Misyoner İddiaları Arşivi

Moşe, Tora’nın sonunda insana ulaşamayacağı bir görev verdiğini söylemez. Tam tersine, “Bugün sana buyurduğum bu mitsva senin için anlaşılmaz değildir ve senden uzak değildir... Çünkü söz sana çok yakındır; onu yapmak için ağzında ve kalbindedir” der. Cümlenin sonundaki laasoto, “onu yapmak için”, özellikle önemlidir. Hristiyan polemiği insanın Tora karşısındaki durumunu “yapamaz” diye tanımlarken Moşe “senden uzak değildir”, “sana çok yakındır” ve “onu yapmak için” ifadelerini kullanır.⁵⁵

Klasik Yahudi yorumunda “bu mitsva”nın kapsamı hakkında iki önemli çizgi vardır. Bavli Eruvin 55a ve Raşi ile ilişkili açıklama, “göklerde değildir” ve “denizin ötesinde değildir” sözlerini Tora’nın insana erişilebilir oluşuyla ilişkilendirir. Ramban ise yakın bağlamı esas alarak “bu mitsva”yı teşuva, yani HaŞem’e dönüş olarak okur. Ona göre İsrael dünyanın en uzak yerine sürülse bile dönüş onun gücünün dışında değildir. İki açıklama aynı ayrıntıyı vurgulamaz, fakat Hristiyan “insan yapamaz” iddiasını da desteklemez. Birinde Tora erişilebilir ve uygulanabilir; diğerinde günahkar insan gerçek teşuva yapabilir ve yeniden itaate dönebilir.⁵⁶

Ramban’ın okumasının hemen öncesinde Moşe zaten “Sen dönecek, HaŞem’in sesini dinleyecek ve bugün sana buyurduğum bütün mitsvaları yapacaksın” demiştir. Dolayısıyla teşuvayı öne çıkarmak Tora’ya itaati geride bırakmaz; teşuva insanı yeniden Moşe’nin buyurduğu mitsvalara götürür. Hristiyan iddianın asıl karıştırdığı iki şey, Tora’ya itaat etmek ile hayat boyunca tek bir günah bile işlememektir.⁵⁷

Tanah insanın günah işleyebileceğini açıkça kabul eder. Şelomo “Çünkü günah işlemeyen insan yoktur” der; Kohelet de “Yeryüzünde iyilik yapıp hiç günah işlemeyen tsadik (doğru) bir insan yoktur” sözünü verir. Tora’nın kendi sistemi de hata yapabilen insanı baştan hesaba katar: günah korbanları, itiraf, zararın geri ödenmesi, Yom Kippur, teşuva ve bağışlanma bunun içindir. Tora meleklere değil, düşebilen ve yeniden ayağa kalkabilen insana verilmiştir. Bir insanın merdivende ayağının kayabilmesi, merdiveni çıkmasının imkansız olduğu anlamına gelmez; Tora ayağın kayabileceğini bilir ve geri dönüş yolunu da verir.⁵⁸⁵⁹

Bu nedenle “insan günah işler, öyleyse Tora’yı yerine getiremez; Tora başarısızdır ve başka bir kurtuluş düzeni gerekir” zincirinin ilk adımı sonraki adımları taşımaz. Tora ihlalden sonra ne yapılacağını kendisi düzenliyorsa günah, sistemin çöktüğünü değil, sistemin gerçek insanı tanıdığını gösterir. Aynı nedenle HaŞem’in “Hayatı seç” çağrısı da gerçek bir seçim varsayar. İnsan iyiyi hiçbir anlamlı biçimde seçemiyor olsaydı, peygamberlerin yüzyıllar boyunca “Dönün” diye seslenmesi de gerçek bir çağrı olmaktan çıkardı.⁶⁰

Rambam, Hilhot Teşuva 5:1’de özgür iradeyi Tora sorumluluğunun temeline yerleştirir: insan isterse iyi yola yönelip tsadik, isterse kötü yola yönelip raşa (kötü kişi) olabilir; onu zorunlu olarak bu iki yoldan birine iten bir güç yoktur. Bu, insanın bütün dürtülerine kolayca egemen olduğu anlamına gelmez. Yetser hara, yani kötü eğilim, gerçektir ve insanı güçlü biçimde zorlayabilir. Fakat dürtünün ortaya çıkması ile insanın ona teslim olmak zorunda olması aynı şey değildir. Yetser hara seçimi güçleştirir; seçimi ortadan kaldırmaz. Aksi halde mitsva, günah, sorumluluk ve teşuva kavramları anlamını yitirirdi.⁶¹⁶²

