23 iddia 2 ilgili makale Tüm iddialar Yeşaya 53 dosyası
İddialar ve Cevaplar
156. İddia: Yeşaya 52:14 Maşiah’ın herkesten fazla fiziksel acı çekeceğini söyler
Yeşaya 52’de Haşem’in kulu, önce görünüşü insanları dehşete düşüren, sonra yüceltilen biri olarak anlatılır. Burada iki ayrı soru vardır. Peygamber kulun görünüşünü nasıl tarif eder ve bu tarif kulun kimliğini belirler mi?
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Yeşaya 52’de Haşem’in kulu, önce görünüşü insanları dehşete düşüren, sonra yüceltilen biri olarak anlatılır. Burada iki ayrı soru vardır. Peygamber kulun görünüşünü nasıl tarif eder ve bu tarif kulun kimliğini belirler mi?
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Yeşaya 52:14’te kulun görünüşünün bozulmasını, Maşiah’ın, yani Mesih’in tarihteki herkesten daha fazla bedensel acı çekeceğinin haberi olarak okurlar. İsa’nın çarmıhta bu ölçüde acı çektiğini ve böylece kehaneti gerçekleştirdiğini söylerler.
Tanah’ın Cevabı:
Yeşaya 52:13, kulun yükselip yüceltileceğini ilan eder. 52:14 onun bir zamanlar insanları dehşete düşürecek kadar hırpalanmış görünüşünü, 52:15 ise kralların gördükleri karşısında susmasını anlatır. Görüntüdeki bozulma, kulun içine düşürüldüğü durumu gösterir. Ayet, tarihte acı çeken insanların acılarını ölçüp bunları bir sıraya dizmez.
Yeşaya 52:14’te כַּאֲשֶׁר שָׁמְמוּ עָלֶיךָ רַבִּים כֵּן־מִשְׁחַת מֵאִישׁ מַרְאֵהוּ וְתֹאֲרוֹ מִבְּנֵי אָדָם denir: “Birçokları onun karşısında dehşete düştüğü gibi, görünüşü insan görünüşünden, biçimi insan oğullarından farklı derecede bozulmuştu.” Mişhat (מִשְׁחַת) bozulmuş veya tanınmaz hale gelmiş görünüşle ilgilidir. Fakat ayet, kulun çektiği acının miktarını insanların acısıyla karşılaştırmaz. Tarif edilen şey, görünüşünün ne kadar bozulduğudur. Kulun görünüşü bozulur ve onu görenler dehşete düşer. 52:13’te vaat edilen yükseliş, şiirin anlattığı bu durumun tersine döneceğini gösterir. Önce insanlar kulu gördüklerinde dehşete düşer, sonra kul yüceltilir.
Yeşaya 1:5–6’da halk baştan ayağa yaralı bir beden olarak tasvir edilir. 52:4–5, aynı halkın Mısır ve Asur baskısını anar. 52:9–10’da Haşem Yeruşalayim’i kurtarır ve uluslar bunu görür. Haşem 41:8–9 ve 44:21’de İsrael’e “kulum” diye seslenir. 49:3’teki עַבְדִּי־אָתָּה יִשְׂרָאֵל אֲשֶׁר־בְּךָ אֶתְפָּאָר sözleri, “Sen kulumsun, İsrael. Sende yüceltileceğim” demektir. Eskiden hor görülen bu halk, şimdi kendisine öyle bakanların önünde yüceltilir. Yeşaya 53:3–4’te uluslar, acı çeken halkı bir zamanlar Haşem’in vurduğunu sandıklarını itiraf ederler. Görünüşle ilgili söz bu aşağılanmayı anlatır. Onu İsa’nın herkesten daha fazla fiziksel acı çektiği iddiasına çevirmek, ayetin hem öznesini hem de ölçüsünü değiştirir.
Tanah’ın Aramice çeviri ve açıklamalarından Targum Yonatan, Yeşaya 52:13’te kulu Maşiah olarak adlandırır; devamındaki düşkün görünüşü ise İsrael eviyle ilişkilendirir. Bu yorumda Maşiah’ın yükselişiyle İsrael’in aşağılanması farklı roller taşır. Targum’un Maşiah sözcüğünü kullanması, 52:14’ün İsa’nın herkesten fazla fiziksel acı çektiğini söylediğini göstermez. Targum Yonatan, Yeşaya 52:13–14.
Büyük Yeşaya Parşömeni’nde 52:14 için Masoretik, yani geleneksel İbranice metindekinden farklı bir yazım bulunur. Bu biçimin nasıl açıklanacağı araştırmacılar arasında tartışılır. Masoretik metindeki mişhat sözcüğü görünüşün bozulmasını anlatır; ayet kulun acısını başka insanların acısıyla ölçmez. Bu yüzden görünüşün bozulmasından İsa’nın herkesten daha çok acı çektiği veya Maşiah olduğu sonucu çıkmaz.
Tanah kaynakları: Yeşaya 52:4–15, özellikle 52:13–15; Yeşaya 1:5–6; 41:8–9, 44:21 ve 49:3.
157. İddia: Yeşaya 52:15’teki “serpme” Maşiah’ın kefaret kanıdır
Yeşaya 52:15’te, kulun yükselişini anlatan bölümde yazze adlı bir İbranice fiil bulunur. Bazı çeviriler bunu ‘serpecek’, bazıları ‘şaşırtacak’ diye verir. İki okuma da aynı sahneye bakar. Kulun yükselişini gören krallar şaşkınlıktan susar.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Yeşaya 52:15’te, kulun yükselişini anlatan bölümde yazze adlı bir İbranice fiil bulunur. Bazı çeviriler bunu ‘serpecek’, bazıları ‘şaşırtacak’ diye verir. İki okuma da aynı sahneye bakar. Kulun yükselişini gören krallar şaşkınlıktan susar.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, yazze sözcüğünü ‘serpecek’ diye okur ve kulun ulusları kendi kanıyla serpeceğini söylerler. Bunu Tora’daki kan serpme işlemiyle ve Bamidbar 19’da anlatılan, arınma suyunun serpilmesiyle ilişkilendirirler. Onlara göre peygamber, İsa’nın kanının ulusların günahlarını gidereceğini bildirmiştir.
Tanah’ın Cevabı:
Yeşaya 52:15 şöyle başlar: כֵּן יַזֶּה גּוֹיִם רַבִּים עָלָיו יִקְפְּצוּ מְלָכִים פִּיהֶם. יַזֶּה (yazze) fiili, נזה (naza), yani “serpmek” köküyle ilişkilidir. Vayikra 4:6 ve 16:14’te aynı kök kan serpme için, Bamidbar 19:18–19’da arınma suyunu serpme için kullanılır. Her iki durumda da neyin serpildiğini metin söyler. Yeşaya’da uluslar anılır, kan veya su adı geçmez. “Kendi kanıyla” sözü, ayette bulunmayan bir nesneyi ve aracı çeviriye ekler.
Ayetin sonu olayın sahnesini verir. Krallar ağızlarını kapatacak, kendilerine anlatılmamış olanı görecek ve duymadıklarını anlayacaktır. “Şaşırtacak” anlamını tercih eden okuma bu sonucu öne çıkarır. “Serpecek” diye çeviren okuma da bir kurbanın kanını, sunağını veya ibadetini ayete ekleme yetkisi vermez. Mika 7:16’da İsrael’in kurtuluşunu gören ulusların utançla ellerini ağızlarına kapatmaları, kralların bu sessizliğine doğrudan bir paraleldir.
Eski yorumlarda eylemin kime yöneldiği farklı açıklanır. Targum, ulusların dağıtılmasını anlatır. İbn Ezra, bir zamanlar İsrael’i dağıtanların bozguna uğratılmasını ve kanlarının dökülmesini anlatır. Ayette Hristiyanların ileri sürdüğü gibi İsa’nın kanının uluslara uygulanması yer almaz. Tora’da gerçek kan hizmetinin maddesi ve yeri açıktır. Yeşaya’nın anlattığı ise İsrael’in yüceltilişini gören ulusların hükmünün tersine dönmesidir.
Tanah kaynakları: Yeşaya 52:13–15 ve 53:1–4; Vayikra 4:6 ve 16:14. Dil açıklaması: Masoretik יַזֶּה biçimi ve “serpmek/şaşırtmak” çeviri alternatifleri. NET çevirisinin dil notu. Targum Yonatan, Yeşaya 52:15 · İbn Ezra, Yeşaya 52:15
63. İddia: Yeşaya’daki “kul” doğal olarak Maşiah’tır
Yeşaya’da “kul”, Haşem’e bağlı olan ve bir görev verilen kişi veya topluluk için kullanılır. Peygamber, kitabın bazı bölümlerinde kulun adını doğrudan verir. 52. bölümün sonunda ise ağır acı çeken, sonradan yükseltilen bir kuldan söz eder. Bu kişinin kim olduğunu anlamak için şiirin başladığı yere ve Yeşaya’nın daha önce kimi kul diye andığına bakılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Yeşaya’da “kul”, Haşem’e bağlı olan ve bir görev verilen kişi veya topluluk için kullanılır. Peygamber, kitabın bazı bölümlerinde kulun adını doğrudan verir. 52. bölümün sonunda ise ağır acı çeken, sonradan yükseltilen bir kuldan söz eder. Bu kişinin kim olduğunu anlamak için şiirin başladığı yere ve Yeşaya’nın daha önce kimi kul diye andığına bakılır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Yeşaya 52:13–53:12’de acı çeken kulun İsrael halkı olamayacağını söylerler. Onlara göre kul, başkalarının suçları için ölen İsa’dır. Yeşaya 52:14’ü, İsa’nın herkesten daha fazla bedensel acı çekeceğinin haberi olarak okurlar. Ayrıca Yeşaya 49’da kula İsrael’i geri getirme görevi verildiğini hatırlatır ve bu görevin kulun halktan ayrı bir kişi olduğunu gösterdiğini savunurlar.
Tanah’ın Cevabı:
Haşem, Yeşaya 41:8–9’da kuluna “İsrael” ve “Yaakov” diye seslenir. 43:10’da Haşem aynı cümlede İsrael’e “Siz Benim tanıklarımsınız” der ve topluluğu tekil olarak “seçtiğim kulum” diye anar. 44:21’de yine aynı adı duyarız. 48:20’de kurtarılan kul Yaakov’dur. 49:3’te ad, doğrudan kula söylenir: “Sen kulumsun, İsrael.” Tanah başka yerlerde Avraam, Moşe, David ve peygamberleri de kul olarak adlandırır. Yeşaya’nın bu bölümünde ise unvanın kime ait olduğu tekrarla belirlenmiştir.
Şiir başlamadan hemen önce Haşem, Mısır ve Asur baskısını yaşayan halkından söz eder (52:4–5). Yeruşalayim’in yıkıntılarına sevinmeleri söylenir ve uluslar Haşem’in kurtarışını görür (52:9–10). Haşem, ülkeden çıkacak halkının önünde ve arkasında yer alır (52:12). Bu dizinin ardından “Kulum başarılı olacak” sözü gelir (52:13). Bir zamanlar görünüşü insanları dehşete düşüren kulun yücelmesi kralları susturur (52:14–15). Görünüşteki ağır bozulma, tarihte çekilmiş bütün acıları karşılaştıran bir sıralama değildir. 54:1–3’te doğum ve genişleyen çadır diliyle aynı halkın yeniden çoğalması anlatılır.
Yeşaya 49:5–6’da İsrael adını taşıyan kul dağılmış İsrael’i toplamak ve uluslara ışık olmakla görevlidir. “İsrael” adıyla anılan bir topluluk, halkın içinde Haşem’e sadık kalanları temsil edebilir. Bir halkın kendi içinde dönüşe öncülük edenlerle dönmeye çağrılanlar bulunabilir. Ayet, kulun adını kendi göreviyle değiştirmez.
Yeşaya, halkın tamamı ile halkın içindeki sadık kişileri birbirinden ayırır. 65:8–9’da içinde hala üzüm suyu bulunan salkım atılmaz. Peygamber bu örnekle, halkın içinde sadık kalanlar varsa bütün halkın yok sayılmayacağını anlatır. Tanrı da kulları uğruna her şeyi yok etmez ve Yaakov’un soyuna yurdunu miras verir. Sefanya 3:12–13 de İsrael’den geriye kalanların ağzında hile bulunmayacağını söyler. Yeşaya 53:9’da kul için de ağzında hile bulunmadığı söylenir. Halkın günahları ile onun içindeki sadık kişilerin yaşadıkları aynı şey değildir.
