Misyoner İddiaları Arşivi

8 iddia Tüm iddialar Yeşaya 53 dosyası

59. İddia: Tehilim 16 Maşiah’ın ölmesini ve kısa süre sonra dirilmesini anlatır

Tehilim 16, tehlike içindeki bir insanın Haşem’e sığındığı bir duadır. Dua eden kişi ölüler diyarına bırakılmayacağına güvenir. Bu sözün ölüm tehlikesinden kurtulmayı mı, yoksa öldükten sonra yeniden yaşamayı mı anlattığını anlamak için duanın başına ve sonuna birlikte bakılır.

İddiayı ve cevabı oku

Hristiyan İddiası:

Tehilim 16, tehlike içindeki bir insanın Haşem’e sığındığı bir duadır. Dua eden kişi ölüler diyarına bırakılmayacağına güvenir. Bu sözün ölüm tehlikesinden kurtulmayı mı, yoksa öldükten sonra yeniden yaşamayı mı anlattığını anlamak için duanın başına ve sonuna birlikte bakılır.

Bu yorumu savunan Hristiyanlar, Tehilim 16:10’da Tanrı’ya bağlı kişinin ölüler diyarına bırakılmayacağı ve çürümeyi görmeyeceği sözünü esas alırlar. David’in öldüğünü ve bedeninin çürüdüğünü söyleyerek ayetin David’i anlatamayacağı sonucuna varırlar. Onlara göre söz, David’in soyundan gelecek Maşiah’ın, yani Mesih’in öleceğini ve bedeni çürümeden kısa süre içinde dirileceğini haber verir. Bu kişinin İsa olduğunu savunurlar.

Tanah’ın Cevabı:

David’in duası “Beni koru ey Tanrı, çünkü Sana sığınıyorum” sözleriyle başlar. Haşem’in sağında olduğunu, bu yüzden sarsılmayacağını söyler. Yüreği sevinir ve bedeni güven içinde yaşar. Sonra şöyle der: “Canımı ölüler diyarına bırakmayacaksın; Sana bağlı olanın çukuru görmesine izin vermeyeceksin.” Ardından Haşem’in ona yaşam yolunu göstereceğini söyler. Duanın başındaki korunma isteği ile sonundaki yaşam ümidi birbirini tamamlar (Tehilim 16:1–11).

“Bırakmayacaksın” sözü, konuşanın önce öldüğünü ve kısa süre sonra dirildiğini söylemez. Ölümden korunma güveni de bu dille anlatılabilir. Yona balığın içindeyken “Ölüler diyarının karnından yardım çağırdım” der (Yona 2:2–3). Dua eden Yona’nın ağır sıkıntısı Şeol, yani ölüler diyarı sözüyle anlatılır. Tehilim 116:8–9’da ölümden kurtarılan kişi, yaşayanların ülkesinde Haşem’in önünde yürüyeceğini söyler.

Tehilim 30:3–4’te David iyileştirildiğini, canının ölüler diyarı diye anılan Şeol’den çıkarıldığını ve hayatta tutulduğunu söyler. Aynı mezmurda “Çukura inersem kanımdan ne yarar? Toz Sana şükreder mi?” diye yakarır (30:10). Burada “çukur” diye çevrilen שַׁחַת (şahat), Tehilim 16:10’da da geçer.

Elçilerin İşleri 2:27, mezmuru Grekçe çevirisine yakın biçimde aktarır ve “sadığının çürümeyi görmesine izin vermeyeceksin” der. “Bedeni çürümedi” sözü ise 2:31’de mezmurun İsa’ya uygulandığı açıklamada yer alır. İbranice mezmurda David, “canımı Şeol’e bırakmayacaksın” diye Haşem’e seslenir. Bir kişinin öldükten sonra kısa sürede dirildiği iddiasını bu korunma duasıyla ilişkilendiren, onu alıntılayan anlatıdır. (Tehilim 16:8–11).

Tehilim 49:8–10, insanın servetiyle bir başkasını kurtarıp onun sonsuza dek yaşamasını ve “şahatı görmemesini” sağlayamayacağını söyler. Sözcük çukur, yıkım veya çürüme gibi karşılıklarla çevrilir. Hangi karşılık seçilirse seçilsin, tek başına “önce ölecek, sonra bedeni çürümeden dirilecek” olayını anlatmaz.

Tehilim 16:9 bedenin güven içinde yaşayacağını söyler; sonraki ayette konuşanın canı ve Haşem’e bağlı kişi anılır. Bedenin mezarda belirli bir süre kaldığı ve çürüme başlamadan çıkarıldığı bilgisi verilmez. “Sana bağlı olan” ifadesi de yalnız Maşiah’a ait bir ad değildir. Tehilim 30:5’te aynı söz birden fazla insan için kullanılır. Bu insanlar Haşem’e bağlı olan kimselerdir.

David’in sonunda ölmesi, daha önce ölüm tehlikesinden kurtulmak için dua etmiş olmasına engel değildir. Bir hastalıktan kurtulan kişi, Haşem’in onu ölümden kurtardığını söyleyebilir. Yıllar sonra ölmesi, önceki kurtuluşunu ortadan kaldırmaz.

Haşem’e güven ölümün ötesine de uzanır. Tehilim 49:16’da kişi, canının ölüler diyarının elinden kurtarılacağına ve Haşem tarafından alınacağına güvenir. Radak, Tehilim 16:10’u da nefeşin, yani insanın canının, ölümden sonraki kaderiyle ilişkilendirir (Radak, Tehilim 16:10). Yoma 87a ise aynı ayeti başkalarını doğru yola yönelten kişinin geleceği hakkında kullanır. Bu açıklamalar ayeti İsa’nın birkaç gün sonra dirilişi olarak tanımlamaz.

Tanah ölülerin dirilişini açıkça bildirir: Yeşaya 26:19’da “Ölülerin yaşayacak”, Daniel 12:2’de toprakta uyuyanların uyanacağı söylenir. Hanna’nın duasında da Haşem’in öldürdüğü ve yaşattığı, Şeol’e indirdiği ve çıkardığı anlatılır (Şemuel Alef 2:6). Ölüm sonrası yaşamı veya dirilişi kabul etmek, Tehilim 16’daki kişinin İsa olduğunu ve kısa süre içinde dirildiğini göstermez.

