç ayrıntılarının Eliyahu tarafından açıklanacağına ilişkin tartışma.
• Yehezkel 43–46; Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 49–50.

Hristiyan yorumcu bu görüşü açık biçimde kurar: Matta 5:17’deki “ortadan kaldırmaya değil, yerine getirmeye geldim” sözünü İsa’nın çarmıhta kusursuz korban olarak Tora’yı gerçekleştirmesi şeklinde okur. Daha sonra “yerine getirmek” fiilinden daha ileri bir sonuç çıkarır: Tora aslında yerine getirilmeyi bekleyen bir peygamberliktir; amacı İsa’da tamamlandıysa onu sürdürmenin artık anlamı kalmaz.¹⁶⁹⁷

Bu savın sorunu önce Tora’nın kendi türünü değiştirmesidir. Tora’da peygamberlik, vaat ve tarih anlatısı vardır; fakat Tora aynı zamanda buyruktur. Devarim 4 İsrael’e kuralları ve yasaları “yapın ki yaşayasınız” der ve hemen ardından buyurulan söze eklemeyi veya ondan eksiltmeyi yasaklar.¹⁶⁹⁸

Devarim 29:28 daha da açıktır: “Açığa çıkarılmış olanlar, bu Tora’nın bütün sözlerini yapmak üzere bize ve çocuklarımıza sonsuza dek aittir.”¹⁶⁹⁹

İbranice iki ifade yan yana durur: ad olam, “sonsuza dek”, ve laasot, “yapmak üzere.” Tora kendisini gelecekte birinin gerçekleştirip işlevini bitireceği metin olarak değil, kuşaklar boyunca yapılacak sözler olarak tanımlar.

Devarim 30 aynı noktayı erişilebilirlik üzerinden kurar. Mitsva gökte veya denizin ötesinde değildir; söz insanın ağzında ve yüreğindedir “onu yapman için” — laasoto. Burada amaç gelecek bir kişinin bütün Tora’yı tek olayda “tamamlaması” değil, İsrael’in Tora’yı yaşamasıdır.¹⁷⁰⁰

Bir peygamberliğin gerçekleşmesi ile bir buyruğun yerine getirilmesi aynı şey değildir. Şabat’ı bu hafta eksiksiz koruyan kişi “Şabat’ı yerine getirdim, artık gelecek Şabatlarda bağlayıcı değil” diyemez. Anne-babaya saygı mitsvasını bugün yapan kişi emri gelecek için ortadan kaldırmaz. Pesah’ın bir kuşakta doğru uygulanması sonraki kuşakların Pesah yükümlülüğünü sona erdirmez.

Hristiyan yorumun çıkarımı ancak gizli bir öncülle işler: bütün Tora’nın gerçek amacı mitsvaların yapılması değil, İsa’nın ölümünü önceden temsil etmektir. Fakat kanıtlanması gereken şey zaten budur. Korbanlar önce İsa’nın ölümü için tipolojiye çevrilir; ardından bu tipoloji bütün Tora’nın amacı yapılır; sonra İsa öldüğü için Tora’nın amacının tamamlandığı söylenir. Sonuç başlangıç varsayımının içine yerleştirilmiştir.

Tanah’ın hiçbir yerinde bütün Tora’nın Maşiah’ın ölümünü önceden resmetmek için verildiği veya Maşiah öldüğünde Sinay mitsvalarının sona ereceği söylenmez. Moşe’nin Tora’sını geçici bir semboller sistemi haline getirip gerçek amacını gelecekteki tek bir insan ölümüne bağlayan çerçeve, Tora’nın kendi açıklaması değildir.

Peygamberlerin gelecek tasviri ise ters yöne gider. Yehezkel gelecekteki David kralının günlerinde İsrael için şunu söyler:

“Benim yasalarımda yürüyecekler, kurallarımı koruyacak ve onları yapacaklar.”¹⁷⁰¹

Eğer Maşiah’ın görevi Tora’yı gerçekleştirip bağlayıcılığını sona erdirmekse, Hristiyan yorumcu Tanah’ın Maşiah çağında halkı neden yeniden HaŞem’in mişpatim ve hukkotunu yaparken gösterdiğini açıklamak zorundadır.

Yeşaya 2 de son günlerin resmini Tora’nın yokluğuyla değil, yayılmasıyla çizer:

“Çünkü Tora Tsion’dan, HaŞem’in sözü Yeruşalayim’den çıkacaktır.”¹⁷⁰²

Uluslar HaŞem’in yollarını öğrenmek için Tsion’a yönelir. Gelecek, Tora’nın işlevini yitirdiği dönem değil; Tanrı bilgisinin ve Tora öğretisinin genişlediği dönemdir.

Yirmiyahu’nun yeni beriti de aynı yöndedir:

“Tora’mı içlerine koyacağım ve onu yüreklerine yazacağım.”¹⁷⁰³

HaŞem “yeni beritte Tora’mı kaldıracağım” demez. Tora’yı insanın içine ve yüreğine yerleştirir. Yeni oluş, Tora’nın ortadan kalkması değil, içselleşmesidir.

Jesus for Jews adlı eserdeki gelecek korban savı da bu noktada gerilim yaratır. Yehezkel 40-48’in Maşiah çağında gerçek mizbeah, kohenlik ve korbanlardan söz ettiğini kabul ettiğinde bunları İsa’ya geriye doğru işaret eden anma korbanları şeklinde yeniden yorumlamak zorunda kalır. Fakat Tora’nın amacı İsa’nın ölümüyle tamamen sona ermişse, aynı korban düzeni gelecekte neden HaŞem’in peygamberi tarafından yeniden anlatılır?¹⁷⁰⁴

“İlk korbanlar ileriye, gelecektekiler geriye bakar” cevabı metinden gelmez. Bu yalnız iki yönlü bir Hristiyan tipolojisidir. Yehezkel gelecekteki korbanları “artık kapara işlevi taşımayan anma sembolleri” diye adlandırmaz; kapara, mizbeah ve avoda dilini kullanmaya devam eder.¹⁷⁰⁵

Tora’nın bugün bütün 613 mitsvanın her Yahudi tarafından fiilen uygulanamaması da “bağlayıcılık sona erdi” sonucunu vermez. Mitsvaların farklı özneleri ve şartları vardır: bazıları kohene, bazıları krala, bazıları Bet HaMikdaş’a, bazıları Erets İsrael’e, bazıları belirli toplumsal veya kişisel durumlara bağlıdır. Bir şartın yokluğu emrin tarihsel olarak iptal edildiği anlamına gelmez.