Yeşaya 52:15’te krallar daha önce kendilerine söylenmemiş olanı görür ve duymadıklarını kavrar. Bir sonraki ayet “Duyduğumuza kim inandı?” diye başlar (53:1). Uluslar, hor gördükleri İsrael’in acısını önce Haşem’in onu reddetmesi olarak anlamış, şimdi o acının kendi isyanlarıyla ilişkisini görmüşlerdir (53:4–6). 53:8’deki “halkımın suçu” ifadesi de bir kralın kendi halkından söz etmesi olarak anlaşılabilir. “Biz” diyenlerin bu değişimi, şahsi bir kurtuluş kurbanının ilanından başka bir olay anlatır.
Kulun kesilip alınması ve mezarı, topluluk diline yabancı değildir. Yehezkel 37:11–14’te mezarlardan çıkarılan kuru kemiklerin kimliği açıkça verilir: “Bütün İsrael evi.” Ölüm dili, sürgün ve yıkımın ağırlığını anlatır. Yeşaya 53:10–12’de de kulun canı aşam ile anıldıktan sonra ona soyunu görmek, uzun yaşamak ve ganimeti paylaşmak vaat edilir. Kul suçlular için yakar ve ulusların günahlarının ortaya çıkardığı yükü taşır. 54. bölümde bu vaadin karşılığı İsrael’in çocukları ve yeniden dolan şehirlerdir.
Yahudi kaynaklarında Maşiah’a uygulanan açıklamalar da vardır. Tanah’ın Aramice çeviri ve açıklamalarından biri olan Targum Yonatan, 52:13’te “kulum” sözünü “kulum Maşiah” diye açıklar. Sanhedrin 98b, Maşiah’ın adı üzerine bir tartışmada Yeşaya 53:4’ü kullanır. Yalkut Şimoni de bölümdeki sözleri Maşiah’la ilişkilendirir. Bunlar gerçek yorumlardır; fakat “Maşiah” sözünün ayetin İbranice metninde yazdığını veya sözü edilen kişinin İsa olduğunu göstermez.
Targum’un kendi açıklamasına bakıldığında farklı kişiler ve topluluklar da görülür. 52:14’te İsrael evinin aşağılanmasından söz eder. 53:10’da halktan geriye kalanların arınacağını, Maşiahlarının krallığını göreceğini ve Tora’yı yerine getirenlerin başarılı olacağını anlatır. 53:12’de Maşiah’ın canını ölüme verdiği, birçoklarının günahı için dua ettiği ve asilerin onun sayesinde bağışlandığı söylenir; aynı açıklamada asiler Tora’ya bağlanır. Bu yorumdaki ifadeler İsa’nın kimliğine veya Tora’yı kaldıran bir kurtuluş öğretisine delil oluşturmaz.
Öte yandan Raşi, 52:13’teki kulu Yaakov’un içindeki doğru kişiler olarak açıklar. 49:1’de ise konuşmayı peygamber Yeşaya’ya bağlar. Bu açıklamalar, “kul” sözünün geçtiği her yerde tek bir kişinin anlatıldığını varsaymanın yanlış olduğunu gösterir.
Yeşaya’nın kul diye adlandırdığı İsrael, ulusların önünde aşağılanır, onların suçlarının yükünü taşır ve sonunda yüceltilir. Hristiyan okuması bu halkın yerine İsa’yı koyar, sonra yaraları çarmıha, sessizliği yargılamaya ve uzayan günleri dirilişe bağlar. Şiirin başındaki kurtuluş, kulun adı, konuşan uluslar ve sonunda vaat edilen soy, halk olarak anlatılan İsrael’i gösterir.
Tanah kaynakları: Yeşaya 41:8–9, 43:10, 44:1–2, 21, 48:20, 49:3–6, 52:4–15, 53:1–12, 54:1–17, 10:20–22, 33:23–24 ve 65:8–9, Sefanya 3:12–13, Yehezkel 37:11–14 ve 39:10, Yeremya 29:7, Bereşit 26:24, Bamidbar 12:7, Şemuel Bet 7:5, Yeremya 7:25. Yeşaya 52’nin
158. İddia: Yeşaya 53’te İsrael kulu günahkar sanacak ve bu İsa’ya yönelik suçlamaları haber verir
Yeşaya 52’nin sonunda krallar kulun başına gelenlere şaşırır. Sonraki bölümde bir grup insan, ‘Biz onu Tanrı tarafından vurulmuş sandık’ der. Bu itirafı anlamak için hem ‘biz’ diyenlerin hem de acı çeken kulun kim olduğunu metnin içinden anlamak gerekir.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Yeşaya 52’nin sonunda krallar kulun başına gelenlere şaşırır. Sonraki bölümde bir grup insan, ‘Biz onu Tanrı tarafından vurulmuş sandık’ der. Bu itirafı anlamak için hem ‘biz’ diyenlerin hem de acı çeken kulun kim olduğunu metnin içinden anlamak gerekir.
Bu yorumu benimseyen Hristiyanlar, Yeşaya 53:1–4’te ‘biz’ diyenlerin İsrael olduğunu, yanlış değerlendirdikleri kulun da İsa olduğunu söylerler. Onlara göre İsrael İsa’yı günahkar sayacak ve acısının Tanrı’nın cezası olduğunu düşünecektir. Yahudilerin İsa’yı reddetmesini bu kehanetin gerçekleşmesi olarak görürler.
Tanah’ın Cevabı:
Yeşaya 52:9–12’de Haşem Yeruşalayim’i kurtarır ve kutsal kolunu bütün ulusların önünde açar. 52:15’te krallar, yüceltilen kul hakkında daha önce kendilerine söylenmemiş olanı görür. 53:1’de sözü alanlar “Duyduğumuza kim inandı?” diye sorar. Aynı ayetin “Haşem’in kolu kime açığa çıktı?” sorusu da 52:10’daki olaya bağlanır. İki bölümün birbirine bağlandığı yerde İsrael’e dışarıdan bakanların kim olduğu açıktır.
Şimdi o insanlar eski hükümlerini dile getirir. Yeşaya 53:4’teki sözleri şöyledir: אָכֵן חֳלָיֵנוּ הוּא נָשָׂא וּמַכְאֹבֵינוּ סְבָלָם וַאֲנַחְנוּ חֲשַׁבְנֻהוּ נָגוּעַ מֻכֵּה אֱלֹהִים וּמְעֻנֶּה. “Oysa hastalıklarımızı o taşıdı, acılarımıza o katlandı. Biz onu Tanrı tarafından vurulmuş ve eziyet görmüş saydık.” “Biz onu öyle saydık” anlamındaki וַאֲנַחְנוּ חֲשַׁבְנֻהוּ sözleri, hükmün kulu yanlış değerlendirenlere ait olduğunu gösterir. Sonraki ayette kulun onların isyanları yüzünden yaralandığı açıklanır. Mika 7:16’da aynı sahnenin bir benzeri vardır. İsrael’in kurtuluşunu gören uluslar, yaptıkları zorbalıktan utanır ve ağızlarını kapatır.
Yeşaya 41:8–9, 44:21 ve 49:3’te kulun adı İsrael’dir. 49:5–6’da halkını toplamakla görevlendirilen sadık kul ile 10:20–22 ve Sefanya 3:12–13’teki sadık artakalanlar bu adı anlamaya yardım eder. Yehezkel 18:20–23, çekilen acıyla kişisel suç arasındaki farkı gösterir. Herkes kendi suçundan sorumludur ve kötülüğünden dönen bağışlanır. Yeşaya 53:10’da kulun soyunu göreceği, 54:1–3’te ise Siyon’un çocuklarının çoğalacağı söylenir. Hristiyan iddiası Yeşaya’daki iki tarafın yerini değiştirir. İsrael’i konuşanlara, İsa’yı da ulusların hor gördüğü İsrael’in yerine koyar. Böylece metnin birbirine bağladığı sesleri ve olayları parçalar.
Hristiyanların kulun hor görülmesini İsa’ya yöneltilmiş suçlamaların özel kehaneti diye sunmaları, konuşanların kimliğini ve Tanrı’nın kuluna verdiği İsrael adını dışarıda bırakır. Zulme uğramış olmak, Yeşaya’nın adını verdiği kulun kimliğini belirlemek için yeterli değildir. Peygamberin 41:8 ve 49:3’te belirttiği İsrael adı bu ölçütle ortadan kaldırılamaz.
Yeşaya 52:15’te עָלָיו יִקְפְּצוּ מְלָכִים פִּיהֶם, “Krallar onun karşısında ağızlarını kapatacak” denir. 53:1’deki מִי הֶאֱמִין לִשְׁמֻעָתֵנוּ וּזְרוֹעַ יְהוָה עַל־מִי נִגְלָתָה, “Duyduğumuza kim inandı? Haşem’in kolu kime açığa çıktı?” sözleriyle aynı şaşkınlık bu kez konuşanların ağzından işitilir. Yeşaya 14:16’da da Babil kralını görenler tanıtıldıktan sonra onların şaşkın sorusuna geçilir. Buradaki benzer konuşma geçişi, 53:4’teki yanlış suçlamanın hangi tarafa ait olduğunu belirler.
İddia, 53:4’teki nagua sözcüğünü Vayikra’daki nega ve tsaraat anlatısıyla da ilişkilendirir. Sözcükler aynı kökle ilişkilidir. Tsaraat, Tora’da deride, giysilerde veya evlerde görülebilen belirli belirtiler için kullanılan addır. Ancak Yeşaya 53:4, “Tanrı tarafından vurulmuş saydık” der; burada kişiyi açıkça metsora, yani tsaraat belirtileri taşıyan kişi veya hote, yani günahkar olarak adlandırmaz. Kök yakınlığı, kişinin kimliğini tek başına belirlemez. Vayikra 13:44–45, Yeşaya 53:4.
Talmud’un Sanhedrin 98b bölümü, Maşiah’ın adlarıyla ilgili tartışmada Yeşaya 53:4’ü kullanan bir yorum da aktarır. Bu, ayetin Maşiah’a uygulanabildiğini gösteren sonraki bir yorumdur. Metinde bu kişinin İsa olduğu veya bir insan korbanı olacağı söylenmez. Yahudilerin İsa’yı reddetmiş olması, Yeşaya’daki konuşanların İsrael, kulun da İsa olduğunu kanıtlamaz.
Tanah kaynakları: Yeşaya 52:9–15, 53:1–12 ve 54:1–3; Yeşaya 14:16, 41:8–9, 44:21, 49:3–6; Mika 7:16; Sefanya 3:12–13; Yehezkel 18:20–23.
179. İddia: Yeşaya 53’ün haftara okumalarında yer almaması Yahudilerin İsa konusunda vicdan azabını gösterir
Haftara, Şabat ve bayramlarda Tora’nın ardından peygamber kitaplarından okunan bölümdür. Tora’nın Şoftim ve Ki Tetse adlı haftalık bölümlerinin haftaraları Yeşaya’dan seçilir. Bu iki seçki arasındaki acı çeken kul bölümü, yaygın okuma düzeninde okunmaz.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Haftara, Şabat ve bayramlarda Tora’nın ardından peygamber kitaplarından okunan bölümdür. Tora’nın Şoftim ve Ki Tetse adlı haftalık bölümlerinin haftaraları Yeşaya’dan seçilir. Bu iki seçki arasındaki acı çeken kul bölümü, yaygın okuma düzeninde okunmaz.
Bu iddiayı savunan Hristiyanlar, Şoftim’in haftarasının Yeşaya 52’nin ortasında bittiğini ve Ki Tetse’nin haftarasının Yeşaya 54’te başladığını belirtirler. Aradaki Yeşaya 53’ün atlandığını ve ortaçağ Yahudi yorumlarında da yeterince yer bulmadığını söylerler. Onlara göre bu iki durum, Yahudilerin bölümde İsa’yı tanıdıklarını ve bu yüzden vicdan azabı duyduklarını gösterir.
Tanah’ın Cevabı:
Haftara, Tora okumasından sonra peygamberlerden seçilen bölümdür. Haftalık bazı okumalar peraşanın konusunu izler. Noah’ta tufana ilişkin Yeşaya 54:9’un bulunduğu bölüm buna örnektir. Bayramların ayrı okumaları vardır. 9 Av sonrası ise yıkımdan çıkmış Siyon’a verilen teselli sözlerinden yedi parça seçilir. Takvim böylece ayrı görevleri olan okumalar içerir.