Elçilerin İşleri 2:25–32 ve 13:35–37, David’in ölümünü anarak mezmuru İsa’nın dirilişine uygular. Tehilim 16 ise konuşanın İsa olduğunu, ne kadar süre ölü kaldığını veya bedenin çürümesinden önce dirileceğini söylemez. Bu ayrıntılar, mezmurun kendi anlatımından değil, Elçilerin İşleri’nin onu İsa’ya uygulamasından gelir.

Tanah kaynakları: Tehilim 16:1–11; Tehilim 30:3–5 ve 30:10; Tehilim 49:8–10 ve 49:16; Tehilim 116:8–9; Yona 2:2–3; Şemuel Alef 2:6; Yeşaya 26:19; Daniel 12:2. Tehilim 30:10 ve 49:10 bazı çevirilerde 30:9 ve 49:9’dur. Karşılaştırılan Hristiyan metinleri: Elçilerin İşleri 2:25–32; 13:35–37.

Bu iddianın sayfası

97. İddia: İsrael gelecekte büyük askeri felaket yaşayacak ve bunun sonucunda İsa’yı kabul edecektir

Tanah, İsrael’in başına gelecek savaşlardan ve ağır sıkıntılardan söz eder. Aynı anlatılarda halkın kime döneceği ve onu kimin kurtaracağı da açıklanır. Bir savaşın ardından yaşanan dönüşün ne anlama geldiği, bu açıklamalardan anlaşılır.

İddiayı ve cevabı oku

Hristiyan İddiası:

Tanah, İsrael’in başına gelecek savaşlardan ve ağır sıkıntılardan söz eder. Aynı anlatılarda halkın kime döneceği ve onu kimin kurtaracağı da açıklanır. Bir savaşın ardından yaşanan dönüşün ne anlama geldiği, bu açıklamalardan anlaşılır.

Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Mika’nın anlattığı Aşur saldırısını çağdaş Arap güçlerinin İsrael’e karşı girişeceği büyük bir savaş olarak yorumlarlar. Onlara göre İsrael ağır bir felakete uğrayınca İsa’yı reddettiği için pişman olup tövbe edecektir. Ardından İsa tekrar gelecek, halkı kurtaracak ve krallığını kuracaktır.

Tanah’ın Cevabı:

Moşe, İsrael’in sürgünden sonra kime döneceğini açıkça söyler. Halk Tanrısı Haşem’e dönecek, Moşe’nin o gün verdiği buyrukları yeniden dinleyecek ve Haşem onu dağıldığı ülkelerden toplayacaktır. Hoşea da İsrael’i suçundan dönüp Haşem’e yönelmeye çağırır. İsa’yı reddetmenin bu felakete yol açtığını ve İsa’yı kabul etmenin kurtuluş getireceğini söylemek, halkın hangi davranıştan döndüğünü ve kime yöneldiğini değiştirir. Tora halkın Haşem’e yönelip O’nun buyruklarına döneceğini söyler. (Devarim 30:1–3, Hoşea 14:2–4)

Tanah ağır sıkıntılardan da söz eder. Daniel benzeri görülmemiş bir sıkıntı zamanı anlatır. Zekeriya’da Yeruşalayim ele geçirilir, halkın bir bölümü sürgüne gider ve ardından Haşem savaşa çıkar. Şehrin uğradığı felaket, yardımın kimden geldiğini belirsiz bırakmaz. Zekeriya’nın anlatısı Haşem’in bütün yeryüzünün kralı olarak tanınmasıyla sonuçlanır. O gün Haşem bir, adı bir olacaktır. (Daniel 12:1, Zekeriya 14:1–3, 14:9)

Bu sav için en çok öne sürülen olaylardan biri Yeruşalayim’deki yastır. Zekeriya 12’de Haşem şehri savunur, David evine ve şehir halkına yakarış ruhu verir. Ardından aileler ayrı ayrı yas tutar. Ayet, bakışın yönünü Haşem’in ağzından “Bana” diye verir, delip geçilen kişi için tutulan yası ise “onun için” sözleriyle anlatır. Bu iki ifade tek başına yas tutulan kişiyi tanıtmaz. Talmud’un Sukka 52a bölümü, yas hakkında iki açıklama aktarır: biri öldürülen Maşiah ben Yosef’le, diğeri insanı kötülüğe çeken eğilimin ortadan kaldırılmasıyla ilgilidir. Sonraki bölüm yasın ardından David evi ve Yeruşalayim halkı için bir arınma kaynağının açılacağını, putların ülkeden kaldırılacağını söyler. Yas, ayetin adını vermediği bir kişiyi Tanrı ya da Maşiah olarak kabul etme sahnesine çevrilemez. (Zekeriya 12:2–14, 13:1–2)

Yehezkel, Gog’un saldırısının ardından İsrael’in ve ulusların kimi tanıyacağını ayrıca söyler. Uluslar Haşem’in kutsallığını görecek ve İsrael evi o günden sonra Haşem’in kendi Tanrısı olduğunu bilecektir. Haşem sürgündekileri toplayacak, artık yüzünü onlardan gizlemeyecek ve ruhunu onların üzerine dökecektir. Haşem’in ruhunu halka vermesiyle gerçekleşen değişimin sonucu, halkın Haşem’in hükümlerini yeniden yerine getirmesidir. David soyundan kralın yönetimindeki birleşme de aynı bağlılıkla anlatılır. İsrael ülkesine döner, tek halk olur ve Haşem’in kutsal yeri aralarında bulunur. Bu ayetleri İsa’ya bağlayan yorum, Haşem’e dönüşün İsa’yı kabul etmek anlamına geldiğini baştan varsayar. İspatlanması gereken bağı ayetin içine önceden koyar. (Yehezkel 38:23, 39:21–29, 36:24–28, 37:21–28)

Mika, ülkeye giren düşmanı Aşur adıyla anarken Şoftim’de Yiftah Ammonlularla, Şemuel’de David Peliştilerle karşılaşır. Tanah bu farklı halkları tek bir çağdaş taraf olarak tanımlamaz. Pelişti ile Filistin adları arasındaki bağ da bir halkın başka bir çağda kiminle savaşacağını ve o savaştan sonra kimi kral seçeceğini belirlemez. Eski savaşların taraflarını bugünkü halklarla özdeşleştirip bu senaryodan İsa’nın dönüşünü çıkarmak, peygamberliğe baştan sona yeni bir olay sırası ekler. Tanah’ın bildirdiği dönüşün ölçüsü Moşe’nin verdiği buyruklara yeniden bağlılıktır. (Mika 5:4–5, Şoftim 11:29–33, Şemuel Alef 18:5–16)

Bu iddianın sayfası

150. İddia: Moşe’nin Tora’sı sonsuz yaşam veya diriliş umudu vermez

Moşe’nin beş kitabı, İsrael’e yaşamı seçmesini söyler ve yaşamla ölüm üzerindeki yetkinin Haşem’e ait olduğunu bildirir. Tanah’ın başka kitapları ölülerin yeniden yaşamasını daha açık anlatır. Bu metinleri kendi bağlamlarında okuyunca diriliş umudunun hangi kaynaklarda ve ne açıklıkta bulunduğu anlaşılır.