Aynı biçimde “ahlaki” ve “törensel” Tora ayrımı Sinay metninin kendi iptal cetveli değildir. Tora “ahlaki emirler kalıcıdır; törensel emirler Maşiah ölünce bitecektir” diye iki sınıf kurmaz. Şabat, Pesah, kaşrut ve korbanlar için kuşaklar boyunca süren düzen dili kullanılır. Daha sonraki Hristiyan sınıflandırma Tora’nın kendi hukuki kategorisi olarak geri okunamaz.¹⁷⁰⁶

Rambam, Hilkhot Yesodei HaTora 9:1’de bu Tanah yapısını halahik biçimde sistemleştirir: Tora’nın mitsvaları kuşaklar boyunca geçerlidir; daha sonraki bir peygamber onların kalıcı biçimde iptal edildiğini söyleyemez. Rambam bunu bağımsız bir rabbinik yetki iddiası olarak değil, Tora’nın eklememe-eksiltmeme ve kalıcılık dili üzerinden kurar.¹⁷⁰⁷

Malahi’nin son peygamberlik çağrısı da unutma değil hatırlamadır: “Kulum Moşe’nin Tora’sını... bütün İsrael için buyurduğum hukkim ve mişpatim ile hatırlayın.” Tanah’ın kanonik sonundaki yön, gelecekte Tora’nın işlevsizleşeceği değil, Moşe’nin Tora’sının hatırlanacağıdır.¹⁷⁰⁸

Matta 5’in Hristiyan içi yorumu ayrı bir tartışmadır. Buradaki soru Tanah’ın Tora için bir sona erme kuralı verip vermediğidir. Tanah böyle bir kural vermez. Tam tersine gelecekteki David kralının çağını Tora’yı yapan İsrael, Tsion’dan çıkan Tora ve yüreğe yazılan Tora ile anlatır.

Hristiyan yorumun “yerine getirmek”ten “artık tutmanın anlamı yok” sonucuna ulaşması için mitsvaları önce peygamberliğe dönüştürmesi, sonra bütün Tora’nın amacını İsa’nın ölümüne bağlaması gerekir. Ancak bundan sonra “yerine getirmek” hukuki bağlayıcılığın sona ermesi anlamına gelebilir. Tora’nın kendi dili bu geçişi kurmaz.

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 141, güncel revizyon.
• Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 13; Matta 5:17-18’i İsa’nın çarmıhta Tora’yı “fulfil” etmesi ve ardından Tora’yı sürdürmenin anlamının kalmaması yönünde yorumlaması.
• Devarim 4:1-2; 13:1.
• Devarim 29:28.
• Devarim 30:11-14.
• Yehezkel 37:24-28.
• Yeşaya 2:2-4.
• Yirmiyahu 31:31-34.
• Heaster’ın aynı eser içinde Yehezkel 40-48’deki gelecek korbanlarını Maşiah Krallığı döneminde yeniden kurulacak fakat İsa’ya geriye doğru işaret edecek korbanlar olarak açıklaması; bkz. bu kitabın 135. iddiası.
• Yehezkel 43:18-27; 45:15-25; 46:1-15.
• Örnekler için Şemot 12:14, 17; 31:16; Vayikra 16:29-34; 23:14, 21, 31, 41. “Le-dorotekhem” ve “hukkat olam” dili farklı mitsva alanlarında görülür.
• Rambam, Mişne Tora, Hilkhot Yesodei HaTora 9:1; Devarim 13:1 ve Tora’nın kalıcılığı ilkesi.
• Malahi 3:22 (Hristiyan numaralandırmasında 4:4).

Hristiyan yorumun sistemi Yehezkel 40–48 karşısında zor bir soruyla karşılaşır. Daha önce hayvan korbanlarının geçici olduğunu, kusursuz insan korbanını gösterdiğini ve İsa’nın ölümüyle amaçlarının tamamlandığını savunur. Fakat Yehezkel gelecekte gerçek bir Mikdaş, mizbeah, kohenler ve ayrıntılı korban düzeni anlatır. Hristiyan yorumcu bunu inkar etmez. Çözümü şudur: İsa’dan önceki korbanlar geleceğe, İsa’dan sonraki Maşiah Krallığı korbanları ise geriye, tamamlanmış İsa kurbanına bakacaktır; Hristiyanların ekmek ve şarapla geçmişteki ölümü anmasına benzer şekilde öğretici bir anma işlevi görecektir.²³⁷⁵

Bu açıklama Yehezkel’den çıkmaz; Hristiyan korban öğretisinin gelecekteki korbanlara sonradan verdiği sembolik işlevdir. Fakat Yehezkel’in kendi dili başka bir soru sordurur: Peygamber bu korbanları yalnız geçmiş bir ölümü anmak için mi tanımlar? Cevap hayırdır. Yehezkel 45:15, minha, ola ve şelamim bağlamında “onlar için kapara sağlamak üzere” der. 45:17 yöneticinin hatat, minha, ola ve şelamimi “İsrael Evi için kapara sağlamak üzere” sunacağını söyler. K-p-r kökü gelecekteki düzenin içinde açıkça yaşamaya devam eder.²³⁷⁶

