Misyoner İddiaları Arşivi

Hristiyan yorumcu, Yeşaya 11’in İsa açısından oluşturduğu güçlüğü açık biçimde kabul eder. Yişay’ın kökünden çıkan kişinin üzerinde HaŞem’in ruhunun bulunacağını, bilgelik ve güç taşıyacağını söyler; İsa’nın öğretisini ve kendisine atfedilen mucizeleri bunun ilk karşılığı olarak görür. Fakat aynı bölümde anlatılan İsrael’in toplanması, barış düzeni, kurt ile kuzunun birlikte yaşaması ve dünya çapındaki Maşiah krallığının İsa’nın yaşamında gerçekleşmediğini de kabul eder. Çözümü, bunları iki zamana ayırmaktır. Bilgelik, ruh ve benzeri nitelikler İsa’nın ilk gelişinde “küçük bir gerçekleşme” bulmuş; bölümün geri kalanı ise ikinci gelişine bırakılmıştır. Hristiyan yorumcu bunun yalnız Yeşaya 11’e özgü bir çözüm olmadığını da söyler. “Dal” metinlerinin önce tarihsel bir kişide sınırlı biçimde gerçekleşip daha sonra Maşiah’ta daha eksiksiz gerçekleşebildiğini ileri sürer.

Zeharya 3 ve 6’daki Tsemakh sözlerini Zerubavel dönemindeki yeniden kurulmala ilişkilendirir; fakat oradaki bütün vaatlerin Zerubavel’de gerçekleşmediğini söyleyerek bir metnin birden fazla gerçekleşmesi olabileceği sonucuna ulaşır. Ardından bu ilkeyi Yeşaya 11’e uygular: İsa’nın ilk yaşamında bazı unsurlar, ikinci gelişinde ise kalan unsurlar gerçekleşecektir.⁸⁶³

Yahudi yorum geleneğinde bir metnin erken tarihsel kişiye uygulanırken daha geniş bir gelecek anlamı taşıdığı örnekler vardır. Fakat bu, Yeşaya 11’in kişisel nitelikler ile tarihsel görevler arasından kesilerek iki ayrı gelişe dağıtılabileceğini göstermez. Bölümün başlangıcı şöyledir: וְיָצָא חֹטֶר מִגֵּזַע יִשָׁי וְנֵצֶר מִשָּׁרָשָׁיו יִפְרֶה Ve-yatsa hoter mi-geza Yişay, ve-netser mi-şoraşav yifreh. Yişay’ın kesilmiş gövdesinden yeni bir sürgün çıkar; köklerinden bir filiz büyür. Bunun üzerinde HaŞem’in ruhu bulunacaktır: bilgelik, anlayış, öğüt, güç, bilgi ve HaŞem korkusu ruhu. Ardından aynı kişi görünüşe veya yalnız işittiğine göre yargılamaz; yoksullara doğrulukla adalet getirir, dünyanın kötüleri üzerinde yetki kullanır ve doğruluk onun krallığının temel niteliği olur. Sonra kurt ile kuzu, leopar ile oğlak, buzağı ile aslan imgeleri gelir. Zarar verme sona erer. Bunun nedeni de açıklanır: כִּי־מָלְאָה הָאָרֶץ דֵּעָה אֶת־יְהוָה כַּמַּיִם לַיָּם מְכַסִּים “Çünkü yeryüzü, suların denizi kaplaması gibi HaŞem bilgisiyle dolacak.”

Ardından Yişay’ın kökü uluslar için bir işaret olur; uluslar ona yönelir. Sonra HaŞem İsrael’in kalanını yeniden toplar ve: וְאָסַף נִדְחֵי יִשְׂרָאֵל וּנְפֻצוֹת יְהוּדָה יְקַבֵּץ מֵאַרְבַּע כַּנְפוֹת הָאָרֶץ “İsrael’in sürgünlerini toplayacak, Yehuda’nın dağılmışlarını yeryüzünün dört ucundan bir araya getirecek.” denir. Yahudi kaynaklarında bu son bölüm gelecekteki büyük toplanmayla açıkça ilişkilendirilmiştir. Targum Yonatan daha ilk ayette Yişay soyundan çıkacak kralı açıkça Maşiah diye adlandırır. Aynı Targum 11:6’ya ulaştığında da barış görüntüsünü başka bir çağa taşımaz; “İsrael’in Maşiah’ının günlerinde yeryüzünde barış çoğalacak” diye açıklar. Raşi de 11:1’i doğrudan gelecekteki Maşiah kralıyla açıklar. ⁸⁶⁴

Aşur tarafından sürgüne götürülenlerin umudunun kaybolmadığını, sonunda Melekh Maşiah’ın gelip onları kurtaracağını söyler. Daha da önemlisi, Raşi bölümün sonundaki İsrael’in yeniden toplanmasını başlangıçtaki Yişay filizinden ayırmaz. 11:1 üzerindeki açıklamasında 11:11’e kadar uzanan bütün anlatının Aşur sürgünlerine teselli olduğunu açıkça belirtir. Radak aynı bağlantıyı daha açık biçimde kurar. Ona göre Yeşaya 11, Hizkiya dönemindeki Aşur yenilgisinin ardından gelecekte Maşiah günlerinde gerçekleşecek daha büyük kurtuluşu, özellikle sürgünlerin toplanmasını anlatmaktadır. Yişay’ın kesilmiş ağacı yeniden filiz verecek ve İsrael üzerinde yeniden bir kral bulunacaktır.

Bu kaynakların önemi yalnız Yeşaya 11’in Maşiah ile ilgili olduğunu göstermeleri değildir. Hristiyan yorumcu da zaten bunu kabul eder. Daha önemli nokta, Maşiah’ın kişisel nitelikleri ile tarihsel görevlerinin aynı görüntü içinde tutulmasıdır. Bir kralın nasıl bir insan olduğu ile kral olarak ne yaptığı farklı sorulardır; fakat bir krallık metninde birbirinden kopuk değildir. “Adildir” kişisel bir niteliktir. “Yoksulları adaletle yargılayacak, kötüyü ortadan kaldıracak ve ülkede güvenlik kuracak” denildiğinde aynı niteliğin yönetimdeki sonucu anlatılır. Yeşaya 11 tam olarak böyle ilerler. HaŞem’in ruhu onun üzerindedir. Bu nedenle doğru yargılar. ⁸⁶⁵

