9 iddia Tüm iddialar Yeşaya 53 dosyası
238. İddia: Moşe’nin “beni kitabından sil” sözü Maşiah’ın başkaları için canını vermesinin modelidir
İsrael altın buzağı olayında günah işledikten sonra Moşe halk için Tanrı’ya yakarır. Tanrı’dan halkı bağışlamasını ister ve aksi halde kendisini Tanrı’nın kitabından silmesini diler. Bu isteğin ardından Tanrı kimin günahından kimin sorumlu olduğunu açıklar.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
İsrael altın buzağı olayında günah işledikten sonra Moşe halk için Tanrı’ya yakarır. Tanrı’dan halkı bağışlamasını ister ve aksi halde kendisini Tanrı’nın kitabından silmesini diler. Bu isteğin ardından Tanrı kimin günahından kimin sorumlu olduğunu açıklar.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Moşe’nin halkı kurtarmak için hem hayatını hem de Tanrı’nın kitabındaki yerini kaybetmeye hazır olduğunu söylerler. Moşe gibi gelecek büyük peygamberi Maşiah olarak okur ve Moşe’nin bu özverisini İsa’nın başkaları için canını vermesinin önceden gösterilmiş bir örneği sayarlar.
Tanah’ın Cevabı:
Moşe’nin altın buzağı olayından sonra söylediği söz, halkına duyduğu sorumluluğu güçlü biçimde gösterir. Moşe halkıyla aynı sonucu yaşamaya hazır olduğunu söyler. Suçun kime yüklendiğini ise Tanrı’nın cevabı gösterir. Şemot 32’de Moşe öldürülmez ve Tanrı onun ölümünü halkın bağışlanmasının şartı olarak belirlemez.
Şemot 32:30’da Moşe, halkın büyük bir günah işlediğini söyler ve onlar için kapara istemek üzere Tanrı’ya çıkacağını bildirir. 32:31–32’de günahı kabul edip şöyle yakarır: וְעַתָּה אִם־תִּשָּׂא חַטָּאתָם וְאִם־אַיִן מְחֵנִי נָא מִסִּפְרְךָ אֲשֶׁר כָּתָבְתָּ: “Şimdi günahlarını bağışlarsan... yoksa beni yazdığın kitabından sil.” Moşe halkının kaderinden kendisini ayırmak istemez.
Tanrı 32:33’te şöyle cevap verir: מִי אֲשֶׁר חָטָא־לִי אֶמְחֶנּוּ מִסִּפְרִי, “Bana karşı kim günah işlediyse onu kitabımdan sileceğim.” Ardından Moşe’ye halkı götürmesi söylenir ve Tanrı’nın bu günahın hesabını daha sonra soracağı bildirilir (32:34). Metin, Moşe’nin adının halkın yerine silindiğini veya halkın suçunun ona aktarıldığını söylemez.
Moşe daha önce de halk adına dua eder. Şemot 32:11–14’te Tanrı’nın Mısır’dan çıkardığı halkı yok etmemesi için yakarır ve Avraam, Yitshak ve Yaakov’a verilen sözü hatırlatır. Moşe’nin yaptığı şefaat, halkı için merhamet dilemesidir. Dua sırasında veya duanın kabul edilmesi için öldürüldüğü ya da kanının döküldüğü anlatılmaz. Tehilim 106:23 de Moşe’nin halk için araya girişini hatırlatır.
Talmud’un Berahot 32a bölümü Moşe’nin halkı adına ettiği duayı ayrıntılarıyla anlatır. Yorum, Moşe’nin bir önder olarak halkını nasıl savunduğunu öne çıkarır. Onu günah sunusu olarak tanımlamaz.
Devarim 24:16, yargıda herkesin kendi günahı nedeniyle sorumlu tutulacağını bildirir. Yehezkel 18:20 de oğlun babanın, babanın da oğlun suçunu taşımayacağını söyler. Bu ayetler bir kişinin başkası için merhamet dilemesini engellemez. Suçun kime ait olduğunu açıklar.
Hristiyan yorum, Moşe’nin özverisiyle İsa’nın ölümü arasında ahlaki bir benzerlik kurar. İki anlatı, bir önderin halkı uğruna kendini feda etmeye hazır oluşu açısından karşılaştırılır. Fakat Şemot 32, günahsız bir insanın ölümünün başkalarının günahlarını kaldırması gerektiğini söylemez.
Moşe halkı için bağışlanma ister. Tanrı, günahı işleyenin o günahtan sorumlu olduğunu söyler. Şemot 32, Moşe’nin bir önder olarak halkı için nasıl dua ettiğini anlatır. İsa’nın veya başka bir insanın halkın günahı için ölmesi gerektiğini söylemez.
Kaynaklar: Şemot 32:11–14, 32:30–35; Devarim 18:18 ve 24:16; Yehezkel 18:20; Tehilim 106:23; Berahot 32a.
22. İddia: İsa’nın ölümü, insanların günahlarının bağışlanması için Tanrı’ya ödenmesi gereken fidyedir
Fidye, belirli bir tehlikeden veya yükümlülükten kurtulmak için verilen bedeldir. Tanah’ta bu kelimenin neyi anlattığı, kimin neyden kurtulduğuna göre değişir.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Fidye, belirli bir tehlikeden veya yükümlülükten kurtulmak için verilen bedeldir. Tanah’ta bu kelimenin neyi anlattığı, kimin neyden kurtulduğuna göre değişir.
Bu görüşte fidye, insanların günahlarının bağışlanması için Tanrı’ya ödenmesi gereken bedel olarak anlaşılır. İddiayı savunan Hristiyanlar, insanların bu bedeli karşılayamadığını, İsa’nın ise kusursuz hayatını vererek ödediğini söylerler. Onlara göre hem geçmişteki hem de gelecekteki bağışlanmalar bu ödemeyle mümkün olur ve Tanrı’nın kurtuluş vaatleri İsa aracılığıyla gerçekleşir.
Tanah’ın Cevabı:
Fidye, birini kurtarmak veya bir yükümlülükten kurtulmak için verilen bedeldir. Tora’da hangi durumda fidye verileceği ve neyin kabul edileceği Haşem tarafından belirlenir. Bir hükümde yarım şekel istenirken başka bir hükümde fidye alınması açıkça yasaklanır. Bunları bütün günahlar için geçerli tek bir ödeme yolu saymak, her emrin kendi şartını ortadan kaldırır. Bir evin fiyatına da verilen zararın tazminatına da “bedel” denebilir; ortak sözcük, iki işlemin şartlarını aynı yapmaz.
Şemot 30:12–16’da nüfus sayımına giren kişiden כֹּפֶר נַפְשׁוֹ — kofer nafşo, “canının fidyesi” — vermesi istenir. Sonraki ayetler yirmi yaş ve üzerindekilerin vereceği miktarı yarım şekel olarak belirler. Sayım sırasında halkın salgına uğramaması için bu fidyenin verilmesi istenir. Zengin de yoksul da aynı miktarı verecektir. Zenginden daha çok, yoksuldan daha az istenmez. Toplanan para da Toplanma Çadırı’nın hizmetinde kullanılacaktır. Böylece emrin yerine getirilmesi için ne yapılacağı bütünüyle açıklanmıştır: Kişi, Haşem’in belirlediği miktarı verir. İnsan yaşamının değerine eşit bir servet bulması veya bir başkasının canını sunması istenmez. Emrin gerektirdiği ödeme yarım şekelle tamamlanır; yeterliliği, emri verenin onu kabul etmesinden gelir.
Moşe’nin insan yaşamına nasıl bir bedel biçileceği karşısında şaşırması, Midraş Tanhuma, Naso 11 ile Bamidbar Rabba 12:3’te bu ayetler üzerinden anlatılır. Moşe’nin sorusuna, insanların gücüne uygun bir şey istendiği ve bunun Tora’da gösterilen para olduğu cevabı verilir.
Fidyenin başka bir kullanımı, saldırgan olduğunu bildiği öküzünü denetim altında tutmayarak birinin ölümüne yol açan kişinin sorumluluğunda görülür. Şemot 21:29–30’da bu kişiye fidye yüklenirse belirlenen bedeli ödemesi emredilir. Burada כֹּפֶר — kofer — ile פִּדְיֹן נַפְשׁוֹ — pidyon nafşo, “canının fidyesi” — aynı hüküm içinde kullanılır. Ödemeyi yapan, ihmali yüzünden sorumluluk taşıyan kişidir; ödeme onun canıyla ilgilidir. Başka bir insanın öldürülmesi hükmün parçası değildir.
Bu izin, kasıtlı cinayete taşındığında Tora’nın açık yasağıyla karşılaşılır. Bamidbar 35:31–33’te ölüme mahkum katilin canı için fidye alınması yasaklanır. Dökülen kanın ülkeye getirdiği suçun giderilmesi de kanı dökenin kanına bağlanır. Burada bedelin yetersizliği yüzünden pazarlık yapılmamaktadır; mahkemenin katili ödeme karşılığında serbest bırakması yasaklanmaktadır. Paranın yerine daha değerli bir insan yaşamı koymak, bu yasağı aşmaz. Kabul edilmeyen bir ödemenin değerini artırmak, onu kabul edilmiş bir fidyeye dönüştürmez.