Dördüncü teselli haftarası Şoftim’de Yeşaya 51:12–52:12, beşincisi Ki Tetse’de 54:1–10’dur. Arada 52:13–53:12 bulunur. Fakat üçüncü teselli okuması 54:11–55:5’tir ve bu iki okumadan önce gelir. Şulhan Aruh, Orah Hayim 428:8 bu teselli düzenini kaydeder. Dizi kitap sırasını izleseydi Yeşaya 54 önce okunup sonra 51’e geri dönülmezdi. Seçilmeyen başka bölümler de vardır. Hristiyanların kendi öğretileri için başvurduğu Yeşaya 9’daki pasajın bir haftara okumasında yer alması da genel bir gizleme kuralı bulunduğu iddiasına uymaz.
Kumran’daki teselli derlemesi 4Q176’nın korunan parçaları, Yeşaya 40:1–5, 51:22–23, 52:1–2 ve 54:4–10 gibi seçilmiş kesitler içerir. Bu tanık, birbirini izleyen bölümlerin tamamını okumadan Yeşaya’dan teselli ayetleri seçmenin eski bir uygulama olduğunu gösterir. Parçalar, bugünkü yıllık sinagog takviminin o çağdaki tam listesini vermez.
Haftara takvimi, bir şiirin sinagogda seçilmiş haftalık okuma olup olmadığını gösterir. Şiirin Yahudi kaynaklarında nasıl yer aldığını ise metnin kendisi ve yorumları gösterir. Yeşaya 52:13–53:12, Aramice Targum’da başından sonuna aktarılır. Targum, ilk ayette Maşiah adını dahi verir ve ardından İsrael, uluslar ve Maşiah için farklı eylemler anlatır. Şiir, haftalık teselli okumalarının dışında da Yahudi okura açık biçimde ulaşmıştır. (Yeşaya 52:13–53:12).
Yeşaya 52:13–53:12, ulusların bir zamanlar hor gördükleri İsrael hakkında söylediklerini anlatır. Ardından gelen “Ey kısır kadın, sevinçle haykır” sözü, teselliyi doğrudan Siyon’a yöneltir (54:1). Ki Tetse okumasının konusu bu tesellidir. 41:8–9, 44:21 ve 49:3’te İsrael adıyla çağrılan kulun 49:5–6’da halkını toplaması, 53:10’da soyunu görmesi ve 54:1–3’te Siyon’un çocuklarının çoğalması aynı geleceğin parçalarıdır. Raşi, İbn Ezra ve Radak’ın açıkça yorumladığı bir bölümün bu tematik okumada bulunmaması, onu gizlemek için çıkarıldığını ya da bu seçimi yapanların vicdan azabı duyduğunu göstermez.
Tanah kaynakları: Yeşaya 51:12–52:12; 52:13–53:12; 54:1–10; 54:11–55:5; 49:3–6. Okuma düzeni ve yorumlar: Şulhan Aruh, Orah Hayim 428:8; Raşi, İbn Ezra ve Radak, Yeşaya 52:13–53:12.
20. İddia: Tanrı’nın nihai planı kusursuz bir insanın kurban edilmesidir
Bir günahkarın nasıl bağışlanacağı ile bir başkasının onun yüzünden acı çekmesi ayrı meselelerdir. Tanah’ta bağışlanma için kişiden ne beklendiği anlatılırken sunuyla ilgili sınırlar da belirtilir.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Bir günahkarın nasıl bağışlanacağı ile bir başkasının onun yüzünden acı çekmesi ayrı meselelerdir. Tanah’ta bağışlanma için kişiden ne beklendiği anlatılırken sunuyla ilgili sınırlar da belirtilir.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Haşem’in baştan beri insanlığı, günahsız İsa’nın kendisini gönüllü olarak sunması yoluyla bağışlamayı amaçladığını söylerler. Onlara göre hayvan kurbanları bu son kurbanı hazırladı. Tövbe gerekli olsa da bağışlanmayı mümkün kılan İsa’nın ölümüdür. Yaygın Hristiyan öğretisinde bu ölüm, insan olan Tanrı’nın kendisini vermesi olarak açıklanır.
Tanah’ın Cevabı:
İsrael, suçlarının ağırlığı altında ezilirken “Nasıl yaşayacağız?” diye sorar. Haşem, kötülük yapan kişinin yolundan dönüp yaşamasını istediğini söyler. Bu dönüşün nasıl yapılacağı da açıkça anlatılır. Alınan rehin geri verilir, çalınan mal iade edilir, haksızlık bırakılır ve yaşam veren hükümlere uyulur. Böyle yapan kişinin eski suçları ona karşı anılmaz. Yehezkel’de her insan kendi doğruluğundan ve kötülüğünden sorumludur. Yeşaya da kötü yolunu bırakıp Haşem’e dönen kişiye bol bağışlanma vaat eder. Bu sözlerde bağışlanma, Haşem’in kabul ettiği somut bir dönüşe bağlanır. (Yehezkel 33:10–16, 18:20 ve 18:21–23, Yeşaya 55:6–7)
Vayikra’da sunuyu kabul eden de Haşem’dir. Hayvan, kuş ve tahıl sunularının her biri kendi koşullarıyla düzenlenir. Hangi hayvanların getirileceği, sunağın kullanımı ve kohenin, yani kutsal hizmet görevlisinin, yapacağı iş belirtilir. İnsan, sunulacak canlılar arasında sayılmaz. Hayvanın sunuya uygunluğu körlük ve yaralanma gibi bedensel kusurlara bakılarak belirlenir. Bu ölçü bir insanın ahlaki bakımdan günahsız olup olmadığını belirlemek için verilmemiştir. İki kuşa bile gücü yetmeyen kişinin belirli suçlar için ince un sunup bağışlanması, daha değerli bir canın daha güçlü bir sunu oluşturduğu düşüncesini bozar. Tehilim’de de Haşem’in hayvan etine ve kanına ihtiyacı olmadığı hatırlatılır. Kabulün ölçüsü O’nun buyurduğu şeyin yerine getirilmesidir. (Vayikra 1–7, 5:11–13, 22:17–25, Tehilim 50:12–13) Bereşit Rabba 44:1’de mitsvaların insanları arındırmak için verildiği söylenir. İbadet, Haşem’in bir ihtiyacını karşılamak için O’na daha pahalı bir şey bulma yarışı haline getirilemez.
Mika, böyle bir değer sıralamasını bir dizi soruyla sınar. İnsan, Haşem’in önüne buzağılarla mı, binlerce koçla mı, on binlerce yağ ırmağıyla mı çıkacak? Sonunda kendi günahı için ilk doğan çocuğunu vermeyi düşünür. Verilen cevap adaleti yerine getirmek, iyiliği sevmek ve Haşem ile alçakgönüllülükle yürümektir. İnsandan kendi yaşamını doğrultması istenir. (Mika 6:6–8) Rabbi Yona, Şaarei Teşuva 1:25’te çocuğunu vermeyi düşünen kişinin kendi suçunun ağırlığını hissetmesini açıklar. Peygamberin cevabı ise onu adalete, iyiliğe ve gösterişsiz bir bağlılığa yöneltir. Suçun büyüklüğünü kavramak, Haşem’in istemediği bir insan sunusunu doğru hale getirmez.
Yitshak’ın bağlanması, Avraam’ın sınandığı belirtilerek anlatılır. Bu olaya İbranice Akeda, yani bağlama denir. Sonunda eli durdurulur ve Yitshak’ın yerine bir koç sunulur. Sınamanın başlangıcındaki emir, sonunda insanın öldürülmesini durduran sözden koparılamaz. (Mika 6:6–8, Bereşit 22:1–2, 11–13) Akeda’nın rabbinik açıklamalarında da Yitshak’ın gerçekten öldürülmesiyle Avraam’ın bağlılığının kabul edilmesi ayrılır.
Aggadat Bereşit 31:1, Yeremya’daki “aklımdan geçmedi” sözünü Yitshak’ın öldürülmesiyle ilişkilendirir. Hegyonei Uziel’in aktardığı Taanit açıklamasında Meşa’nın oğlu, Yiftah’ın kızı ve Yitshak ayrı ayrı anılır. Yeremya’nın “emretmedim, söylemedim ve aklımdan geçmedi” sözleri bu üç olayla ilişkilendirilir. Yitshak örneğinde, sınamanın onun gerçekten öldürülmesini amaçlamadığı açıklanır (Taanit 4a).
Yismah Moşe, koçun sunulmasının anlamı üzerinde durur. Koçun kanının Yitshak’ın kanıymış gibi kabul edilmesi için edilen duayı aktarır. Burada güçlü bir temsil anlamı vardır: Avraam’ın bağlılığı sunuya yansır. Anlatılan olayda ise Yitshak yaşar ve koç sunulur. Koçun Yitshak’ı temsil etmesi manevi bir anlam taşır. Bu benzetme, Yitshak’ın gerçekten öldürüldüğü anlamına gelmez.
Devarim, oğullarını ve kızlarını yakarak tanrılarına sunan halkların ibadet biçiminin Haşem’e uygulanmasını yasaklar. Yeremya’da Haşem bu çocuk sunularını emretmediğini tekrar tekrar söyler. Gönüllü bir ölümün Haşem’e sunu sayılması için de Haşem’in onu bu amaçla buyurmuş olması gerekir. İsa’nın ölümüne eşsiz bir anlam verilmesi, bu buyruğun yerini tutmaz. Tehilim’de antlaşmaya sadık kaldığı halde öldürülen topluluk, kesime götürülen koyunlara benzetilir. Bu benzetmede sadakat ve çekilen acı vardır. Haşem’in bağışlanma için belirlediği bir sunu olarak insan öldürüldüğü söylenmez. (Devarim 12:29–31, Yeremya 7:31, 19:5, 32:35, Tehilim 44:18–23) Sefer Haİkkarim, başka halklarda görülen bir uygulamanın Haşem’e daha büyük onur vereceği düşüncesiyle ibadete eklenmesini bu ayetler üzerinden eleştirir. Sunulacak şeyin değerini kişinin kendisinin büyütmesi, Haşem’in onu istediğini göstermez.
Yeşaya’da Haşem kuluna “İsrael” ve “Yaakov” diye seslenir (41:8–9, 44:1–2, 49:3). Kula halkın dağılmış üyelerini toplama görevi de verir (49:5–6). Halkın içinden sadık kalanların bu görevi üstlenmesi, İsrael adının neden korunduğunu açıklar. Yeşaya 65:8–9’da, içinde hala üzüm suyu bulunan salkım nasıl atılmıyorsa Haşem de kulları uğruna halkını yok etmez. Sefanya 3:12–13 bu sadık topluluğun zorbalık yapmayacağını ve yalan söylemeyeceğini bildirir.
Yeşaya 52:15’te şaşıran krallar ile Yeşaya 53:4–6’da suçlarını dile getiren topluluk aynı anlatının içindedir. Kul, bu insanların günahlarının yol açtığı acıyı taşımıştır. 53:10–12’de canını aşam olarak koyması, hayatını ölüme açması ve suçlular için yakarması anlatılır. Aynı kul soyunu görecek ve günleri uzayacaktır. Haşem’in bağışlanma vaadi ise kötülüğü bırakıp Kendisine dönen kişiye yönelir (55:6–7). Yeşaya, İsrael’in acısını ve bağlılığını anlatırken kusursuz bir insanın öldürülmesini herkes için bağışlanma şartı haline getirmez. İsa’nın hem sunu hem de kendisini sunan Tanrı olduğu savı, kanıtlanması gereken kimliği baştan kabul eder. Bu kabul, Tora’nın sunu hükümlerinin İsa’ya uygulandığını kanıtlamaz.
Tanah, kötülüğünü bırakan kişiyi yaşama çağırır ve Akeda’da Yitshak’ın öldürülmesi durdurulur. Kusursuz bir insanın ölümünü herkes için zorunlu bağışlanma şartı sayan iddia, bu dönüş hükümlerinde bulunmayan bir şart getirir.