Doğru yargıladığı için zayıfın hakkı korunur. Onun yönetimi şiddetin sona erdiği düzenin parçasıdır. Bu düzen HaŞem bilgisinin dünyayı doldurmasıyla açıklanır. Aynı Yişay kökü ulusların yöneldiği bir işaret olur. İsrael’in dağılmışları toplanır. Bunlar rastgele yan yana konmuş bağımsız işaretler değildir. Bir kralın karakteri, yönetimi ve meydana getirdiği tarihsel durum birbirini tamamlamaktadır. Yahudi bir eserde Yeşaya 11’in Maşiah kralının tam krallık tasviri olarak aktarılması da bu bütünlüğü korur: ruh, bilgelik, adalet, dünya üzerindeki etkisi ve ulusların ona yönelmesi aynı kişinin krallık niteliği olarak verilir.⁸⁶⁶

Hristiyan yorumun ilk geliş için seçtiği ayetler incelendiğinde sorun daha da belirginleşir. O, 11:2’deki: רוּחַ עֵצָה וּגְבוּרָה — ruah etsa u-gevura ifadesindeki gevurayı İsa’nın mucize yapma gücüyle ilişkilendirir. Fakat gevura bu cümlede “mucize yapma yeteneği” anlamına gelen özel bir sözcük değildir. Güç, kudret, krallık yetkinliği anlam alanındadır. Radak da 11:2’yi bilgelik, anlayış, öğüt, güç, bilgi ve HaŞem korkusundan oluşan krallık donanımı olarak açıklar; kelimeyi mucize göstermek şeklinde tanımlamaz. Üstelik 11:2’yi 11:3–5’ten ayırmak da kolay değildir. Ruhun kralın üzerine yerleşmesinin ardından metin hemen onun nasıl yargılayacağını açıklar. ⁸⁶⁷

Yoksulu doğrulukla yargılar, güçlü karşısında ezileni korur ve kötülüğü bastırır. Radak 11:4’ü özellikle zengin ve güçlü karşısında yoksulun hakkını koruyan gerçek krallık adaleti olarak açıklar. Dolayısıyla ilk gelişte gerçekleştiği söylenen şey yalnız: “Bilgeydi.” şeklinde daraltıldığında Yeşaya’nın kendi düşüncesi yarıda bırakılmış olur. Yeşaya’nın söylediği, bilgelik sahibi bir öğretmenin ortaya çıkması değil, bu İlahi ruhla gerçek adalet düzenini kuran David soyundan bir kralın ortaya çıkmasıdır. Kurt ile kuzu meselesinde de yorum farklılıkları sonucu değiştirmez. Yahudi yorumcular bunun fiziksel hayvan doğasının değişmesi mi, yoksa insan toplumundaki şiddetin sona ermesinin bir benzetmesi mi olduğu konusunda farklı açıklamalar vermiştir.

Radak iki yaklaşımı da aktarır. Fakat her iki okumanın ortak noktası aynıdır: Maşiah döneminde gerçek zarar ve şiddet düzeni sona erer. Radak kendi açıklamasında İsrael ülkesindeki vahşi hayvanların artık zarar vermeyeceğini, ayrıca Maşiah döneminde dünya çapındaki barışı Yeşaya 2 ve Zeharya 9 gibi metinlerle birlikte ele alır.⁸⁶⁸

11:6–9’U mecazi okumak ayetleri İsa’nın ilk yaşamında gerçekleşmiş hale getirmez. Mecazın gösterdiği gerçeklik yine tarihsel ve toplumsaldır: şiddetin sona ermesi ve HaŞem bilgisinin yeryüzünü doldurması. Hristiyan yorumcu buna, peygamberliğin birden fazla gerçekleşme yaşayabileceğini söyleyerek karşılık verir. Zeharya’daki Tsemakh sözlerinin Zerubavel dönemiyle ilişkisi varsa, Yeşaya 11’in bir bölümü neden İsa’nın ilk gelişinde, bütünü ise ikinci gelişinde gerçekleşmesin? Bu benzerlik iki ayrı yorum işlemini birbirine yaklaştırır. Öncelikle Hristiyan yorumun İngilizce branch başlığı altında topladığı metinlerin İbranicesi aynı değildir. Zeharya 3 ve 6 ile Yeremya 23’te kullanılan sözcük: צֶמַח — tsemakhtır. ⁸⁶⁹

Yeşaya 11:1 ise: חֹטֶר — hoter ve: נֵצֶר — netser kelimelerini kullanır. Bunların hepsi bitki ve filiz dünyasına ait imgeler olabilir; fakat aynı İbranice teknik terim değildir. Bu nedenle Zeharya’daki tsemakh metninin tarihsel bir yeniden kurulma kişisine uygulanabilmesi, kendi başına Yeşaya 11’deki her cümlenin farklı tarihlere dağıtılabileceği genel bir gramer kuralı oluşturmaz. Yeşaya’daki hoter sözcüğünün “sürgün/değnek” anlam alanı taşıdığı eski İbrani sözlük geleneğinde de görülür. Bir metnin daha önceki bir tarihsel örüntüsü bulunması ile aynı kişinin görevlerinin yarısının birinci gelişe, yarısının ikinci gelişe ayrılması aynı yorum işlemi değildir. ⁸⁷⁰⁸⁷¹

Zerubavel bir yeniden kurulma örneği olabilir ve daha büyük gelecek kurtuluşunu önceden biçimlendirebilir. Hizkiya bile rabbinik düşüncede Maşiah ile ilgili bir imkanla ilişkilendirilmiştir. Sanhedrin’de HaŞem’in Hizkiya’yı Maşiah, Sanheriv’i de Gog ve Magog yapmayı istediğini anlatan deraş bulunur. Fakat gelenek Hizkiya’nın görevlerin bir kısmını yaptığı için “Maşiah’ın ilk gelişi gerçekleşti, daha sonra aynı Hizkiya geri dönüp kalanını tamamlayacak” sonucuna gitmez. Tarihsel bir ön örnek ile aynı kişinin gerçekleşmeyen görevlerini başka bir gelişe ertelemek aynı şey değildir. Hristiyan yorumun Yeşaya 11 için yaptığı ikincisidir.⁸⁷²

11:10’Daki “o gün” ifadesi aynı yirmi dört saat içinde gerçekleşen olaylarla sınırlı değildir; peygamberlikte bayom hahu daha geniş bir dönem gösterebilir. Hristiyan yorumcu bu zaman genişliğini iki geliş öğretisi lehine kullanır. Fakat bundan binlerce yıllık iki ayrı Maşiah gelişi sonucu çıkmaz. Üstelik 11:10 yeni ve ilgisiz bir özneye geçmez; bölümün ilk ayetindeki Yişay imgesini yeniden alır: “O gün Yişay’ın kökü uluslar için bir işaret olarak duracak.” Targum da bu kişiyi Yişay’ın soyundan gelen aynı krallık figürü olarak okur. 11:11’de bir kez daha “o gün” denir ve HaŞem’in İsrael’in kalanını toplaması anlatılır. 11:12 bunu İsrael ve Yehuda’nın yeryüzünün dört ucundan toplanmasıyla açıklar.