İnsan yaşamının satın alınabileceği düşüncesi, Tehilim 49:7–16’da servetine güvenen insan üzerinden ele alınır. 8. ayette אָח לֹא־פָדֹה יִפְדֶּה אִישׁ — ah lo fado yifde iş, “Bir insan kardeşini fidyeyle kurtaramaz” — denir. Sonraki ayetler bu kurtuluşun ne olduğunu gösterir: Sonsuza kadar yaşamak ve mezarı görmemek. Bilge de bilgisiz de ölür; biriktirdikleri servet başkalarına kalır. Bir insanın boğulan kardeşini kurtarması veya onun için para harcaması ile ölümden sürekli kurtuluş satın alması arasındaki fark buradadır. Rabbenu Bahya da Kad HaKemah, Avel 1:2’de aynı ayrımı, zenginin ne kardeşini ne de kendisini servetiyle ölümden kurtaramaması üzerinden açıklar.
Mezmurun 16. ayetinde güven Tanrı’ya yönelir: Kendisini ölüler diyarının elinden kurtaracak olan O’dur. Hristiyan iddiası burada, İsa’nın kusursuz veya Tanrısal niteliğiyle sıradan insanların yapamadığını gerçekleştirdiği ve sağladığı kurtuluşun hemen bedensel ölümü kaldırmakla sınırlı olmadığı biçiminde savunulur. Fakat Tanrı’nın kurtaracağı sözüyle İsa’nın kimliği ve ölümünün gerekli olduğu savı arasında ayetin kurmadığı bir bağ vardır. Mezmurda Tanrı kurtaran, insan kurtarılandır. Bu ayrımdan İsa’nın kimliğine ve ölümüne geçmek için ayrıca kanıt gerekir. İsa hakkındaki öğreti önce doğru sayılıp sonra bu ayetin anlamı diye sunulduğunda, kanıtlanması gereken sonuç önceden kabul edilmiş olur. Şiir dili de ölüm, servet ve Tanrı’ya güven arasındaki bu ilişkiyi değiştirmez.
Tanrı’nın birini fidyeyle kurtarması anlamındaki sözlerin kullanılması, her seferinde bir alacaklıya ödeme yapıldığı anlamına da gelmez. Yeşaya 52:3’te İsrael’in parasız satıldığı ve parayla kurtarılmayacağı söylenir. Yeremya 31:9–10’da ise dağıtılan İsrael toplanır; Yaakov kendisinden güçlü olanın elinden kurtarılır. Özgün metindeki פָדָה — fada, “kurtardı” — Tehilim 49’daki fidyeyle kurtarma fiiliyle aynı köktendir. Aynı ayette גאל (gaal), yani kurtarmak fiili de kullanılır. Yeremya’da anlatılan olay, halkın kendisini elinde tutan güçten çıkarılmasıdır.
Günahın bağışlanmasında da kişinin ne yapacağı açıkça belirtilir. Yehezkel 18:20–22’de doğruluk doğru kişiye, kötülük kötü kişiye aittir. Kötü kişi günahlarından dönüp Haşem’in hükümlerini gözettiğinde ve adaletle davrandığında yaşayacak, önceki suçları kendisine karşı anılmayacaktır. Bağışlanmaya götüren değişim, günah işleyenin kendi yaşamında gerçekleşir. Devarim 24:16’da babaların çocukların, çocukların da babaların günahı yüzünden öldürülmesi yasaklanmıştır. Mahkemenin vereceği ölüm cezası ile Yehezkel’deki Tanrısal yargı ayrı bağlamlardır; her ikisinde de kişinin kendi suçu ve davranışı belirleyicidir. Yehezkel’in dönüş ve adaletle yaşama vaadine başka bir insanın ölümünü zorunlu ödeme olarak eklemek, vaadin şartını değiştirmektedir. İsa’nın ölümünün geçmişteki bağışlanmaları da mümkün kıldığı savı, bu ayetlerden elde edilen bir bilgi değil, onlara dışarıdan eklenen ikinci bir iddiadır.
Bir yakının doğruluğuna güvenerek kişinin kendi sorumluluğundan kurtulması düşüncesi, bu ayetlerin rabbinik açıklamalarında da ele alınır. Sifrei Devarim 329:4’te Avraham’ın Yişmael’i, Yitshak’ın Esav’ı; bir kardeşin de diğerini Tanrı’nın elinden kurtaramayacağı belirtilir ve Tehilim 49:8 anılır. Midraş Tehilim 46:1’de aynı ayet, babasının doğruluğu sayesinde kurtulacağını düşünen kişiye uygulanır. Babasının veya kardeşinin doğru kişi oluşuna güvenen insanın kendi davranışlarından sorumlu tutulması, bu yorumların ortak vurgusudur.
Başkaları için gösterilen fedakarlığın Tanah’taki değeri ise somut olaylarda görülür. Ester, halkını kurtarmak için ölüm tehlikesini göze alarak kralın karşısına çıkar (Ester 4:16). Moşe, altın buzağı günahından sonra halkın bağışlanmasını ister; bağışlanmayacaklarsa kendi adının Haşem’in kitabından silinmesini diler. Şemot 32:32–33’te verilen cevap, Haşem’e karşı günah işleyenin silineceğidir. Ester’in hayatını tehlikeye atması halkını düşmanın elinden kurtarmaya, Moşe’nin duası halk için merhamet istemeye yöneliktir. Bu olayları, suçsuz bir insanın canının başkalarının günah borcu karşılığında Tanrı’ya ödenmesi diye anlatmak, yapılan fedakarlığın niteliğini değiştirir.
Tehilim 50:12–15’te bütün dünyanın Haşem’e ait olduğu, O’nun ete ve kana ihtiyacı bulunmadığı söylenir; insandan şükretmesi, adaklarını yerine getirmesi ve sıkıntıda O’nu çağırması istenir. David de Tapınak için yapılan bağışlar karşısında her şeyin Haşem’den geldiğini, O’na verilenin yine O’nun elinden alınmış olduğunu söyler. İnsan kendi elindekini verirken dahi Tanrı’nın ihtiyacını karşılamaz (Divre HaYamim Alef 29:14). Sununun anlamı Tanrı’nın bir ihtiyacını karşılamakta aranamaz. Tehilim 130:7–8’de de İsrael, günahlarından kurtuluş için Haşem’in merhametine yöneltilir. Tanrı’nın bağışlamak için önce İsa’nın ölüm bedelini alması gerektiği iddiası, bu merhamete Tanah’ta bulunmayan bir ödeme şartı koymaktadır.
Tora’nın belirli durumlar için kabul ettiği bedeller veya Haşem’in insanı kurtarması, günahların bağışlanması için Haşem’e bir insan ölümü ödeneceğini göstermez. İddia, ayrı amaçlarla kullanılan fidye hükümlerini tek bir ölüm şartına dönüştürür.
Ayet numaraları: Tehilim 49:8–10 ve 16, bazı Hristiyan baskılarında 49:7–9 ve 15’tir. Yeremya için Masoretik 31:9–10 kullanılmıştır; Sefaria’nın birleşik diziliminde ve bazı çevirilerde aynı ayetler 31:10–11 olarak yer alır.
Fidye hükümlerinin rabbinik açıklamaları: Bava Kama 40a’da parasal fidyenin hangi kişinin değeri üzerinden hesaplanacağı tartışılır; öldürülen kişinin değeri ile sorumluluğu taşıyan kişinin değeri ayrı görüşlerdir. Ödemenin sorumlu kişinin canıyla ilgili oluşu ile miktarın nasıl hesaplandığı böylece ayrılır. Yalkut Şimoni’nin Bamidbar 35:31–32 açıklamasında da Şemot 21’deki izinle katil için fidye yasağı karşılaştırılır; mahkemenin para alarak katili ölüm cezasından kurtarması yasaklanır.
Özgün Tanah metinleri: Şemot 30:12–16 ve 21:29–30; Bamidbar 35:31–33. Diğer ayetler gövdede bağlantılıdır. İlgili Kabalat yazıları: Fidye?; İsa, Nihai Kurban Mıdır?; Dürüstlerin Ölümü ile Aklanmak?
39. İddia: Suçsuz insanın ölümü günahkarların bağışlanmasının zorunlu yoludur
Bir suçun cezasını kimin çekeceğiyle, suçunu bırakıp dönen kişinin nasıl bağışlanacağı birbirine bağlı iki sorudur. Yehezkel bu soruları, aynı ailenin farklı yollar izleyen üç kuşağı üzerinden ele alır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Bir suçun cezasını kimin çekeceğiyle, suçunu bırakıp dönen kişinin nasıl bağışlanacağı birbirine bağlı iki sorudur. Yehezkel bu soruları, aynı ailenin farklı yollar izleyen üç kuşağı üzerinden ele alır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, günahın ölüm gerektirdiğini ve günahkarın ancak kusursuz bir insan onun uğruna ölürse bağışlanabileceğini söylerler. İsa’nın bu suçları işlemediğini kabul ederler. Bir açıklamada onun cezanın sonuçlarını gönüllü olarak üstlendiğini, diğerinde ise günahkarları temsil ederek onları ölümden kurtardığını savunurlar. Her iki açıklamada da tövbe edenlerin bağışlanması İsa’nın ölümüne dayanır.