Kapara (kefaret/arınma) kelimesinin her yerde aynı anlam genişliğinde kullanılmadığını da belirtmek gerekir. Mikdaşın arındırılması, ritüel kirliliğin giderilmesi ve halk için sunulan korbanlar aynı başlık altında farklı işlevler taşıyabilir. Bu nüans önemlidir. Fakat Hristiyan iddiası için yeterli değildir. Çünkü onun ihtiyacı “Yehezkel’deki korbanların hiçbir gerçek kapara işlevi yoktur; yalnız geçmişteki İsa’yı hatırlatan simgelerdir” sonucudur. Peygamber böyle bir işlev değişikliği ilan etmez.²³⁷⁷

Yehezkel’in dili somuttur. Mizbeah ölçüleriyle vardır. Kohenler vardır. Hatat, ola, minha ve şelamim vardır. Kan uygulamaları vardır. Şabat, Roş Hodeş ve bayram korbanları vardır. 45:18–20 Mikdaşın arındırılması ve hata edenler nedeniyle Bet için kapara yapılmasından söz eder. Bu yapı, yalnız tarihsel bir olayı temsil eden anma ritüelinden daha fazlasıdır; peygamber gelecekte işleyen bir avoda tarif eder.²³⁷⁸

Hazal da bu bölümü “İsa’nın ölümünü sembolik olarak anacak törenler” diye çözmez. Menahot 45a, Yehezkel 45:18’deki korbanın Tora’daki bilinen korban düzeniyle nasıl bağdaştırılacağını tartışır. Rabbi Yohanan güç pasajın gelecekte Eliyahu tarafından açıklanacağını söyler; Rav Aşi bunu Ezra dönemindeki miluim korbanlarıyla ilişkilendiren bir çözüm önerir. Farklı açıklamalar bulunması, asıl noktayı değiştirmez: Gemara metni gerçek korban hukuku olarak ele alır.²³⁷⁹

Raşi’nin Yehezkel 45:20 açıklaması da aynı yöndedir. Hata edenlerin hatat ve aşam getirmesi ve bunun kapara ile ilişkisi konuşulur. Hristiyan yorumun “önce ileriye, sonra geriye işaret eden korbanlar” ayrımına karşı en basit soru burada kalır: Yehezkel nerede böyle bir yön değişikliği söyler? Aynı korban adları, aynı mizbeah, aynı kohenlik ve aynı kapara dili kullanılır; “artık bunlar yalnız anma sembolüdür” cümlesi eklenmez.²³⁸⁰

Hristiyan yorumun açıklaması kendi sistemi içinde ikinci bir güçlük üretir. Eğer fiziksel korban düzeni İsa’nın nihai korbanıyla amacına ulaşmışsa, Maşiah çağında neden yeniden fiziksel korbanlara ihtiyaç vardır? Hristiyan yorumcu “öğretmek için” der ve daha sonra bunların da ortadan kalkacağını Hristiyan İncilindeki bin yıllık krallık şemasına bağlar. Böylece Yehezkel’in açıklamadığı iki ek safha ortaya çıkar: korbanlar İsa’dan sonra yalnız geriye bakacak; sonra yeniden sona erecek. Bu safhaların ikisi de Tanah’tan değil, daha sonraki Hristiyan eskatolojisinden gelmektedir.²³⁸¹

Yahudi Maşiah anlayışında gelecekteki avodanın gerçekliğini görmek için yalnız Yehezkel’e de bağlı kalmak gerekmez. Malahi 3, Levi oğullarının arındırılacağını ve Yehuda ile Yeruşalayim’in minhalarının “eski günlerde ve önceki yıllarda olduğu gibi” HaŞem’e hoş geleceğini söyler. Rambam, Hilhot Melahim 11’de Maşiah’ın Mikdaşı kurmasını ve dağılmış İsrael’i toplamasını temel görevler arasında sayar. Bu çerçevede fiziksel Mikdaş, Maşiah tarafından “yerine geçilmiş” bir sembol değil, gelecekte yeniden kurulacak kutsal merkezdir.²³⁸²

Sonuçta Yehezkel Hristiyan yorumun kabul etmek zorunda kaldığı şeyi açıkça korur: gelecekte korbanlar vardır. Fakat Hristiyan yorumun bunlara verdiği “geçmişteki İsa ölümünü hatırlatma” işlevini vermez. Peygamberin kendi kelimeleri kapara, arınma, mizbeah ve gerçek avoda dilidir. Hristiyan sembolizmi bu metne sonradan uygulanmıştır; bu sonraki uygulama, İsa’nın nihai korban olduğunun Tanah tarafından önceden öğretildiğini kanıtlamaz.²³⁸³

