Misyoner İddiaları Arşivi

Hristiyan yorumcu, Tehillim 16:10’u Maşiah’ın ölümünü ve beden çürümeden önce gerçekleşecek dirilişini haber veren bir söz olarak okur. “Nefeşimi Şeol’e bırakmayacaksın; sadık kulunun şahatı görmesine izin vermeyeceksin” cümlesindeki Şeol’ü gerçek ölüm, şahatı da bedenin fiziksel bozulması sayar. Sonra David’in öldüğünü ve mezarının bilindiğini hatırlatır: söz David için doğru olamayacağına göre, konuşan David’in gelecekteki büyük soyundan gelen Maşiah olmalıdır.

Ayetin sözleri bu iddiayı desteklemez. Eğer Tehillim 16 gerçekten “Öleceğim, Şeol’e gireceğim ve bedenim bozulmadan oradan çıkacağım” diyorsa David’in ölümü ciddi bir güçlük oluşturur. Fakat mezmurun cümlesi bu değildir.⁵³⁰

Şiir “Beni koru ey Tanrı, çünkü Sana sığınıyorum” diye başlar. Konuşan HaŞem’i kendi payı ve mirası olarak tanımlar, Tanrı’yı sürekli önünde tuttuğunu söyler ve güven duygusu giderek yoğunlaşır: “HaŞem’i daima önümde tuttum; sağımda olduğu için sarsılmam. Bu nedenle yüreğim sevinir, bütün varlığım coşar; bedenim de güven içinde yaşar. Çünkü nefeşimi Şeol’e bırakmayacaksın; sadık kulunun şahatı görmesine izin vermeyeceksin. Bana yaşam yolunu bildireceksin.”⁵³¹⁵³²

Konuşan “öldüm” demez. “Şeol’e indim” demez. “Orada kaldım” ve ardından “beni çıkardın” da demez. Tanrı’nın kendisini Şeol’e bırakmayacağına güvenir. Ölüm tehlikesindeki bir insan “Tanrı beni mezara bırakmayacak” dediğinde, bu sözün ilk anlamı ölüp yeniden dirileceği olmak zorunda değildir. Ölümden korunma da aynı dil içinde anlatılabilir.

Tehillim’in başka yerleri bunu gösterir. David Tehillim 30’da “HaŞem, nefeşimi Şeol’den çıkardın; çukura inenler arasında olmayayım diye beni yaşattın” der. Şiirsel kurtuluş dili insanı ölümün elinden çekip çıkarılmış gibi anlatabilir. Yona balığın içindeyken “Şeol’ün karnından yardım çağırdım” der; o sırada fiziksel olarak ölü değildir. Şeol ölümcül sıkıntının dili olabilmektedir.⁵³³

Tanah gerçek iniş ve çıkışı iki ayrı hareket olarak ifade etmek istediğinde bunu da açıkça yapar. Hanna’nın duasında “HaŞem öldürür ve yaşatır; Şeol’e indirir ve çıkarır” denir. Yahudi geleneği bu ayeti tehiyat ha-metim, yani ölülerin dirilişi ile ilişkilendirir. Tehillim 16:10 ise “indirir ve çıkarır” demez; “nefeşimi Şeol’e bırakmayacaksın” der. Hristiyan yorumun okuması ilk ek adımı burada atar: “Şeol’e bırakmamak”, önce “Şeol’e gerçekten girmek” haline getirilir.⁵³⁴

İkinci dize de aynı ölçüde önemlidir: lo titen hasidkha lir'ot şahat, “sadık kulunun şahatı görmesine izin vermeyeceksin.” Hasid, “sadık/doğru kişi”dir; sözcük kendi başına Maşiah demek değildir. Şahat ise çukur, yıkım ve bozulma anlam alanına sahiptir. JPS burada “Pit”, yani “çukur” karşılığını verir.