Tanah’ın Cevabı:
Yehezkel 18, suçun karşılığını ve suçtan dönüş yolunu birlikte verir. Önce doğru bir baba, ardından onun kötülük yapan oğlu, sonra da babasının yanlışlarını görüp onlardan uzak duran torun anlatılır. Her biri kendi davranışıyla değerlendirilir. Varılan hüküm açıktır: “Günah işleyen kişi ölecektir. Oğul babasının suçunu, baba oğlunun suçunu taşımayacaktır” (18:20). Doğru yaşayan oğlun, kötü babasının cezasını çekmesi istenmez. Babanın kötülüğü de oğlunun doğruluğuyla kendiliğinden silinmez.
Fakat günahkarın önünde kapanmış bir yol yoktur. Haşem, kötülüğünü bırakan, hükümlerine uyan ve adaletle yaşayan kişinin yaşayacağını söyler. O kişinin eski suçları artık ona karşı anılmayacaktır (18:21–22). Burada geçmişi kusursuz birinden söz edilmez; suç işlemiş ve yönünü değiştirmiş birinden söz edilir. “Kötünün ölümünden hoşnut olur muyum? Yolundan dönüp yaşamasını istemez miyim?” sorusu da bu hükmü tamamlar (18:23). Günahın ciddiyeti, her durumda birinin mutlaka öldürülmesi gerektiği anlamına gelmez. Aynı Haşem, hem suçu yargılar hem dönen kişiye yaşam vaat eder.
İnsan mahkemeleri için verilen Devarim 24:16 hükmünde de babalar çocuklarının, çocuklar babalarının suçu yüzünden öldürülemez; herkes kendi suçundan sorumludur. Yehezkel bu ilkeyi Haşem’in yargısı ve tövbe içinde ele alır. Dolayısıyla kişisel sorumluluk, yalnız insan mahkemelerine ait olup Tanrı önünde geçersiz kalan bir kural değildir. Peygamberin ağzından aynı bağ kurulur: kişinin yaptığı kötülük, ondan dönüşü ve hakkında verilen hüküm.
Hristiyan savunusunda, İsa’nın başkalarının suçlarını gerçekten işlemiş sayılmadığı, yalnızca cezanın yükünü gönüllü olarak üstlendiği söylenir. Bu nedenle mesele yalnız suçu kimin işlediği değildir. Yehezkel de yalnız olayın failini tespit etmez; doğru oğlun babasının suçundan dolayı ölmeyeceğini, kötü babanın ise kendi kötülüğünden sorumlu olduğunu söyler (18:17–20). Ardından babaya açık olan tövbe yolunu gösterir. Bir insanın gönüllü temsilci olduğu ileri sürülerek bu hükme yeni bir istisna eklenecekse, o temsil yetkisinin Haşem tarafından verildiği gösterilmelidir. “Adalet bunu zorunlu kılar” denmesi yetmez; Haşem’in burada açıkladığı adalet, dönen suçlu için başka bir ölüm aramaz.
Para borcunu ödemekle bir suçun ölüm cezasını üstlenmek arasındaki fark da bu noktada önem kazanır. Bir baba oğlunun borcunu ödeyebilir, verdiği zararı gidermesine yardım edebilir veya onu kurtarmak için kendini tehlikeye atabilir. Bu eylemler, babanın oğlunun yerine ölüm cezasına çarptırılmasına kendiliğinden yetki vermez. Başkasına yardım etmek, onun kötülüğünden zarar görmek ve onun cezasını hukuken üstlenmek ayrı ilişkilerdir. Birindeki gönüllülük, diğerinin Haşem tarafından emredildiğinin kanıtı olamaz.
Toplum hayatında bir kuşağın kötülüğünün sonraki kuşağa ağır sonuçlar bıraktığı da Tanah’ta açıkça yer alır. Eha 5:7’de ataların günah işlediği, onların artık bulunmadığı, yükü ise geride kalanların taşıdığı söylenir. Çevresindeki ayetler bu yükü somutlaştırır: yurt yabancıların eline geçmiştir, insanlar yetim kalmış, suyu ve odunu bile bedelle alır olmuştur. Tehilim 44:18–27’de ise antlaşmaya bağlı kaldığını söyleyen topluluk, Haşem uğruna öldürüldüğünden yakınır (44:23). Bu acılar gerçektir; fakat iki metin de öldürülenlerin başkaları adına zorunlu bir günah sunusu olduğunu söylemez. Yaşanan felaket ile bağışlanmayı sağlayacağı ileri sürülen ölüm aynı şey değildir.
Bir kişinin başkaları adına hizmet etmesi de kendi sınırları içinde anlaşılır. Vayikra 16:20–22’de Aharon, halkın suçlarını canlı keçinin üzerinde itiraf eder; keçi bu suçları ıssız yere taşır. Suçların üzerine konması, metnin açık ifadesidir. Ancak bu işlemden, günah işleyenin yerine ahlaki sorumluluk taşıyan bir insanın ölmesi gerektiği sonucu çıkmaz. Emir, canlı keçinin gönderilmesidir. Temsilin bu biçimini Haşem belirlemiştir; insan kurbanına geçiş ise emirde bulunmayan yeni bir adımdır. Keçinin günahları taşıması, bütün temsil biçimlerinin aynı işleve sahip olduğu anlamına gelmez.
Şemot 32:30–33’te Moşe’nin halkı için duası, aracılıkla suçun sahibini değiştirmek arasındaki ayrımı gösterir. Moşe, halkın bağışlanmasını ister; bağışlanmayacaklarsa kendisinin de yazılmış kitaptan silinmesini diler. Cevap, “Bana karşı kim günah işlediyse onu kitabımdan sileceğim” olur. Moşe’nin halkına bağlılığı ve onlar için duası, onun suçlular yerine silinmesini gerektiren bir kurala dönüştürülmez. Yehezkel 14:12–20’de de ülkeye gelecek ağır yargılar içinde Noah, Daniel ve İyov’un doğruluğunun yalnız kendilerini kurtaracağı, oğullarını ve kızlarını kurtarmayacağı söylenir. Birinin doğruluğundan yararlanmanın, cezanın suçlu kişiden başka birine her durumda ve sınırsız olarak aktarılmasına izin verdiği iddiası bu hükme aykırıdır.
Doğru insanların ölümünün başkaları için kefaret sağlayabildiği de Yahudi kaynaklarında yer alır. Vayikra Rabba, Miriam’ın ölümünün kızıl inekle ilgili bölümden sonra anlatılmasını ve Aharon’un oğullarının ölümünün Yom Kippur hizmetiyle birlikte anılmasını ele alır. Bu yakınlıktan, doğru insanların ölümünün kefaret sağlayabildiği sonucunu çıkarır. Midraş böyle bir etkiyi anlatır; herkesin bağışlanması için bir insanın ölmesi gerektiğini söylemez. Vayikra Rabba 20:12
Bu etkinin nasıl anlaşılacağı farklı biçimlerde açıklanmıştır. Rav Avraam Yitshak Kook, doğru bir insanın kaybının yaşayanları onun iyi yollarını sürdürmeye yöneltmesini ele alır. Örneğin insanlar onun iyiliklerini kendi hayatlarında sürdürebilir veya Tora öğrenimine destek olabilir. Midbar Şur 36
Rabbi Yonatan Eybeschütz ise Yaarot Devaş’ta Midraş’taki açıklamalardan birini, sebebi doğal yollarla açıklanmayan ruhsal bir etki olarak anlatır. Başka bir açıklamada ise ölümün insanları teşuvaya yöneltmesi üzerinde durur. Bu farklı açıklamalar, yaşayanların dönüşünü veya Midraş’ta anlatılan etkiyi kendi içinde ele alır; Yehezkel’in günahkara gösterdiği dönüş yolunu başka bir insanın zorunlu ölümüne bağlamaz. Yaarot Devaş, birinci bölüm, 4. konuşma
Hristiyan savında tövbenin gerekli olduğu, fakat bağışlanmanın İsa’nın gelecekteki ölümü sayesinde gerçekleştiği ileri sürülür. Bu sav, Yehezkel’in sözlerinden çıkan bir açıklama değildir; önceden kabul edilen İsa öğretisinin bu sözlere eklenmesidir. Yehezkel, insanın hem doğru hem kötü yönde değişebilmesini ele alır ve Haşem’in herkesi kendi yollarına göre yargılayacağını söyler (18:24–32). “Günah ölüm getirir; öyleyse dönen kişinin yaşayabilmesi için başka bir insan ölmelidir” zincirinin ikinci adımı burada yoktur. Günahkarın hayatını koruyan, onun dönüşünü kabul eden Haşem’dir. Başkasının duası, fedakarlığı veya acısının insanlara yarar sağlamasıyla, her bağışlanma için günahsız bir insanın ölümünün zorunlu olması birbirine karıştırılamaz. Tanah’ın günahkara verdiği açık cevap, yolundan dönüp yaşamasıdır.
Tanah kaynakları: Yehezkel 18:1–23; 18:24–32; 14:12–20; Devarim 24:16; Eha 5:7; Tehilim 44:18–27, özellikle 44:23; Vayikra 16:20–22; Şemot 32:30–35. İbranice metin karşılaştırması: Şemot 32:32–33.