Devarim 30’un bağlamı bunu daha da çarpıcı kılar. “Sana çok yakındır” sözü kusursuz insanların yaşadığı hayali bir dünyada verilmez. Hemen öncesinde İsrael’in günahı, laneti, sürgünü ve dağılması anlatılır. Moşe tam bu kadar düşebilen insana geri döneceğini, HaŞem’in sesini dinleyeceğini ve mitsvaları yapacağını söyler. Tanah’ın insanı günahsız değildir; fakat iradesiz de değildir. Düşebilir ve yeniden dönebilir.

Hristiyan teolojisi insanın zorlanmasını insanın mutlak acizliğine çevirdiğinde, önce Tanah’ın vermediği bir çaresizlik kurar ve sonra bu çaresizliği başka bir kurtuluş sisteminin zorunluluğuna kanıt yapar. Moşe’nin cümlesi bunun karşısındadır: “Söz sana çok yakındır; onu yapmak için ağzında ve kalbindedir.”⁶³

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 8, güncel revizyon.
• Tanah, Devarim 30:11-14.
• Bavli, Eruvin 55a.
• Tanah, Devarim 30:8.
• Tanah, I Melahim 8:46.
• Tanah, Kohelet 7:20.
• Tanah, Devarim 30:19.
• Rambam, Mişne Tora, Hilhot Teşuva 5:1.
• Rambam, Mişne Tora, Hilhot Teşuva 5:1.
• Kabalat.com: “Tora’yı Yerine Getirmek Mümkün Müdür?”; “Eylem ve İman”; “Yasa artık geçersiz mi?”

Tora kendi yolunu tanımlarken “yaşam” kelimesini seçer. Moşe, İsrael’in önüne iki yol koyduğunu söyler: “Bak, bugün önüne yaşamı ve iyiliği, ölümü ve kötülüğü koydum.” Birkaç ayet sonra aynı düşünceyi daha da kişisel hale getirir: “Yaşamı ve ölümü önüne koydum... yaşamı seç; sen ve soyun yaşayasınız.” Ardından “yaşamı seçmek” sözünün ne anlama geldiğini de açıklar: HaŞem’i sevmek, O’nun sesini dinlemek ve O’na bağlanmak; “çünkü O senin yaşamındır.”⁷⁶⁷⁷⁷⁸

Bu cümlelerin karşısında “Sinay yaşam vermez” demek, Tora’nın kendi kullandığı temel kelimeyi başka bir sözlükle yeniden tanımlamayı gerektirir. Moşe’nin karşılaştırması “Tora mı, yaşam mı?” değildir. Bir tarafta HaŞem’e bağlılık, diğer tarafta O’ndan yüz çevirme vardır. Yaşam ilk tarafa, ölüm ikinci tarafa aittir. Devarim Rabbah çevresindeki klasik yorum geleneği de bölümü bu seçim ekseninde okur: yaşam, iyilik ve bereket bir yanda; ölüm ve kötülük öte yandadır.

Vayikra aynı düşünceyi başka bir biçimde söyler: “Kurallarımı ve yasalarımı koruyacaksınız; insan onları yaptığı zaman onlarla yaşayacaktır. Ben HaŞem’im.” Ve-hay bahem, “onlarla yaşayacaktır.” Bu sözün yalnız biyolojik ömrü anlattığı ileri sürülebilir. Fakat Sifra, ayeti Olam HaBa (gelecek dünya) ile ilişkilendirir: “Onlarla yaşayacaktır” sözü bu dünyayla sınırlı olamaz; insan burada sonunda ölür. Raşi de aynı açıklamayı aktarır. Ramban ise mitsvalarla bağlantılı yaşamın farklı derecelerinden söz eder. Böylece klasik Yahudi geleneği Vayikra’nın “yaşam” dilini yalnız uzun ömür anlamına kapatmaz.⁷⁹