Tanah kaynakları: Yehezkel 33:10–11, 33:12–16, 18:20 ve 18:21–23; Yeşaya 55:6–7, 41:8–9, 44:1–2, 49:3–6, 53, 65:8–9; Vayikra 1–7 sunularının başlangıcı ve 5:11–13; 22:17–25; Bereşit 22:1–2, 11–13; Mika 6:6–8; Devarim 12:29–31; Yeremya 7:31, 19:5, 32:35; Tehilim 50:12–13, 44:18–23; Sefanya 3:12–13. Tora ayetlerinin özgün metinleri: Bereşit 22:11–13, Vayikra 1–7.
Açıklamalarda anılan eserler: Bereşit Rabba 44:1; Rabbi Yona, Şaarei Teşuva 1:25; Aggadat Bereşit 31:1; Hegyonei Uziel, Taanit 4a aktarımı; Yismah Moşe, Bereşit 22:14 açıklaması; Sefer Haİkkarim, Devarim 12 ve insanın ibadet biçimi üretmesi hakkındaki açıklama.
21. İddia: İsa’nın ölümü insanların bağışlanmasının zorunlu korbanıdır
Birinin işlediği suç başkalarına zarar verebilir. Suçun kime ait olduğu ve kimin o suçtan sorumlu tutulduğu ise ayrı bir sorudur. Yehezkel bunu aynı ailenin üç kuşağını anlatarak açıklar.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Birinin işlediği suç başkalarına zarar verebilir. Suçun kime ait olduğu ve kimin o suçtan sorumlu tutulduğu ise ayrı bir sorudur. Yehezkel bunu aynı ailenin üç kuşağını anlatarak açıklar.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, İsa’nın son kurban olarak ölmesini geçmişte ve gelecekte işlenen bütün günahların bağışlanmasının şartı sayarlar. Tövbe eden kişinin bağışlanmasını da bu ölüme bağlarlar. Onlara göre İsa hiç suç işlemediği halde başkalarının hak ettiği cezayı gönüllü olarak üstlendi ve onun doğruluğu kendisine inananlara sayıldı. Tora’daki sunular ile Yeşaya 53’ü bu öğretinin dayanağı olarak gösterirler.
Tanah’ın Cevabı:
Yehezkel, aynı aileden üç insanın hayatını anlatır. Doğru yaşayan babanın oğlu zorbalık yapar. Oğul, babasının doğruluğuyla kurtulmaz. Torun ise babasının yaptıklarını görür ve onun yolunu izlemez. Babasının suçu ona yüklenmez. Her insan kendi eyleminden sorumludur. Kötülük yapan kişi yolunu değiştirip Haşem’in hükümlerini yerine getirir ve adaletli davranırsa yaşayacaktır. Geçmiş suçları artık ona karşı anılmaz. Doğru yaşayan kişi kötülüğe döndüğünde ise daha önce yaptığı iyilikler onu korumaz. Bu örneklerde Haşem, her insanı kendi eylemi ve dönüşü üzerinden yargılar.
Yehezkel aynı ayette, “doğrunun doğruluğu onun üzerinde, kötünün kötülüğü de onun üzerinde olacaktır” der. İbranice metinde her iki cümlenin sonunda עָלָיו תִּהְיֶה (alav tiye), yani “onun üzerinde olacaktır” ifadesi bulunur. Akedat Yitshak, Yehezkel’in sözlerini açıklarken baba ile oğlun her birinin ayrı bir nefeş, yani can olduğunu ve birinin diğerinin suçu nedeniyle cezalandırılmadığını söyler. (Yehezkel 18:20–23, 18:5–24)
Tora, bu ölçüyü mahkeme için de koyar. Baba çocuğunun, çocuk da babasının suçu yüzünden öldürülemez. Sanhedrin’de ayetin sonundaki “herkes kendi günahı yüzünden öldürülecektir” sözü, bu kişisel sorumluluğu zaten bildiren hüküm olarak ele alınır. Yeremya’da aynı ilke yeni antlaşma vaadinin hemen öncesinde ekşi üzüm örneğiyle anlatılır. Ekşi üzümü yiyenin kendi dişleri kamaşır. Her insan kendi suçu yüzünden ölür.
Bir baba ailenin bütün parasını harcadığında çocukları yoksul kalabilir. Yoksulluğun yükü onlara da düşer, parayı harcayan kişi ise babadır. İsa’nın ahlaken suçlu sayılmadan başkalarının cezasını taşıdığı savı da Yehezkel’in verdiği cevabı değiştirmez. Peygamber, kimin suçlu olduğunu anlattıktan sonra kimin yaşayacağını da belirler. Kötülüğünü bırakıp doğru yaşamaya başlayan insan yaşar. Çünkü kendi tuttuğu yol değişmiştir. (Devarim 24:16, Yeremya 31:29–30, Yehezkel 18:20–24)
Yeremya’nın, David’in soyundan gelecek krala verdiği “Haşem doğruluğumuzdur” adı da bu ölçüyü kaldırmaz. Kral ülkede adaleti sağlayacak, halk onun günlerinde güven içinde yaşayacaktır. Aynı ad daha sonra Yeruşalayim için de kullanılır. Şehrin insanlara verebileceği kişisel bir doğruluğu yoktur. Ad, adaletin ve kurtuluşun kaynağını gösterir. Yeşaya’da suçları silen Haşem’dir. Tehilim, İsrael’in bütün suçlarından kurtuluşunu O’nun merhametine bağlar. (Yeremya 23:5–6, 33:15–16, Yeşaya 43:25, Tehilim 130:7–8)
Yom Kippur’da, yani Kefaret Günü’nde, Aharon, İsrael’in suçlarını canlı keçinin başı üzerinde itiraf eder. Keçi suçları taşıyarak ıssız yere gönderilir. Burada suçların taşınması, Haşem’in belirli bir hayvanla ve belirli bir günde buyurduğu ibadettir. Ayette anlatılan işlem, keçinin canlı olarak uzaklaştırılmasıdır. Buradan bir insanın başkalarının cezasını çekmek üzere öldürülmesi gerektiği sonucuna varılamaz. Aynı Tora, kanın sunakta kefaret için verildiğini ve iki kuşa gücü yetmeyen kişinin belirli suçlar için ince un sunarak bağışlanacağını söyler. Unun hayvan sunularının da getirildiği sunakta yakılması, yoksula verilmiş hükme yeni bir şart eklemez. (Vayikra 16:20–22, 17:11, 5:11–13)
Kişinin kendi günahıyla kendi sunusu arasındaki bağ, Mişna Keritot’ta somut bir hükümle gösterilir. Bir insan kendi günahı için bir hatat, yani günah sunusu ayırır ve ölürse, oğlu aynı hayvanı kendi günahı için getiremez. Kişi kendi ayırdığı hayvanı bile bir suçtan başka bir suça aktaramaz. Rambam, oğlun babası için ayrılan hayvanı kendi günahı için sunamayacağını özellikle açıklar. Aynı ailede bulunmak veya aynı türden bir günah işlemek, bir kişi için ayrılmış sunuyu diğerinin sunusuna dönüştürmez. Bu hüküm, Tora’nın belirli bir sunuya bağladığı kişiyi ve suçu korur. Sunuyu getiren insanın görevi de sürer: günahını kabul eder, gerektiğinde itirafta bulunur ve başkasına verdiği zararı telafi eder. Mişna Keritot 6:7; Rambam, Mişna açıklaması
Rabbinik kaynaklarda “tsadiklerin ölümü kefaret sağlar” sözü de bulunur. Tsadik, doğru ve erdemli kişidir. Moed Katan bu açıklamayı iki örnekle verir. Miryam’ın ölümü kızıl inekle ilgili bölümle, Aharon’un ölümü ise Tapınak hizmetini yürüten kohenlerin giysileriyle ilişkilendirilir. Burada bir kişinin ölümünün toplumla ilişkisi ele alınır. Gemara, toplumun belirli suçlarının Miryam’a veya Aaron’a aktarıldığını ve onların bu suçlardan dolayı cezalandırıldığını söylemez. Moed Katan 28a
Bu sözün nasıl anlaşılacağı da Yahudi kaynaklarında açıklanır. Midbar Şur, tsadikin ölümünün yaşayanları onun iyi yollarını sürdürmeye yöneltmesini vurgular. Şelah da ölümün insanları teşuvaya, yani günahtan dönmeye yöneltmesini ve bu dönüşün kefaretteki yerini anlatır.
Yaarot Devaş, midraştaki iki görüşü ayırır. Bir görüşte, çok erdemli bir kişi yaşarken diğer insanların onunla karşılaştırılması üzerinde durulur. Ölümünün ardından bu karşılaştırmanın değişmesi, kuşağın lehine değerlendirilir. Diğer görüşte ise ölüm yaşayanları tam bir dönüşe uyandırır ve kefaret bu teşuvayla ilişkilendirilir. Kefaret sözü teşuva, Yom Kippur, korban, yani sunu ve bazı durumlarda insanın kendi ölümü için de kullanılır. Her birinin işleyişi kendi bağlamında anlatılır. Bir insanın ölümünün toplum üzerinde etkili olabileceği söylenirken, başkasının kişisel suçunu üstlenip o suçun cezası olarak öldüğü şeklinde bir hüküm kurulmaz.
Bağışlanma yolu sürgündeki halka da açıktır. Şelomo, halkın suçunu kabul edip bütün yüreğiyle Haşem’e döndüğünde duasının işitilmesini ve bağışlanmasını ister. David ise kendi günahını kabul ettiğinde Natan’dan Haşem’in suçunu kaldırdığını işitir. Bu bağışlanmaların İsa’nın gelecekteki ölümüyle gerçekleştiği söylenirse önce İsa’nın ölümünün her bağışlanma için gerekli olduğu varsayılmış, sonra da Tanah’taki olaylar bu varsayıma göre açıklanmış olur. Şelomo bağışlanmayı Haşem’den ister. Divre HaYamim’de Haşem, alçalıp dua eden ve kötü yollarından dönen halkın günahını bağışlayacağını ve ülkesini iyileştireceğini bildirir. Ninova’da halkın kötülüğünden dönmesi üzerine ilan edilen felaket getirilmez; bağışlanma sözü ise doğrudan Yehezkel’de verilir. Natan da David’e onu bağışlayanın Haşem olduğunu söyler. (Divre HaYamim Bet 7:14, Yona 3:5–10) (Melahim Alef 8:46–50, Şemuel Bet 12:13)
Tora, sunu olarak getirilecek hayvanları, sunağı ve kohenin yapacağı işlemleri belirler. İsa’nın Roma yönetimi altında öldürülmesi bu şartları karşılamaz. Bir ölümün gönüllü olması, onu Haşem’in buyurduğu sunu yapmaz. Devarim, çocuklarını yakarak ilahlarına sunan halkların ibadet biçiminin Haşem’e uyarlanmasını yasaklar. Mika, insanın kendi suçu için ilk çocuğunu verme düşüncesini ele alır. Verilen cevap adaleti yerine getirmek, iyiliği sevmek ve Haşem’in önünde alçakgönüllülükle yürümektir. İnsan kendi yaşayışını düzeltmeye çağrılır. (Vayikra 1–7, Devarim 12:31, Mika 6:6–8)
Yeşaya 52:15’te krallar, hor gördükleri kulun yüceltilmesi karşısında susar. Yeşaya 53:4–6’da uluslar eskiden Haşem’in cezalandırdığını sandıkları kişinin, kendi isyanları yüzünden yara aldığını kabul eder. Kulun taşıdığı yük onların suçlarının meydana getirdiği acıdır. Eha 5:7 de aynı ayrımı gösterir. Çocuklar atalarının yaptıklarının sonuçlarını çeker, fakat suçu işleyenler atalardır.
Yeşaya 53:10–12’de kul için aşam imgesi, soy ve uzun ömür vaadi, suçları taşıma ve suçlular için yakarma birlikte yer alır. 53:11, kulun birçoklarını doğru kılmasını בְּדַעְתּוֹ (be-daato), yani bilgiyle ilişkilendirir. Yeşaya 2:2–4’te uluslar Haşem’in yollarını öğrenmek için Siyon’a yönelir. Zekeriya 8:23’te Tanrı’nın İsrael’le olduğunu duyup bir Yahudiye tutunurlar. Yeşaya 54:17 de kulların doğruluğunun Haşem’den geldiğini söyler. Uluslar Haşem’in kuluna ne yaptıklarını kavradıkça kendi yollarını değiştirebilirler. Bu, Yehezkel 18’deki hükmü yerine oturtur. Değişen hayat, kulun acısını gören ve kötülüğünden dönen insanın hayatıdır. İsa’nın ölümünü bütün çağlardaki bağışlanmanın şartı yapmak, hem Yeşaya’daki itirafı hem Yehezkel’deki dönüş hükmünü değiştirir. Yehezkel gelecekte de kohenlerin kutsal ile kutsal olmayanı ayırmayı öğreteceğini, Şabat ve bayramları gözeteceğini, günah, Pesah ve bayram sunularının arınma ve kefaret görevleri olacağını bildirir (44:23–24, 45:15–25).