62. İddia: Maşiah’ın doğruluğu başka insanların hesabına geçirilecektir
Adil bir kral, verdiği kararlarla halkın güvenliğini ve hayatını iyileştirebilir. Bir kralın doğruluğundan yararlanmakla, onun yaptıklarının başka bir insanın kendi davranışları sayılması farklı şeylerdir. Yeremya’nın vaat ettiği kral ele alınırken bu fark önem taşır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Adil bir kral, verdiği kararlarla halkın güvenliğini ve hayatını iyileştirebilir. Bir kralın doğruluğundan yararlanmakla, onun yaptıklarının başka bir insanın kendi davranışları sayılması farklı şeylerdir. Yeremya’nın vaat ettiği kral ele alınırken bu fark önem taşır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Yeremya’nın Maşiah’a, yani Mesih’e “Haşem bizim doğruluğumuzdur” adını vermesini iddialarına dayanak gösterirler. Onlara göre İsa, Tanrı’ya kusursuz biçimde itaat etti ve kendi isteğiyle öldü. Bu yüzden ona iman edenler Tanrı önünde doğru sayılır. “Hesabına yazılmak” derken, Maşiah’ın yaptıklarının iman edenlerin kendi doğruluğu gibi kabul edilmesini kastederler.
Tanah’ın Cevabı:
Yeremya, Kral Yoşiya’nın yoksul ve ihtiyaç içindeki insanların davalarına adaletle baktığını anlatır. Haşem bu adil yönetimi kendisini tanımak diye niteler (Yeremya 22:15–16). Bir sonraki bölümde David soyundan gelecek kral için de aynı sözler kullanılır: O, ülkede “adalet ve doğruluk” ile hükmedecektir (Yeremya 23:5–6). Peygamber kralın adil kararlarını ve halkın güvenliğini anlatır; kralın kişisel doğruluğunun başka insanların hesabına yazılacağını söylemez.
Kralın günlerinde Yehuda kurtulacak ve İsrael güven içinde yaşayacaktır. “Haşem bizim doğruluğumuzdur” adı bu kurtuluşu Haşem’e bağlar. Peygamber aynı adı güven içinde yaşayacak olan Yeruşalayim’e de verir. Şehrin bu adla anılması, orada yaşayanların şehrin erdemleriyle doğru sayılacağını anlatmaz.
Yeremya, hükümdarın getireceği doğruluğu ülke hayatında görünür kılar. Yönetici adaletle hükmeder, Yehuda kurtulur ve İsrael güvenlik içinde yaşar. Yoşiya örneğinde adaletin anlamı daha da somuttur: Kral, yoksul ve muhtaç insanların davasını görür. Bir kralın doğruluğundan halkın faydalanması, onun adil kararlarının halkı korumasıdır. Herkesin kendi eyleminden sorumlu olması aynı şekilde sürer. (Yeremya 22:15–16).
Yehezkel 18’de doğru yaşayan bir babanın zorbalık eden oğlu, babası doğru yaşadı diye suçsuz sayılmaz. Zorbanın onun yolunu izlemeyen oğlu da babasının kötülüğü yüzünden ölmez. Haşem şöyle der: “Doğru kişinin doğruluğu kendi üzerinde, kötünün kötülüğü de kendi üzerinde olacaktır.” Kötülük yapan insan yolundan döner ve adaletle yaşarsa eski suçları anılmayacaktır. Doğru kişi kötülüğe dönerse önceki doğruluğu onu korumayacaktır. Her biri kendi davranışıyla değerlendirilir.
Yeremya 31:29–34 aynı sorumluluğu, herkesin kendi davranışının sonucuyla karşılaştığını gösteren ekşi üzüm örneğiyle anlatır: Ekşi üzümü kim yerse dişleri onun kamaşır. Ardından Haşem yeni antlaşmada Tora’sını halkın içine koyacağını, yüreğine yazacağını ve suçlarını bağışlayacağını söyler.
Bir insanın duası başkalarına yarar sağlayabilir. Avraam, Sedom’da doğru insanlar bulunursa şehrin onlar uğruna esirgenmesini ister; Haşem bu dileğe karşılık verir (Bereşit 18:23–32). Bu söz şehrin yıkımdan kurtulmasıyla ilgilidir; şehirdeki herkesin kişisel olarak doğru yaşadığını söylemez.
Altın Buzağı olayında Moşe halka merhamet edilmesi için dua eder. Haşem halkı yok etmekten vazgeçer. Moşe daha sonra bağışlanma ister ve halk bağışlanmazsa kendi adının Haşem’in kitabından silinmesini diler. Haşem ona “Bana karşı kim günah işlediyse onu kitabımdan sileceğim” diye cevap verir (Şemot 32:11–14, 30–34). Moşe’nin duası halka yarar sağlar; günahı işleyenlerin sorumluluğu da belirtilir.
Tora, insanın yanlış yapan komşusunu uyarmasını da ister (Vayikra 19:17). Başkasının davranışıyla ilgilenmek ve onun için dua etmek önemlidir. Bunlar, bir kişinin bütün ahlaki davranışlarının başka bir kişi tarafından yapılmış sayılmasıyla aynı şey değildir.
Vayikra 4:27–31’de yanlışlıkla günah işleyen kişi kusursuz bir keçi getirir; kohen onun için bağışlanma işlemini yerine getirir. Kusursuzluk, hayvanın bedeni için konan şarttır. Yom Kippur’da halkın günahları canlı keçinin üzerinde itiraf edilir ve keçi onları çöle taşır. Bu işlemler bağışlanma ve arınmayla ilgilidir. Hayvanın kendi ahlaki seçimleriyle yaptığı ve bir insana aitmiş gibi onun hesabına yazılabilecek davranışları yoktur.
Yeşaya 53:11–12’de doğru kul birçok kişiyi bilgisiyle doğruya yöneltir, onların suçlarının doğurduğu yükü taşır ve suçlular için dua eder. 52:15 ile 53:4–6’da bunun neye karşılık geldiği görülür. Uluslar, önce cezalandırıldığını sandıkları İsrael’e karşı kendi yaptıklarını fark ederler. Kula verilen bilgi ve doğruluk, başka insanların yolunu düzeltmesine yardım eder. Bir başkasının doğruluğundan böyle yararlanmak, o doğruluğun kişinin kendi ameli olarak hesabına yazılması anlamına gelmez. Yehezkel 18:20 doğruluğu ve suçu, onu işleyenin üzerinde bırakır.
Yeremya adaletle yöneten bir kralı anlatır. Yehezkel ise kötülüğünden dönen kişinin bağışlanacağını ve yaptığı doğrulukla yaşayacağını söyler. Kralın kişisel doğruluğunun başkasına aktarıldığı iddiası, Yeremya’nın bu adlandırmasında bulunmaz.
Tanah kaynakları: Yeremya 22:15–16, 23:5–6, 31:29–34 ve 33:16, Yehezkel 18:5–24 (18:20–24), Bereşit 18:23–32, Şemot 32:11–14, 30–34 (Sefaria, 32:32–33), Vayikra 4:27–31, 16:21–22, 30, 19:17 ve Yeşaya 53:10–12.
67. İddia: Aşam (suç ve telafi korbanı) kelimesi, gerçek bir insan kurbanı bulunduğunu kanıtlar
Tora’da suç işleyen bir kişi, bazı durumlarda verdiği zararı karşılamak için ödeme yapar. Bazı durumlarda da kutsal hizmet için bir sunu getirir. İbranice aşam sözcüğü bu iki işle ilgili olarak kullanılabildiği için Yeşaya 53:10’daki anlamı cümlenin içinde belirlenir.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Tora’da suç işleyen bir kişi, bazı durumlarda verdiği zararı karşılamak için ödeme yapar. Bazı durumlarda da kutsal hizmet için bir sunu getirir. İbranice aşam sözcüğü bu iki işle ilgili olarak kullanılabildiği için Yeşaya 53:10’daki anlamı cümlenin içinde belirlenir.
Yeşaya 53:10’u İsa’ya bağlayan Hristiyanlar, aşam kelimesini “suç sunusu” diye okur ve kulun kendisinin günahları gidermek için sunulduğunu söylerler. Onlara göre bu sunu İsa’nın ölümüdür. Tora’da suç sunusu olarak getirilen koçun erkek olmasıyla İsa’nın erkek olması arasında da bağ kurarlar. Eski törenin ayrıntılarının çarmıhta daha yüksek bir karşılık bulduğunu savunurlar.
Tanah’ın Cevabı:
אָשָׁם (aşam) sözcüğü ile aynı sözcüğün kullanıldığı işlemler birbirinden ayrılmalıdır. Bereşit 26:10’da Avimeleh, Yitshak’ın karısına dokunulmuş olsaydı halkın üzerine gelebilecek suçluluğu bu sözcükle anlatır. Bamidbar 5:7–8’de suçunu itiraf eden kişi asıl bedeli ve beşte birini geri öder. 8. ayet hak sahibine ulaşılamayan durumda ödemenin kohene verilmesini ve kefaret koçunu ayrı ayrı düzenler. Şemuel Alef 6:3–8’de Filistliler kutsal sandığı geri gönderirken telafi karşılığı olarak altın çıban ve fare biçimleri de gönderir. Üç durumda da kelime suçla ve onun karşılığıyla ilgilidir, ama yapılan işlemler aynı değildir.