İddiayı ve cevabı oku

Hristiyan İddiası:

Moşe’nin beş kitabı, İsrael’e yaşamı seçmesini söyler ve yaşamla ölüm üzerindeki yetkinin Haşem’e ait olduğunu bildirir. Tanah’ın başka kitapları ölülerin yeniden yaşamasını daha açık anlatır. Bu metinleri kendi bağlamlarında okuyunca diriliş umudunun hangi kaynaklarda ve ne açıklıkta bulunduğu anlaşılır.

Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Moşe’nin Tora’sının insana diriliş veya sonsuz yaşam umudu vermediğini söylerler. Onlara göre gerçek kurtuluş ancak İsa’yla ortaya çıkmıştır.

Tanah’ın Cevabı:

Tanah ölümden sonraki yaşam ve dirilişi açıkça anlatır. Yeşaya 26:19’da “Ölülerin yaşayacak, cesetler kalkacak” denir. Daniel 12:2, toprakta uyuyanların uyanacağını, bazılarının sonsuz yaşama erişeceğini bildirir. Şemuel Alef 2:6, Tanrı’yı öldüren, yaşatan, ölüler diyarına indiren ve çıkaran olarak över.

Yeşaya 26:19’da יִחְיוּ מֵתֶיךָ נְבֵלָתִי יְקוּמוּן הָקִיצוּ וְרַנְּנוּ שֹׁכְנֵי עָפָר, “Ölülerin yaşayacak, cesetlerim ayağa kalkacak; toprakta yatanlar uyanıp sevinçle seslenecek” denir. Daniel 12:2 ise וְרַבִּים מִיְּשֵׁנֵי אַדְמַת־עָפָר יָקִיצוּ אֵלֶּה לְחַיֵּי עוֹלָם וְאֵלֶּה לַחֲרָפוֹת לְדִרְאוֹן עוֹלָם ifadesini kullanmaktadır: “Toprakta uyuyanların çoğu uyanacak; kimi sonsuz yaşama, kimi utanca ve sonsuz aşağılanmaya.” Yakitsu (יָקִיצוּ) “uyanacaklar”, le-hayye olam (לְחַיֵּי עוֹלָם) “sonsuz yaşama” anlamındadır. Toprakta uyuyanlar ölülerdir. Uyanmaları yeniden yaşamalarını, “sonsuz yaşama” sözü ise bu uyanışın ardından kimi insanların kavuşacağı hayatı anlatır. Dolayısıyla Tanah’ın dirilişi hiç bildirmediği iddiası açık metinlerle bağdaşmamaktadır.

Devarim 32:39’da Tanrı “Ben öldürür, ben yaşatırım” der. Devarim 30:15–20, İsrael’e yaşamı seçmesini ve Tanrı’nın buyruklarını yerine getirmesini söyler. Vayikra 18:5, Tanrı’nın hükümlerine uyan kişinin onlarla yaşayacağını bildirir. Bu ayetler her yerde aynı yaşam türünün ayrıntısını vermese de Tanrı’nın yaşamın kaynağı olduğunu açıkça anlatır.

Devarim 32:39’da אֲנִי אָמִית וַאֲחַיֶּה מָחַצְתִּי וַאֲנִי אֶרְפָּא, “Ben öldürür ve yaşatırım; yaralar ve iyileştiririm” denir. Bu cümle Tanrı’nın yaşam ve ölüm üzerindeki egemenliğini bildirir; burada Daniel 12:2’deki gibi açık bir diriliş sırası ayrıca anlatılmamaktadır. Devarim 30:15–20’deki yaşamı seçme buyruğu ise halkın antlaşmaya bağlı kalması, mitsvaları yani buyrukları uygulaması ve ülkesinde yaşamayı sürdürmesiyle ilgilidir. Bu iki metni birbirine karıştırmadan okumak önemlidir: Tora yaşamı seçmeyi emreder ve ölüm üzerindeki Tanrısal yetkiyi açıklar; Yeşaya ve Daniel ise ölülerin yeniden yaşaması hakkındaki vaadi daha ayrıntılı biçimde bildirir.

Devarim 30:11–14, emrin insanın yerine getirebileceği kadar yakın olduğunu; 30:15–20, yaşamı seçerek Tanrı’ya bağlı kalması gerektiğini bildirir. Devarim 7:8–9 ve 9:5, Haşem’in İsrael’le bağını, Avraam, Yitshak ve Yaakov’a ettiği yeminle açıklar. Devarim 30’daki dönüş ve ülkeye yeniden yerleşme de bu sürekliliğin içindedir.

Moşe’nin beş kitabındaki yaşam sözleriyle Yeşaya ve Daniel’in daha sonraki diriliş ifadeleri ayrı kaynaklardır. Yeşaya ve Daniel’in sözleri, diriliş umudunun İsa ile başladığı iddiasını çürütür; fakat bu ayetler Moşe’nin beş kitabındaki açık ifadeler olarak gösterilemez.

Vayikra 18:5, buyrukları yerine getiren kişinin “onlarla yaşayacağını” söyler. Ayetin doğrudan bağlamında Tora’nın hükümlerine uygun yaşam vardır. Raşi, Sifra’ya dayanarak bu sözü gelecek dünyadaki yaşamla ilişkilendirir. Bu, ayetin sonraki yorumudur; Daniel 12:2’deki açık diriliş anlatısıyla aynı türden bir ifade değildir. Vayikra 18:5, Raşi, Vayikra 18:5.