Bir başkasının günah yüzünden acı çekmesi, o günahın sorumluluğunun ona geçtiğini göstermez. Yehezkel suçun onu işleyene ait olduğunu ve o kişinin kötülüğünü bıraktığında yaşayacağını bildirir. İsa’nın ölümünü herkes için zorunlu korban sayan iddia bu hükme aykırıdır.
Rabbinik açıklamalar: Sanhedrin 27b; Akedat Yitshak, Yehezkel 18 açıklaması; Mişna Keritot 6:7 ve Rambam’ın açıklaması; Moed Katan 28a; Midbar Şur, tsadiklerin ölümüne ilişkin açıklama; Şelah, Ahare Mot; Yaarot Devaş I, midraş açıklaması.
Tanah kaynakları: Yehezkel 18:20–24; Devarim 24:16 ve 12:31; Yeremya 31:29–30 (Mechon Mamre’de 31:28–29), 23:5–6 ve 33:15–16; Yeşaya 43:25 ve 53:10–12; Tehilim 130:7–8; Vayikra 1–7, 5:11–13, 16:20–22 ve 17:11; Melahim Alef 8:46–50; Şemuel Bet 12:13; Mika 6:6–8; Yehezkel 45:15–25. Özgün metin karşılaştırması: Vayikra 5:11–13. Yeşaya 53:11 · 2:2–4 · 54:17 · Yehezkel 44:23–24
22. İddia: İsa’nın ölümü, insanların günahlarının bağışlanması için Tanrı’ya ödenmesi gereken fidyedir
Fidye, belirli bir tehlikeden veya yükümlülükten kurtulmak için verilen bedeldir. Tanah’ta bu kelimenin neyi anlattığı, kimin neyden kurtulduğuna göre değişir.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Fidye, belirli bir tehlikeden veya yükümlülükten kurtulmak için verilen bedeldir. Tanah’ta bu kelimenin neyi anlattığı, kimin neyden kurtulduğuna göre değişir.
Bu görüşte fidye, insanların günahlarının bağışlanması için Tanrı’ya ödenmesi gereken bedel olarak anlaşılır. İddiayı savunan Hristiyanlar, insanların bu bedeli karşılayamadığını, İsa’nın ise kusursuz hayatını vererek ödediğini söylerler. Onlara göre hem geçmişteki hem de gelecekteki bağışlanmalar bu ödemeyle mümkün olur ve Tanrı’nın kurtuluş vaatleri İsa aracılığıyla gerçekleşir.
Tanah’ın Cevabı:
Fidye, birini kurtarmak veya bir yükümlülükten kurtulmak için verilen bedeldir. Tora’da hangi durumda fidye verileceği ve neyin kabul edileceği Haşem tarafından belirlenir. Bir hükümde yarım şekel istenirken başka bir hükümde fidye alınması açıkça yasaklanır. Bunları bütün günahlar için geçerli tek bir ödeme yolu saymak, her emrin kendi şartını ortadan kaldırır. Bir evin fiyatına da verilen zararın tazminatına da “bedel” denebilir; ortak sözcük, iki işlemin şartlarını aynı yapmaz.
Şemot 30:12–16’da nüfus sayımına giren kişiden כֹּפֶר נַפְשׁוֹ — kofer nafşo, “canının fidyesi” — vermesi istenir. Sonraki ayetler yirmi yaş ve üzerindekilerin vereceği miktarı yarım şekel olarak belirler. Sayım sırasında halkın salgına uğramaması için bu fidyenin verilmesi istenir. Zengin de yoksul da aynı miktarı verecektir. Zenginden daha çok, yoksuldan daha az istenmez. Toplanan para da Toplanma Çadırı’nın hizmetinde kullanılacaktır. Böylece emrin yerine getirilmesi için ne yapılacağı bütünüyle açıklanmıştır: Kişi, Haşem’in belirlediği miktarı verir. İnsan yaşamının değerine eşit bir servet bulması veya bir başkasının canını sunması istenmez. Emrin gerektirdiği ödeme yarım şekelle tamamlanır; yeterliliği, emri verenin onu kabul etmesinden gelir.
Moşe’nin insan yaşamına nasıl bir bedel biçileceği karşısında şaşırması, Midraş Tanhuma, Naso 11 ile Bamidbar Rabba 12:3’te bu ayetler üzerinden anlatılır. Moşe’nin sorusuna, insanların gücüne uygun bir şey istendiği ve bunun Tora’da gösterilen para olduğu cevabı verilir.
Fidyenin başka bir kullanımı, saldırgan olduğunu bildiği öküzünü denetim altında tutmayarak birinin ölümüne yol açan kişinin sorumluluğunda görülür. Şemot 21:29–30’da bu kişiye fidye yüklenirse belirlenen bedeli ödemesi emredilir. Burada כֹּפֶר — kofer — ile פִּדְיֹן נַפְשׁוֹ — pidyon nafşo, “canının fidyesi” — aynı hüküm içinde kullanılır. Ödemeyi yapan, ihmali yüzünden sorumluluk taşıyan kişidir; ödeme onun canıyla ilgilidir. Başka bir insanın öldürülmesi hükmün parçası değildir.
Bu izin, kasıtlı cinayete taşındığında Tora’nın açık yasağıyla karşılaşılır. Bamidbar 35:31–33’te ölüme mahkum katilin canı için fidye alınması yasaklanır. Dökülen kanın ülkeye getirdiği suçun giderilmesi de kanı dökenin kanına bağlanır. Burada bedelin yetersizliği yüzünden pazarlık yapılmamaktadır; mahkemenin katili ödeme karşılığında serbest bırakması yasaklanmaktadır. Paranın yerine daha değerli bir insan yaşamı koymak, bu yasağı aşmaz. Kabul edilmeyen bir ödemenin değerini artırmak, onu kabul edilmiş bir fidyeye dönüştürmez.
İnsan yaşamının satın alınabileceği düşüncesi, Tehilim 49:7–16’da servetine güvenen insan üzerinden ele alınır. 8. ayette אָח לֹא־פָדֹה יִפְדֶּה אִישׁ — ah lo fado yifde iş, “Bir insan kardeşini fidyeyle kurtaramaz” — denir. Sonraki ayetler bu kurtuluşun ne olduğunu gösterir: Sonsuza kadar yaşamak ve mezarı görmemek. Bilge de bilgisiz de ölür; biriktirdikleri servet başkalarına kalır. Bir insanın boğulan kardeşini kurtarması veya onun için para harcaması ile ölümden sürekli kurtuluş satın alması arasındaki fark buradadır. Rabbenu Bahya da Kad HaKemah, Avel 1:2’de aynı ayrımı, zenginin ne kardeşini ne de kendisini servetiyle ölümden kurtaramaması üzerinden açıklar.
Mezmurun 16. ayetinde güven Tanrı’ya yönelir: Kendisini ölüler diyarının elinden kurtaracak olan O’dur. Hristiyan iddiası burada, İsa’nın kusursuz veya Tanrısal niteliğiyle sıradan insanların yapamadığını gerçekleştirdiği ve sağladığı kurtuluşun hemen bedensel ölümü kaldırmakla sınırlı olmadığı biçiminde savunulur. Fakat Tanrı’nın kurtaracağı sözüyle İsa’nın kimliği ve ölümünün gerekli olduğu savı arasında ayetin kurmadığı bir bağ vardır. Mezmurda Tanrı kurtaran, insan kurtarılandır. Bu ayrımdan İsa’nın kimliğine ve ölümüne geçmek için ayrıca kanıt gerekir. İsa hakkındaki öğreti önce doğru sayılıp sonra bu ayetin anlamı diye sunulduğunda, kanıtlanması gereken sonuç önceden kabul edilmiş olur. Şiir dili de ölüm, servet ve Tanrı’ya güven arasındaki bu ilişkiyi değiştirmez.
Tanrı’nın birini fidyeyle kurtarması anlamındaki sözlerin kullanılması, her seferinde bir alacaklıya ödeme yapıldığı anlamına da gelmez. Yeşaya 52:3’te İsrael’in parasız satıldığı ve parayla kurtarılmayacağı söylenir. Yeremya 31:9–10’da ise dağıtılan İsrael toplanır; Yaakov kendisinden güçlü olanın elinden kurtarılır. Özgün metindeki פָדָה — fada, “kurtardı” — Tehilim 49’daki fidyeyle kurtarma fiiliyle aynı köktendir. Aynı ayette גאל (gaal), yani kurtarmak fiili de kullanılır. Yeremya’da anlatılan olay, halkın kendisini elinde tutan güçten çıkarılmasıdır.
Günahın bağışlanmasında da kişinin ne yapacağı açıkça belirtilir. Yehezkel 18:20–22’de doğruluk doğru kişiye, kötülük kötü kişiye aittir. Kötü kişi günahlarından dönüp Haşem’in hükümlerini gözettiğinde ve adaletle davrandığında yaşayacak, önceki suçları kendisine karşı anılmayacaktır. Bağışlanmaya götüren değişim, günah işleyenin kendi yaşamında gerçekleşir. Devarim 24:16’da babaların çocukların, çocukların da babaların günahı yüzünden öldürülmesi yasaklanmıştır. Mahkemenin vereceği ölüm cezası ile Yehezkel’deki Tanrısal yargı ayrı bağlamlardır; her ikisinde de kişinin kendi suçu ve davranışı belirleyicidir. Yehezkel’in dönüş ve adaletle yaşama vaadine başka bir insanın ölümünü zorunlu ödeme olarak eklemek, vaadin şartını değiştirmektedir. İsa’nın ölümünün geçmişteki bağışlanmaları da mümkün kıldığı savı, bu ayetlerden elde edilen bir bilgi değil, onlara dışarıdan eklenen ikinci bir iddiadır.
Bir yakının doğruluğuna güvenerek kişinin kendi sorumluluğundan kurtulması düşüncesi, bu ayetlerin rabbinik açıklamalarında da ele alınır. Sifrei Devarim 329:4’te Avraham’ın Yişmael’i, Yitshak’ın Esav’ı; bir kardeşin de diğerini Tanrı’nın elinden kurtaramayacağı belirtilir ve Tehilim 49:8 anılır. Midraş Tehilim 46:1’de aynı ayet, babasının doğruluğu sayesinde kurtulacağını düşünen kişiye uygulanır. Babasının veya kardeşinin doğru kişi oluşuna güvenen insanın kendi davranışlarından sorumlu tutulması, bu yorumların ortak vurgusudur.
Başkaları için gösterilen fedakarlığın Tanah’taki değeri ise somut olaylarda görülür. Ester, halkını kurtarmak için ölüm tehlikesini göze alarak kralın karşısına çıkar (Ester 4:16). Moşe, altın buzağı günahından sonra halkın bağışlanmasını ister; bağışlanmayacaklarsa kendi adının Haşem’in kitabından silinmesini diler. Şemot 32:32–33’te verilen cevap, Haşem’e karşı günah işleyenin silineceğidir. Ester’in hayatını tehlikeye atması halkını düşmanın elinden kurtarmaya, Moşe’nin duası halk için merhamet istemeye yöneliktir. Bu olayları, suçsuz bir insanın canının başkalarının günah borcu karşılığında Tanrı’ya ödenmesi diye anlatmak, yapılan fedakarlığın niteliğini değiştirir.
Tehilim 50:12–15’te bütün dünyanın Haşem’e ait olduğu, O’nun ete ve kana ihtiyacı bulunmadığı söylenir; insandan şükretmesi, adaklarını yerine getirmesi ve sıkıntıda O’nu çağırması istenir. David de Tapınak için yapılan bağışlar karşısında her şeyin Haşem’den geldiğini, O’na verilenin yine O’nun elinden alınmış olduğunu söyler. İnsan kendi elindekini verirken dahi Tanrı’nın ihtiyacını karşılamaz (Divre HaYamim Alef 29:14). Sununun anlamı Tanrı’nın bir ihtiyacını karşılamakta aranamaz. Tehilim 130:7–8’de de İsrael, günahlarından kurtuluş için Haşem’in merhametine yöneltilir. Tanrı’nın bağışlamak için önce İsa’nın ölüm bedelini alması gerektiği iddiası, bu merhamete Tanah’ta bulunmayan bir ödeme şartı koymaktadır.