Vayikra’daki suç sunusu ise ayrıntılı bir emirle tanımlanır. 5:15–16’da kutsal şeylere karşı işlenen belirli bir suç için değeri belirlenmiş kusursuz bir koç getirilir; zarar karşılanır ve beşte biri de eklenir. 7:1–7 sununun kesileceği yeri, kanın sunağa uygulanmasını, yakılacak kısımları ve kohenlerin payını belirler. Bu emirdeki koç erkektir. Hristiyan savında İsa’nın erkek olmasıyla bu özellik arasında bağ kurulur. Fakat erkek olmak, bu hayvanın özelliklerinden yalnız biridir. Aynı hüküm onun koç olmasını ve belirlenmiş işlemlerle sunulmasını da gerektirir. Roma’nın idam ettiği bir insanı koça benzetmek, sunu için gereken işlemlerin yapıldığını göstermez.
Hristiyan yorum buna, eski sununun bütün ayrıntılarının yeniden gerçekleşmesi gerekmediği cevabını verir. Eski törenin İsa’nın ölümünü önceden anlattığı ve onda tamamlandığı savunulur. Böylece koçun erkek oluşu gerçek bir işaret, hayvan oluşu ise benzetme olarak alınır. Bu ayrımı aşam sözcüğü yapmaz; erkek olmak gibi bir özellik öne çıkarılıp koç olmak gibi bir özellik benzetmeye dönüştürülür. Bu seçim, kelimenin kendi anlamından gelmez.
Tanah bir insanın iç dünyasını da sunu diliyle anlatabilir. Tehilim 51:19’da, “Tanrı’nın kurbanları kırık bir ruhtur; kırık ve ezilmiş yüreği, ey Tanrı, hor görmezsin” denir. Pişmanlık gerçek, sunu benzetmesi de güçlüdür. Yürek sunakta kesilecek bir hayvan haline gelmez. Aynı şiirin sonunda sunakta sunulacak boğalardan ayrıca söz edilmesi, içten dönüş ile gerçek sununun birlikte korunabildiğini gösterir.
Yeşaya 53:10’da “eğer canını aşam olarak koyarsa” şartını, “soyunu görecek, günleri uzayacak” vaadi izler. İbranice fiil hem “sen koyarsan” hem “o koyarsa” biçiminde okunabilir. İlk okumada can sunu olarak konur, ikinci okumada ise “canı bir suç sunusu ortaya koyarsa” anlamı mümkündür. İfadede Vayikra’daki koç, sunak ve kan hizmeti gibi bir kurbanın hangi türden olduğunu belirleyen unsurlar bulunmaz. Şiirin devamı, İsrael’in sürgünden sonra çocuklarıyla birlikte yeniden güç kazanmasını anlatır (Yeşaya 54:1–3).
İbn Ezra, bu cümleyi kişinin suçunu kabul edip önüne koyması olarak açıklar. Berahot 5a ise ayetteki aşam benzetmesini, insanın çektiği acıyı bilinçle kabul etmesiyle ilişkilendirir. Talmud’daki bu açıklama, korbanla benzerlik kurar; insana sunakta bir korban işlemi uygulanmasını anlatmaz.
Tanah’ın Aramice çeviri ve açıklamalarından Targum Yonatan, 52:13’te kulu Maşiah olarak açıklar. Buna karşılık 53:10’da halkın kalanlarının arınacağını, Maşiahlarının krallığını göreceğini ve Tora’yı yerine getirenlerin başarılı olacağını anlatır. Maşiah yorumu, aşam kelimesini İsa’nın insan sunusu olarak öldürülmesine bağlamayı gerektirmez.
Kulun başkalarıyla ilişkisi, 53:12’de suçlular için aracılık etmesiyle de anlatılır. Moşe’nin Altın Buzağı’dan sonra halkı için yaptıkları, böyle bir aracılığın Tanah’taki somut örneğidir. Halk bağışlanmayacaksa kendi adının da kitaptan silinmesini diler. Haşem ise “Bana karşı kim günah işlediyse onu kitabımdan sileceğim” diye cevap verir (Şemot 32:30–33). Moşe halkı için kendisini ortaya koyarken halkın günahını işlemiş sayılmaz. Dua, başkasının yükünü üstlenme ve bir sunu olarak anılma, bir insanın bedeninin Tora’daki suç sunuları arasına eklendiği anlamını taşımaz.
Bağışlanma için verilen hükümler de açıktır. Yehezkel 18:21–23’te günahlarından dönüp doğru yaşayan kişinin geçmiş suçlarının artık anılmayacağı söylenir. Vayikra 5:11–13’te ise kuş almaya gücü yetmeyen kişi, belirtilen günahları için un sunar ve bağışlanır. Bu sunuda onun adına öldürülen bir canlı bulunmaz. Her bağışlanmanın zorunlu temelini İsa’nın kanında aramak, bu ayetlerin verdiği şartlara yeni bir şart ekler. Yeşaya’nın kullandığı aşam, suç ve telafiyle bağ kuran bir sözcüktür; İsa’nın ölümü olmadan kimsenin bağışlanamayacağını emreden bir Tora hükmü değildir.
Tanah kaynakları: Yeşaya 53:10–12; Bamidbar 5:7–8 (Sefaria); Bereşit 26:10; Şemuel Alef 6:3–5; Vayikra 5:11–19 (Sefaria 5:14–19); Vayikra 7:1–7 (Sefaria); Tehilim 51:18–21; Şemot 32:30–33; Yehezkel 18:21–23. Bava Kama 110a
65. İddia: Yeşaya 53 bir kişinin başkalarının yasal günah cezasını üstlendiğini öğretir
Bir insanın suçu başkasına zarar verebilir. Suçtan zarar görmekle, suçluya verilen cezayı onun yerine çekmek aynı olay değildir. Yeşaya 53’te acı çeken kulun başkalarının suçlarını taşıması anlatılır. Tartışma, bu yükü taşımanın ne anlama geldiği üzerinedir.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Bir insanın suçu başkasına zarar verebilir. Suçtan zarar görmekle, suçluya verilen cezayı onun yerine çekmek aynı olay değildir. Yeşaya 53’te acı çeken kulun başkalarının suçlarını taşıması anlatılır. Tartışma, bu yükü taşımanın ne anlama geldiği üzerinedir.
Bu yorumu benimseyen Hristiyanlar, kulun suçları taşımasını, başkalarının hak ettiği cezayı gönüllü olarak üstlenmesi şeklinde anlarlar. Onlara göre günahsız Maşiah, yani Mesih İsa, günahkarların yerine cezalandırıldı ve ölümüyle onların bağışlanmasını sağladı. Kulun acısının başkalarına şifa getirmesini, suç sunusunu ve Yom Kippur’da, yani Kefaret Günü’nde başı üzerinde İsrael’in günahları itiraf edilen keçiyi aynı düşüncenin örnekleri olarak görürler.
Tanah’ın Cevabı:
Yeşaya 52:15’te krallar, yüceltilen kul karşısında susar. Önce, kulun acısını Haşem’in onu cezalandırması olarak görmüşlerdir. 53:4–5’te bu hükmü geri alırlar. “İsyanlarımız yüzünden yaralandı” derler. İbranice מִפְּשָׁעֵנוּ (mi-peşaenu) acının sebebini onların isyanlarına bağlar. “O yaralandı” ile “biz suç işledik” aynı cümlede farklı kişilere aittir.
Eha 5:7’de çocuklar, “Atalarımız günah işledi … onların suçlarını biz taşıdık” der. Eha ile Yeşaya 53:11 aynı סבל (saval), yani “yük taşımak” fiilini kullanır. Ataların yaptıkları çocukları yıkımın içinde bırakmıştır. Çocukların bu yükü taşıması onları eski suçların faili yapmaz. Yeşaya 53:6’da Haşem, ulusların günahlarının meydana getirdiği yükü kulun üzerinde toplar. 53:10, kulun ezilmesini Haşem’in tarihteki amacıyla ilişkilendirir. Tehilim 44:22–23’te de antlaşmaya bağlılığını sürdüren halk, Haşem uğruna öldürüldüğünü söyler. Bu acılar, suçun faili ile acıyı çekenin başka kişiler olabileceğini gösterir.
“Bereleriyle biz iyileştik” sözü de aynı itirafın parçasıdır. Hor gördükleri İsrael yüceltilince uluslar hem kendi zulümlerini hem de Haşem’in halkıyla bağını tanır. İyileşme bu değişimin sonucudur. Kulun yaraları, onlara yaptıklarının gerçeğini gösterir. Günahın bırakılması ve bağışlanma ise Yeşaya 55:7’de açıkça kötülüğü yapan kişinin Haşem’e dönüşüne bağlanır.
Kişisel sorumluluğu Haşem açıkça belirler. Yehezkel 18:20’de, “Oğul babanın suçunu taşımayacak, baba oğlun suçunu taşımayacaktır” denir. Doğru kişinin doğruluğu kendisine, kötünün kötülüğü de kendisine ait bırakılır. Hemen ardından, kötülüğünden dönüp Haşem’in hükümlerini yerine getiren kişinin yaşayacağı ve geçmiş suçlarının artık anılmayacağı söylenir. Bu, Haşem’in kendi yargısı ve bağışlama vaadidir. İnsanların vereceği ölüm cezaları için de Devarim 24:16’da herkesin kendi günahından ötürü öldürüleceği emredilir. Bir ailenin veya halkın ortak acısı, kişisel sorumluluğu ortadan kaldırmaz.