Asıl güçlük “kurtuluş” kelimesi baştan Hristiyan dogmatiğinin teknik anlamıyla tanımlandığında ortaya çıkar. Önce kurtuluşun ne olması gerektiği Hristiyan sistem tarafından belirlenir; sonra Tora’da bu özel formül bulunamayınca “Tora kurtuluş sunmaz” denir. Oysa Tanah’ın kendi dünyasında günah, bağışlanma, teşuva (dönüş), arınma, doğruluk, HaŞem’e yakınlık, sürgünden kurtuluş, Olam HaBa, diriliş ve yaşam vardır. Bunların hepsini başka bir dinin daha sonra kurduğu tek bir tanımın dışında bırakıp ardından Yahudiliği “kurtuluştan yoksun” saymak, Tanah’ı kendi kavramlarıyla okumak değildir.

Yehezkel 18 bu noktayı somut bir günahkar üzerinden gösterir. Peygamber kusuru küçültmez. Kötü kişi gerçekten günah işlemiştir. Fakat “işlediği bütün günahlarından döner, bütün kurallarımı korur, adalet ve doğruluk yaparsa kesinlikle yaşayacaktır; ölmeyecektir. İşlediği bütün suçları ona karşı hatırlanmayacaktır.” Burada geçmiş günah gerçektir, dönüş gerçektir ve İlahi söz de gerçektir: suçlar artık ona karşı hatırlanmayacaktır. Reşit Hohma, bu bölümü teşuvanın en açık peygamberlik temellerinden biri olarak kullanır ve tam bu cümleyi öne çıkarır.⁸⁰

HaŞem hemen ardından, “Kötü kişinin ölümünden gerçekten hoşnut olur muyum?... Onun yollarından dönüp yaşamasından değil mi?” diye sorar. Peygamberin düzenine gelecekte ölecek günahsız bir insan, onun kanına bağlanma veya başka bir aracıyı kabul etme şartı eklenmez. Günahkar yönünü değiştirir, doğruluk yapar ve yaşar.⁸¹

Bu öğreti insanın kusursuz olduğu varsayımına dayanmaz. Tam tersine, seçim ancak yanlışın mümkün olduğu yerde anlamlıdır. Bir baba çocuğuna gerçekte açılamayan bir kapıyı gösterip “yaşamı seç” derse, ortada ahlaki bir seçim değil, sahte bir çağrı vardır. Moşe’nin sözleri böyle okunamaz. Tora günahı mümkün görür; aynı nedenle teşuvayı da mümkün görür. İnsan etkiler, arzular ve zayıflıklar içinde karar verir, fakat yön tayin etme sorumluluğu ondan alınmaz.

Bu yüzden Sinay’ı yalnız insanı başarısızlığa uğratan ve onu başka bir dini kapıya mecbur bırakan geçici düzen olarak okumak, Devarim’in kendi anlatımına uymaz. Moşe yaşamı erişilemez bir ödül gibi göstermez; “yaşamı seç” der ve seçimin yönünü de açıklar: HaŞem’i sev, O’nun sesini dinle ve O’na bağlan. Hristiyanlık buna ayrıca İsa’yı kabul etme şartı eklemek istiyorsa, o şartın Tanah’tan geldiğini Tanah’ta göstermesi gerekir. Devarim 30 yaşamın kapısına böyle bir şart koymaz.

Sinay’ın dili ölüm değil yaşam dilidir. Tora “onlarla yaşayacaktır” der; Moşe “yaşamı seç” der; Yehezkel günahkarın dönüp yaşayabileceğini söyler. “Tora gerçek yaşam sunmaz” iddiası bu kelimelerin açıklaması değil, onların üzerine daha sonra kurulmuş başka bir teolojinin yerleştirilmesidir.⁸²

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 11, güncel revizyon.
• Tanah, Devarim 30:15.
• Tanah, Devarim 30:19.
• Tanah, Devarim 30:20.
• Tanah, Vayikra 18:5.
• Tanah, Yehezkel 18:21-22.
• Tanah, Yehezkel 18:23.
• Kabalat.com: “Tora’yı Yerine Getirmek Mümkün Müdür?”; “Eylem ve İman”; “Yasa artık geçersiz mi?”