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 225, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 49–51. Heaster Yehezkel 40–48’de gelecekte korbanların geri döneceğini kabul eder; İsa’dan önceki korbanların ileriye, gelecektekilerin ise geçmişteki İsa ölümüne geriye bakacağını ve öğretici/anma işlevi göreceğini savunur.
• Yehezkel 45:15, 17. Gelecekteki minha, ola, şelamim ve hatat düzeni için לְכַפֵּר עֲלֵיהֶם ve לְכַפֵּר בְּעַד בֵּית־יִשְׂרָאֵל ifadeleri kullanılır; k-p-r kökü gerçek kapara dili olarak metinde bulunur.
• Yehezkel 43:18–27; 45:18–25. Kapara bazı bağlamlarda kutsal alanın arındırılması ve ritüel düzeni kapsar; bu nüans, korbanların ‘yalnız geçmişteki bir ölümü anma simgesi’ olduğunu göstermez.
• Yehezkel 40–48, özellikle 43:18–27; 44:27; 45:15–25; 46:1–15. Gelecek tasvirinde mizbeah, kohenler, hatat, ola, minha, şelamim, kan uygulamaları, Şabat ve Roş Hodeş korbanları somut avoda olarak anlatılır.
• Bavli, Menahot 45a. Yehezkel 45:18’in Tora korbanlarıyla nasıl bağdaştırılacağı tartışılır; Rabbi Yohanan pasajı gelecekte Eliyahu’nun açıklayacağını, Rav Aşi Ezra dönemindeki miluim üzerinden açıklama yapılabileceğini söyler. Kaynak korbanları yalnız sembolik anma olarak iptal etmez.
• Raşi, Yehezkel 45:20. Gelecekteki hatat/aşam ve kapara düzeni gerçek korban dili içinde açıklanır; ‘İsa’nın geçmiş ölümünü anma’ işlevi metne eklenmez.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 50–51. Heaster gelecekteki korbanların bir süre öğretici olarak süreceğini, daha sonra Hristiyan İncilindeki bin yıllık krallık şemasına göre sona ereceğini savunur. Bu iki aşamalı işlev değişikliği Yehezkel tarafından açıklanmaz.
• Malahi 3:3–4; Rambam, Mişne Tora, Hilhot Melahim 11:1, 4. Gelecekte Levi hizmetinin arınması, minha ve Mikdaşın yeniden kurulması Yahudi Maşiah çerçevesinde gerçek avoda olarak korunur.
• Yehezkel 45:15–20. Peygamber gelecekteki korbanlara kapara ve arınma işlevi verir; Heaster’ın ‘geçmişteki İsa’yı hatırlatma’ yorumu Hristiyan teolojisinden getirilen ek bir anlamdır.

Hristiyan yorumcu kendisine yöneltilen itirazı şöyle ele alır: Tora’nın korban olarak kabul ettiği canlılar belirli hayvanlardır; insan bu sınıfa girmez. Buna karşı “koşer” sözcüğünün daha genel “uygun” anlamından hareket eder. Temiz ve temiz olmayan hayvan kurallarının öğretici simgeler olduğunu, Maşiah ahlaken kusursuzsa Tanrı’ya sunulabilecek en “uygun” korbanın o olacağını söyler. Böylece Tora’nın tür şartı ahlaki kusursuzluk şartına dönüştürülür.²³⁹³

Burada yenilebilirlik ile mizbeah uygunluğu birbirinden ayrılmalıdır. Bir hayvanın tahor olması, onun yenilebilen hayvan sınıfında bulunmasıdır; fakat her tahor hayvan korban değildir. Vayikra 1:2 korban düzenine “hayvandan, sığırdan ve davardan” diyerek başlar; daha sonra kuşlar için kumru ve güvercin yavrularını ayrıca sayar. Tora “ahlaken veya sembolik olarak uygun bulduğunuz herhangi bir canlıyı sunun” demez; korban olabilecek türleri kendisi tanımlar.²³⁹⁴

Sifra’nın Vayikra 1:2 açıklaması bu noktayı keskinleştirir. “Behema” daha geniş bir hayvan sınıfı gibi okunabilecek olsa da “bakar” ve “tson” ifadelerinin alanı sınırladığı açıklanır. Yenilebilir başka hayvanların varlığı onları mizbeah korbanına çevirmez. Bu, Hristiyan yorumun “koşer = uygun” kelime oyununu doğrudan sınar: genel uygunluk, belirli bir mitsvanın nesnesi olmaya yetmez.²³⁹⁵

Bir korbanın kusursuz olması da ancak doğru korban sınıfı içindeyken anlam taşır. Kusursuz bir geyik koç değildir; kusursuz bir at sığır değildir. Aynı biçimde ahlaken kusursuz kabul edilen bir insan, bu nedenle Vayikra’nın hayvan korbanı sınıfına girmez. Bir nesnenin kendi türündeki üstünlüğü onu başka bir halahik kategoriye taşımaz. Buradaki sorun kalite değil, Tora’nın hangi varlığı hangi mitsva için tanımladığıdır.²³⁹⁶

Tora’nın insanın dinsel sunu olarak öldürülmesi konusundaki yönü de nötr değildir. Devarim 12:31, Kenaan halklarının oğullarını ve kızlarını tanrılarına ateşte yakmalarını HaŞem’in nefret ettiği uygulamalar arasında anar ve hemen ardından verilen söze ekleme ya da çıkarma yapılmamasını emreder. Yeremya 7:31 ve 19:5 çocukların yakılmasını “emretmediğim ve aklımdan geçmeyen” bir uygulama olarak kınar. Bu ayetler her insan ölümünü aynı hukuki kategoriye koymaz; fakat “ahlaken çok iyi bir insanı Tanrı için öldürmek, yeterince uygun olduğu için korban olabilir” diye açık bir Tora kapısı da bırakmaz.²³⁹⁷

Akedat Yitshak da insan korbanı için açık izin değildir. Bereşit 22 sınavı Yitshak’ın ola olarak sunulması emriyle başlar; fakat anlatının sonuç noktası “çocuğa elini uzatma” buyruğudur. Gerçekten kesilen ve ola olarak sunulan canlı koçtur. Yitshak’ın bağlanması Yahudi düşüncesinde sonsuz anlam katmanları taşır; bu anlamlar onun bedeninin fiilen kesilip mizbeah üzerinde yakıldığı gerçeğini üretmez.²³⁹⁸

Hristiyan yorumun “koşer” argümanı ahlaki kavram ile halahik kavramı aynı sözcük altında toplar. “Maşiah kusursuzdur” önermesi kabul edilse bile, bundan “Tora onu korban türü olarak tanımlamıştır” sonucu çıkmaz. Kaşerlik her zaman belirli bir mitsvanın şartlarına göre belirlenir. Bir etrogun güzel olması onu tefillin için kaşer yapmaz; çünkü tefillin başka bir nesne sınıfı ister. Korban için de önce Tora’nın belirlediği sınıfa ait olmak gerekir.²³⁹⁹