Gönüllü olarak başkasının yükünü üstlenmek de Haşem’in bu hükmüne tabidir. Moşe, Altın Buzağı’dan sonra halkın bağışlanmasını ister; bağışlanmayacaklarsa kendi adının da Haşem’in kitabından silinmesini diler. Kendini halkından ayırmadan onlar için yalvarmaktadır. Haşem’in cevabı, “Bana karşı kim günah işlediyse onu kitabımdan sileceğim” olur. Ardından Moşe’ye halkı götürme görevi verilir ve halkın günahının hesabının sorulacağı söylenir (Şemot 32:30–34). Moşe’nin kendisini ortaya koyması, suçlulara ait cezayı ona aktaran bir karar doğurmaz. Haşem kimin günah işlediğini esas alır. Yeşaya 53:12’deki kul da suçlular için aracılık eder. Aracılık, günahkarların bağışlanması için onların yanında durmaktır; bağışlama yetkisi Haşem’e aittir.
Talmud’un Sota 14a bölümü, Yeşaya 53:12’deki “birçoklarının günahını taşıdı” ve “suçlular için aracılık etti” sözlerini Moşe’ye uygular. Metin, onun Altın Buzağı günahı için kapara, yani günahın giderilmesiyle ilgili bir yarar sağladığını ve günah işleyenlerin tövbe etmesi için merhamet dilediğini söyler. Moşe halk için aracılık etmiştir; Şemot’un anlattığı olayda günahkarların yerine öldürülmemiştir.
Rabbi Yosef Albo, doğru bir insanın çektiği acının toplum için kapara olabileceğini anlatırken Yehezkel’in İsrael’in suçunu taşımasına ve Yeşaya’daki kula başvurur. Zohar, Pinehas bölümünde de bir uzvun acısının bütün bedene şifa getirmesi benzetmesiyle doğru kişinin acısı ve kuşağın kaparası arasında bağ kurulur; Yeşaya 53:5 bu bağlamda anılır. Bu kaynaklar, doğru kişinin acısının başkalarına yarar sağlaması düşüncesini açıkça içerir. Fakat bundan İsa’nın bütün insanların yerine cezalandırıldığı veya bağışlanmanın yalnız onun ölümüne bağlı olduğu sonucu çıkmaz.
Başkaları için sorumluluk taşımak, onlara göz kulak olma görevinden de doğabilir. Aharon ile oğullarının kutsal yer ve kohenlikle ilgili suçu taşıyacakları söylendiğinde, hemen ardından kutsal yerde kimin hangi hizmeti yapabileceğini gözetme görevi verilir (Bamidbar 18:1–7). Yehezkel 33:6–9’daki gözcü de tehlikeyi görüp halkı uyarmadığı için sorumlu tutulur. Günahkar kendi suçu yüzünden ölürken, gözcüye yapmadığı uyarının hesabı sorulur. Burada iki kişinin sorumluluğu açıkça korunur. Raşi de Yeşaya 53:11’deki yük taşıma sözünü açıklarken kohenlerin kutsal yerle ilgili sorumluluğunu örnek gösterir. Suçu önleme görevi verilen kişinin ihmali, suç işleyenin yerine masum birinin öldürülmesinden bambaşka bir şeydir.
Hristiyan yorumunda Vayikra 16’ya başvurulması ise belirli bir törene dayanır. Aharon iki elini canlı keçinin başına koyar, İsrael’in suçlarını onun üzerinde itiraf eder ve keçi bu suçları ıssız yere taşımak üzere gönderilir. Aynı gün, başka bir keçi kesilir ve kanı kutsal yere götürülür. Günahları taşıyan keçi için kullanılan sözler, öldürülen keçinin kanıyla yapılan işlemin yerine geçirilmez. Hristiyan savında bu iki hayvan İsa’nın ölümü ve dirildikten sonraki hayatı olarak birleştirilir. Fakat törende iki ayrı keçi vardır; gönderilen keçi daha önce öldürülüp diriltilmiş değildir. Bu eşleştirme, Tora’nın verdiği açıklamaya sonradan eklenir. Tora töreni Aharon’un ardından görev alacak kohenin sürdüreceğini ve İsrael’in günahları için her yıl yapılacağını açıkça emreder. İsa’nın ölümüyle bu görevin sona erdiği savı, aynı bölümün kuşaklar boyunca sürecek hükmüne aykırıdır.
Sununun mutlaka suçlunun ölüm cezasının başka bir canlıya çektirilmesi olduğu iddiasını da Tora’nın kendi hükmü çürütür. Vayikra 5:11–13’te kuş almaya gücü yetmeyen kişi, belirtilen günahlar için un getirir. Kutsal hizmette görevli olan kohen, un sunusunu Tora’nın buyurduğu biçimde sunar. Tora, suç işleyen kişinin bağışlanacağını söyler. Bu kişinin sunduğu unda ona ait ölüm cezasını çeken bir canlı yoktur. Sunakta başka sunuların bulunması da un sunusunu öldürülen bir hayvana dönüştürmez. Bağışlanma, Haşem’in belirlediği işlemin ardından açıkça vaat edilir. Hristiyan savında bu bağışlanma da gelecekteki İsa’nın ölümüne dayandırılır. Oysa Tora bağışlanmayı burada emrettiği sunuyla birlikte vaat eder. Gelecekteki bir insan ölümünü bu vaadin gizli şartı yapmak, Haşem’in verdiği hükme yeni bir koşul eklemektir.
Yeşaya 53:11, kulun birçoklarını doğru kılmasını בְּדַעְתּוֹ (be-daato), yani bilgiyle ilişkilendirir. “Onun bilgisiyle” veya “onu tanımakla” okunduğunda, ayette iyileşmeye yol açan şeyin anlamak olduğu görülür. 53:12’de kul suçlular için de yakar. Bilgiyle doğruya yöneltmek ve dua etmek, başka insanların doğruluğuna yardım eder. Yehezkel 18:20 ise kişinin işlediği suçun ve yaptığı doğruluğun kendisine ait olduğunu açıkça korur.
Tanah kaynakları: Yeşaya 53:4–12 ve 55:7; Eha 5:7; Tehilim 44:18–23; Yehezkel 18:20–23 ve 33:6–9; Devarim 24:16; Şemot 32:30–34 (Sefaria 32:30–33); Bamidbar 18:1–7 (Sefaria); Vayikra 16:7–10, 15–22, 29–34; Vayikra 5:11–13 (Sefaria). Tehilim’de ayet numaraları Masoretik metne göredir; “Senin uğruna…” sözü burada 44:23’tür. Yeşaya 53’te · 44:22 · 23
111. İddia: Daha sonraki Yahudi metinlerinde bir ayetin Maşiah’a uygulanmış olması İsa’yı kanıtlar
Yahudi yorumcular, Tanah’ın bazı ayetlerini Maşiah’a, yani Mesih’e uygulamıştır. Bir yorumu değerlendirirken hangi ayetin açıklandığına, yorumun kimi anlattığına ve o kişiden ne yapmasının beklendiğine bakılır. Birkaç yorumdan alınan sözlerin tek bir kişiye ait olup olmadığı ancak böyle anlaşılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Yahudi yorumcular, Tanah’ın bazı ayetlerini Maşiah’a, yani Mesih’e uygulamıştır. Bir yorumu değerlendirirken hangi ayetin açıklandığına, yorumun kimi anlattığına ve o kişiden ne yapmasının beklendiğine bakılır. Birkaç yorumdan alınan sözlerin tek bir kişiye ait olup olmadığı ancak böyle anlaşılır.
Bu yorumu benimseyen Hristiyanlar, Yahudi kaynaklarında acı çeken, öldürülen, yüceltilen veya Tanrı’nın oğlu diye anılan Maşiah tasvirlerine dikkat çekerler. Ayrı kaynaklardan aldıkları bu ayrıntıları bir araya getirirler. Ortaya çıkan tablonun, ilk Hristiyanların anlattığı İsa’nın Yahudi kaynaklarında da önceden tarif edildiğini gösterdiğini savunurlar.
Tanah’ın Cevabı:
Bir ayetin Maşiah’a uygulanması ile o ayetin İsa’da gerçekleşmesi ayrı iddialardır. Tanah, Maşiah’ı David’in soyundan gelen bir kral olarak tanıtır. Yeremya, onun yönetiminde Yehuda’nın kurtulacağını, İsrael’in güven içinde yaşayacağını ve sürgünlerin kendi topraklarına döneceğini söyler. Bunlar halkın hayatında gerçekleşecek olaylardır. Daha sonraki bir yorumda bir ayete Maşiah anlamı verilmesi, o olayları İsa’nın gerçekleştirdiğine kanıt olarak kullanılamaz. Şemuel Bet 7:12–16, Yeremya 23:5–8.