Raşi’nin 11:1’i daha baştan bu sürgünlerin kurtuluşuna bağlaması tesadüf değildir. Yeşaya 11 Hristiyan yorumun önerdiği biçimde ruh ve bilgeliği ilk gelişe, gerçek krallığı, barışı, dünya bilgisini ve sürgünlerin toplanmasını ikinci gelişe bölmez. Metin tek bir hareket izler: HaŞem’in ruhuyla donatılmış David soyundan kral adil biçimde yönetir; kötülük bastırılır, barış yayılır, HaŞem bilgisi dünyayı doldurur, uluslar Yişay’ın köküne yönelir ve İsrael’in dağılmışları toplanır.⁸⁷³

Bir ağacın ilk birkaç dalını bir kişiye, gövdesini ve meyvesini başka bir zamana ait saydığınızda ağacı iki kez görmüş olmazsınız. Yalnız tek ağacın parçalarını iki ayrı zamana dağıtmış olursunuz. Yeşaya 11’de de mesele budur. Kralın ruhsal nitelikleri onun daha sonra yerine getireceği görevlerden kopuk süslemeler değildir; o görevleri gerçekleştirecek kral olmasının nedenidir. Hristiyan yorumun iki geliş modeli Yeşaya 11’den çıkmaz; Hristiyan iki-geliş öğretisi önceden kabul edilip bölümün unsurları bu iki tarihe dağıtıldığında ortaya çıkar. Fakat Yeşaya 11 bu modeli kendi içinden üretmez. Metinde Maşiah’ın ilk kez ortaya çıkıp yalnız ruhsal niteliklerini göstereceği, sonra ayrılacağı ve çok uzun bir zaman sonra yeniden gelip krallık görevlerini tamamlayacağı söylenmez. ⁸⁷⁴

Yeşaya’nın Maşiah’ı, yalnız bilge veya ruhsal güce sahip biri olarak değil, bu niteliklerle dünyada belirli sonuçlar meydana getiren David soyundan kral olarak tanımlanır. Barış, HaŞem bilgisinin yayılması ve İsrael’in toplanması bu portreye sonradan eklenmiş ayrıntılar değildir. Raşi, Radak ve Targum Yonatan’ın okumalarında da aynı Maşiah çağına bağlıdır. Bu nedenle İsa’nın bazı kişisel özelliklerini Yeşaya 11:2’ye benzetip bölümün açık tarihsel sonuçlarını ikinci gelişe bırakmak, Yeşaya 11’in kısmen gerçekleştiğini göstermemektedir. Gerçekleşmeyen unsurlar, Maşiah kimliğini sınayan metnin tam da en belirgin unsurlarıdır. İkinci geliş düşüncesi bunların gerçekleştiğine dair kanıt değil, neden henüz gerçekleşmediklerini açıklamak için getirilen Hristiyan cevaptır.⁸⁷⁵⁸⁷⁶

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 82, güncel revizyon.
• Yeşaya 11; Zeharya 3.
• Targum Yonatan; Targum.
• Yeşaya 11; Radak, Yeşaya 11 yorumu.
• Yeşaya 11.
• Radak, Hoşea 3:5.
• Yeşaya 2; Zeharya 9; Radak, Yeşaya 2 yorumu.
• Zeharya 3; Yeremya 23.
• Yeşaya 11:1.
• Yeşaya 11.
• Yeşaya 11.
• Targum; Raşi.
• Yeşaya 11.
• Yeşaya 11; Targum Yonatan; Targum; Raşi, Yeşaya 11 yorumu; Radak, Yeşaya 11 yorumu.
• Yeşaya 11:2; Yeşaya 11.

Hristiyan yorumcu Hoşea 3’ü yalnız İsrael’in uzun süre korban sunamayacağını bildiren bir metin olarak okumaz. İsa’nın ölümünden kısa süre sonra Bet HaMikdaş’ın, sunağın ve etkin kohenlik düzeninin ortadan kalkmasını Sinay antlaşmasının artık sürdürülemeyeceğinin tarihsel işareti sayar. Hoşea 3:4–5’i de buna ekler: İsrael uzun süre kral, önder ve korban olmadan kalacak, son günlerde teşuva edecektir. Bu Hristiyan yoruma göre bu uzun dönemde yaşayan İsrael eski antlaşmanın imkanlarına sahip değildir; çözüm, İsa’nın ölümüyle kurulmuş olduğunu düşündüğü yeni antlaşmadır. Seçeneği sonunda ikiye indirir: ya korbanları ve eski düzenin gereklerini sürdürebilmek gerekir ya da vaat edilen Maşiah’ın gelmiş olduğu kabul edilmelidir. ⁹¹³

Hoşea gerçekten uzun bir yoksunluk dönemi anlatır: כִּי יָמִים רַבִּים יֵשְׁבוּ בְנֵי יִשְׂרָאֵל אֵין מֶלֶךְ וְאֵין שַׂר וְאֵין זֶבַח וְאֵין מַצֵּבָה וְאֵין אֵפוֹד וּתְרָפִים “İsrael oğulları uzun günler boyunca kralsız, öndersiz, korbansız, matsevasız, efodsuz ve terafimsiz kalacaklar.” Fakat ayette berit, yani “antlaşma”, kelimesi yoktur ve antlaşmanın sona erdiği söylenmez. Listede terafim de vardır; terafim Sinay antlaşmasının yerine getirilmesi gereken bir kurumu değildir. Hoşea burada “Sinay antlaşmasını oluşturan altı unsur” saymıyor; İsrael’in siyasi ve dini düzeninden mahrum kaldığı uzun bir dönemi tasvir ediyor.