Benzer biçimde Talmud’un Sanhedrin 90b bölümü, dirilişe Tora’da hangi ayetlerin işaret ettiğini tartışır. Bu yorumlar, Tora ile diriliş arasında bir bağ kurar. Moşe’nin kitaplarında dirilişin Daniel’deki kadar açık anlatılmaması ise Tora’nın geçersiz olduğu veya bağışlanma için bir insanın ölümü gerektiği sonucunu vermez. Yeşaya ve Daniel, İsa’dan önce Tanah’ta diriliş umudunun açıkça bulunduğunu gösterir.

Tanah kaynakları: Yeşaya 26:19; Daniel 12:2; Şemuel Alef 2:6; Devarim 32:39, 30:11–20, 7:8–9 ve 9:5; Vayikra 18:5.

Bu iddianın sayfası

160. İddia: Yeşaya 53:10–11 kulun ölümden dirileceğini bildirir

Yeşaya 53’te kul hakkında önce ölüm ve mezar dili kullanılır. Ardından soyunu göreceği ve günlerinin uzayacağı bildirilir. Bu sözlerin ne anlattığını anlamak için Tanah’ın hem bir insanın ölümünden hem de bir halkın yıkımdan sonra yeniden ayağa kalkmasından nasıl söz ettiğine bakılır.

İddiayı ve cevabı oku

Hristiyan İddiası:

Yeşaya 53’te kul hakkında önce ölüm ve mezar dili kullanılır. Ardından soyunu göreceği ve günlerinin uzayacağı bildirilir. Bu sözlerin ne anlattığını anlamak için Tanah’ın hem bir insanın ölümünden hem de bir halkın yıkımdan sonra yeniden ayağa kalkmasından nasıl söz ettiğine bakılır.

Bu yorumu savunan Hristiyanlar, Yeşaya 53:8–11’de ölümle ilgili sözleri, kulun sonradan soyunu göreceği ve uzun yaşayacağı vaadiyle birleştirirler. Onlara göre kul öldükten sonra yaşayacağı için bu sözler İsa’nın dirilişini ve sonsuza dek yaşamasını haber verir. Kulun soyunu da İsa’ya inananlar olarak yorumlarlar.

Tanah’ın Cevabı:

Yeşaya 53:8–9, yaşayanlar diyarından koparılmayı ve mezarı anlatır. 53:10–11’de aynı kul soyunu görür, günleri uzar ve çektiği emeğin karşılığıyla tatmin olur. Henüz şiirin başında, bir zamanlar hor görülen İsrael’in yükseltileceği bildirilmiştir (52:13–15). Onun neye döndüğünü ise sonraki bölüm gösterir. Siyon’un çocukları artar ve sürgünde ıssız kalan kentler yeniden dolar (54:1–3).

Yehezkel 37:11–14, bu dilin nasıl işlediğini peygamberin kendi açıklamasıyla verir. Kuru kemikler “bütün İsrael evi”dir. “Mezarlarınızı açacağım” sözünü “sizi İsrael toprağına götüreceğim” vaadi izler. Halk ölüme benzetilen bir yıkımdan sonra yeniden kurulabilir. Yeşaya’nın mezardan soy ve uzun yaşama uzanan dili de bir halkın tarihine uygulanabilir.

Yeşaya 53:10’daki יִרְאֶה זֶרַע יַאֲרִיךְ יָמִים, yir’eh zera, ya’arikh yamim, “soy görecek, günlerini uzatacak” demektir. Zera soy veya nesil anlamına gelir. Yeşaya 41:8, 48:19 ve 59:21’de soyun devamı için kullanılır.

Sözcük başka yerlerde mecazi olarak da kullanılabilir: Yeşaya 57:3–4’te kötülük yapan topluluk, soy diliyle nitelenir. Dolayısıyla kelimenin mecazi kullanımı mümkündür; fakat bu, 53:10’da İsa’ya inananların kastedildiğini göstermez. Siyon’un çocuklarına ilişkin devam bölümü, İsrael’in gelecek kuşaklarını anlamak için açık bir bağlam sunar.

“Günlerini uzatmak” Tanah’ta yaşam süresini ve kuşaklar boyunca devamı ifade eder. Devarim 17:20’de Tora’ya bağlı kralın ve oğullarının İsrael’deki yönetiminin sürmesi için kullanılır. Tanah bireysel dirilişi açıkça anlatırken ölülerin yaşayacağını veya toprakta uyuyanların uyanacağını söyler (Yeşaya 26:19, Daniel 12:2). 53:12’de kulun yaptığı ise suçlular için yakarmaktır. Yeşaya 53:10–11’de vaat edilen, soy görmek ve emeğin karşılığına ulaşmaktır. Ebedi olduğuna inanılan bir varlığın göksel konumuna dönmesi ile günlerin uzatılması aynı şey değildir.

53:10’daki aşam sözcüğü de iddianın başka bir parçasıdır. Bu sözcük korban hukukunda suç korbanı için kullanılır; suç ve karşılık anlamlarıyla da ilişkilidir. אִם־תָּשִׂים אָשָׁם נַפְשׁוֹ cümlesindeki eylemi kimin yaptığı ve cümlenin nasıl çevrileceği tartışılır: Fiil biçimi “sen koyarsan” veya “o koyarsa” diye çözümlenebilir. Bu fark, “onun canını suç sunusu yaparsan” ve “canı bir suç sunusu sunarsa” okumalarına yol açar. İlk okumada can sunu olarak anlatılır; ikinci okumada sunuyu getiren kulun kendisidir.

İbn Ezra ifadeyi suçun kabul edilmesi ve itirafıyla açıklar; kurtuluşu görecek olanlardan ve çocuklarından söz eder. Raşi de ifadeyi karşılık ve kulun yaşamı üzerinden açıklar. Bunlar ayetin zorunlu olarak insanın korban edilmesi anlamına gelmediğini gösteren yorumlardır.

Tora’da Yitshak’ın kesilmesi durdurulur (Bereşit 22:12–13). Devarim 12:31, çocukların ateşte sunulmasını Tanrı’nın nefret ettiği uygulamalar arasında sayar. Yeşaya’daki aşam sözcüğünden insan korbanının Tora’nın yeni bir gereği olduğu sonucu çıkarılamaz.

Metnin eski yazmaları ve çevirileri arasında bir fark daha vardır. Masoretik metinde 53:11’de “görecek” fiilinden sonra görülen şey belirtilmez. Büyük Yeşaya Parşömeni gibi bazı eski İbranice yazmalar ise “ışık görecek” okumasını taşır; eski Yunanca çeviride de ışık sözcüğü bulunur. İyov 33:28–30’da ışık, ölüm çukurundan kurtuluş ve yaşamla ilişkilendirilir. Bu eski okuma, acının ardından yaşam ve kurtuluş görüntüsünü güçlendirebilir; İsa’nın üçüncü gün dirildiğini söylemez.