Tehillim 49 aynı ifadeyi ölümün kendisi için kullanır. İnsan servetle kardeşini ölümden kurtaramaz; nefeşin bedeli çok yüksektir, “öyle ki sonsuza dek yaşasın ve şahatı görmesin.” Buradaki “şahatı görmemek”, bir kişinin öldükten sonra kısa süre içinde dirilmesi değildir. Ölümü ve yıkımı hiç görmemesidir. Bu kullanım Tehillim 16’daki sözün kendi başına “önce ölüm, sonra diriliş” anlamına gelmediğini gösterir.⁵³⁵⁵³⁶

Tehillim 30’da da “Şahata inersem kanımdan ne yarar? Toz Sana şükreder mi?” denir. Konuşan bedeninin kısa süre sonra kalkacağını anlatmaz; ölmemek için yakarır. Böylece aynı sözcük Tehillim’in içinde çukur, ölüm ve yıkım çevresinde kullanılır. Hristiyan yorumcu ise 16:10’dan daha özel bir cümle çıkarır: Maşiah’ın bedeni “çürüme başlamadan önce” diriltilecektir.⁵³⁷

İbranice ayette “beden” sözcüğü yoktur. Bir önceki ayette besari, “bedenim/etim”, vardır: “Bedenim güven içinde yaşayacak.” Fakat 10. ayet nefşi, “nefeşim/hayatım/benliğim”, ve hasidkha, “sadık kulun”, der. Mezmurun bedenle hiçbir ilişkisi yokmuş gibi davranmak doğru olmaz; 9. ayet bedeni açıkça anmaktadır. Bununla birlikte “beden çürümeye başlamadan önce diriltilecek” cümlesi 10. ayetin kendi cümlesi değildir. 9 ve 10. ayetlerden hareketle kurulmuş daha sonraki bir yorumdur.⁵³⁸

Klasik Yahudi yorumcular bu ayeti farklı biçimlerde açıklar. Radak ayeti nefeşin ölümden sonraki kaderiyle ilişkilendirir. David doğru yolda kaldığı sürece nefeşinin bedenle birlikte Şeol’e terk edilmeyeceğine, Tanrı’nın onu kendi yüceliğine yükselteceğine güvenir. Bu yorum ölüm sonrası boyut taşır; fakat yine de “Maşiah ölecek, bedeni çürümeden dirilecek ve bu kişi İsa’dır” demez.⁵³⁹

Meiri de anlam alanını daraltmaz. “Bedenim güven içinde yaşayacak” sözünü bu dünyadaki korunmayla açıklarken, deraş düzeyinde dirilişe ilişkin bir ima bulunabileceğini kaydeder. Şeol’ü Gehinom ile ilişkilendiren veya sözü bedensel dirilişe açan açıklamalara da yer verir. Bu çeşitlilik ayetin zayıflığı değil, Hristiyan iddiasının ne kadar özel olduğunu gösterir. Bir metnin ölüm sonrası hayat veya gelecekteki diriliş düşüncesine uygulanabilmesi, belirli bir Maşiah’ın kısa süre ölü kalacağını haber vermesiyle aynı şey değildir.

Yahudilikte tehiyat ha-metim için Tehillim 16’ya muhtaç değiliz. Daniel 12:2 ve Yeşaya 26:19 gibi metinler dirilişi çok daha açık biçimde ele alır. Tehillim 16:10 bir Maşiah’ın ölüp bedeni bozulmadan kısa süre içinde dirileceğini söylemez. Cümlenin içinde böyle bir zaman dizisi yoktur.⁵⁴⁰

Daha eski rabbinik kullanımlar da ayeti tek bir Maşiah biyografisine kapatmaz. Yoma 87a Tehillim 16:10’u, başkalarını doğru yola yönelten kişinin öğrencileri Gan Eden’deyken kendisinin Gehinom’a bırakılmayacağı düşüncesi için kullanır. Eruvin 19a ise Şeol ve şahat dilini Gehinom’un adları üzerine bir tartışmada aktarır. Bu kaynaklar “tek doğru yorum budur” demek için değil, ayetin Yahudi dil dünyasında ne kadar farklı bağlamlarda okunabildiğini göstermek için önemlidir.⁵⁴¹