Aynı ayetteki “kral olmayacak” sözü bu ayrımı görmeyi kolaylaştırır. Hristiyan yorumcu bundan David soyuna verilen krallık sözünün sonsuza dek sona erdiği sonucunu çıkarmaz; gelecekte David kralını beklemeyi sürdürür. Çünkü sonraki ayet kralın yokluğunun kalıcı olmadığını söyler: אַחַר יָשֻׁבוּ בְנֵי יִשְׂרָאֵל וּבִקְשׁוּ אֶת־יְהוָה אֱלֹהֵיהֶם וְאֵת דָּוִד מַלְכָּם “Sonra İsrael oğulları dönecek, Tanrıları HaŞem’i ve kralları David’i arayacaklar.” İlk kelime ahar, “sonra”dır. 3:5, 3:4’teki mahrumiyet döneminin sonrasını anlatır. Kralsız dönem David soyunun sonu değilse, aynı cümledeki korbansız dönem de yalnız kendi varlığıyla korban düzeninin sonsuza dek kaldırıldığını gösteremez. Hoşea mahrumiyetle başlar ve dönüşle biter. Radak bu dönüşü son günlerdeki teşuva ve kurtuluşla ilişkilendirir; Hazal’dan aktardığı gelenekte İsrael’in yeniden HaŞem’in krallığını, David hanesini ve Bet HaMikdaş’ı araması gerekir. Hoşea’nın sonu yeni bir din düzenine geçiş değil, kaybedilen ilişkinin köklerine dönüşüdür: HaŞem, David ve Mikdaş. Targum da ayeti HaŞem’in hizmetini yeniden aramak yönünde açıklar.⁹¹⁴

Hazal’ın başka bir kullanımında da aynı hareket görülür. Megilla’daki beraha sıralaması açıklanırken Yeruşalayim’in yeniden kuruluşundan sonra “David”in, yani Maşiah’ın gelişi Hoşea 3:5 ile ilişkilendirilir. Yeruşalmi geleneği de “HaŞem’i ve kralları David’i arayacaklar” sözünü Maşiah geleceği içinde okur. Yahudi yorumunun yönü, İsrael’in antlaşma dışına çıkarılması değil, kaybettiği düzenin gelecekte onarılmasıdır. Fakat Hristiyan yorumun savının asıl güçlüğü Hoşea’dan bile önce, Tora’nın kendisinde ortaya çıkar. Çünkü Tora İsrael’in günah işleyeceğini, ağır cezalar göreceğini ve düşmanlarının ülkesinde bulunacağını zaten öngörür. Tam bu bağlamda Vayikra 26:44 şöyle der: וְאַף־גַּם־זֹאת בִּהְיוֹתָם בְּאֶרֶץ אֹיְבֵיהֶם לֹא־מְאַסְתִּים וְלֹא־גְעַלְתִּים לְכַלֹּתָם לְהָפֵר בְּרִיתִי אִתָּם İsrael düşmanlarının ülkesindeyken bile HaŞem onları yok edecek ölçüde reddetmeyeceğini ve “onlarla olan antlaşmamı bozmak için” bırakmayacağını söyler. ⁹¹⁵

Hristiyan yorumun akıl yürütmesi ise İsrael’in günahı, sürgün ve Mikdaş’ın yıkımından antlaşmanın sona erdiği sonucuna gider. Tora tam bu durumu önceden anlatır: günah ve sürgün vardır, fakat HaŞem “antlaşmamı bozmak için onları reddetmeyeceğim” der. Raşi de ağır cezalar düşman ülkesinde gerçekleşse bile HaŞem’in İsrael’le antlaşmasını sona erdirmediğini açıklar. Hazal bu sözü yalnız Babil sürgünüyle sınırlamaz; Vayikra 26:44’ü Yunan, Roma ve sonraki baskı dönemleri boyunca HaŞem’in İsrael’le bağını korumasına uygular.⁹¹⁶

“Antlaşmamı bozmak için” sözü Roma dönemindeki İsrael’in devamlılığıyla da ilişkilendirilir. Bu, Roma döneminden sonra İsrael’in antlaşmasız kaldığı görüşüne açıkça aykırıdır. Antlaşmayı ihlal etmek ile HaŞem’in antlaşma ilişkisini sona erdirmesi aynı şey değildir. Evlilik sadakatini bozan kişi ilişkiyi ağır biçimde yaralar; fakat ilişkinin son durumunu yalnız ihlal değil, antlaşmanın diğer tarafının sözü belirler. Vayikra 26’da HaŞem günahı ve sürgünü bildirirken antlaşmayı bozacak bir reddedişi açıkça reddeder. “İsrael bozdu, öyleyse antlaşma artık yoktur” sonucu Tora’nın kendi açıklamasını atlar. Devarim 30 aynı düşünceyi geleceğe taşır. Tora bereket ve lanetlerin gerçekleşeceğini, İsrael’in uluslar arasına dağılacağını ve sonra HaŞem’e dönerek yeniden toplanacağını söyler. ⁹¹⁷

Dönüşten sonra uygulanacak düzen de açıkça belirtilir: וְעָשִׂיתָ אֶת־כָּל־מִצְוֹתָיו אֲשֶׁר אָנֹכִי מְצַוְּךָ הַיּוֹם “Bugün sana emrettiğim bütün mitsvalarını yerine getireceksin.” Birkaç kelime sonra da bunların: הַכְּתוּבָה בְּסֵפֶר הַתּוֹרָה הַזֶּה yani “bu Tora kitabında yazılı” mitsvot ve yasalar olduğu belirtilir. Tora’nın kendi gelecek tasvirinde sürgün, Sinay’da verilen emirlerin yerine başka bir din düzeninin geçirilmesine götürmez. Sürgünden dönüş, yeniden “bugün sana emrettiğim” mitsvalara dönüş olarak anlatılır.

Gündelik bir örnek bunu berraklaştırır. Bir mitsva belirli bir mekana, kuruma veya görevliye bağlıysa bu şartların geçici olarak bulunmaması mitsvanın Tora’dan silindiği anlamına gelmez. Erets İsrael dışında yalnız ülkeye bağlı bir uygulamanın yapılamaması nasıl Tora’nın o mitsvayı sona erdirdiğini göstermiyorsa, Mikdaş yokken Mikdaş’a bağlı korbanların sunulamaması da Sinay antlaşmasının sona erdiğini göstermez. Devarim 30 sürgün ile aynı Tora’nın emirlerine dönüşü tek gelecek tablosu içinde verir. Tanah’ın tarihinin kendisi de bunun bir örneğini daha önce vermiştir. Birinci Bet HaMikdaş yıkıldıktan sonra korban hizmeti kesintiye uğramıştı. Babil sürgününden dönenler, bunun eski düzenin sona erdiği anlamına geldiğini düşünmediler. Ezra 3’te Yeşua ben Yotsadak ve Zerubavel sunağı yeniden kurar ve üzerinde HaŞem’e olot sunmaya başlarlar. Metin, bunun Moşe’nin Tora’sında yazılı olana göre yapıldığını özellikle belirtir. Daha Mikdaş bütünüyle yeniden kurulmadan bile sunak eski yerinde ayağa kaldırılır ve günlük korban düzeni geri döner.⁹¹⁸