İbn Ezra ve Radak bölümü İsrael’in sürgünü ve kurtuluşu bağlamında okur. İbn Ezra ayrıca soy görme ve günlerin uzaması ifadelerinin İsa’nın bilinen yaşamına uygulanmasına karşı çıkar. Targum Yonatan, 52:13’te Maşiah’tan söz etmesine rağmen 53:10–11’i halkın arınması, Maşiah’ın krallığını görmesi, çocuklarının çoğalması ve ulusların boyunduruğundan kurtuluşu üzerinden genişletir. Bunlar metnin eski yorumlarıdır; ayetin kendi sözleriyle karıştırılmamalıdır.

Yeşaya 53:11, kulun emeğinin karşılığını görüp tatmin olmasını ve bilgisiyle birçoklarını doğruya yöneltmesini bildirir. 53:12’de ödül, payını almak ve ganimeti paylaşmak olarak anlatılır. 54. bölüm de çocuklar ve yeniden yerleşilen kentler hakkında konuşur. Yeşaya 65:20–23 de uzun ömrü, evlerinde yaşayan ve çocuklarıyla bağlarının ürününü yiyen bir halkla birlikte anlatır. İsa’nın üçüncü gün dirilmesi, göğe yükselmesi ve soyunun takipçileri olması, bu tarihsel ödüllerin her birine başka bir anlam yüklenerek ayete bağlanmıştır.

Tanah kaynakları: Yeşaya 53:8–12; 54:1–3; 41:8–9, 48:19, 49:3, 57:3–4, 59:21, 65:20–23; Yehezkel 37:11–14; Devarim 17:20; Yeşaya 26:19; Daniel 12:2; İyov 33:28–30; Bereşit 22:12–13; Devarim 12:31. Yorum ve metin tanıkları: Targum Yonatan, Yeşaya 53:10–11; Emanuel Tov, Yeşaya metin tanıkları.

Bu iddianın sayfası

199. İddia: İnsanların gelecekte bedenleriyle dirilecek olması, Tanrı’nın da fiziksel bir bedeni olduğunu gösterir

Tanah, ölülerin yeniden yaşamasından ve insanın Tanrı’nın suretinde yaratılmasından söz eder. İlk söz insanın ölümden sonra ne yaşayacağı, ikincisi Tanrı ile insan arasındaki benzerliğin ne anlama geldiğiyle ilgilidir. Bu benzerliğin neyi kapsadığı, Tanah’ın Tanrı hakkında söylediği diğer sözlerle birlikte anlaşılır.

İddiayı ve cevabı oku

Hristiyan İddiası:

Tanah, ölülerin yeniden yaşamasından ve insanın Tanrı’nın suretinde yaratılmasından söz eder. İlk söz insanın ölümden sonra ne yaşayacağı, ikincisi Tanrı ile insan arasındaki benzerliğin ne anlama geldiğiyle ilgilidir. Bu benzerliğin neyi kapsadığı, Tanah’ın Tanrı hakkında söylediği diğer sözlerle birlikte anlaşılır.

Bu görüşü savunan Hristiyanlar, doğru insanların gelecekte bedenleriyle dirileceğini ve Tanrı’ya benzeyeceğini söylerler. Tanrı’nın bedeni olmasaydı insanın alacağı ödülün de bedensiz olması gerektiğini ileri sürerler. Buradan Tanrı’nın fiziksel bir bedene sahip olduğu sonucunu çıkarırlar.

Tanah’ın Cevabı:

Tanah ölülerin yeniden yaşamasından söz eder. Fakat dirilen insanın bedene sahip olması, onu dirilten Tanrı’nın da bedene sahip olduğunu göstermez. İnsan yaratılmış bir varlıktır. Diriliş, yaratılmış insanın başına gelecek bir olayı anlatır. Tanrı’ya fiziksel beden yüklemek için Tanah’tan ayrıca bir dayanak gösterilmesi gerekir.

Daniel 12:2’de וְרַבִּים מִיְּשֵׁנֵי אַדְמַת־עָפָר יָקִיצוּ, “Toprağın tozunda uyuyanların birçoğu uyanacak” denir. Daniel 12:13’te peygamberin günlerin sonunda payı için ayağa kalkacağı söylenir. Yeşaya 26:19’da da ölülerin yaşamasından ve kalkmasından söz edilir. Bu ayetlerde uyuyan, uyanan ve ayağa kalkan insandır. İnsanın dirilişini anlatan bu sözler Tanrı’ya beden yüklemez.

Yehezkel 37’deki kuru kemikler görümü, peygamber tarafından şöyle açıklanır: הָעֲצָמוֹת הָאֵלֶּה כָּל־בֵּית יִשְׂרָאֵל הֵמָּה, “Bu kemikler bütün İsrael Evi’dir” (37:11). Görüm, yani peygamberin gördüğü olağan dışı sahne, umudunu yitirmiş halkın yeniden ayağa kalkmasını anlatır. Kemiklerin canlanması diriliş düşüncesiyle de ilişkilendirilebilir. Görüm Tanrı’nın bedenli olduğunu bildirmez.

Bereşit 1:26–27, insanın Tanrı’nın suretinde yaratıldığını bildirir. Benzerliğin hangi bakımdan kurulduğuna da bakmak gerekir. Ayet Tanrı’nın insan yüzü, kolları veya bacakları olduğunu söylemez. Devarim 4:12 ve 15’te İsrael’in Sinay’da bir ses duyduğu, ancak hiçbir suret, yani gözle görülen bir biçim görmediği söylenir. Devamında böyle bir suret yapılması yasaklanır.

Şelomo, göklerin göğünün bile Tanrı’yı içine alamayacağını söyler (Melahim Alef 8:27). Hoşea 11:9’da Tanrı, “Ben Tanrı’yım, insan değilim” der. Yehezkel 1:26–28’deki görüm ise “benzerlik” ve “görünüş” sözcükleriyle anlatılır. Peygamber gördüğü sahnenin neye benzediğini tarif eder. Bu tarif Tanrı’nın kendi bedenine ilişkin bir açıklama olarak verilmez.