Hristiyan yorumun yorumu bu geniş anlam alanından bir seçenek seçmekle yetinmez. Dört ayrı bilgi daha ekler: konuşan Maşiah’tır; gerçekten ölmüştür; ölüm ile diriliş arasında kısa bir süre vardır; şahat özellikle bedenin fiziksel çürümesidir. Ayeti yeniden okuduğumuzda bunların hiçbiri cümlenin içinde açıkça bulunmaz. Maşiah sözcüğü yoktur. İsa yoktur. Üç gün yoktur. Çarmıh yoktur. Mezardan çıkış yoktur.⁵⁴²

David’in sonunda ölmüş olması ancak “nefeşimi Şeol’e bırakmayacaksın” sözünü mutlak biyolojik ölümsüzlük vaadi sayarsak çelişki oluşturur. Aynı mezmurda David “Sarsılmam” der. Bu söz David’in hayatında hiçbir sarsıntı yaşamayacağına dair biyolojik veya siyasi bir mutlaklık değildir; Tanrı’ya güvenin dilidir. “Bedenim güven içinde yaşayacak” ve “nefeşimi Şeol’e bırakmayacaksın” da aynı güven akışı içinde okunabilir. Ayet nefeşin ölüm sonrası korunması şeklinde anlaşılırsa, David’in bedeninin ölmesi yine sözü geçersiz kılmaz. Radak’ın açıklaması bunun mümkün olduğunu gösterir.⁵⁴³

Hristiyan İncilindeki Elçilerin İşleri 2 başka bir yorum yolu izler. David’in öldüğü ve gömüldüğü belirtilir, ardından Tehillim 16 İsa’nın dirilişine uygulanır. Hristiyan biri Elçilerin İşleri’ni Tanrısal açıklama kabul ederek bu yorumu benimseyebilir. Fakat o durumda İsa’nın kimliği Tehillim 16’dan bağımsız olarak bulunmuş değildir; Hristiyan İncilinin Tehillim’e verdiği açıklama kabul edilmiştir.⁵⁴⁴

Yahudi okuyucuya Tanah’tan İsa kanıtlanacaksa başlangıç noktası bu olamaz. Önce Hristiyan İncilinin yetkisini kabul edip, sonra o yetkiyle Tehillim’in İsa’yı anlattığını söylemek döngüyü kapatır ama Tanah’tan bağımsız kanıt oluşturmaz. 16:10’un bedensel dirilişten söz ettiği bütünüyle kabul edilse bile soru yine kalır: Kimin dirilişi?⁵⁴⁵

David’in kendisi, bütün doğru kişilerin gelecekteki dirilişi, genel bir tsadikin ölüm sonrası umudu veya daha sonraki bir Maşiah uygulaması düşünülebilir. Tehillim 16 bunlar arasından “Nasıralı İsa, öldürüldükten kısa süre sonra, bedeni çürümeden dirilecektir” sonucunu seçtirecek kimlik ve zaman bilgisi vermez. Hristiyan yorumun okumasındaki belirleyici unsur diriliş düşüncesinin varlığı değil, mezmurda bulunmayan biyografik ayrıntıların Hristiyan anlatıdan alınarak David’in güven duasına yerleştirilmesidir.

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 59, güncel revizyon.
• Tehillim 16:10.
• Tehillim 16:1.
• Tehillim 16:8–11.
• Tehillim 30.
• I. Şemuel 2:6.
• Tehillim 49.
• Tehillim 16.
• Tehillim 16:10, 30:10; Tehillim 16:10.
• Tehillim 16.
• Tehillim 16:10; Radak, Tehillim 16:10 yorumu.
• Yeşaya 26:19.
• Tehillim 16:10; Bavli, Yoma 87a.
• Tehillim 16.
• Radak, Tehillim 16:10.
• Kabalat.com, Tehillim 16 ve diriliş iddiasına ilişkin inceleme.
• Tehillim 16.

Bu bölüm daha geniş bir karşıtlık kurar. Avraam’a verilen vaatlerde zeraın ülkeyi sonsuza dek miras almasını imanla ilişkilendirir; Moşe’nin Tora’sını ise “her küçük buyruğu kusursuz yerine getirme” yükü olarak tasvir eder. Tora’nın yalnız bu hayatta uzun yaşam vadettiğini, diriliş veya ebedi yaşam sunmadığını ve bu yüzden gerçek kurtuluş için geçici bir sistem olduğunu söyler.^17821783

Moşe’nin beş kitabında tehiyat ha-metim, Daniel 12:2’deki kadar açık ve doğrudan bir cümleyle anlatılmaz. Fakat buradan Hristiyan yorumun sonucu çıkmaz.