Bu tarihsel örnek de aynı ölçüyü sınar. Eğer “Mikdaş yıkıldı, korban sunulamıyor, öyleyse Sinay antlaşması sona erdi” sonucu doğru olsaydı Babil yıkımında da aynı sonuca ulaşmak gerekirdi. Tanah ise birinci yıkımı antlaşmanın sonu olarak değil, sürgün ve ardından yeniden kuruluş olarak anlatır. İkinci Mikdaş’ın yıkımı tek başına farklı bir teolojik sonuç doğurmaz; bunun için Tanah’ın antlaşmanın artık sona erdiğini ayrıca söylemesi gerekir. Yeremya 33 daha da ileri gider. Gelecekte David soyunun yeniden yükselişini anlattığı aynı metinde Levi soyundan kohenlerin de HaŞem’in önünde hizmet edeceğini söyler.

Kullanılan kelimeler somuttur: ola sunmak, minha yakmak ve zevah yapmak. Ardından David’le ve hizmet eden Levilerle olan bu düzeni, gündüz ile gecenin değişmezliğine benzetir. Metin daha sonra “HaŞem’in seçtiği iki aileyi reddettiği” iddiasını aktarır ve buna karşı Yaakov soyunun ve David’in reddedilmeyeceğini, halkın durumunun yeniden düzeltileceğini söyler. Hoşea’da kral da korban da yoktur; Yeremya’nın gelecek tasvirinde David hanesi de Levi hizmeti de vardır. Hristiyan yorumcu ilk kaybın gelecekte David kralıyla giderileceğini kabul ederken ikinci kaybın kalıcı olduğunu varsayar. Yeremya 33 bu ayrımı kurmaz; David soyunun sürekliliği ile Levi hizmetinin sürekliliğini aynı İlahi güvence içinde yan yana verir.⁹¹⁹⁹²⁰

Yehezkel’in gelecekteki Mikdaş görümü de aynı sorunu doğurur. Yehezkel 45–46’da nasi, bayramlar, Şabat, ola, minha ve şelamim gibi korban türleriyle birlikte anlatılır. Nasi için gönüllü ola ve şelamim sunularından bile söz edilir. Bu metinlerin bütün ayrıntılarının gelecekte nasıl gerçekleşeceği üzerine farklı yorumlar bulunabilir; fakat metnin açık dili gelecekteki kutsal hizmeti korban terminolojisiyle anlatır. Hristiyan yorum buna iki biçimde karşılık verebilir. Yeremya ve Yehezkel’deki gelecekteki korbanların yalnız sembolik veya anımsatıcı olduğu, İsa’nın korbanının yerini almadığı söylenebilir; ayrıca Hoşea 3:5’teki “David”in İsa olduğu ve İsrael’in HaŞem’e dönüşünün İsa’yı kabul ederek gerçekleşeceği ileri sürülebilir.

Bu yorumlar, Hristiyan teolojisinin önceden kabul ettiği sonuçların peygamberlik metinlerine uygulanmasıyla kurulur. Fakat Hoşea 3:5 “David”i İsa diye tanımlamaz ve yeni bir antlaşmadan söz etmez. Yeremya 33 gelecekteki Levi hizmetine “anımsatıcı” demez; ola, minha ve zevah kelimelerini kullanır. Yehezkel de gerçek korban terimleri verir. Sonraki Hristiyan yorum bunları başka anlamlara taşıyabilir; fakat Hoşea 3:4’ün kendi başına Sinay antlaşmasının sona erdiğini söylediği sonucu bundan çıkmaz.⁹²¹

Hristiyan yorumun savındaki karışıklık, bir hizmetin belirli tarihsel şartlarda yapılamaması ile o hizmeti düzenleyen antlaşmanın sona ermesini aynı saymasıdır. Hoşea tam tersini anlatır. İsrael kraldan da korbandan da mahrum kalır; fakat anlatı kayıpla bitmez. Ahar, “sonra”, yeni aşamayı açar ve aynı İsrael yeniden HaŞem’i ve David kralını arar. Radak’ın aktardığı eski yorum bunu HaŞem’in krallığına, David hanesine ve Bet HaMikdaş’a dönüş olarak okur. Tora daha da kesin konuşur. İsrael düşmanlarının ülkesinde olsa bile HaŞem “antlaşmamı bozmak için onları reddetmeyeceğim” der. Devarim 30 sürgünden dönen İsrael’in yine “bugün sana emrettiğim” mitsvaları ve “bu Tora kitabında yazılı” yasaları yerine getireceğini bildirir.

Yeremya 33 gelecekte David soyuyla birlikte Levi hizmetini de korur. Mikdaş’ın tarihsel olarak bulunmamasından Sinay antlaşmasının sona erdiği sonucu bu metinlere karşı kurulamaz. Hoşea 3 İsrael’in antlaşmasız kalacağını değil, uzun süre krallık ve kutsal hizmet düzeninden mahrum kalacağını anlatır. Sonunda aynı “İsrael oğulları” HaŞem’e ve David kralına döner. Peygamberliğin modeli sona erme değil, mahrumiyet ve dönüş modelidir. Tora bunu daha da kesinleştirir: sürgün antlaşmanın dışına atılmak değil, antlaşma içinde öngörülmüş bir ceza dönemidir; dönüş de HaŞem’e, Tora’ya ve İsrael’in kendi onarımına doğrudur.⁹²²

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 86, güncel revizyon.
• Hoşea 3; Hoşea 3:4–5.
• Targum; Radak.
• Hoşea 3:5; Hoşea 3.
• Hoşea 3; Raşi, Hoşea 3 yorumu.
• Vayikra 26.
• Devarim 30.
• Yeremya 33.
• Hoşea 3; Yeremya 33.
• Hoşea 3:5; Yeremya 33; Hoşea 3:4.
• Devarim 30; Yeremya 33.