İnsan özgürlüğü burada bütünüyle reddedilmez. Hatta bu yorumu açıkça reddeder: “İnsanın günah işlemeye zorlandığı doğru değildir.” Bir yerde Tora’ya tam itaatin teknik olarak mümkün olduğunu da kabul eder. Fakat hemen ardından insanın doğası gereği günahlı olduğunu, Tanrısal yasanın varlığının bu bozulmuş doğayı açığa çıkardığını ve İsrael’in Tanrı’nın özel yardımı olmadan Tora’ya itaat edemeyeceğini söyler. Yehezkel 36’daki yeni yürek ve yeni ruh tasvirini de “etkinleştirici antlaşma” diye adlandırdığı gelecekteki yeni antlaşmayla ilişkilendirir.¹⁵⁶¹

Hristiyan yorumun görüşü özgür iradeyi bütünüyle reddetmez. Asıl ayrım, günaha eğilimli insanın kendi gerçek seçimiyle Tora’ya yönelebilmesi ile Tanrı’nın yardımına ihtiyaç duyması arasındaki ilişkidedir.

Bereşit bu soruyu insanlık tarihinin hemen başında ortaya koyar. Kayin kıskançlık ve öfkenin eşiğindeyken HaŞem ona şöyle der:

“Günah kapıda çömelmektedir; arzusu sana yöneliktir, fakat sen ona hükmedeceksin.”¹⁵⁶²

Son cümle ve-ata timşol bo — וְאַתָּה תִּמְשָׁל־בּוֹ, “sen ona hükmedeceksin / hükmedebilirsin”dir. Tora burada günahın çekimini küçültmez. Günah neredeyse canlı bir güç gibi kapıda bekler ve insana yönelir. Fakat aynı cümlede insanı bu gücün pasif nesnesine de dönüştürmez. Eğilim vardır; karşı koyma imkanı da vardır.

Hazal tam bu gerilimi korur. Kiduşin 30b, yetser ha-ra (kötü eğilim) hakkında son derece sert konuşur: her gün güçlenir, insanı yenmek ister ve HaŞem yardım etmese insan ona karşı koyamaz. Aynı sugya birkaç satır önce Bereşit 4:7’yi şöyle okur: “İstersen ona hükmedersin.” Bu iki cümlenin yan yana bulunması önemlidir. İlahi yardım ile insan seçimi birbirini dışlamaz. İnsan yardıma muhtaç olabilir ve yine de gerçekten seçebilir.¹⁵⁶³

Devarim 30 bunu başka bir açıdan söyler. Moşe, mitsvanın insan için erişilemez olduğu düşüncesini reddeder:

“Bugün sana buyurduğum bu mitsva senin için fazla güç değildir ve senden uzak değildir... Söz sana çok yakındır; ağzında ve yüreğindedir, onu yapman için.”¹⁵⁶⁴

Ardından yaşam ile ölüm insanın önüne konur ve “yaşamı seç” denir. Bir emir ancak gerçek bir eylem alanına yöneliyorsa ahlaki anlam taşır. Tora’nın dili, “yapman mümkün olmadığı halde yapmadığın için suçlusun” biçiminde kurulmaz.¹⁵⁶⁵

Hristiyan yorumcu Devarim 30’u tam ters yönde kullanmaya çalışır. Ona göre bölüm, Tanrı’nın İsrael’in yüreğini değiştireceği geleceği anlatır; insan ancak bu Tanrısal müdahale sayesinde itaate muktedir olacaktır. Fakat bölümün kendi sırası bu sonucu taşımaz. Önce İsrael’e “Tanrın HaŞem’e dönecek ve O’nun sesini dinleyeceksin” denir. Ardından sürgünden toplama gelir. Daha sonra HaŞem’in halkın yüreğini sünnet edeceği söylenir. Yani teşuva ve dinleme, yüreğin sünnet edilmesinden önce metnin içinde zaten vardır.^156615671568

Bu, Tanrı’nın insanı dönüştürmediği anlamına gelmez. Devarim 30:6 tam tersine, insanın iç dünyasında HaŞem’in etkinliğini açıkça söyler. Fakat metin bu etkinliği insanın seçiminin yerine koymaz. İnsan döner; HaŞem toplar; HaŞem yüreği arındırır; insan yine mitsvaları yerine getirir. İlahi eylem ile insan eylemi aynı süreçte birbirine geçer.