Önce onun “Tora neredeyse yerine getirilemez” önermesine bakalım. Devarim tam tersini söyler:

“Bu mitsva senin için fazla güç değildir ve uzak değildir... Söz sana çok yakındır; ağzında ve yüreğindedir, onu yapman için.”¹⁷⁸⁴

Tora insanın kusursuz ve hiç yanılmayan bir varlık olduğunu söylemez. Teşuva bunun için vardır. Fakat Tora’nın kendi değerlendirmesi “bu sistem insanın yapamayacağı bir şeydir” değildir. Moşe, mitsvanın ulaşılmaz olmadığını özellikle vurgular.

Aynı bölüm hemen ardından yaşam ile ölümü insanın önüne koyar ve “hayatı seç” der. Yaşam, HaŞem’i sevmek, O’nun sesini dinlemek ve O’na bağlanmakla birlikte anlatılır.¹⁷⁸⁵

Daha temel bir sorun da Avraam vaatleri ile Tora arasında kurulan yapay duvardır. Devarim, atalara verilen yemini kendi berit anlatısının içine tekrar tekrar yerleştirir. HaŞem’in Avraam, Yitshak ve Yaakov’a verdiği sözler ile İsrael’e verilen Tora iki rakip din değildir.¹⁷⁸⁶

Vayikra 18:5 bu tartışmanın merkezindeki ayettir: “İnsan bunları yapacak ve onlarla yaşayacaktır.”¹⁷⁸⁷

Peşat düzeyinde bu söz Tora’ya göre yaşamanın hayat veren düzenini anlatır. Hazal ise cümleyi daha ileri taşır. Sifra ve onu izleyen Raşi, va-hai bahem sözünü Olam HaBa ile ilişkilendirir: yalnız bu dünya kastedilse insan sonunda yine ölecektir.¹⁷⁸⁸

Bu deraştır; peşatla karıştırılmamalıdır. Fakat Hristiyan yorumun “Yahudilik Moşe’nin Tora’sında ebedi yaşam için hiçbir dayanak görmez” biçimindeki geniş iddiasını doğrudan çürütür. Rabbinik gelenek tam bu ayeti ölüm ötesi yaşamla okur.

Sanhedrin 90b daha da açıktır. Sugya “tehiyat ha-metim Tora’dan nereden çıkar?” diye sorar ve Bamidbar 18:28, Şemot 6:4, Devarim 31:16 gibi ayetler üzerinde bir dizi deraş kurar.¹⁷⁸⁹

Burada da iki katmanı ayırmak gerekir. Daniel 12:2’nin açık diriliş diliyle bu rabbinik çıkarımlar aynı tür kanıt değildir. Yahudi geleneği Tora ile diriliş arasında bağ kurar.

Tanah’ın sonraki kitaplarına gelindiğinde konu zaten örtük değildir. Yeşaya “ölülerin yaşayacak” der; Daniel ise “toprağın tozunda uyuyanların birçoğu uyanacak” sözünü kullanır.¹⁷⁹⁰

Hristiyan yorumcu Habakkuk 2:4’teki “tsadik emunasıyla yaşayacaktır” sözünü de “iman” ile Tora’nın “işleri” arasındaki karşıtlığa dönüştürür. Fakat Habakkuk “Tora’ya itaat imanın tersidir” demez. Peygamberin emuna sözü sadakat, güven ve sebat bağlamındadır.¹⁷⁹¹

Bu nedenle dar iddia ile büyük sonuç birbirinden ayrılmalıdır. “Humaş dirilişi Daniel kadar açık söylemez” denebilir. “Öyleyse Sinay beriti kurtuluş veremez ve insan korbanına ihtiyaç vardır” denemez. İkinci cümle birinci cümlenin içinde bulunmaz.