Hristiyan yorumcu İsrael’in hiçbir zaman geri dönemeyecek biçimde sonsuza dek terk edildiğini söylemez. İddiası daha belirgindir: İsrael sadakatsizliğiyle Sinay beritini bozmuş, Hoşea’daki Lo-Ammi — “Halkım değil” adıyla Tanrı’nın halkı olma statüsünü yitirmiş ve Tanrı ile İsrael arasında fiili bir boşanma meydana gelmiştir. Hoşea ilişkiyi yeniden kuran bir gelecek de anlatır; Hristiyan yorumcu ise bu dönüşü İsrael’in İsa’nın öldürülmesinden teşuva etmesine ve yeni berite girmesine bağlar. Bu ikinci bağ, Hoşea’nın kendi sözünde bulunmaz. Sorun, Hoşea’nın aynı işareti birkaç ayet sonra ne hale getirdiği okununca başlar.¹⁴⁰⁸

Hoşea 1:9 gerçekten ağırdır. HaŞem peygambere çocuğun adını Lo-Ammi koymasını söyler: “Çünkü siz halkım değilsiniz ve Ben sizin için olmayacağım.” İbranicesi ki atem lo ammi ve-anokhi lo ehye lakhemdir. Hristiyan yorumcu ayetin sonunu “Ben sizin Tanrınız olmayacağım” diye verir. Bağlam nedeniyle bu açıklayıcı çeviri anlaşılabilir; fakat Masoretik İbranicede burada Elohim kelimesi yoktur. Cümle kelime kelime “Ben sizin için olmayacağım” der. Bu ayrıntı tek başına tartışmayı çözmez. Belirleyici olan, Hoşea’nın Lo-Ammi adını anlatının sonunda sabit bırakıp bırakmadığıdır.¹⁴⁰⁹

Bırakmaz. Aynı halk için hemen şu gelecek açılır: “İsrael oğullarının sayısı ölçülemeyen ve sayılamayan deniz kumu gibi olacak; onlara ‘Siz halkım değilsiniz’ denilen yerde, ‘Yaşayan Tanrı’nın oğullarısınız’ denilecek.” Ardından Yehuda oğulları ile İsrael oğullarının birlikte toplanacağı söylenir. Ceza yok sayılmaz. Kuzey krallığının putperestliği, siyasi çözülmesi, Asur istilası ve sürgünü gerçektir. Peygamberlik işaretinin de gerçek bir tarihsel ağırlığı vardır. Fakat Lo-Ammi son söz değildir.¹⁴¹⁰

Hoşea bunu daha sonra işaretin adını tersine çevirerek gösterir: “Lo-Ammi’ye, ‘Ammi ata — Sen halkımsın’ diyeceğim; o da ‘Tanrım’ diyecek.” İbranice karşıtlık neredeyse görsel bir güç taşır: ve-amarti le-Lo-Ammi, Ammi ata. Önce Lo-Ammi, sonra aynı özneye Ammi. Eğer Lo-Ammi İsrael’in değişmez yeni kimliği olsaydı, peygamberin Lo-Ammi’ye Ammi diyeceğim sözü anlamsızlaşırdı.¹⁴¹¹

Evlilik imgesi de aynı yönde ilerler. Hoşea, “Seni Kendime sonsuza dek eş olarak alacağım; seni doğrulukla, adaletle, sevgiyle ve merhametle Kendime eş olarak alacağım. Seni sadakatle Kendime eş olarak alacağım ve HaŞem’i bileceksin” der. İlk sözler özellikle önemlidir: ve-erastikh li le-olam — “Seni Kendime sonsuza dek eş olarak alacağım.” Hristiyan yorumcu evlilik benzetmesini kullanıyorsa, benzetmenin yalnız ayrılık cümlesini değil, yeniden bağlılık cümlesini de taşıması gerekir.¹⁴¹²

Hoşea’nın hareketi bu yüzden tek çizgili bir “sadakatsizlik → boşanma” anlatısı değildir. Sadakatsizlik cezaya, ceza uzaklaşmaya; uzaklaşma yeniden yakınlaşmaya, yeniden yakınlaşma da le-olam, kalıcı bağlılık diline açılır. Bir hikayenin ortasındaki “artık benim değilsin” sözünü nihai statü sayıp birkaç satır sonraki “seni Kendime sonsuza dek bağlayacağım” sözünü tali hale getirmek, metnin kendi hareketini keser.

Daha önemlisi, geri kabul edilen özne değiştirilmez. Hoşea başka bir topluluğa “Halkım” deneceğini söylemez. Bene İsrael — İsrael oğulları; ardından bene Yehuda u-vene İsrael — Yehuda oğulları ve İsrael oğulları der. Lo-Ammi denilen İsrael, “Yaşayan Tanrı’nın çocukları” denilen İsrael’dir. Dağılan İsrael toplanır. Merhametsiz bırakılan yeniden merhamet görür. Başka bir halkın İsrael’in yerine geçtiği bir cümle yoktur. ^14131414

Hristiyan yorumcu ayrıca rabbilerin de Tanrı ile İsrael arasında bir boşanmayı kabul ettiğini ileri sürdüğü için, Hazal’ın bu ayeti nasıl okuduğu ayrı önem kazanır. Bavli Pesahim’de Hoşea, İsrael’in günahlarını görünce HaŞem’e onları başka bir ulusla değiştirmesini önermiş gibi tasvir edilir. HaŞem onu kendi ailesi üzerinden azarlar: Hoşea kendi eşi ve çocuklarından ayrılamıyorsa, Avraam, Yitshak ve Yaakov’un çocuklarından nasıl vazgeçilmesini önerebilir? Metin İsrael’i Tanrı’nın dünyadaki özel edinimlerinden biri olarak sayar ve Hoşea’ya özünde “Sen onları başka bir ulusla değiştirmemi söyledin” diye karşı çıkar. Ardından Hoşea dua eder ve sugya doğrudan geri dönüş ayetlerini getirir: “Halkım değilsiniz” denilenler “Yaşayan Tanrı’nın çocukları” olur; Yehuda ile İsrael toplanır; Lo-Ammiye yeniden Ammi denir.^14151416

Bu, Hoşea’nın peşatı değildir; agadik bir yorum katmanıdır. Fakat Hristiyan yorumun “rabbiler boşanmayı kabul eder” genellemesini sınamak için tam da bu katman gerekir. Pesahim başka bir ulusla değiştirme düşüncesini anlatının içinde reddeder. Hoşea’nın öteki ceza adı Lo-Ruhama da aynı edebi dönüşü yaşar: merhametsizlik işareti kitabın devamında yeniden merhamet diliyle karşılanır. Böylece çocuk adları donmuş değişmez kimlikler değil, peygamberlik krizinin ve yeniden kurulmasın hareketli işaretleridir. Bamidbar Rabba da aynı gerilimi bir kral ve eşi üzerinden somutlaştırır: kral öfkeyle boşanmadan söz eder, fakat hemen ardından eşi için mücevher hazırlanmasını ister. Sert söz gerçektir; gelecek için hazırlanan yakınlık da gerçektir.¹⁴¹⁷