Yehezkel 18 de günahkarı değişmez bir doğanın mahkumu olarak görmez:

“Kötü kişi işlediği bütün günahlarından döner, bütün yasalarımı gözetir ve adaletle doğruluk yaparsa kesinlikle yaşayacak, ölmeyecektir.”¹⁵⁶⁹

Peygamber “kötü kişi önce yeni bir yeni bir varlık gücü kazanırsa dönebilir” demez. Çağrı doğrudan günahkara yönelir. Birkaç ayet sonra “Kendinize yeni bir yürek ve yeni bir ruh yapın” sözü bile kullanılır. Yehezkel 36’da HaŞem’in yeni yürek vereceği söylenirken, Yehezkel 18’de insanın kendisine yeni yürek yapması emredilir. İki metin aynı dönüşün farklı yönlerini anlatır. Aynı dönüşün Tanrı yönünü ve insan yönünü gösterir.¹⁵⁷⁰

Rambam bu Tanah çizgisini Hilkhot Teşuva 5:1’de açık bir ilkeye dönüştürür: “Her insana seçim yetkisi verilmiştir. İsterse iyi yola yönelip tsadik olur; isterse kötü yola yönelip kötü olur.” Devamında, insanın yaratılıştan zorunlu biçimde tsadik veya kötü kılındığını düşünmenin Tora’nın emir ve uyarı düzenini anlamsızlaştıracağını söyler.^15711572

Hristiyan yorumun yaklaşımındaki sorun, günaha eğilim ile ahlaki yetersizlik arasındaki sınırı gerektiğinden fazla daraltmasıdır. Bir eğilim güçlü olabilir. İnsan kendi gücünün sınırlarına ulaşabilir. HaŞem’in yardımı olmadan yetser ha-rayı yenemeyeceğini söyleyen rabbinik ifade bile vardır. Fakat bundan “insan gerçek anlamda itaat edemez; ancak yeni bir Hristiyan antlaşması ona bu yeteneği verir” sonucu çıkmaz. Kiduşin 30b aynı nefeste hem Tanrı’nın yardımını hem “istersen ona hükmedersin” sözünü korur.¹⁵⁷³

Hristiyan yorumun kurduğu sistemin başka bir sonucu daha vardır. Eğer insan Tanrı’nın yeni antlaşma aracılığıyla vereceği özel etkinleştirme olmadan gerçekten itaat edemiyorsa, Tanah’ın yüzlerce teşuva çağrısı farklı bir anlama bürünür. Yeşaya “Kötü kişi yolunu bıraksın... HaŞem’e dönsün” der. Yehezkel “dönün ve bütün başkaldırılarınızdan vazgeçin” der. Devarim “yaşamı seç” der. Bunlar, yeteneği bulunmayan bir varlığa yöneltilmiş hukuki dekor değildir.^15741575

İnsan doğasının iyi olmadığı da gizlenmez. Bereşit 8:21 insan yüreğinin eğiliminin gençliğinden itibaren kötüye açık olduğunu söyler. Kabalat.com’daki yetser ha-ra tartışması da kötü eğilimi gerçek insan tutkuları ve dürtüleriyle ilişkilendirir; Tora’yı bu güce yön veren bir unsur olarak açıklar. Fakat güçlü dürtü, zorunlu eylem değildir. Ahlaki hayat zaten bu aralıkta doğar.^15761577

Hristiyan yorumun kendi iki cümlesi bu nedenle aynı anda tutulduğunda onun istediği sonucu vermez. “İnsan günaha zorlanmaz” doğruysa, insan başka türlü davranabilir. “Tanrı’nın yardımı gereklidir” doğruysa, bu yardım seçimi ortadan kaldırmaz. Yahudi kaynakları bu iki gerçeği birlikte taşır. Hristiyan teolojisinin ihtiyaç duyduğu üçüncü cümle — insanın Tora’ya gerçek itaat yeteneğinin ancak İsa merkezli yeni antlaşmayla doğacağı — Tanah’ta yoktur. Bu üçüncü cümle Tanah’tan değil Hristiyan yeni antlaşma öğretisinden gelir. Tanah insanı zayıf ve yardıma muhtaç görür, fakat seçimsiz görmez.¹⁵⁷⁸