Bu ayrım gelecekteki korban peygamberliğiyle de sınanabilir. Yehezkel 40–48, Hristiyan yorumun İsa’nın ölümünden sonraya yerleştirdiği Maşiah çağında ayrıntılı korban sistemi anlatırken yine boğa, koç, kuzu ve keçilerden söz eder. Peygamber “artık ahlaken kusursuz insan bedenleri korban sınıfına girmiştir” demez. Eğer insan korbanı Tora’daki hayvan sembolizminin gerçek hedefiyse, gelecekteki avodanın bu yeni kategoriyi hiç kullanmaması açıklanmalıdır.²⁴⁰⁰

Hristiyan yorumun başlangıç noktası bir kelimenin geniş anlamıdır; Tora’nın başlangıç noktası ise mitsvanın somut sınırıdır. “Uygun” kelimesi tek başına neyin uygun olduğunu belirlemez. Tora belirler. Vayikra insanı korban sunan kişi olarak anar, sunulan canlıyı ise sığır, davar veya belirlenmiş kuş türleri olarak düzenler. İnsan bu listede yoktur. Bu yüzden “Maşiah en kusursuz insandır, dolayısıyla en koşer korban odur” cümlesi Tora’dan çıkarılmış bir karar değil, insan korbanına ulaşmak için “koşer” kelimesine yüklenen yeni bir anlamdır.²⁴⁰¹

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 227, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 51–52. Heaster ‘kosher’ sözcüğünün ‘fit/uygun’ anlamını kullanarak kusursuz Maşiah’ın Tanrı’ya sunulmaya en uygun insan korbanı olduğunu savunur.
• Vayikra 1:2–14; 11:1–47. Yenilebilirlik bakımından tahor olmak ile mizbeah korbanı olmaya uygun türden olmak ayrı kurallardır; Vayikra 1:2 korbanı sığır ve davar sınıflarıyla başlatır, kuşları ayrıca belirler.
• Sifra, Vayikra Dibbura deNedavah, Vayikra 1:2 üzerine; ayrıca Sefaria’da Leviticus 1:2 with Sifra. Genel behema ifadesi bakar ve tson ile sınırlandırılır; yenilebilir yabani hayvanların hepsi mizbeah korbanı olamaz.
• Vayikra 1:2–3; 22:17–25. Doğru tür içinde kusursuzluk şartı ayrıca aranır; kusursuzluk tür şartının yerine geçmez.
• Devarim 12:29–32; Yeremya 7:31; 19:5. İnsan/çocuk yakma biçimindeki dinsel uygulamalar HaŞem’in nefret ettiği ve emretmediği uygulamalar olarak kınanır; Tora insanı yeni korban türü olarak tanımlamaz.
• Bereşit 22:9–14. Yitshak’ın fiilen öldürülmesi durdurulur; mizbeah üzerinde ola olarak sunulan canlı koçtur. Akeida’nın teolojik anlamı, insan bedenini Vayikra korban türlerine ekleyen bir hukuk oluşturmaz.
• Kaşer terimi belirli mitsvanın şartlarına göre uygunluğu anlatır; ahlaki kusursuzluk ile halahik korban türü aynı kategori değildir. Bkz. Sifra, Vayikra 1:2 ve Vayikra 22:17–25.
• Yehezkel 43:18–27; 45:18–25. Heaster’ın İsa’dan sonraya yerleştirdiği gelecek avodada da boğa, koç, kuzu ve keçi korbanları vardır; peygamber insan korbanı kategorisi eklemez.
• Vayikra 1:2: adam korbanı sunan kişidir; sunulan korban min habehema, min habakar umin hatson olarak belirlenir. ‘Maşiah ahlaken kusursuzdur’ önermesi insanı bu tür listesine eklemez.

Tora korbanı belirli kutsal yerde ve mizbeah düzeni içinde sunar. İsa ise Yeruşalayim’deki mizbeah üzerinde bir kohen tarafından korban olarak sunulmamış, Roma idamı sonucu öldürülmüştür. Hristiyan yorumcu Devarim 12’nin seçilmiş yer ilkesini açıkça aktarır; sonra çözüm olarak İsa’nın kendisinin mizbeah ve seçilmiş yer sayılabileceğini ileri sürer.¹⁶³²

Akıl yürütmesi şöyledir: HaŞem Adı’nı seçtiği yerde barındırır. Tapınak ve mizbeah MS 70’te yok olmuştur. Tanrı’ya yaklaşmanın merkezi yine bulunmalıdır. Daniel 9’daki “Maşiah önder” bu yeni merkezdir. İsa Tanrı’nın Adı’nı taşıdığı için hem Tapınak hem mizbeah olarak düşünülebilir. İbraniler 13:10 da bu sembolik özdeşliği destekler.¹⁶³³

Tora’nın cümlesi ise seçilmiş yeri açıkça tanımlar:

“HaŞem’in, Adı’nı orada barındırmak için bütün kabileleriniz arasından seçeceği yere... yakmalık korbanlarınızı ve diğer korbanlarınızı oraya getireceksiniz.”¹⁶³⁴

Ardından:

“Yakmalık korbanlarını gördüğün her yerde sunmamaya dikkat et. Yalnız HaŞem’in kabilelerinden birinde seçeceği yerde yakmalık korbanlarını sunacaksın ve sana buyurduğum her şeyi orada yapacaksın.”¹⁶³⁵

İbranice ki im ba-makom aşer yivhar HaŞem — כִּי אִם־בַּמָּקוֹם אֲשֶׁר־יִבְחַר ה׳, “yalnız HaŞem’in seçeceği yerde”dir. Buradaki makom bir insan bedenine verilen simgesel unvan değildir. Korbanların getirildiği fiziksel kutsal merkezdir.