Bamidbar Rabba’nın başka bir açıklaması daha ileri gider. Lo-Ammi sözünün teşuvaya yöneltmek için söylendiğini, hemen ardından “Yaşayan Tanrı’nın çocukları” vaadinin geldiğini belirtir. Rabbi Yitshak “Lo-Ammi’ye, Halkımsın diyeceğim” ayetini aktarır. Rabbi Hanina ise Hristiyan yorumun “Ben artık sizin Tanrınız olmayacağım” diye çevirdiği ve-anokhi lo ehye lakhem sözünü doğrudan ele alır ve bunu kalıcı Tanrısal ayrılık olarak okumaz. Yehezkel 20:32–33’te İsrael’in “Uluslar gibi olacağız” düşüncesine HaŞem’in “Aklınızdan geçen bu olmayacak… güçlü elle ve uzanmış kolla üzerinizde hükümran olacağım” diye karşılık vermesine bağlar. Bu bir deraştır; Hoşea’nın yalın anlamına geçirilmemelidir. Fakat klasik rabbinik gelenekte ayetin kalıcı boşanmanın kanıtı haline getirilmediğini açıkça gösterir.¹⁴¹⁸

Tora’nın daha eski berit metni de aynı sınırı koyar. Vayikra 26, İsrael’in en ağır sadakatsizliğini, ülkenin ıssızlaşmasını, kutsal yerin yıkımını ve düşman ülkelerine sürgünü anlattıktan sonra HaŞem’in şu sözünü verir: “Bütün bunlara rağmen, düşmanlarının ülkesindeyken onları reddetmeyeceğim, onlardan tiksinmeyeceğim; onları bütünüyle yok edip onlarla olan beritimi bozmayacağım.” Bu cümle günah gerçekleşmeden önceki masum İsrael’e değil, cezayı yaşamış sürgündeki İsrael’e söylenir. Sadakatsizlik beritin hükümlerini harekete geçirir; HaŞem’in beriti yok etmesiyle sonuçlanmaz.¹⁴¹⁹

Hoşea 3:5 gelecekteki yönü de korur: “Sonra İsrael oğulları dönecek, Tanrıları HaŞem’i ve kralları David’i arayacaklar.” Özne yine bene İsraeldir. Aynı halk gelecekte HaŞem’e döner. Maharal daha sonraki bir yorum katmanında “Seni Kendime sonsuza dek eş olarak alacağım” sözünü gelecekte İsrael ile HaŞem arasındaki bağın kesilmeyecek oluşuyla ilişkilendirir. Bu yorum peşatın yerine konmaz; fakat klasik Yahudi düşüncesinin Lo-Ammiyi değişmez bir kalıcı reddedilişe dönüştürmediğini bir kez daha gösterir.^14201421

Zaman çizgisi de önemlidir. Hoşea MÖ sekizinci yüzyıldaki kuzey krallığına seslenir. Lo-Ammi bu tarihsel krizin işaretidir. Hristiyan yorumcu ise bu işareti yüzyıllar ileri taşıyarak İsa’nın öldürülmesini İsrael’in Tanrı’dan ayrılığını kesinleştiren olay haline getirir. Fakat Hoşea, İsa’dan yüzyıllar önce kendi krizinin çözümünü zaten verir: “Yaşayan Tanrı’nın çocukları”, “Seni Kendime sonsuza dek eş olarak alacağım”, “Lo-Ammi’ye: Halkımsın diyeceğim.”¹⁴²²

Hoşea, yargıyı ve ardından gelen dönüşü birlikte anlatır. Lo-Ammi, İsrael’in sadakatsizliğine yöneltilmiş gerçek bir peygamberlik yargısıdır. Fakat onu İsrael’in kalıcı boşanması veya başka bir halkla değiştirilmesi haline getirmek de aynı ölçüde metni bozar. Hoşea’nın kendi anlatısı bunu geri çevirir. Vayikra 26 beritin sürgünde bile bozulmayacağını söyler. Hazal’ın Hoşea okumaları da başka bir halkla değiştirme fikrini reddeder. Hristiyan yorumun Lo-Ammiden İsa’nın ölümüne ve yeni bir teolojik statüye uzattığı zincir Hoşea’dan çıkmaz; Hristiyan teolojisi Hoşea’nın tarihsel işaretinin içine sonradan yerleştirilir.¹⁴²³

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 119, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 51–55; Heaster’ın Sinay beritinin bozulması, Hoşea’daki Lo-Ammi ve İsrael’in gelecekte İsa konusunda teşuva ederek yeniden kabul edilmesi çizgisi.
• Hoşea 1:9; ayrıca Bavli Pesahim 87b’de ayetin aktarımı. Masoretik cümlede Elohim adı bulunmaz: ki atem lo ammi ve-anokhi lo ehye lakhem.
• Hoşea 2:1–2 (bazı numaralandırmalarda 1:10–11); İsrael oğullarının çoğalması ve Yehuda ile İsrael’in birlikte toplanması.
• Hoşea 2:25 (bazı numaralandırmalarda 2:23); Bavli Pesahim 87b: ve-amarti le-Lo-Ammi, Ammi ata.
• Hoşea 2:21–22; ve-erastikh li le-olam ve devamındaki üçlü nişanlanma/bağlanma dili.
• Hoşea 2:1–2; 3:5. Öznenin bene İsrael ve bene Yehuda u-vene İsrael olarak korunması.
• Hoşea 1:9; 2:1–2, 21–25; 3:5. Lo-Ammi ve Lo-Ruhama işaretlerinin aynı kitap içinde yeniden kurulma, yeniden merhamet ve yeniden bağlılık diline açılması.
• Bavli Pesahim 87a–b. Sugya Hoşea’nın başka bir ulus önerisini Tanrısal azarla karşılar; İsrael’i Avraam, Yitshak ve Yaakov’un çocukları ve Tanrı’nın edinimlerinden biri olarak anar.
• Bavli Pesahim 87b; Hoşea’nın “Yaşayan Tanrı’nın çocukları”, Yehuda ile İsrael’in toplanması ve Lo-Ammi → Ammi ayetlerinin ardışık aktarımı.
• Bamidbar Rabba, Hoşea 1–2 üzerine kral/eş benzetmesi; öfke ve gelecekteki bağlılığın aynı anlatıda tutulması.
• Bamidbar Rabba, Hoşea 1:9; 2:1, 25 ve Yehezkel 20:32–33 üzerine Rabbi Yitshak ve Rabbi Hanina’nın açıklamaları. Bu malzeme deraş/agada katmanıdır.
• Vayikra 26:40–45, özellikle 26:44; ayrıca Bavli Megilla 11a’nın ayeti sürgün dönemlerine uygulaması.
• Hoşea 3:5: ahar yaşuvu bene İsrael uvikşu et HaŞem Elohehem ve-et David malkam.
• Maharal, Netsah İsrael, Bölüm 47; Hoşea 2:21–22’deki üçlü ve-erastikh ifadesini gelecekteki bağın sürekliliği ve tamlığı çerçevesinde açıklar.
• Hoşea 2:1–2, 21–25; 3:5. Peygamberlik işaretinin kendi kitap içindeki dönüşümü.
• Heaster, s. 51–55; karşılaştırma için Vayikra 26:44; Hoşea 1:9–2:25; Bavli Pesahim 87a–b; Bamidbar Rabba’nın Hoşea yorumları.