Tora’nın belirli durumlar için kabul ettiği bedeller veya Haşem’in insanı kurtarması, günahların bağışlanması için Haşem’e bir insan ölümü ödeneceğini göstermez. İddia, ayrı amaçlarla kullanılan fidye hükümlerini tek bir ölüm şartına dönüştürür.
Ayet numaraları: Tehilim 49:8–10 ve 16, bazı Hristiyan baskılarında 49:7–9 ve 15’tir. Yeremya için Masoretik 31:9–10 kullanılmıştır; Sefaria’nın birleşik diziliminde ve bazı çevirilerde aynı ayetler 31:10–11 olarak yer alır.
Fidye hükümlerinin rabbinik açıklamaları: Bava Kama 40a’da parasal fidyenin hangi kişinin değeri üzerinden hesaplanacağı tartışılır; öldürülen kişinin değeri ile sorumluluğu taşıyan kişinin değeri ayrı görüşlerdir. Ödemenin sorumlu kişinin canıyla ilgili oluşu ile miktarın nasıl hesaplandığı böylece ayrılır. Yalkut Şimoni’nin Bamidbar 35:31–32 açıklamasında da Şemot 21’deki izinle katil için fidye yasağı karşılaştırılır; mahkemenin para alarak katili ölüm cezasından kurtarması yasaklanır.
Özgün Tanah metinleri: Şemot 30:12–16 ve 21:29–30; Bamidbar 35:31–33. Diğer ayetler gövdede bağlantılıdır. İlgili Kabalat yazıları: Fidye?; İsa, Nihai Kurban Mıdır?; Dürüstlerin Ölümü ile Aklanmak?
41. İddia: Tehilim 40 kusursuz Maşiah’ın konuşmasıdır
Tehilim 40, bir sıkıntıdan kurtulan insanın şükrüyle başlar. Konuşan kişi Haşem’in isteğini yerine getirme arzusunu dile getirir, sonra yeniden yardım ister. Kimin konuştuğunu anlamak için mezmurun bu bölümlerini birlikte okumak gerekir.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Tehilim 40, bir sıkıntıdan kurtulan insanın şükrüyle başlar. Konuşan kişi Haşem’in isteğini yerine getirme arzusunu dile getirir, sonra yeniden yardım ister. Kimin konuştuğunu anlamak için mezmurun bu bölümlerini birlikte okumak gerekir.
Tehilim 40’ı İsa’ya bağlayan Hristiyanlar, mezmurda konuşan kişinin kusursuz Maşiah, yani Mesih olduğunu söylerler. Onlara göre İsa, Haşem’in isteğini yapmak için geldi ve kendisi için hazırlanan bedeni insanların günahları uğruna sundu. Hayvan kurbanlarını bu son kurbana hazırlık sayarlar. İsa gelince o kurbanların görevinin tamamlandığını savunurlar. David’in sözlerinin kendi yaşadıklarından doğmuş olabileceğini de kabul ederler, ancak bu sözlerin asıl ve eksiksiz karşılığını İsa’da bulduğunu söylerler.
Tanah’ın Cevabı:
Tehilim 40’ın başlığı mezmuru David’e bağlar. David, Haşem’in kendisini ağır bir sıkıntıdan kurtardığını anlatır. Ardından O’nun isteğini yapmaktan hoşlandığını, Tora’nın içinde olduğunu söyler. Aynı mezmurun ilerleyen bölümünde ise kendi suçlarından söz ederek yeniden yardım ister. Bu sözler, sıkıntı yaşayan, Haşem’e bağlanan ve kendi hatalarıyla yüzleşen bir insanın duasıdır.
David, Haşem’in onu bir çukurdan ve balçıktan çıkardığını, ayaklarını kayanın üzerine koyduğunu ve ağzına yeni bir şarkı verdiğini söyler. Bu kurtuluştan sonra şöyle konuşur: “Kurban ve sunu istemedin; bana kulaklar açtın; yakmalık sunu ve günah sunusu talep etmedin.” Sonra ekler: “İşte geldim... Tanrım, isteğini yerine getirmekten hoşnutum; Tora’n içimdedir.” David’in karşılığı, Haşem’in sözünü dinlemek ve O’nun isteğini yerine getirmektir. Tehilim 40:1–9
Menahem ben Saruk, Mahberet adlı eserinde kulakların açılmasını Tanrı’nın sözlerini işitmek ve yerine getirmekle ilişkilendirir. Ona göre “İşte geldim” diyen kişi, kitapta yazılı olanı yapmaya hazır olduğunu söyler.
Ohr HaMeir ise Raşi’nin kulakları Tora sözlerini işitmekle ilişkilendiren açıklamasını aktarır; ardından insanın günlük konuşmalarda bile kendisine yol gösterecek bir öğüt duyabilmesini anlatır. Mahberet, zevah; Ohr HaMeir
Şemuel’in Kral Şaul’a söylediği söz, itaat ile kurban arasındaki ilişkiyi açıklar. Şaul, Haşem’in emrine aykırı olarak sağ bırakılan hayvanları kurban etmekten söz eder. Şemuel ona, “Söz dinlemek kurbandan iyidir” der. Kurban sunmak, çiğnenen buyruğun yerine geçmez. Şemuel Alef 15:20–23
Tehilim 51’de de benzer bir anlatım vardır. David önce kırılmış ve pişmanlık duyan yüreğin değerinden söz eder. Ardından Haşem’in doğru sunulmuş kurbanlardan hoşnut olacağını ve sunağa boğalar getirileceğini söyler. İki ifade aynı duada yer alır: İnsan Haşem’e döner ve O’nun buyurduğu hizmeti yerine getirir. Tehilim 51:18–21
Tehilim 40’taki “Kitap tomarında benim hakkımda yazılmıştır” sözü de hemen ardından gelen Tora bağlılığıyla birlikte durur. Tora, kraldan kendisi için bir nüsha yazmasını, onu her gün okumasını ve emirlerini uygulamasını ister. Mezmur, tomarın hangi bölümünden söz ettiğini belirtmez; konuşan kişinin Tora’yı yerine getirme isteğini açıkça söyler. Yeremya da İsrael’e verilecek antlaşmada Tora’nın halkın içine konacağını ve yüreğine yazılacağını bildirir. Devarim 17:18–20; Yeremya 31:33
Yahudi kaynaklarında David’in bu sözleri farklı yönlerden ele alınır. Menorat HaMaor, “İsteğini yapmaktan hoşnutum” sözünü mitsvaları Tanrı’nın isteğini yerine getirme niyetiyle yapmak için kullanır. Pesikta de-Rav Kahana ise “Tora’n içimdedir” sözünü David’in yiyeceğinden gerekli payları ayırmasına bağlar. Şem HaGedolim de başka bir yorumda kitap tomarını David’in Mezmurlarıyla ilişkilendirir. Menorat HaMaor; Pesikta de-Rav Kahana 10:2; Şem HaGedolim
Hristiyan yorumunda kulakların açılması, Şemot’ta efendisinin yanında kalmayı seçen kölenin kulağının delinmesiyle de ilişkilendirilir. İki ayette kulak ve bağlılık vardır; kullanılan fiiller ise farklıdır. Mezmurdaki כָּרִיתָ (karita) “kazdın” veya “açtın” anlamına gelir. Kölenin kulağını delmek için Şemot’ta וְרָצַע (ve-ratsa) kullanılır. Köle, efendisini ve ailesini sevdiği için onun yanında yaşamayı ve çalışmayı seçer. Tehilim 40:7; Şemot 21:5–6
Mezmurun İbranicesinde אָזְנַיִם כָּרִיתָ לִּי (oznayim karita li), yani “bana kulaklar açtın” yazılıdır. Grekçe metin geleneğinde ise “Bana bir beden hazırladın” biçimi bulunur. İbraniler 10:5 de bu biçimi kullanır.
Hristiyan açıklaması, kulakları itaat eden bedenin bir parçası olarak görür ve bedenin ölüm pahasına itaat için hazırlandığını söyler. Fakat bir bedenin hazırlanması ile onun bütün insanların günahları için kurban edilmesi arasında ayrı bir adım vardır. Mezmur, konuşanın ne yapmak istediğini kendisi söyler: Haşem’in isteğini yerine getirmek ve Tora’sını içinde taşımak.
Bu sözlerden birkaç ayet sonra aynı kişi şöyle der: “Suçlarım beni yakaladı.” Bunların başındaki saçlardan fazla olduğunu, yüreğinin gücünü yitirdiğini söyler. Kendisini öldürmek isteyenler karşısında Haşem’den yardım ister. Hristiyan yorumunda bu suçlar, konuşanın kendi yaptıkları yerine başkaları için üstlendiği suçlar olarak açıklanır. Mezmurun söylediği ise עֲוֹנוֹתַי (avonotay), yani “suçlarım”dır. Tehilim 40:13–14
Bat Ayin, bu ifadeyi insanın kendi kusurlarını göremeyecek duruma düşmesiyle ilişkilendirir. Ohr HaMeir de günahların insanın Tora’nın ışığını görmesine engel oluşunu anlatırken aynı sözü kullanır. Bat Ayin; Ohr HaMeir
Tehilim 40’ta David, “suçlarım” der. Yeşaya 53:4–6’da ise “hastalıklarımız”, “isyanlarımız” ve “suçlarımız” diyenler kuldan üçüncü kişi olarak söz eder. Bir önceki sahnede uluslar ve krallar, İsrael’in yükselmesi karşısında şaşırmıştır (Yeşaya 52:15). Şimdi suç kendilerine, ondan doğan acı ise kula aittir. Bu iki ayrı konuşmayı tek kişinin sözleri saymak, David’in kendi suçunu başkalarından aldığı bir yüke dönüştürür. Mezmurun İbranicesi buna izin vermez.
Mezmurun başındaki çukur ve balçık da kurtarılmanın güçlü bir anlatımıdır. Tehilim 69’da suya ve balçığa batmak, yardım isteyen insanın yaşadığı sıkıntıyı anlatır. Şemot Rabba, Tehilim 40’taki çukuru Mısır’la, balçığı kölelerin çalıştığı harçla, yeni şarkıyı da denizin geçilmesinden sonraki şarkıyla ilişkilendirir. Aggadat Bereşit ise David’in yaşadığı sıkıntıların ardından kurtulup şarkı söylemesini anlatırken aynı mezmura başvurur. Tehilim 69:2–4; Şemot Rabba 23:12; Aggadat Bereşit 60:1
David, kurtarıldığı için Haşem’e şükreder; O’nun isteğini yapmayı arzular ve suçlarıyla karşılaştığında yine O’ndan yardım ister. Mezmuru günahsız bir insanın kurban edilmesi ve Tora’nın kurban hükümlerinin kaldırılması olarak okumak, David’in duasına kendi sözlerinde bulunmayan bir anlam yükler.
Tanah kaynakları: Tehilim 40:1–18; 51:18–21; 69:2–4; Şemuel Alef 15:20–23; Devarim 17:18–20; Şemot 21:5–6; Yeremya 31:33; Yeşaya 53:4–6. İbranice metin karşılaştırması: Devarim 17:18–20. Ayet numaraları Masoretik metne göredir. Tehilim 40:7, 9, 13 ve 18, birçok Hristiyan baskısında sırasıyla 40:6, 8, 12 ve 17 olarak numaralanır.
48. İddia: Kirli giysilerin çıkarılması Maşiah’ın insan doğasından dirilmiş doğaya geçmesidir
Zekeriya’nın gördüğü sahnede, kutsal hizmetin başındaki görevli olan Yehoşua’nın kirli giysileri çıkarılır. Başkohen Yehoşua’ya onların yerine temiz giysiler giydirilir. Bir giysinin değişmesi, kişinin durumundaki değişimi anlatabilir. Burada hangi değişimin kastedildiğini anlamak için giysiler değiştirilirken Yehoşua’ya ne söylendiğine bakılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Zekeriya’nın gördüğü sahnede, kutsal hizmetin başındaki görevli olan Yehoşua’nın kirli giysileri çıkarılır. Başkohen Yehoşua’ya onların yerine temiz giysiler giydirilir. Bir giysinin değişmesi, kişinin durumundaki değişimi anlatabilir. Burada hangi değişimin kastedildiğini anlamak için giysiler değiştirilirken Yehoşua’ya ne söylendiğine bakılır.