Sifrei Devarim 70, “yalnız yakmalık korban mı?” sorusunu sorar ve “orada sana buyurduklarımın tümünü yapacaksın” sözünden diğer kutsal korbanların da aynı seçilmiş yer şartına bağlı olduğunu çıkarır. Yani Devarim 12’deki yer şartı şiirsel bir benzetme değil korban hukukunun teknik unsurudur.¹⁶³⁶

Vayikra 17:11 aynı ilişkiyi mizbeah düzeyinde kurar:

“Bedenin nefşi kandadır ve Ben onu size, nefisleriniz için kapara sağlamak üzere mizbeah üzerinde verdim.”¹⁶³⁷

Belirleyici ifade al ha-mizbeah — עַל־הַמִּזְבֵּחַ, “mizbeah üzerinde”dir. Hazal bu dili teknik korban hukukunda aynı yönde okur. Menahot 94b, semihanın kendisinin kaparayı gerçekleştirmediğini söylerken Vayikra 17:11’e dayanır ve kaparanın kanın sunulmasıyla gerçekleştiğini belirtir. Böylece kan, kapara ve mizbeah aynı ritüel işlem içinde kalır. Hristiyan yorumcu ayeti kanın önemine delil olarak kullanırken “mizbeah üzerinde” bölümünü tali hale getirir; oysa ayetin grameri bu unsurları birbirinden ayırmaz.¹⁶³⁸

Vayikra 1, korban ile mizbeahın ayrı şeyler olduğunu daha da açık gösterir. Hayvan getirilir, kesilir, Aharon’un oğulları kanı alır, kan mizbeahın çevresine serpilir ve belirli parçalar mizbeah üzerinde yakılır. Korban mizbeah değildir; mizbeaha getirilen şeydir. Kohen de korban değildir; hizmeti yapan kişidir. Tora bu rolleri birbirine karıştırmaz.¹⁶³⁹

Şemot 27’de mizbeah ölçüleri olan yapılmış bir nesnedir: akasya ağacından, belirli uzunluk ve genişlikte, boynuzları ve taşıma düzeni bulunan kutsal yapı. Hristiyan yorumun “İsa mizbeahın kendisidir” çözümü bu teknik nesneyi teolojik kişileştirmeye çevirir.¹⁶⁴⁰

Simgesel dil Tanah’a yabancı değildir. Bir insan “ışık”, “kaya”, “çoban” veya başka bir mecazla nitelenebilir. Fakat bir ritüel şartın mecazi olarak yeniden adlandırılması, o şartın yerine getirildiği anlamına gelmez. “Bu sunu belirli masanın üzerinde bırakılmalıdır” emrine karşı “sunulan nesnenin kendisi aynı zamanda masadır” denmesi, şiirsel bir benzetme olabilir; ilk talimatı yerine getirmez.

Hristiyan yorumun yöntemi kabul edildiğinde Tora’nın ayrı tuttuğu bütün unsurlar aynı kişide birleştirilebilir: İsa korban olur, aynı zamanda mizbeah olur, başka Hristiyan metinleriyle kohen olur, kutsal yer de onun şahsı olur. Bu sembolik sistem, Hristiyan kaynaklarının önceden kabul ettiği İsa kimliğinin Tora’daki farklı rollere geriye doğru yerleştirilmesiyle kurulur. Fakat bunun Tora’nın korban düzeni olduğu söylenemez. Tora korban, kohen, mizbeah ve kutsal yeri ayrı işlevlerle verir.

Hristiyan yorumcu Devarim 21:1–9’daki egla arufa (boynu kırılan düve) uygulamasını karşı örnek yapar. Bu düvenin mizbeah üzerinde sunulmadığını, buna rağmen kohenlerin bulunduğunu ve bağışlanma dilinin geçtiğini söyler. Fakat Devarim 21 bu hayvanı aşam diye adlandırmaz; onu korban diye de tanımlamaz. Faili bulunmayan cinayet için yapılan ayrı bir toplumsal arınma ritüelidir. Hayvan işlenmemiş bir vadiye götürülür ve boynu orada kırılır. Sifrei Bamidbar da egla arufayı korbanlarla karşılaştırırken kurallarını ayrı ayrı ele alır; örneğin bazı bedensel kusurlar korbanı geçersiz kılarken egla arufayı aynı biçimde geçersiz kılmaz. Korban hukukunun dışındaki özel bir ritüel, Vayikra korbanlarının mizbeah şartını kaldırmaz.^164116421643

Bu ayrımın kendisi Hristiyan yorumun örneğini tersine çevirir. Tora mizbeah gerektiren korbanı mizbeahla, mizbeah gerektirmeyen egla arufayı vadide düzenler. Kurumlar birbirinden ayrıdır. Bir uygulamanın mizbeah gerektirmemesi bütün ritüellerde mizbeahın isteğe bağlı olduğunu göstermez.

Hristiyan yorumun sonraki adımı daha da açık biçimde Hristiyan metinlerine bağlıdır. Yeşaya 9:6’daki unvanları İsa’nın HaŞem’in Adı’nı taşımasının delili yapar, ardından İbraniler 13:10 ile onu mizbeah sayar. Fakat bu yol Tora’dan İsa’nın korban olduğuna ulaşmaz. Önce İsa’nın kimliği ve Hristiyan metinlerinin teolojisi kabul edilir; sonra Tora’daki fiziksel mizbeah şartı bu kabulün içine çekilir.¹⁶⁴⁴