Saadia Gaon, Emunot ve-Deot eserinde Tanrı’ya bir beden yüklenmesini reddeder. Aynı eserde ölülerin dirilişini de savunur. Bu, iki öğretinin birlikte nasıl kabul edildiğine dair açık bir Yahudi düşüncesi örneğidir. Bir insanın bedeniyle dirileceğini söylemek, Tanrı’nın da et ve kemikten oluştuğu sonucunu vermez. İddia, dirilen insan için söylenen özelliği onu dirilten Tanrı’ya aktarmaktadır.

Tanah kaynakları: Daniel 12:2–3 ve 12:13; Yeşaya 26:19; Yehezkel 1:26–28 ve 37:1–14; Bereşit 1:26–27; Devarim 4:12–19; Yeşaya 40:18, 25; Bamidbar 23:19; Hoşea 11:9; Melahim Alef 8:27; İyov 19:25–27. Yorum: Saadia Gaon, Emunot ve-Deot, II ve VII. bölümler.

Bu iddianın sayfası

249. İddia: Tehilim 40’taki “çukurdan çıkardı” sözü Maşiah’ın dirilişini bildirir

Tehilim 40’ta dua eden kişi, Tanrı’nın kendisini balçıklı bir çukurdan çıkarıp ayaklarını kayaya bastırdığını söyler. En başta yardım için yakarır, sonrasında kurtulduğu için Tanrı’yı över. Çukurun neyi anlattığı, şiirde kişinin başına neler geldiğine bakılarak anlaşılır.

İddiayı ve cevabı oku

Hristiyan İddiası:

Tehilim 40’ta dua eden kişi, Tanrı’nın kendisini balçıklı bir çukurdan çıkarıp ayaklarını kayaya bastırdığını söyler. En başta yardım için yakarır, sonrasında kurtulduğu için Tanrı’yı över. Çukurun neyi anlattığı, şiirde kişinin başına neler geldiğine bakılarak anlaşılır.

Bu görüşü savunan Hristiyanlar, çukur ve balçık sözlerini öldürülmek istenen Maşiah’la ilişkilendirirler. Tanrı’nın onu çukurdan çıkarmasını ölümden diriltmesi olarak okurlar. Onlara göre Tehilim 40, İsa’nın ölümünden sonra dirileceğini önceden bildirir.

Tanah’ın Cevabı:

Tehilim 40’ta dua eden kişi Tanrı’nın kendisini derin bir sıkıntıdan kurtardığını söyler. Fakat çukurdan çıkarılma ifadesi tek başına öldükten sonra mezardan dirilmek demek değildir. Mezmur, bu kurtuluşu çukur ve balçıktan kayaya çıkarılma görüntüsüyle anlatır. Dua eden kişinin daha sonra ne söylediği, bu ifadenin anlamını açıklar.

İbranice numaralandırmada Tehilim 40:2–3’te konuşan kişi, Tanrı’yı sabırla beklediğini ve Tanrı’nın da feryadına kulak verdiğini söyler. Ardından וַיַּעֲלֵנִי מִבּוֹר שָׁאוֹן מִטִּיט הַיָּוֵן, “Beni uğultulu çukurdan, balçıklı çamurdan çıkardı” der. Tanrı onun ayaklarını kaya üzerine koyar ve adımlarını sağlamlaştırır. Sonraki ayette ağzına yeni bir ilahi verilir.

Bor, çukur veya su biriktirmek için kullanılan sarnıç demektir. Bazı ayetlerde ölüler ülkesini de çağrıştırabilir. Burada balçık ve kayanın karşı karşıya getirilmesi, kişinin ayaklarının saplandığı bir yerden sağlam basabildiği bir yere taşınmasını anlatır. Çukur tehlikeyi, kaya ise tehlikeden çıkıp sağlam ve güvenli bir yere kavuşmayı anlatır. Ayette kişinin öldüğü, gömüldüğü ve yeniden yaşadığı söylenmez.

Tehilim 69:2–3’te benzer sözler kullanılır. Konuşan kişi derin sulara ve balçığa saplandığını anlatır. Tehilim 30:4’te Şeol ve çukur diliyle kurtuluş dile getirilir. Bu tür sözler, ölüm tehlikesinin ne kadar ağır olduğunu anlatmak için de kullanılabilir. Şeol veya çukur sözünün geçmesi, kişinin öldüğünü ve bedeniyle dirildiğini tek başına göstermez.

Mezmurun devamındaki konuşan kişi, הִשִּׂיגוּנִי עֲוֹנֹתַי, “Suçlarım beni yakaladı” der. Suçlarının başındaki saçlardan çok olduğunu söyler (40:13). Çukurdan çıkarılan kişiyle kendi suçlarını kabul eden kişi aynıdır. İlk kısmı günahsız bir Maşiah’ın yaşam öyküsü sayan yorumun, bu itirafı da açıklaması gerekir.

Midraş Tanhuma’nın Beşalah bölümünde çukur ve balçık Mısır’daki köleliği ve tuğla çamurunu, yeni ilahi ise kurtuluşu anlatan bir benzetme olarak okunur. Bu midraşik açıklama mezmurun tek düz anlamı değildir. Bu örnek, aynı sözlerin bir halkın tarihte kölelikten kurtulmasıyla da ilişkilendirildiğini gösterir.

Tanah dirilişten açıkça söz ettiğinde farklı ifadeler kullanır. Yeşaya 26:19 “Ölülerin yaşayacak” der. Daniel 12:2, toprağın tozunda uyuyanların uyanacağını bildirir. Tehilim 40 ise feryat, kurtuluş, övgü ve yeniden yardım isteme diliyle ilerler.

Tehilim 40’ın çukur imgesi, Tanrı’nın sıkıntı içindeki kişiyi kurtarmasını anlatır. İsa’nın öldükten sonra dirileceğini adı ve zamanı belirlenmiş bir peygamberlik olarak bildirmez.

Kaynaklar: Tehilim 40:2–17, özellikle İbranice numaralandırmada 40:3 ve 13; Tehilim 30:4, 69:2–3; Yeşaya 26:19; Daniel 12:2; Midraş Tanhuma Buber, Beşalah 12.