Tanah’ın daha geniş çizgisi de Tora bağlılığını kurtuluşun düşmanı yapmaz. Kitabın sonunda Kohelet Tanrı’dan korkmayı ve mitsvaları gözetmeyi insanın görevi olarak bırakır.¹⁷⁹²

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 150, güncel revizyon.
• Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 3-4. Avraam’a verilen ebedi miras vaatlerini Moşe’nin Tora’sındaki mitsvalarla karşı karşıya koyar; Tora’nın kusursuz itaati neredeyse imkansız kıldığını, yalnız bu dünyada uzun ömür vaat ettiğini ve diriliş ya da ebedi yaşam vaadi vermediğini savunur.
• Bereşit 13:15-17; 17:7-8; 22:17-18. Avraam’a zera, ülke ve berit vaatleri verilir.
• Devarim 30:11-14. Tora kendi buyruğu için “sana fazla güç değildir ve uzak değildir” der; “söz sana çok yakındır, ağzında ve yüreğindedir, onu yapman için.”
• Devarim 30:15-20. Moşe yaşam ve iyilik ile ölüm ve kötülüğü İsrael’in önüne koyar ve “hayatı seç” diye emreder; yaşam, HaŞem’i sevmek, sesini dinlemek ve O’na bağlanmakla ilişkilendirilir.
• Devarim 7:8-9; 9:5; 29:12-14; 30:1-10. Devarim, atalara verilen yemin ile Sinay/Moav beritini rakip iki kurtuluş yolu olarak değil aynı ilahi sadakatin sürekliliği içinde anlatır.
• Vayikra 18:5: “İnsan onları yapacak ve onlarla yaşayacaktır” (va-hai bahem).
• Sifra, Aharei Mot 9:10 (bazı baskılarda bölüm numarası farklıdır); Raşi, Vayikra 18:5. “Onlarla yaşayacaktır” ifadesi Olam HaBa ile ilişkilendirilir: yalnız bu dünya kastedilse insan sonunda yine ölür.
• Bavli, Sanhedrin 90b. Hazal tehiyat ha-metim’in Tora’da dayanaklarını tartışır; Bamidbar 18:28’in Aharon’a teruma verilmesini ve Şemot 6:4’te atalara ülkenin “onlara” verileceği sözünü dirilişe işaret eden deraşlar arasında sayar. Bu kaynaklar peşat ile aynı düzeyde değildir; rabbinik deraştır.
• Yeşaya 26:19 ve Daniel 12:2. Tanah’ın sonraki kitaplarında ölülerin uyanması/dirilmesi açık biçimde ifade edilir.
• Habakkuk 2:4: ve-tsadik be-emunato yihyeh. Ayet, peygamberin kendi berit ve adalet bağlamında tsadikin emunasıyla yaşayacağını söyler; “Tora’nın mitsvaları imanın karşıtıdır” cümlesini kurmaz.
• Kohelet 12:13-14, Tanrı’dan korkmayı ve mitsvaları gözetmeyi insanın göreviyle ilişkilendirir; Tanah’ın sonraki katmanları da Tora bağlılığını kurtuluş umudunun karşıtı olarak sunmaz.

Hristiyan yorumun burada kurduğu mantık zinciri açıktır. Eğer Tanrı maddi değilse, O’nun niteliklerini paylaşacak doğruların ödülünün de maddi olmayan bir varoluş olması beklenirdi. Oysa Daniel 12, İyov 19 ve Avraam’a verilen toprak vaadi gelecekte gerçek, bedensel yaşama işaret eder. Hristiyan yorumcu bundan Tanrı’nın da fiziksel bir varlık olması ve insanların gelecekte O’nun “fiziksel suretinin tamlığını” almaları gerektiği sonucunu çıkarır.²¹⁷⁷

İlk önerme doğrudur: Tanah dirilişi yalnız soyut bir hatıra olarak sunmaz. Daniel “toprağın tozunda uyuyanların” uyanacağını söyler; Yeşaya “ölülerin yaşayacak, cesetlerin kalkacak” der. Yahudi geleneği de dirilişi temel bir inanç olarak korur. Fakat dirilen insanın bedenli olması, onu dirilten Tanrı’nın aynı varlık yapısıya sahip olduğunu göstermez. Bir yaratılmışın aldığı nitelik, Yaratan’ın maddi bileşimini belirleyen ölçü değildir.^21782179