Üstelik Yehezkel’in geleceği, “mizbeah artık bir kişidir” düşüncesini daha da zorlaştırır. Yehezkel 43 gerçek bir mizbeahın ölçülerini verir ve yedi gün boyunca onun için kapara yapılacağını anlatır. Hazal da bu tasviri soyut bir kişi mecazına dönüştürmez: Zevahim 59b, Yehezkel 43:16’daki mizbeah ölçüsünü Moşe’nin mizbeahının ölçülerini tartışırken teknik bir ölçü kaynağı olarak kullanır. Yehezkel 45:19’da ise kohen günah korbanının kanını mizbeahın dört köşesine uygular. Eğer İsa nihai ve kalıcı mizbeah olarak fiziksel mizbeahın yerini almışsa, peygamber neden gelecekte yeniden ölçüleri ve kan işlemleri olan gerçek mizbeah anlatır?^16451646

Hristiyan yorumun kendi kullandığı Vayikra 17:11 de bu noktada ona karşı döner. Ayet yalnız “kan kapara sağlar” demez; HaŞem kanı “mizbeah üzerinde” kapara için verdiğini söyler. Kan harfi harfine, ölüm harfi harfine ve kapara harfi harfine tutulup yalnız mizbeah şartı İsa’nın tarihsel ölüm biçimine uymadığı için mecaza çevrilemez. Hangi unsurun sembolik sayılacağını metin değil, önceden seçilmiş Hristiyan sonuç belirliyorsa yorum sınanabilirliğini kaybeder.¹⁶⁴⁷

Hristiyan metinleri kendi sembolik sistemi içinde İsa’yı “mizbeah” diye adlandırabilir; fakat bu Hristiyan benzetmesi Roma idamını Tora korbanına dönüştürmez. Tora’nın seçilmiş yer, kohenlik, korban ve mizbeah düzeni metinsel olarak yerinde durur. Hristiyan yorumcu bu şartları karşılamak yerine anlamlarını değiştirmektedir. Bu nedenle “İsa hem korban hem mizbeahtır” cevabı itirazı çözmez; itirazın temelindeki Tora kategorilerini Hristiyan sembolizmine çevirir.¹⁶⁴⁸

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 136, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 49–50; Devarim 12’nin seçilmiş yer ilkesini aktardıktan sonra İsa’yı mizbeah ve seçilmiş yer olarak yorumlaması.
• Aynı eser, s. 49–50; Yeşaya 9:6, Daniel 9 ve İbraniler 13:10 üzerinden kurulan sembolik özdeşlik.
• Devarim 12:11.
• Devarim 12:13–14.
• Sifrei Devarim 70:5–6; Devarim 12:14’teki “orada sana buyurduklarımın tümünü yapacaksın” ifadesinin diğer kutsal korbanlara genişletilmesi.
• Vayikra 17:11.
• Bavli, Menahot 94b; Vayikra 17:11’e dayanarak kaparanın semihadan değil, korban kanının sunulmasından doğduğu açıklanır. Ayrıca bkz. Vayikra 17:11.
• Vayikra 1:5–9.
• Şemot 27:1–8.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 49; Devarim 21:1–9’u “guilt offering” örneği olarak kullanması.
• Devarim 21:1–9. Metin düveyi aşam veya korban diye adlandırmaz; uygulama işlenmemiş vadide gerçekleştirilir.
• Sifrei Bamidbar 123; egla arufa ile korbanların geçerlilik şartlarını karşılaştırır ve bedensel kusur bakımından farklı kurallara tabi olduklarını açıkça ayırır.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 49–50; Yeşaya 9:6 ve İbraniler 13:10.
• Yehezkel 43:13–27; Bavli, Zevahim 59b, özellikle Yehezkel 43:16’daki mizbeah ölçüsünün teknik mizbeah ölçüsü olarak kullanılması.
• Yehezkel 45:19.
• Vayikra 17:11.
• Devarim 12; Vayikra 1; 17:11; Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 49–50.

Korban avodası HaŞem’in seçtiği yerde ve Tora’nın belirlediği düzen içinde yapılır. İsa ise Bet HaMikdaş’ın mizbeahı üzerinde sunulmamıştır. Hristiyan yorumun cevabı, İsa’nın “özel durum” olduğudur. Maşiah’ın Tanrı’nın adını taşıdığı varsayımından hareketle onun hem Mikdaş hem mizbeah olabileceğini, böylece çarmıhta dökülen kanın fiziksel mizbeah üzerinde olmamasının korbanı geçersiz kılmayacağını savunur.²³⁸⁴

Devarim 12’nin yapısı buna izin vermez. HaŞem’in seçeceği bir yer vardır; korbanlar o yere getirilir ve orada sunulur. Metin “HaŞem’in adını taşıyan kişi nerede öldürülürse orası seçilmiş korban yeri olur” demez. Yer, sunan ve sunulan aynı kategori değildir. Bir insanı önce korban, sonra mizbeah, sonra Mikdaş ilan etmek Tora’nın şartlarını yerine getirmek değil, şartların anlamlarını tek kişide eritmek olur.²³⁸⁵

Hristiyan yorumun “İsa Tora’nın tamamlanması olan insan kurbanı olduğu için özel vakadır” açıklaması mantıksal olarak tartışmanın sonucunu başlangıçta varsayar. Soru zaten “Tora açısından İsa geçerli bir korban mıdır?” sorusudur. Cevap “Evet, çünkü Tora’yı yerine getiren özel korban olduğu için normal korban şartlarına tabi değildir” olamaz. Önce Tora’nın böyle bir insan-korban istisnası tanımladığını göstermek gerekir. Aksi halde uymayan her şart “özel durum” denilerek kaldırılabilir.²³⁸⁶

Hristiyan yorumcu Devarim 21:1–9’u mizbeah dışında yapılan bir “guilt offering”, yani aşam örneği olarak kullanır. Burada kaynak kategorisi yanlıştır. Devarim 21’de Vayikra’daki aşam korbanı yoktur; faili bilinmeyen cinayet için egla arufa (boynu kırılan düve) töreni vardır. Hayvanın türü, yeri, boynunun kırılması, yaşlıların ellerini yıkaması, kohenlerin bulunması ve söylenecek sözler Tora tarafından ayrı ayrı belirlenmiştir. Tam da bu nedenle tören, “normal kurallara uymayan herhangi bir ölüm yine de korban olabilir” örneği değildir.²³⁸⁷