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 131, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 47–48; özellikle “it is not true that man is forced to sin”, insanın doğası gereği günahlı oluşu ve Devarim 30 / Yehezkel 36 üzerinden “enabling covenant” açıklaması.
• Bereşit 4:7.
• Bavli, Kiduşin 30b; aynı sugya hem “istersen ona hükmedersin” hem de HaŞem’in yardımı olmadan yetser ha-ranın yenilemeyeceği düşüncesini yan yana verir.
• Devarim 30:11–14.
• Devarim 30:15, 19.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 47–48.
• Devarim 30:2.
• Devarim 30:3–6.
• Yehezkel 18:21.
• Yehezkel 18:30–32.
• Rambam, Mişne Tora, Hilkhot Teşuva 5:1.
• Rambam, Mişne Tora, Hilkhot Teşuva 5:2–4.
• Bavli, Kiduşin 30b.
• Yeşaya 55:7.
• Yehezkel 18:30.
• Bereşit 8:21; ayrıca Bereşit 6:5.
• Kabalat.com, “İki Ağacın Hikayesi (11)”; yetser ha-ra ve Tora’nın ona yön veren rolü üzerine ilgili bölüm.
• Bereşit 4:7; Devarim 30:11–19; Yehezkel 18; Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 47–48.

Bu bölüm daha geniş bir karşıtlık kurar. Avraam’a verilen vaatlerde zeraın ülkeyi sonsuza dek miras almasını imanla ilişkilendirir; Moşe’nin Tora’sını ise “her küçük buyruğu kusursuz yerine getirme” yükü olarak tasvir eder. Tora’nın yalnız bu hayatta uzun yaşam vadettiğini, diriliş veya ebedi yaşam sunmadığını ve bu yüzden gerçek kurtuluş için geçici bir sistem olduğunu söyler.^17821783

Moşe’nin beş kitabında tehiyat ha-metim, Daniel 12:2’deki kadar açık ve doğrudan bir cümleyle anlatılmaz. Fakat buradan Hristiyan yorumun sonucu çıkmaz.

Önce onun “Tora neredeyse yerine getirilemez” önermesine bakalım. Devarim tam tersini söyler:

“Bu mitsva senin için fazla güç değildir ve uzak değildir... Söz sana çok yakındır; ağzında ve yüreğindedir, onu yapman için.”¹⁷⁸⁴

Tora insanın kusursuz ve hiç yanılmayan bir varlık olduğunu söylemez. Teşuva bunun için vardır. Fakat Tora’nın kendi değerlendirmesi “bu sistem insanın yapamayacağı bir şeydir” değildir. Moşe, mitsvanın ulaşılmaz olmadığını özellikle vurgular.

Aynı bölüm hemen ardından yaşam ile ölümü insanın önüne koyar ve “hayatı seç” der. Yaşam, HaŞem’i sevmek, O’nun sesini dinlemek ve O’na bağlanmakla birlikte anlatılır.¹⁷⁸⁵

Daha temel bir sorun da Avraam vaatleri ile Tora arasında kurulan yapay duvardır. Devarim, atalara verilen yemini kendi berit anlatısının içine tekrar tekrar yerleştirir. HaŞem’in Avraam, Yitshak ve Yaakov’a verdiği sözler ile İsrael’e verilen Tora iki rakip din değildir.¹⁷⁸⁶

Vayikra 18:5 bu tartışmanın merkezindeki ayettir: “İnsan bunları yapacak ve onlarla yaşayacaktır.”¹⁷⁸⁷

Peşat düzeyinde bu söz Tora’ya göre yaşamanın hayat veren düzenini anlatır. Hazal ise cümleyi daha ileri taşır. Sifra ve onu izleyen Raşi, va-hai bahem sözünü Olam HaBa ile ilişkilendirir: yalnız bu dünya kastedilse insan sonunda yine ölecektir.¹⁷⁸⁸

Bu deraştır; peşatla karıştırılmamalıdır. Fakat Hristiyan yorumun “Yahudilik Moşe’nin Tora’sında ebedi yaşam için hiçbir dayanak görmez” biçimindeki geniş iddiasını doğrudan çürütür. Rabbinik gelenek tam bu ayeti ölüm ötesi yaşamla okur.

Sanhedrin 90b daha da açıktır. Sugya “tehiyat ha-metim Tora’dan nereden çıkar?” diye sorar ve Bamidbar 18:28, Şemot 6:4, Devarim 31:16 gibi ayetler üzerinde bir dizi deraş kurar.¹⁷⁸⁹

Burada da iki katmanı ayırmak gerekir. Daniel 12:2’nin açık diriliş diliyle bu rabbinik çıkarımlar aynı tür kanıt değildir. Yahudi geleneği Tora ile diriliş arasında bağ kurar.