Bu yorumu savunan Hristiyanlara göre kirli giysiler, Maşiah’ın, yani Mesih’in ölebilen ve günah işlemeye açık insan doğasını temsil eder. Giysilerin çıkarılmasını ölüm, temiz giysilerin giydirilmesini diriliş olarak okurlar. Melekler arasında yürüme vaadini de ölümsüz veya Tanrısal bir doğaya geçiş sayarlar. Yehoşua’nın gerçekten yaşamış bir başkohen olduğunu kabul eden yorumda, bütün bu olayların İsa’nın geçireceği değişimi önceden gösterdiği söylenir.
Tanah’ın Cevabı:
Zekeriya’da kirli giysiler çıkarılırken Yehoşua’ya şöyle denir: הֶעֱבַרְתִּי מֵעָלֶיךָ עֲוֹנֶךָ, yani “Suçunu üzerinden kaldırdım.” Görüm, giysilerin çıkarılmasını suçun kaldırılmasıyla açıklar. Başkohenin insan doğasını bıraktığı ve Tanrısal bir doğaya geçtiği söylenmez (Zekeriya 3:1–10).
Görümde Yehoşua, Haşem’in meleğinin önünde duran başkohendir. Giysileri değiştirilir, başına temiz bir sarık konur ve aynı kişiyle konuşma sürdürülür. Haşem’in yollarında yürümesi ve görevini koruması halinde Haşem’in evi olan Tapınağı yönetmesi ve avlularını gözetmesi vaat edilir. Sahne suçlamadan arınmaya, ardından göreve doğru ilerler.
Bu görevin tarihsel yeri bellidir. Hagay 1:1’de Yehoşua, Yehotsadak’ın oğlu ve başkohen olarak Yehuda valisi Zerubbavel’le birlikte anılır. Ezra 5:2’de ikisi Yeruşalayim’deki Tapınağı yeniden yapmaya başlar.
Tanah’ın başka yerlerinde de giysi, kişinin veya topluluğun durumunu anlatır. Yeşaya 52:1’de Yeruşalayim’e güzel giysilerini giymesi söylenir; ardından tozdan kalkması ve esaret bağlarını çözmesi istenir (52:2). Yeşaya 61:10’da kurtuluş giysileri ve doğruluk kaftanı, kurtuluş sevincini anlatır. Zekeriya’da giysi değişimine eşlik eden açıklama, Yehoşua’nın suçunun kaldırılmasıdır.
Sanhedrin 93a, kirli giysileri Yehoşua’nın oğullarının kohenliğe uygun olmayan evlilikleri ve onun buna karşı çıkmamasıyla ilişkilendirir. Bu açıklamada kirli giysi, Yehoşua’nın sorumluluğuyla ilgilidir.
Reşit Hokhma adlı eserin Şaar HaYira bölümünün 12. kısmı ise Zohar’daki başka bir okumayı aktarır. Bu okumada kirli giysi bedenle, temiz giysi ise ölümden sonra ruhun giydiği giysiyle ilişkilendirilir. Bu, ayetin ölüm sonrasına da uygulanabildiğini gösterir. Fakat anlatılan, ruhun Tanrı’ya dönüşmesi veya İsa’nın dirilmiş bedeni değildir; bedenin ölümünden sonra ruhun giydiği giysidir. Bu yorum, Zekeriya’nın ilk sahnesinde adı verilen Yehoşua’nın kimliğini de değiştirmez.
Giysileri insanların davranışlarıyla ilişkilendiren bir Zohar açıklaması da vardır. Orada Yehoşua’nın kirli giysileri, insanın yaptıklarıyla bağlantılı ruhsal giysiler olarak ele alınır (Zohar, Pinhas). Bunlar aynı görüntünün farklı yorumlarıdır; hiçbiri görümde İsa’nın Tanrısal doğaya geçtiğini söylemez.
Yehoşua’nın başkohen olarak halkı temsil etmesi, onun durumuyla Yeruşalayim arasında bir bağ kurar: Haşem suçlayanı azarlarken Yeruşalayim’i seçtiğini hatırlatır. Hristiyan yorumda kirli giysiler, günahsız İsa’nın başkalarının günahlarını yüklenmesi olarak da açıklanır. Fakat başkohenin suçtan arındırılması ile günahsız bir kişinin halk adına öldürülmesi ayrı olaylardır. Zekeriya’da Yehoşua’ya ölüm cezası verilmez; suçu kaldırılır ve hizmetine ilişkin sözler söylenir.
Yedinci ayette ona “Bu duranların arasında sana yürüme yolları vereceğim” denir. Raşi, Targum’dan, yani Tanah’ın Aramice çevirisinden, Yehoşua’nın ölülerin dirilişinde diriltileceği ve seraf denilen melekler arasında yürüyeceği açıklamasını aktarır (Raşi, Zekeriya 3:7). Bu yorumda diriltilecek kişi Yehoşua’dır. Melekler arasında bulunmak da melek veya Tanrı olmak demek değildir. Bir insanın kralın sarayında yürümesi onu krala dönüştürmez; bulunduğu yer, varlığının değiştiğini göstermez.
Sekizinci ayette Yehoşua ile arkadaşlarının gelecekte olacaklara işaret ettiği söylenir; ardından Haşem “Kulum Dal’ı getiriyorum” der. Sonra ülkenin suçunun bir günde kaldırılması ve insanların asma ile incir ağacı altında birbirini ağırlaması vaat edilir. Aynı görüm, önce Yehoşua’nın suçunun kaldırılmasını, sonra ülke için verilen huzur sözünü anlatır. Asma ve incir ağacının altında komşuların ağırlanması bu huzurun gündelik hayattaki görünümüdür. Fakat onu İsa’nın yaşamına işaret saymak, giysi değişimini İsa’nın ölümü ve dirilişiyle veya melekler arasında yürümeyi Tanrısal doğaya geçişle kendiliğinden eşitlemez.
Zekeriya’nın kendi sözlerinde suçundan arındırılan kişi başkohen Yehoşua’dır. Görüme uygulanan farklı yorumlarda ölümden sonraki yaşam veya diriliş anlatılsa da bu kaynaklar İsa’nın kimliğini ve Tanrısal doğaya geçtiği iddiasını ortaya koymaz.
Tanah kaynakları: Zekeriya 3:1–10; Hagay 1:1; Ezra 5:2; Yeşaya 52:1 ve 52:2; Yeşaya 61:10.
64. İddia: Yeşaya 53’teki kul İsrael’den ayrı olduğu için İsrael olamaz
Yeşaya 49’da Haşem, kuluna “İsrael” diye seslenir ve ona İsrael’i geri getirme görevi verir. Bir görevi yapanla o görevin yöneldiği insanları ayırmak gerekir. Bunun için aynı halka ait olup olmadıklarına ayrıca bakılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Yeşaya 49’da Haşem, kuluna “İsrael” diye seslenir ve ona İsrael’i geri getirme görevi verir. Bir görevi yapanla o görevin yöneldiği insanları ayırmak gerekir. Bunun için aynı halka ait olup olmadıklarına ayrıca bakılır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Yeşaya 49:5–6’da kul İsrael’i Haşem’e geri getirmekle görevlendirildiği için kulun bütün İsrael halkı olamayacağını söylerler. Onlara göre kul, İsrael’in görevini tek başına yerine getiren Maşiah, yani Mesih İsa’dır. Kulun daha ana rahmindeyken çağrılmasını bakireden doğuma işaret sayarlar. Yeşaya 53’te “biz” ve “halkım” diyenlerin İsrael’i anlattığını düşünür ve bu sözleri İsrael’in kul olan bu ayrı kişiye karşı işlediği günahlara bağlarlar.
Tanah’ın Cevabı:
Yeşaya 49:3, “Sen kulumsun, İsrael” der. İki ayet sonra kula Yaakov’u döndürme, altıncı ayette İsrael’in sağ kalanlarını geri getirme görevi verilir. Bu iki ifadeyi aynı yazar yan yana koymuştur. İsrael’in bir parçası, İsrael’in bütünü için görev üstlenebilir. Yeşaya 48:1–8’de İsrael adıyla anılan ama bu ada uygun yaşamayanlar kınanır. 10:20–22’de Yaakov’un sadık artakalanları, 65:8–9’da ise halkı uğruna esirgenen kullar anılır. Sefanya 3:12–13, sadık artakalanın haksızlık yapmayacağını ve ağzında hile bulunmayacağını söyler. Yeşaya 53:9 aynı özelliği kula verir. Halkın içinden çıkan bir peygamberin kendi halkına seslenebilmesi gibi, sadık İsrael de İsrael’i dönüşe çağırabilir.
Hristiyan savının daha gelişmiş biçimi de İsrael adını silmek yerine tek bir kişiye taşır. Bu savda İsrael’in görevini kusursuz biçimde yerine getiren kişi İsa olduğu için kul ona uygulanır. Oysa bir peygamberin kendi halkını Haşem’e çağırması, temsil görevinin bir insan tarafından yerine getirilebildiğini zaten gösterir. Bir bireyin halkı temsil etmesi, o bireyi kendiliğinden Maşiah yapmaz. Onun İsa olduğunu söylemek için de ayette bu kimliği belirleyen bir bilgi gerekir. İsrael’i geri çağırma görevi bu iki kimliği vermez. Üstelik kitabın dili topluluğu tekil olarak da anlatır. 43:10’da “Siz Benim tanıklarımsınız” hitabının yanında “seçtiğim kulum” sözü bulunur. 44:1 ve 21’de de Yaakov ve İsrael’e tekil olarak “kulum” diye seslenilir.
Ana rahminden çağrılma ve korunma sözleri de aynı anlatımın içindedir. Kul 49:1 ve 5’te ana rahminden görevlendirilmiştir. 44:2’de ise İsrael’in kendisi ana rahminden biçimlendirilmiş olarak anlatılır. Ana rahminden seçilmeyi bakireden doğumun işareti sayan sav, aynı sözün bütün İsrael için kullanılmasını açıklayamaz. Sözcükler doğumun nasıl gerçekleştiğini değil, Haşem’in baştan beri çağırıp biçimlendirdiğini anlatır. 49:2’de kul Haşem’in elinin gölgesinde saklanır. 51:16’da aynı korunma sözü, Siyon’a “Sen Benim halkımsın” denilen anlatıda yeniden yer alır. Haşem’in çağırması ve koruması, halk ile onun adına görev yapanın birbirine bağlı olduğunu gösterir.
Tanah’ın Aramice çeviri ve açıklaması olan Targum Yonatan, bu ilişkiyi açıklarken 49:3’te “kulum İsrael” sözünü korur. 49:6’da ise Yaakov’un kabilelerini ayağa kaldırıp İsrael’in sürgününü geri getirmekle görevlendirilenlerden çoğul olarak “kullarım” diye söz eder. Bir halkın içindeki kullar ile geri çağırdıkları halk birbirinden ayrılabilir; yine de aynı halka aittirler. Bu, ayetin İbranice metni değil, Targum’un açıklamasıdır.
Bu görev İsrael’in dönüşüyle sınırlı kalmaz. Kul 49:6’da uluslara ışık olarak verilir, Haşem’in kurtuluşu dünyanın uçlarına ulaşır. 42:6’da da aynı ışık görevi vardır. 60:1–3’te ise Haşem’in görkemi Siyon’un üzerinde doğar, uluslar onun ışığına ve krallar onun parıltısına gelir. Işığın uluslara ulaşması Siyon’un geleceğinin parçasıdır. 49:7’de aşağılanan ve yöneticilere kul edilenin sonunda krallar tarafından onurlandırılması anlatılır. Raşi, hor görülenin İsrael olduğunu söyler. Ayette onu küçümseyen ulus İsrael diye adlandırılmaz. Ardından gelen 49:8–9, ülkenin yeniden kurulmasını, ıssız mirasların sahiplerine verilmesini ve tutsakların serbest bırakılmasını vaat eder.
Yeşaya 52:15’te kralların ağzı kapanır. Onlara söylenmemiş şeyleri görür ve duymadıklarını anlarlar. Hemen sonra “Duyduğumuza kim inandı?” sorusu gelir (53:1). “Biz onu hor gördük” diyen ses, kulun yüceltilmesi karşısında fikri değişen ulusların sesidir. Başta Haşem tarafından vurulduğunu sandıkları halkın, kendi günahlarının etkisiyle acı çektiğini kabul ederler (53:3–6).