Bu ayrım, peygamberin bir kişiyi veya topluluğu nasıl tanıttığından başlar. Haşem, Yeşaya’da Avraam’ın soyundan gelen İsrael’e “kulum” diye seslenir. Daha ileride de “Sen kulumsun, İsrael. Sende yüceltileceğim” der. Aynı kul, Yaakov’un kabilelerini yeniden ayağa kaldırmak, İsrael’in sağ kalanlarını geri getirmek ve uluslara ışık olmakla görevlendirilir. Halkın adıyla anılan kulun yine o halka karşı bir görevi vardır. Böylece bir kişinin halkını temsil etmesi ile bütün halkın bir ad altında anılması arasındaki bağ anlaşılır. Kulun İsrael’i geri getirmekle görevlendirilmesi, onun adını İsa’ya çevirmek için bir gerekçe sağlamaz. Yeşaya 41:8–9, 49:3–6.
Daniel’in görümünde, yani kendisine gösterilen sahnede gördüğü insanı andıran kişi de tek başına ele alındığında, görümdeki egemenliğin kime ait olduğu gözden kaçar. Kişiye kalıcı bir krallık verilir. Görümün açıklamasında ise önce Yüceler Yücesi’nin kutsallarının o krallığı alacağı söylenir, ardından egemenliğin onların halkına verileceği belirtilir. Görümde tek bir kişiyle gösterilen krallık, açıklamada bir halka aittir. O kişiyi Maşiah’a uygulayan bir yorum, görümün içine İsa’nın adını yerleştiremez ve halka vaat edilen egemenliği onun yaşamında gerçekleşmiş saydıramaz. Daniel 7:13–27.
Targum Yonatan, İbranice metnin Aramice yorumlu aktarımıdır. Yeşaya 52:13’te “kulum Maşiah” der. Fakat sonraki ayetlerde aşağılananların kimliğini tek bir kişide tutmaz. 52:14’te İsrael evinin aşağılanmasını, 53:5’te Maşiah’ın Tapınağı yeniden kurmasını, 53:7’de duasını ve 53:10’da halkın artakalanının temizlenip Maşiah’ın krallığını görmesini anlatır. Halkın çocukları ve günleri çoğalır, Tora’yı yerine getirenler başarıya ulaşır. 53:12, Maşiah’ın hayatını ölüme açmasıyla birlikte isyancıları Tora’ya yöneltmesini ve suçlular için dua etmesini anlatır. Yalnızca ilk ayetteki Maşiah adını alıp Targum’un devamında İsrael’e verdiği acıyı da ona yüklemek, aynı kaynağın sözünü değiştirir.
Aynı ayetlerin başka bir olaya uygulanması da mümkündür. Sota 14a, Yeşaya 53:12’deki suçlular için yakarma sözünü Moşe ile Altın Buzağı olayına bağlar. Şemot 32:30–34’te Moşe, bağışlanmazlarsa Haşem’den kendi adını yazdığı kitaptan silmesini ister. Sota 14a ölümün göze alınmasını bu duayla, günah yükünü halk için aracılık etmesiyle ve yakarışı halkın dönüşü için dua etmesiyle ilişkilendirir. Haşem ise günah işleyeni kendi sorumluluğuyla baş başa bırakır. Bu yorum, ayetin diliyle Moşe’nin duası arasındaki benzerliği gösterir. Kulun yakın bağlamdaki kimliği ise Yeşaya’da açıkça verilen İsrael adı ve ulusların onun hakkında yaptığı itirafla belirlenir.
Farklı Yahudi metinlerinden alınan parçalar bir araya getirildiğinde de İsa’nın kimliği kendiliğinden ortaya çıkmaz. Bir yorumda acı çeken Maşiah için bir ad aranır, bir diğerinde Zekeriya’daki yas, Yosef soyundan bir Maşiah’ın ölümüyle veya insanı günaha sürükleyen eğilimin ortadan kaldırılmasıyla açıklanır. İlk açıklamada anılan Maşiah ile David soyundan gelecek kral ayrı kişilerdir. Krala verilen oğul adı da Tanah’ın kendi anlatımında anlaşılır. Haşem, David’in soyundan gelecek krala baba olacağını söylerken aynı kralın suç işlediğinde düzeltileceğini de bildirir. Böylece krala oğul denmesinden onun Tanrı olduğu sonucu çıkarılamaz. Bir yorumun eskiliği de bu adları aynı kişide birleştirmez. Bir gelenek, yazıya geçirilmeden önce sözlü olarak aktarılmış olabilir. O geleneğin ne kadar eski ve yaygın olduğunu ise yorumun içeriğinden ayrı bir tarihsel kanıt belirler. Sanhedrin 98b, Sukka 52a, Şemuel Bet 7:12–16.
Tanah’ta vaat edilen gelecek, seçilmiş birkaç benzerlikten çok daha somuttur. İsrael kendi toprağında tek kralın yönetiminde birleşecek, Haşem’in hükümlerini yerine getirecek ve kutsal yer halkın arasında bulunacaktır. Haşem’in bilgisi yayılacak ve uluslar savaşı bırakacaktır. Peygamberlerin Maşiah’a bağladığı bu geleceğin gerçekleşmesi gerekir. Yahudi yorumlarından bir İsa portresi çıkarmak, gerçekleştiği gösterilmemiş bu vaatlerin yerine sonradan kurulmuş benzerlikleri koymaktır. Yehezkel 37:21–28, Yeşaya 11:1–12, 2:2–4.
Tanah kaynakları · Şemot 32:30–32 · Şemuel Bet 7:12–16 · Yeşaya 2:2–4, 11:1–12, 41:8–9, 49:3–6, 52:13–53:12 · Daniel 7:13–27 · Yeremya 23:5–8 · Yehezkel 37:21–28. İddiada kullanılan Yahudi yorumları ve karşılaştırma · Targum Yonatan, Yeşaya 52:13, 53:5 · Sota 14a · Sanhedrin 98b · Sukka 52a. Targum 53:12
110. İddia: İki bin yıllık inanç ve fedakarlık İsa’nın yaşadığını gösterir
Bir inanç kuşaktan kuşağa aktarılabilir. İnsanlar onun uğruna baskıya dayanabilir ve hayatlarını tehlikeye atabilir. Bir topluluğun inancına ne kadar bağlı olduğu, o inancın merkezindeki kişinin yaşayıp yaşamadığından ve ona verilen görevin gerçekleşip gerçekleşmediğinden ayrı bir sorudur.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Bir inanç kuşaktan kuşağa aktarılabilir. İnsanlar onun uğruna baskıya dayanabilir ve hayatlarını tehlikeye atabilir. Bir topluluğun inancına ne kadar bağlı olduğu, o inancın merkezindeki kişinin yaşayıp yaşamadığından ve ona verilen görevin gerçekleşip gerçekleşmediğinden ayrı bir sorudur.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, milyonlarca insanın iki bin yıl boyunca İsa’ya inandığını, baskıya rağmen bu inancı yaydığını ve uğrunda hayatını tehlikeye attığını hatırlatırlar. Bu kadar çok insanın hiç yaşamamış birine bağlanıp onun uğruna tehlikeyi göze almasını inandırıcı bulmazlar. İnancın uzun sürmesini ve gösterilen fedakarlığı İsa’nın yaşadığına kanıt sayarlar.
Tanah’ın Cevabı:
Bir inancın iki bin yıl boyunca sürmesi, o inançla ilişkilendirilen kişinin gerçekten yaşayıp yaşamadığı sorusunu doğurur. Bu sorunun cevabı için tarihsel kayıtlar incelenir; inananların sayısı veya inançlarını sürdürmeleri tek başına kişinin yaşamış olduğunu kanıtlamaz. Bir kişinin yaşamış olması ile onun Maşiah olduğu iddiası da ayrı sorulardır. İsrael’in seçilmesi, halkın sayıca üstünlüğüne bağlanmamıştır. Tora bunun nedenini Haşem’in sevgisinde ve atalara verdiği sözü tutmasında gösterir; halkın kalabalık oluşunda aramaz. Aynı yerde İsrael’den beklenen de Haşem’i sevmesi ve mitsvalarını, yani buyruklarını yerine getirmesidir. Böylece bir topluluğun Tanrı’yla bağı, büyüklüğünden önce hangi söze bağlı olduğuyla anlaşılır. Hristiyanlığın kaç yüzyıldır var olduğu ve kaç kişiye ulaştığı, öğretisinin Tora’ya uygunluğunu belirleyen bu ölçünün yerine konulamaz. Devarim 7:7–9.
Kalabalığın nasıl yanılabildiği, altın buzağının çevresinde toplanan halkta görülür. Toplanan altınlar, sunulan kurbanlar ve yapılan kutlama, Haşem’in bu tapınmayı onaylamasını sağlamamıştır. Bu olay, emredilen yoldan sapma olarak mahkum edilir. Karmel’de ise Eliyahu’nun karşısında dört yüz elli Baal peygamberi vardır. Sabah başlayıp uzun süre devam eden çağrıları, gösterdikleri coşku ve kendilerini yaralamaları bir cevap getirmez. Haşem’e yönelen Eliyahu’nun duasına cevap verilir. Kalabalık, çaba ve çekilen acı aynı anlatıda bulunur; hiçbiri yanlış tapınmayı doğruya dönüştürmez. Şemot 32, Melahim Alef 18:19–40.