Devarim 21:5’te kohenlerin görevi için kullanılan levareh, “kutsamak” fiilidir; Hristiyan yorumun parantez içinde verdiği “bless, i.e. forgive” eşitliği İbranice fiilin kendisi değildir. Kapara dili 21:8’de gelir: halk için kapara istenir ve suçsuz kanın İsrael arasında kalmaması dilenir. Tora iki görevi iki ayrı fiille anlatır. Egla arufanın kapara boyutu bulunması, Roma idamını Tora korbanına dönüştürmez; yalnız Tora’da mizbeah dışındaki özel kapara törenlerinin de bizzat Tora tarafından tanımlandığını gösterir.²³⁸⁸

Hristiyan yorumun Tanrı’nın adını taşıyan Maşiah → seçilmiş yer → mizbeah geçişi de aynı güçlüğü taşır. Bir kişinin İlahi ad veya unvan taşıması onu korban mizbeahı yapmaz. Tanah’ta Tanrı’yla ilişkili adlar taşıyan insanlar ve yerler çoktur. Devarim 12’nin “adımı oraya yerleştirmek” sözü, bir ad taşıyan kişinin bedenini kutsal mekanın yerine koyan bir halaha değildir.²³⁸⁹

Daniel 9 da Bet HaMikdaş’ın bir insana dönüşeceğini söylemez. Şehir ile kutsal yerin yıkımından söz eder; “bundan sonra Maşiah hem Mikdaş hem mizbeah olacaktır” diye bir ikame hükmü vermez. Üstelik Hristiyan yorumcu bir önceki tartışmada Yehezkel’in gelecekte yeniden fiziksel Mikdaş ve mizbeah anlattığını kabul eder. Eğer MS 70’ten sonra mizbeah zorunlu olarak İsa’nın kişiliğine dönüşmüşse, Yehezkel 43’te ölçüleri verilen, arındırılan ve üzerine hayvan korbanları sunulan fiziksel mizbeah neden geri dönmektedir?²³⁹⁰

Vayikra 17:11 de kan ile mizbeahı birbirinden koparmaz: “Onu size mizbeah üzerinde, canlarınız için kapara sağlamak üzere verdim.” Hristiyan yorumcu kanı temel, mizbeahı ikincil unsur gibi kullanır; ayet ise kanın korban içindeki kapara işlevini al-hamizbeah, “mizbeah üzerinde”, diye tanımlar. Her kan dökülmesi korban değildir. Bir insanın öldürülmesi de Vayikra 17’deki mizbeah kanı değildir.²³⁹¹

Hristiyan İncili İsa’yı Mikdaş, kohen, korban ve mizbeahla sembolik olarak ilişkilendirir. Daha temel soru şudur: Tora İsa’nın ölümünü geçerli korban olarak tanımlıyor mu? Devarim 12 sunulan korban ile seçilmiş yeri ayırır; Devarim 21 ayrı bir egla arufa mitsvasıdır; Vayikra 17 kanı mizbeah üzerinde verir; Yehezkel gelecekte yine gerçek mizbeah tarif eder. “İsa mizbeah üzerinde sunulmadı, öyleyse kendisi mizbeahtır” cümlesi Tora’nın şartını karşılamaz; şartı sembolik olarak ortadan kaldırır.²³⁹²

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 226, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 50–51. Heaster seçilmiş yer ve mizbeah itirazını aktarır; İsa’nın insan korbanı olarak ‘special case’ olduğunu, Tanrı’nın adını taşıdığı için kendisinin Mikdaş/mizbeah sayılabileceğini savunur.
• Devarim 12:5–14. HaŞem’in seçeceği yer, oraya getirilen korban ve orada yapılan avoda ayrı öğeler olarak düzenlenir; ayet bir kişinin bedenini seçilmiş yerle özdeşleştirmez.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 51: ‘Being a human sacrifice, Jesus was the fulfilment of the law, and therefore that sacrifice was a special case.’ Bu ifade tartışılan sonucu öncül olarak kullanır; Tora’da insan korbanı için böyle açık istisna maddesi yoktur.
• Devarim 21:1–9; Mişna Sota 9:5–7; Sifrei Devarim 205–210. Buradaki uygulama aşam değil egla arufa törenidir; faili bilinmeyen cinayet için ayrı tür, yer, işlem ve beyanlar Tora tarafından belirlenir.
• Devarim 21:5, 8. 21:5’te לברך, ‘kutsamak’; 21:8’de כפר, ‘kapara sağlamak’ kökü kullanılır. İki fiil ve iki görev metinde ayrıdır.
• Yeşaya 9:5–6 ile Devarim 12:5–14 karşılaştırması. İlahi ad veya unvan taşımak, kişiyi halahik mizbeah veya seçilmiş mekan yapmaz; Devarim 12 mekan ve avodayı somut biçimde tanımlar.
• Daniel 9:26; Yehezkel 43:13–27. Daniel kutsal yerin yıkımını bildirir, onun bir kişiye dönüşeceğini söylemez; Yehezkel gelecekte yine ölçüleri verilen fiziksel mizbeah ve hayvan korbanları tarif eder.
• Vayikra 17:11. Kan ‘mizbeah üzerinde’ canlar için kapara sağlamak üzere verilmiştir; ayet kan ile mizbeahı birbirinden koparmaz.
• Devarim 12; Vayikra 17:11; Yehezkel 43. Hristiyan İncili’nin sembolik mizbeah/Mikdaş dili kendi teolojik bağlamında ayrı bir konudur; Tora’daki fiziksel korban şartını geriye dönük olarak değiştirmez.