Yeşaya 53:8’deki “halkım” sözü, bu konuşma içinde bir kralın kendi halkı adına konuşması olarak okunabilir. Aynı ayetin sonundaki לָמוֹ (lamo) doğal olarak “onlara” anlamını taşır. Tehilim 99:7’de de bir topluluğa gönderme yapar. Şiirin tekil kişileştirmeyle bir halkı anlatmasına bu çoğul biçim uyar. İbn Ezra da bu ayeti ulusların İsrael hakkında sözü olarak okur. “Halkım” İsrael olarak anlaşıldığında bile İsrael’in sadık kesimi halkın geri kalanının suçları yüzünden acı çekebilir. Yeşaya 49’da kula verilen İsrael adı ile 53. bölümde ulusların İsrael hakkında konuştukları birlikte okunduğunda, kul ile halk arasında zorunlu bir karşıtlık kalmaz.
Tanah kaynakları: Yeşaya 49:1–9 (bölüm), 43:10, 44:1–2, 21, 48:1–8, 51:16, 42:6, 52:15, 53:1–4, 8–9, 60:1–3, 65:8–9, 10:20–22 ve Sefanya 3:12–13.
65. İddia: Yeşaya 53 bir kişinin başkalarının yasal günah cezasını üstlendiğini öğretir
Bir insanın suçu başkasına zarar verebilir. Suçtan zarar görmekle, suçluya verilen cezayı onun yerine çekmek aynı olay değildir. Yeşaya 53’te acı çeken kulun başkalarının suçlarını taşıması anlatılır. Tartışma, bu yükü taşımanın ne anlama geldiği üzerinedir.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Bir insanın suçu başkasına zarar verebilir. Suçtan zarar görmekle, suçluya verilen cezayı onun yerine çekmek aynı olay değildir. Yeşaya 53’te acı çeken kulun başkalarının suçlarını taşıması anlatılır. Tartışma, bu yükü taşımanın ne anlama geldiği üzerinedir.
Bu yorumu benimseyen Hristiyanlar, kulun suçları taşımasını, başkalarının hak ettiği cezayı gönüllü olarak üstlenmesi şeklinde anlarlar. Onlara göre günahsız Maşiah, yani Mesih İsa, günahkarların yerine cezalandırıldı ve ölümüyle onların bağışlanmasını sağladı. Kulun acısının başkalarına şifa getirmesini, suç sunusunu ve Yom Kippur’da, yani Kefaret Günü’nde başı üzerinde İsrael’in günahları itiraf edilen keçiyi aynı düşüncenin örnekleri olarak görürler.
Tanah’ın Cevabı:
Yeşaya 52:15’te krallar, yüceltilen kul karşısında susar. Önce, kulun acısını Haşem’in onu cezalandırması olarak görmüşlerdir. 53:4–5’te bu hükmü geri alırlar. “İsyanlarımız yüzünden yaralandı” derler. İbranice מִפְּשָׁעֵנוּ (mi-peşaenu) acının sebebini onların isyanlarına bağlar. “O yaralandı” ile “biz suç işledik” aynı cümlede farklı kişilere aittir.
Eha 5:7’de çocuklar, “Atalarımız günah işledi … onların suçlarını biz taşıdık” der. Eha ile Yeşaya 53:11 aynı סבל (saval), yani “yük taşımak” fiilini kullanır. Ataların yaptıkları çocukları yıkımın içinde bırakmıştır. Çocukların bu yükü taşıması onları eski suçların faili yapmaz. Yeşaya 53:6’da Haşem, ulusların günahlarının meydana getirdiği yükü kulun üzerinde toplar. 53:10, kulun ezilmesini Haşem’in tarihteki amacıyla ilişkilendirir. Tehilim 44:22–23’te de antlaşmaya bağlılığını sürdüren halk, Haşem uğruna öldürüldüğünü söyler. Bu acılar, suçun faili ile acıyı çekenin başka kişiler olabileceğini gösterir.
“Bereleriyle biz iyileştik” sözü de aynı itirafın parçasıdır. Hor gördükleri İsrael yüceltilince uluslar hem kendi zulümlerini hem de Haşem’in halkıyla bağını tanır. İyileşme bu değişimin sonucudur. Kulun yaraları, onlara yaptıklarının gerçeğini gösterir. Günahın bırakılması ve bağışlanma ise Yeşaya 55:7’de açıkça kötülüğü yapan kişinin Haşem’e dönüşüne bağlanır.
Kişisel sorumluluğu Haşem açıkça belirler. Yehezkel 18:20’de, “Oğul babanın suçunu taşımayacak, baba oğlun suçunu taşımayacaktır” denir. Doğru kişinin doğruluğu kendisine, kötünün kötülüğü de kendisine ait bırakılır. Hemen ardından, kötülüğünden dönüp Haşem’in hükümlerini yerine getiren kişinin yaşayacağı ve geçmiş suçlarının artık anılmayacağı söylenir. Bu, Haşem’in kendi yargısı ve bağışlama vaadidir. İnsanların vereceği ölüm cezaları için de Devarim 24:16’da herkesin kendi günahından ötürü öldürüleceği emredilir. Bir ailenin veya halkın ortak acısı, kişisel sorumluluğu ortadan kaldırmaz.
Gönüllü olarak başkasının yükünü üstlenmek de Haşem’in bu hükmüne tabidir. Moşe, Altın Buzağı’dan sonra halkın bağışlanmasını ister; bağışlanmayacaklarsa kendi adının da Haşem’in kitabından silinmesini diler. Kendini halkından ayırmadan onlar için yalvarmaktadır. Haşem’in cevabı, “Bana karşı kim günah işlediyse onu kitabımdan sileceğim” olur. Ardından Moşe’ye halkı götürme görevi verilir ve halkın günahının hesabının sorulacağı söylenir (Şemot 32:30–34). Moşe’nin kendisini ortaya koyması, suçlulara ait cezayı ona aktaran bir karar doğurmaz. Haşem kimin günah işlediğini esas alır. Yeşaya 53:12’deki kul da suçlular için aracılık eder. Aracılık, günahkarların bağışlanması için onların yanında durmaktır; bağışlama yetkisi Haşem’e aittir.
Talmud’un Sota 14a bölümü, Yeşaya 53:12’deki “birçoklarının günahını taşıdı” ve “suçlular için aracılık etti” sözlerini Moşe’ye uygular. Metin, onun Altın Buzağı günahı için kapara, yani günahın giderilmesiyle ilgili bir yarar sağladığını ve günah işleyenlerin tövbe etmesi için merhamet dilediğini söyler. Moşe halk için aracılık etmiştir; Şemot’un anlattığı olayda günahkarların yerine öldürülmemiştir.
Rabbi Yosef Albo, doğru bir insanın çektiği acının toplum için kapara olabileceğini anlatırken Yehezkel’in İsrael’in suçunu taşımasına ve Yeşaya’daki kula başvurur. Zohar, Pinehas bölümünde de bir uzvun acısının bütün bedene şifa getirmesi benzetmesiyle doğru kişinin acısı ve kuşağın kaparası arasında bağ kurulur; Yeşaya 53:5 bu bağlamda anılır. Bu kaynaklar, doğru kişinin acısının başkalarına yarar sağlaması düşüncesini açıkça içerir. Fakat bundan İsa’nın bütün insanların yerine cezalandırıldığı veya bağışlanmanın yalnız onun ölümüne bağlı olduğu sonucu çıkmaz.
Başkaları için sorumluluk taşımak, onlara göz kulak olma görevinden de doğabilir. Aharon ile oğullarının kutsal yer ve kohenlikle ilgili suçu taşıyacakları söylendiğinde, hemen ardından kutsal yerde kimin hangi hizmeti yapabileceğini gözetme görevi verilir (Bamidbar 18:1–7). Yehezkel 33:6–9’daki gözcü de tehlikeyi görüp halkı uyarmadığı için sorumlu tutulur. Günahkar kendi suçu yüzünden ölürken, gözcüye yapmadığı uyarının hesabı sorulur. Burada iki kişinin sorumluluğu açıkça korunur. Raşi de Yeşaya 53:11’deki yük taşıma sözünü açıklarken kohenlerin kutsal yerle ilgili sorumluluğunu örnek gösterir. Suçu önleme görevi verilen kişinin ihmali, suç işleyenin yerine masum birinin öldürülmesinden bambaşka bir şeydir.
Hristiyan yorumunda Vayikra 16’ya başvurulması ise belirli bir törene dayanır. Aharon iki elini canlı keçinin başına koyar, İsrael’in suçlarını onun üzerinde itiraf eder ve keçi bu suçları ıssız yere taşımak üzere gönderilir. Aynı gün, başka bir keçi kesilir ve kanı kutsal yere götürülür. Günahları taşıyan keçi için kullanılan sözler, öldürülen keçinin kanıyla yapılan işlemin yerine geçirilmez. Hristiyan savında bu iki hayvan İsa’nın ölümü ve dirildikten sonraki hayatı olarak birleştirilir. Fakat törende iki ayrı keçi vardır; gönderilen keçi daha önce öldürülüp diriltilmiş değildir. Bu eşleştirme, Tora’nın verdiği açıklamaya sonradan eklenir. Tora töreni Aharon’un ardından görev alacak kohenin sürdüreceğini ve İsrael’in günahları için her yıl yapılacağını açıkça emreder. İsa’nın ölümüyle bu görevin sona erdiği savı, aynı bölümün kuşaklar boyunca sürecek hükmüne aykırıdır.
Sununun mutlaka suçlunun ölüm cezasının başka bir canlıya çektirilmesi olduğu iddiasını da Tora’nın kendi hükmü çürütür. Vayikra 5:11–13’te kuş almaya gücü yetmeyen kişi, belirtilen günahlar için un getirir. Kutsal hizmette görevli olan kohen, un sunusunu Tora’nın buyurduğu biçimde sunar. Tora, suç işleyen kişinin bağışlanacağını söyler. Bu kişinin sunduğu unda ona ait ölüm cezasını çeken bir canlı yoktur. Sunakta başka sunuların bulunması da un sunusunu öldürülen bir hayvana dönüştürmez. Bağışlanma, Haşem’in belirlediği işlemin ardından açıkça vaat edilir. Hristiyan savında bu bağışlanma da gelecekteki İsa’nın ölümüne dayandırılır. Oysa Tora bağışlanmayı burada emrettiği sunuyla birlikte vaat eder. Gelecekteki bir insan ölümünü bu vaadin gizli şartı yapmak, Haşem’in verdiği hükme yeni bir koşul eklemektir.
Yeşaya 53:11, kulun birçoklarını doğru kılmasını בְּדַעְתּוֹ (be-daato), yani bilgiyle ilişkilendirir. “Onun bilgisiyle” veya “onu tanımakla” okunduğunda, ayette iyileşmeye yol açan şeyin anlamak olduğu görülür. 53:12’de kul suçlular için de yakar. Bilgiyle doğruya yöneltmek ve dua etmek, başka insanların doğruluğuna yardım eder. Yehezkel 18:20 ise kişinin işlediği suçun ve yaptığı doğruluğun kendisine ait olduğunu açıkça korur.
Tanah kaynakları: Yeşaya 53:4–12 ve 55:7; Eha 5:7; Tehilim 44:18–23; Yehezkel 18:20–23 ve 33:6–9; Devarim 24:16; Şemot 32:30–34 (Sefaria 32:30–33); Bamidbar 18:1–7 (Sefaria); Vayikra 16:7–10, 15–22, 29–34; Vayikra 5:11–13 (Sefaria). Tehilim’de ayet numaraları Masoretik metne göredir; “Senin uğruna…” sözü burada 44:23’tür. Yeşaya 53’te · 44:22 · 23
İlgili Makaleler
Hristiyan konuk, Yeşaya 52.Bölüm'de Üçlü Birlik Doktrini'nin bulunduğunu iddia ediyor.
https://www.youtube.com/watch?v=7uemjl130vs
Yeşaya 53 Nedir? Kul İsrael’dir — Ayetlerin Açık Anlamı
Yeşayahu 52:13–53:12’nin kulu İsrael’dir. Ulusların itirafı, aşam, zera, Raşi ve Targum Yonatan kaynaklarıyla incelenir; İsa’nın çarmıhı ve vekil kefaret iddiası metinde bulunmaz.