Tanah’ın sonraki kitaplarına gelindiğinde konu zaten örtük değildir. Yeşaya “ölülerin yaşayacak” der; Daniel ise “toprağın tozunda uyuyanların birçoğu uyanacak” sözünü kullanır.¹⁷⁹⁰

Hristiyan yorumcu Habakkuk 2:4’teki “tsadik emunasıyla yaşayacaktır” sözünü de “iman” ile Tora’nın “işleri” arasındaki karşıtlığa dönüştürür. Fakat Habakkuk “Tora’ya itaat imanın tersidir” demez. Peygamberin emuna sözü sadakat, güven ve sebat bağlamındadır.¹⁷⁹¹

Bu nedenle dar iddia ile büyük sonuç birbirinden ayrılmalıdır. “Humaş dirilişi Daniel kadar açık söylemez” denebilir. “Öyleyse Sinay beriti kurtuluş veremez ve insan korbanına ihtiyaç vardır” denemez. İkinci cümle birinci cümlenin içinde bulunmaz.

Tanah’ın daha geniş çizgisi de Tora bağlılığını kurtuluşun düşmanı yapmaz. Kitabın sonunda Kohelet Tanrı’dan korkmayı ve mitsvaları gözetmeyi insanın görevi olarak bırakır.¹⁷⁹²

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 150, güncel revizyon.
• Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 3-4. Avraam’a verilen ebedi miras vaatlerini Moşe’nin Tora’sındaki mitsvalarla karşı karşıya koyar; Tora’nın kusursuz itaati neredeyse imkansız kıldığını, yalnız bu dünyada uzun ömür vaat ettiğini ve diriliş ya da ebedi yaşam vaadi vermediğini savunur.
• Bereşit 13:15-17; 17:7-8; 22:17-18. Avraam’a zera, ülke ve berit vaatleri verilir.
• Devarim 30:11-14. Tora kendi buyruğu için “sana fazla güç değildir ve uzak değildir” der; “söz sana çok yakındır, ağzında ve yüreğindedir, onu yapman için.”
• Devarim 30:15-20. Moşe yaşam ve iyilik ile ölüm ve kötülüğü İsrael’in önüne koyar ve “hayatı seç” diye emreder; yaşam, HaŞem’i sevmek, sesini dinlemek ve O’na bağlanmakla ilişkilendirilir.
• Devarim 7:8-9; 9:5; 29:12-14; 30:1-10. Devarim, atalara verilen yemin ile Sinay/Moav beritini rakip iki kurtuluş yolu olarak değil aynı ilahi sadakatin sürekliliği içinde anlatır.
• Vayikra 18:5: “İnsan onları yapacak ve onlarla yaşayacaktır” (va-hai bahem).
• Sifra, Aharei Mot 9:10 (bazı baskılarda bölüm numarası farklıdır); Raşi, Vayikra 18:5. “Onlarla yaşayacaktır” ifadesi Olam HaBa ile ilişkilendirilir: yalnız bu dünya kastedilse insan sonunda yine ölür.
• Bavli, Sanhedrin 90b. Hazal tehiyat ha-metim’in Tora’da dayanaklarını tartışır; Bamidbar 18:28’in Aharon’a teruma verilmesini ve Şemot 6:4’te atalara ülkenin “onlara” verileceği sözünü dirilişe işaret eden deraşlar arasında sayar. Bu kaynaklar peşat ile aynı düzeyde değildir; rabbinik deraştır.
• Yeşaya 26:19 ve Daniel 12:2. Tanah’ın sonraki kitaplarında ölülerin uyanması/dirilmesi açık biçimde ifade edilir.
• Habakkuk 2:4: ve-tsadik be-emunato yihyeh. Ayet, peygamberin kendi berit ve adalet bağlamında tsadikin emunasıyla yaşayacağını söyler; “Tora’nın mitsvaları imanın karşıtıdır” cümlesini kurmaz.
• Kohelet 12:13-14, Tanrı’dan korkmayı ve mitsvaları gözetmeyi insanın göreviyle ilişkilendirir; Tanah’ın sonraki katmanları da Tora bağlılığını kurtuluş umudunun karşıtı olarak sunmaz.