Tora bu çıkarımı özellikle sınırlayan bir cümle verir: YHWH Horev’de konuştuğu gün İsrael hiçbir temunah, yani suret görmemiştir. Eğer insanın bedenli yaratılışı Tanrı’nın insan anatomisini kanıtlayan yeterli bir mantık olsaydı, Devarim’in tam da Tanrı’nın vahyi bağlamında “hiçbir suret görmediniz” diye uyarması anlamsızlaşırdı.²¹⁸⁰

Saadia Gaon burada tarihsel bir kontrol örneği sunar. Aynı eserinin ikinci bölümünde Yaratan’a cisimlilik atfedilmesini reddeder; yedinci bölümünü ise ölülerin dirilişine ayırır ve bedensel dirilişi savunur. Demek ki Yahudi düşüncesinde “Tanrı bedensizdir” ile “ölüler bedenleriyle diriltilecektir” öğretileri yüzyıllar boyunca mantıksal çelişki sayılmadan birlikte korunmuştur.²¹⁸¹

Bereşit 1’de insanın tselem Elohim, Tanrı’nın suretinde yaratılması da Hristiyan yorumun istediği sonucu zorunlu kılmaz. Aynı Tora birkaç bölüm sonra Tanrı’nın görülen bir insan biçimi olmadığını söyler. Bu yüzden “tselem”i yalnız kemik, yüz ve uzuv geometrisine indirgemek, Tora’nın kendi açıklama sınırını aşar. Hazal ve klasik Yahudi düşüncesinde bu ifade insanın akıl, irade, ahlaki sorumluluk veya dünyadaki temsil görevi gibi farklı katmanlarla açıklanmıştır.²¹⁸²

Burada asıl hata bir benzerlik ilişkisinden özdeş madde sonucu çıkarmaktır. İnsan Tanrı’dan yaşam, bilgelik veya adalet alabilir; bundan Tanrı’nın insan metabolizmasına sahip olduğu sonucu çıkmaz. Dirilişte insanın gerçek bir bedene sahip olması da aynı nedenle Tanrı’nın bir bedene sahip olduğunu kanıtlamaz.

Daniel 12 Hristiyan yorumun diriliş vurgusunu destekler, fakat Tanrı’nın fiziksel anatomisini desteklemez. Diriliş Tanah’ın öğretisidir; “bedenli diriliş varsa Tanrı da bedenlidir” cümlesi ise Tanah’ın kurmadığı ek bir felsefi çıkarımdır.

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 199, güncel revizyon.
• Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 16. Heaster, Tanrı fiziksel değilse doğruların ödülünün de fiziksel olmaması gerektiğini; oysa diriliş ve yeryüzündeki krallık bedensel olduğu için Tanrı’nın da fiziksel olduğunu savunur.
• Daniel 12:2; Yeşaya 26:19. Her iki pasaj dirilişi ölümden gerçek dönüş diliyle anlatır.
• Mişna Sanhedrin 10:1, “ölülerin dirilişinin Tora’dan olmadığı”nı söyleyen kişiyi gelecek dünyadan payı olmayanlar arasında sayar. Kaynak katmanı: rabbinik inanç formülasyonu.
• Devarim 4:15: YHWH Horev’de ateşin içinden konuştuğu gün “hiçbir suret görmediniz”. Ayet, görünür insan anatomisi sonucunu metnin kendi vahiy sahnesinde sınırlar.
• Saadia Gaon, Emunot ve-Deot, II. Bölüm (Tanrı’nın birliği ve cisimsizlik) ve VII. Bölüm (ölülerin dirilişi). Aynı düşünür iki öğretiyi birlikte savunur. VII. bölüm için bkz. Rosenblatt çevirisi, s. 264–289.
• Bereşit 1:26–27 ile Devarim 4:15–16 birlikte okunmalıdır. Klasik Yahudi açıklamalarında tselem Elohim maddi anatomiye indirgenmez; örn. Rambam, More Nevukhim I:1, tselem sözcüğünü özsel/akli form bağlamında açıklar. Bu kaynak daha geç felsefi katmandır; Bereşit’in peşatının tek mümkün açıklaması olarak sunulmamaktadır.