Birinci Korintliler 15’te Pavlus, cemaatten öğrendiğini söylediği ölüm, gömülme ve diriliş inancını kendi mektubunda aktarır. Bu erken belge, inancın o tarihte ne biçimde anlatıldığını gösterir. Daha geç Roma yazılarında aynı topluluğun varlığı ve ibadeti hakkında başka bilgiler bulunur. Bu belgelerin her birini kendi anlattığı olay üzerinden okumak, bir gelenek için fedakarlık yapılmasından olayın doğruluğuna geçerken neyin eksik kaldığını gösterir. (Birinci Korintliler 15:3–8).
Üstelik Tora, bir işaretin gerçekten gerçekleştiği durumu da ele alır. Böyle bir işaret karşısında bile hangi öğretinin kabul edileceğini Tora belirler. Bir peygamber veya düş gören kişi böyle bir işaretten sonra başka ilahlara kulluğa çağırırsa ona uyulması yasaktır. Haşem’e bağlılık ve O’nun mitsvalarını yerine getirme yükümlülüğü sürer. Gerçekleşen işaretin bile değiştiremediği bu hüküm, bir dinin yayılmasıyla değişmez. Azlık veya çokluk kendi başına doğruluğu belirleyemez; öğretinin yönelttiği kulluk ve Tanrı’nın buyruğuyla ilişkisi sınanır. Devarim 13:2–6.
İnancı uğruna acı çeken kişinin bağlılığı ile inandığı şeyin doğruluğu da bu yüzden ayrı değerlendirilir. Böyle bir hareketin ortaya çıkması, tarihsel bir kurucu hakkında soru sormayı gerektirir. Fakat birbirine karşıt inançları savunan insanlar da aynı kararlılığı gösterebilir. İki kişi birbirine zıt iddialara aynı içtenlikle inanabilir. İçtenlik, bu iki iddiadan hangisinin doğru olduğunu göstermez. İsa’ya bağlı bir hareketin tarihini araştırmak, hareketin nasıl doğduğu ve yayıldığı hakkında bilgi verir. Kurucunun gerçekten yaşadığı gösterildikten sonra da onun Maşiah olduğu iddiası ayrıca sınanmalıdır. Yüzyıllar boyunca yeni takipçilerin eklenmesi, eksik kalan bu adımı tamamlamaz.
Maşiah’ın döneminde gerçekleşecek olanlar, insan sayısındaki artıştan çok daha belirgindir. Yeşaya’da Haşem’in bilgisiyle dolan dünya, adaletli yönetim ve dağılmış İsrael’in toplanmasıyla birlikte anlatılır. Uluslar Tora’yı öğrenmeye gelir ve savaşmayı bırakır; Mika aynı barışın içinde insanların korkusuzca yaşayacağını söyler. Yeremya’da Yehuda kurtulur ve İsrael güven içinde yaşar. Yehezkel’de halk kendi toprağında tek kralın yönetiminde birleşir, Haşem’in hükümlerine uyar ve kutsal yer aralarında bulunur. Hristiyanlığın başka halklara yayılması, bu vaatlerin gerçekleşmesi değildir. Bu görevlerin İsa’nın ikinci gelişinde tamamlanacağı savı, bir dinin uzun ömürlü olmasını görevin İsa’ya verildiğine dair kanıta dönüştürmez. Yeşaya 11:1–12, 2:2–4, Mika 4:1–4, Yeremya 23:5–8, Yehezkel 37:21–28.
İtiraz eden kişinin tepkisine gizli bir suçluluk yüklenmesi de bu somut vaatlerden uzaklaşır. Bir kimsenin İsa’nın yaşadığını kabul etmesi tarihsel varlığa, reddetmesi ise Maşiah iddiasından kaçışa delil sayılırsa, o kişinin her cevabı baştan aynı sonuca bağlanmış olur. Oysa öğretinin doğru olup olmadığı, tartışanın öfkesinden veya sakinliğinden anlaşılamaz. Tora’nın buyruğuna aykırı bir öğreti, milyonlarca kişi tarafından benimsenince doğru hale gelmez. İsa’nın Maşiah olduğu iddiası da Hristiyanlığın yayılmasıyla doğrulanamaz; Tanah’ın vaat ettiği kurtuluşun yerine bir dinin büyümesi geçirilmiştir.
Tanah kaynakları · Şemot 32 (Sefaria özgün metin) · Devarim 7:7–9, 13:2–6 · Melahim Alef 18:19–40 · Yeşaya 11:1–12, 2:2–4 · Mika 4:1–4 · Yeremya 23:5–8 · Yehezkel 37:21–28.
182. İddia: Hristiyanlığın iki bin yıldır var olması İsa’nın tarihsel kişi olduğunu ve iddialarının ciddiye alınması gerektiğini gösterir
Hristiyanlık birinci yüzyılda ortaya çıktı ve zamanla geniş bir alana yayıldı. Hristiyanlığın nasıl yayıldığı ve Nasıralı İsa’nın hayatı hakkında neler bilindiği, tarihle ilgili iki ayrı sorudur. İsa hakkında ileri sürülen Maşiah iddiası ise Tanah’ın vaat ettiği kralın yapacağı işlerle ilgilidir.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Hristiyanlık birinci yüzyılda ortaya çıktı ve zamanla geniş bir alana yayıldı. Hristiyanlığın nasıl yayıldığı ve Nasıralı İsa’nın hayatı hakkında neler bilindiği, tarihle ilgili iki ayrı sorudur. İsa hakkında ileri sürülen Maşiah iddiası ise Tanah’ın vaat ettiği kralın yapacağı işlerle ilgilidir.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, İsa hiç yaşamamışsa milyonlarca insanın iki bin yıl boyunca ona inanmasının ve inançlarını dünyaya yaymasının açıklanmasının güç olacağını söylerler. Hristiyanlığın bu kadar uzun süre var olmasını, İsa’nın tarihsel bir kişi olduğunu ve onun hakkındaki Hristiyan iddialarının dikkate alınması gerektiğini gösteren bir neden sayarlar.
Tanah’ın Cevabı:
Hristiyanlığın ortaya çıkışı ve yayılması, tarihçilerin açıklaması gereken gerçek bir olaydır. İsa’nın yaşayıp yaşamadığı ise eski kayıtlar incelenerek araştırılır. Tarihçilerin çoğu, Nasıralı İsa’nın birinci yüzyılda yaşamış bir kişi olduğunu kabul eder. Bu sonuç, ilk yüzyıllardan kalan farklı kaynakların birlikte incelenmesine dayanır. Daha sonra kaç kişinin İsa’ya inandığı, bu kayıtların yerini tutmaz.
Erken Hristiyan yazıları ile Yosefus ve Tacitus gibi daha sonraki tarihçilerin metinleri bu araştırmada kullanılır. Bu kaynakların her biri ne zaman yazıldığı, ne söylediği ve o bilginin ne kadar güvenilir olduğu bakımından ayrı ayrı değerlendirilir. Bir kişinin yaşamış olması, onun hakkında sonradan anlatılan her olayın doğru olduğunu kendiliğinden göstermez.
Yahudi tarihçi Joseph Klausner de Jesus of Nazareth adlı çalışmasında İsa’yı tarihsel bir kişi olarak incelemiştir. Bir kişinin yaşamış olması, Tanah’ın Maşiah için saydığı görevleri yerine getirdiğini göstermez.
Bir inancın uzun süre yaşaması ve geniş kitlelere yayılması, o inancın tarihsel etkisini gösterir. Taraftar sayısı veya inananların inançları uğruna fedakarlık yapması, öğretinin bütün iddialarını kendi başına doğrulamaz. Şemot 32’de büyük bir topluluk altın buzağıya yönelir. Melahim Alef 18’de Baal peygamberleri sayıca çoktur. Bu iki olayda da sayı, izlenen yolun doğruluğunu sağlamaz. Devarim 7:7’de İsrael’in sayıca büyük olduğu için seçilmediği söylenir.
Devarim 13:2–6, bir kişinin söylediği işaret gerçekleştiğinde de, o kişi halkı başka ilahlara yöneltiyorsa çağrısına uyulmamasını emreder. Tora, etkileyici bir olayın veya geniş desteğin Tanrı’ya bağlılığın ölçüsü yerine geçmesine izin vermez.
Maşiah kimliği ise Tanah’ın bildirdiği vaatlerle değerlendirilir. Yeşaya 11:1–12 adalet, barış ve İsrael’in toplanmasını anlatır. Yeremya 23:5–8 David soyundan adil kralı ve halkın güvenliğini bildirir. Yehezkel 37:21–28 halkın birleşmesini ve kutsal yerin yeniden halk arasında bulunmasını anlatır. İsa’nın tarihsel varlığına ilişkin kayıtlar bu olayların gerçekleştiğini göstermez. Hristiyanlığın iki bin yıl sürmesi de bu vaatlerin yerine geldiğine kanıt olamaz.
Tanah kaynakları: Devarim 7:7; 13:2–6; Şemot 32; Melahim Alef 18; Şemuel Bet 7:12–16; Yeşaya 11:1–12; Yeremya 23:5–8; Yehezkel 37:21–28. Tarih araştırmaları: Joseph Klausner, Jesus of Nazareth; E. P. Sanders, The Historical Figure of Jesus; Robert E. Van Voorst, Jesus Outside the New Testament.