Bu iddianın sayfası

11. İddia: Sinay antlaşması gerçek yaşam veya kurtuluş sunmaz

İsrael, Sinay’a gelmeden önce Mısır’daki kölelikten kurtarıldı. Sinay’da ise özgürlüğüne kavuşmuş bu halka Haşem’le nasıl yaşayacağı öğretildi. Kurtuluş, ülkedeki yaşam ve günahın bağışlanması bu anlatılarda ayrı anlamlar taşır.

İddiayı ve cevabı oku

Hristiyan İddiası:

İsrael, Sinay’a gelmeden önce Mısır’daki kölelikten kurtarıldı. Sinay’da ise özgürlüğüne kavuşmuş bu halka Haşem’le nasıl yaşayacağı öğretildi. Kurtuluş, ülkedeki yaşam ve günahın bağışlanması bu anlatılarda ayrı anlamlar taşır.

Bu görüşe göre Tora kutsaldır, fakat Sinay antlaşması gerçek yaşam ve bağışlanma sağlayamaz. İddiayı savunan Hristiyanlar, hayvan kanının günahı gideremediğini ve kurbanların yalnızca gelecekteki kurtuluşu haber verdiğini söylerler. Bu nedenle İsa’dan önce bağışlananlar dahil herkesin gerçek bağışlanmasını İsa’nın ölümüne bağlarlar.

Tanah’ın Cevabı:

İsrael önce Mısır’daki kölelikten kurtarıldı. Haşem onları kendisine getirdiğini hatırlattıktan sonra antlaşmasına bağlı kalmalarını istedi. Sinay’daki emirler henüz verilmediği için Mısır’dan çıkış onların kusursuz uygulanmasının karşılığı olamazdı. Halk Haşem’in iyiliğiyle kurtarıldı ve ardından kendisine nasıl yaşayacağı öğretildi. (Şemot 19:4–5)

Haşem’i seven, sözünü dinleyen ve buyruklarına uyan İsrael’in ülkede yaşaması ve kuşaklarını sürdürmesi beklenir. Böylece yaşam vaadi, halkın o topraktaki geleceğiyle ilişkilendirilir. “Yaşamı seç” çağrısında bu nedenle hem insandan hem de çocuklarından söz edilir. Vayikra’da da Haşem’in hükümlerini yerine getiren insanın onlarla yaşayacağı söylenir. Bu bağlılığın insanın duasına nasıl geçtiği Tehilim’de görülür. Dua eden kişi, Haşem’in buyruklarıyla yaşatıldığı için onları unutmayacağını söyler. Kötüler ise aynı hükümleri aramadıkları için kurtuluştan uzaktır. (Devarim 30:15–20, Vayikra 18:5, Tehilim 119:93, 155)

Günah işlendiğinde ne yapılacağı ve bunun sonucu da belirtilir. Vayikra’da belirli suçlar için emredilen sunu getirildiğinde kişinin bağışlanacağı yazılıdır. İki kuşa gücü yetmeyen birine, bölümde belirtilen günahlar için un sunusu getirme yolu açılır. Tapınak hizmetini yürüten görevli olan kohen, onun için kefaret işlemini yapar ve bu kişi için de aynı söz verilir. Kefaret burada, belirtilen günahın giderilmesi için yapılan hizmeti anlatır. Bağışlayan Haşem’dir. Sunu, O’nun emrettiği ibadettir. Bir hayvanın kanına kendi başına günahı silen bir güç verilmiş değildir. Böyle bir gücün bulunmaması, Haşem’in emrettiği hizmeti kabul edip bağışlamasına engel oluşturmaz. Un sunusuna bağlanan af da bağışlayanın kim olduğunu açıkça gösterir. (Vayikra 4:20, 26, 31, 35, 5:11–13)

Bağışlanma, kişinin kötülükten dönmesiyle de anlatılır. Bu dönüş, yapılan yanlışı bırakmayı ve doğru olanı yapmaya yönelmeyi içerir. David suçunu itiraf ettiğinde Natan, Haşem’in onun günahını kaldırdığını söyler. Yehezkel’de kötülüğünü bırakıp adaletle davranmaya başlayan kişinin önceki suçları artık ona karşı anılmaz. Haşem, kötünün ölmesini değil, yolundan dönüp yaşamasını ister. İsa’dan önce verilen bu bağışlanmaların geçerliliğini onun gelecekteki ölümüne bağlayan iddia, Tanah’taki koşullara bir koşul daha ekler. Vayikra emredilen sunuyu ve bağışlanmayı, Yehezkel ise dönüşü ve önceki suçların hatırlanmayacağını birlikte verir. Gelecekte bir insanın öldürülmesi bu hükümlerde şart olarak konulmamıştır. (Şemuel Bet 12:13, Yehezkel 18:21–23, 27–28)

Mısır’dan kurtuluş, ülkede yaşam ve günahın bağışlanması ayrı olaylardır. Ölümün ötesindeki yaşam ise Daniel’de doğrudan anlatılır. Toprakta uyuyanlar uyanacak, bazıları sonsuz yaşama kavuşacak, başkalarını doğruluğa yöneltenler yıldızlar gibi parlayacaktır. Bu umudun kaynağı da Haşem’dir. Dirilişi haber veren kitabın duasında İsrael’in felaketi Moşe’nin Tora’sından ayrılmasına bağlanır. Felaket karşısında kötülükten dönüp Haşem’e yönelmek gerekir. Malaki de Haşem’in büyük gününden önce Horev’de bütün İsrael için verilen Tora’nın hükümleriyle birlikte hatırlanmasını ister. Tanah, yaşamı ve bağışlanmayı açıkça vaat eder. Bu vaatleri yalnız gelecekteki bir ölümün gölgesi saymak, Haşem’in verdiği sözü kendi metninin söylemediği bir şarta bağlamaktır. (Daniel 12:2–3, 9:11–13, Malaki 3:22–24, bazı çevirilerde 4:4–6)

Sinay antlaşmasının yaşam ve bağışlanma sunmadığı iddiası, Tora’nın buyruklara bağladığı yaşamla ve günah sunularının ardından verdiği bağışlanma hükmüyle çelişir. Bu vaatlerin her birinin kapsamı, verildiği yerde anlaşılır.

Tanah kaynakları: Şemot 19:4–5; Vayikra 18:5, 4:20, 26, 31, 35, 5:11–13; Devarim 30:15–20; Şemuel Bet 12:13; Yehezkel 18:21–23, 27–28; Daniel 9:11–13, 12:2–3; Tehilim 119:93, 155; Malaki 3:22–24. Özgün metinler: Vayikra 18:5, 5:11–13; Devarim 30:15–20; Şemot 19:4–5; Malaki 3:22.

Bu iddianın sayfası

165. İddia: Rabbinik kaynaklar 2000 yıl Tora, 2000 yıl Maşiah ve 1000 yıllık Şabat öngörmüştür

Talmud’da dünya tarihini iki bin yıllık bölümlere ayıran bir öğreti bulunur. Aynı tartışmada yedinci bin yılın Şabat’a benzetildiği ayrı bir açıklama da vardır. Bu sayılar bir kişinin geliş tarihine bağlanacaksa, dönemlerin hangi takvime göre sayıldığına ve kaynakların o kişinin adını verip vermediğine bakılır.

İddiayı ve cevabı oku

Hristiyan İddiası:

Talmud’da dünya tarihini iki bin yıllık bölümlere ayıran bir öğreti bulunur. Aynı tartışmada yedinci bin yılın Şabat’a benzetildiği ayrı bir açıklama da vardır. Bu sayılar bir kişinin geliş tarihine bağlanacaksa, dönemlerin hangi takvime göre sayıldığına ve kaynakların o kişinin adını verip vermediğine bakılır.

Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Yahudi kaynaklarının iki bin yıl Tora, ardından iki bin yıl Maşiah ve sonrasında bin yıl Şabat dönemi öngördüğünü söylerler. Bu dönemleri art arda okuyup çıkan hesabın İsa’nın Maşiah, yani Mesih olduğunu doğruladığını ileri sürerler.

Tanah’ın Cevabı:

İddianın dayandığı rabbinik kaynaklar vardır. Fakat bu kaynaklar İsa’nın geliş tarihini vermez. Üstelik kullandıkları dünyanın yaratılışından başlayarak yılları sayan geleneksel takvim, Maşiah günlerinin başlangıcını onun yaşadığı birinci yüzyıla yerleştirmez.

Sanhedrin 97a ve Avoda Zara 9a, Eliyahu’nun okuluna atfedilen şu öğretimi aktarır: Dünya tarihinin altı bin yılı, iki bin yıl tohu, yani düzensizlik dönemi, iki bin yıl Tora ve iki bin yıl Maşiah günleri olarak ayrılır. İbranice ifade şöyledir: שֵׁשֶׁת אֲלָפִים שָׁנָה הָוֵי עָלְמָא שְׁנֵי אֲלָפִים תּוֹהוּ שְׁנֵי אֲלָפִים תּוֹרָה שְׁנֵי אֲלָפִים יְמוֹת הַמָּשִׁיחַ.

Aynı aktarım, günahlar nedeniyle son dönemin bir kısmının beklenen kurtuluş gerçekleşmeden geçtiğini de söyler. Dolayısıyla “Maşiah günleri” başlığı, Maşiah’ın bu dönemin ilk yılında geldiğini kesinleştiren bir tarih olarak kullanılmaz. Kaynağın devamını çıkarmak, iddianın dayandığı öğretimi eksik aktarmaktır.

Avoda Zara 9a, Tora döneminin başlangıcını Sinay’a yerleştirmez. Hesabı Avraam’ın dönemine ve Bereşit 12:5’te Haran’da kazanılan insanlara ilişkin yoruma bağlar.

Raşi’nin açıkladığı geleneksel hesapta Avraam, dünyanın yaratılışından itibaren sayılan 1948. yılda doğar. 52 yıl sonra 2000. yıla gelinir. Buna göre iki bin yıllık Tora dönemi dünya yılı 2000’de, Maşiah günleri dönemi ise 4000’de başlar.

Bu geleneksel sayımda İkinci Bet HaMikdaş’ın yıkımı dünya yılı 3828 kabul edilir. 4000 yılı bundan yaklaşık 172 yıl sonra, miladi 239–240 dolaylarındadır. Bu tarih, İsa’nın yaşadığı birinci yüzyıldan çok daha sonradır. Burada kullanılan tarihler, kaynağın dayandığı geleneksel kronolojiye aittir; önemli olan, iddiada kullanılan rabbinik hesabın kendi içinde İsa’nın yaşamına işaret etmemesidir.

Bin yıllık Şabat da kaynakta bulunan ayrı bir öğretidir. Sanhedrin 97a’da Rav Ketina’ya atfedilen görüş, altı bin yıldan sonra bin yıllık bir ıssızlık döneminden söz eder. Aynı sayfada yedinci bin yıl, ‘tamamı Şabat olan gün’ diye anılır. Şabat haftanın yedinci ve dinlenmeye ayrılan günüdür. Burada bin yıllık dönem bu güne benzetilir. Bu aktarım ile Eliyahu okulunun üç dönemi bir arada düşünülebilir; ancak bunlar tek bir cümlede verilmiş, İsa’yı adlandıran bir kehanet değildir.

Tehilim 90:4, Tanrı’nın gözünde bin yılın geçmiş bir gün gibi olduğunu söyler. Bu söz belirli bir kişinin doğum veya geliş tarihini vermez. Sanhedrin 97b’de hesaplanan sonların geçtiği de söylenir. Rambam, Maşiah çağına ilişkin ayrıntıların gerçekleşmeden kesin bilinemeyeceğini belirtir ve son tarih hesaplarına dalınmamasını öğütler. Bunlar rabbinik yorumların kendi içindeki uyarılardır.

Tanah, vaat edilen yöneticinin dönemini somut sonuçlarla anlatır: Yeşaya 11:1–12’de adalet, barış ve İsrael’in toplanması; Yeremya 23:5–8’de halkın güvenliği; Yehezkel 37:21–28’de halkın birleşmesi ve kutsal yerin yeniden halkın arasında bulunması bildirilir. Daniel 9:24–27 ve 12:1–3 de dönemler, sıkıntı ve kurtuluş hakkında konuşur; İsa’nın adını veya bu rabbinik takvimi vermez. Takvim kendi içinde de İsa’nın yaşadığı dönemi göstermediği için İsa’nın Maşiah olduğuna kanıt olamaz.

Tanah kaynakları: Tehilim 90:4; Yeşaya 11:1–12; Yeremya 23:5–8; Yehezkel 37:21–28; Daniel 9:24–27 ve 12:1–3. Rabbinik kaynaklar: Sanhedrin 97a–b; Avoda Zara 9a ve Raşi; Rambam, Melahim 12:2.

Bu iddianın sayfası