Hristiyan yorumcu bir önceki savın devamında İsrael ile HaŞem arasındaki ilişkinin yeniden kurulmasını belirli bir şarta bağlar. İsrael, öldürdüğü Maşiah konusunda teşuva etmelidir; Hristiyan yorumcu bu Maşiah’ı İsa olarak kabul ettiği için sonuç, ulusal dönüşün İsa’nın kabulünden geçmesidir. Yeni berit ve Maşiah’ın yeniden gelişi de bu zincire eklenir. Bu görüşü sınamak için Tanah’ın İsrael’in sürgünden dönüşünü hangi şartlarla anlattığına bakmak gerekir.¹⁴²⁴

Moşe bu soruyu İsrael henüz ülkeye girmeden ele alır. Devarim 30’da bereket ve lanetlerin gerçekleşmesi, halkın uluslar arasına dağılması ve daha sonra dönmesi anlatılır. Dönüşün yönü ve içeriği aynı cümlede verilir: “Tanrın HaŞem’e dönecek ve bugün sana emrettiğim her şeye göre O’nun sesini dinleyeceksin; sen ve çocukların, bütün yüreğinle ve bütün canınla. O zaman Tanrın HaŞem sürgününü geri çevirecek, sana merhamet edecek ve seni dağıttığı bütün halkların arasından yeniden toplayacak.”¹⁴²⁵

Burada ve-şavta ad HaŞem Elohekha — “Tanrın HaŞem’e döneceksin” sözü tek başına değildir. Hemen ardından ve-şamata vekolo kekhol aşer anokhi metsavvekha hayom — “bugün sana emrettiğim her şeye göre O’nun sesini dinleyeceksin” gelir. Bölüm sürgünlerin toplanmasını, HaŞem’in İsrael’in yüreğini sünnet etmesini, O’nu bütün yüreğiyle sevmesini ve yeniden mitsvaları yapmasını anlatır. Sonunda da bu emirlerin Sefer Torada yazılı olduğu söylenir.^14261427

Tanah burada Hristiyan yorumun konuştuğu tarihsel durumu zaten kurmuştur: günah işleyen İsrael, lanetler, uluslar arasına dağılma, teşuva, yüreğin değişmesi, toplanma ve ülkeye dönüş. Bu yüzden daha sonraki bir teolojinin dolduracağı sessiz bir boşluk yoktur. Metin “gelecekte öldürülecek Maşiah’ı kabul edeceksiniz”, “onun ölümünü kefaret sayacaksınız” veya “İsa’ya iman ederek Bana döneceksiniz” demez. Dönüşü HaŞem’e yönelmek ve Moşe’nin hayom — “bugün” verdiği Tora’ya itaat etmekle tanımlar.

Hayom sözü burada sıradan bir ayrıntı değildir. Moşe gelecekteki sürgün dönüşünü anlatırken ölçüyü gelecekte ortaya çıkacak başka bir kurtuluş öğretisine bırakmaz; “bugün sana emrettiğim” der. Bölümün sonu da aynı bağı yeniden kurar: Sefer Tora’da yazılı emir ve kuralları korumak, bütün yürekle HaŞem’e dönmek. Hristiyan yorumun “HaŞem’e dönüş ancak İsa’yı kabul ederek mümkündür” şartı bu cümlenin içinde değildir.¹⁴²⁸

Jesus for Jews adlı eserdeki başka açıklamalar da bu gerilimi görünür kılar. Devarim 30’u ve Yehezkel 36’yı ele alırken gelecekte İsrael’in toplanacağını, yüreğinin değişeceğini ve Tanrı’nın yasasına bağlanacağını kabul eder. Yehezkel’in “Kurallarımda yürümenizi sağlayacağım; kararlarımı koruyacak ve yapacaksınız” sözünü de aktarır. Yeni beriti, İsrael’in Moşe Tora’sına gerçek bir itaat içinde yaşayabilmesini sağlayan düzen olarak anlatır. Bu, Tanah’ın metnine yakındır. Sorun, daha sonra İsa’nın bu düzenin zorunlu kapısı yapılmasıdır.¹⁴²⁹

Hoşea’nın kitabının sonunda dönüş çağrısı aynı yöndedir: “Şuva İsrael ad HaŞem Elohekha — Dön, ey İsrael, Tanrın HaŞem’e; çünkü suçun nedeniyle tökezledin.” Bir sonraki ayet sözleri yanına alıp HaŞem’e dönmeyi, suçu bağışlamasını istemeyi anlatır. HaŞem de “Dönekliğini iyileştireceğim, onları özgürce seveceğim; çünkü öfkem ondan döndü” diye cevap verir. Günah vardır; teşuva vardır; bağışlanma vardır. Araya İsa’ya iman şartı yerleştirilmez.^14301431

Yoma 86a bu ayeti teşuvanın Tanrısal tahta kadar ulaşması bağlamında kullanır ve kurtuluşla ilişkilendirir. Bu, Hoşea’nın peşatından sonraki rabbinik yorum katmanıdır; fakat yön değişmez: dönüş HaŞem’edir. Hazal da “önce İsa’yı kabul et, sonra HaŞem’e dönebilirsin” diye bir ara basamak kurmaz.¹⁴³²

Hoşea 3:5’te David de anılır: “Sonra İsrael oğulları dönecek ve Tanrıları HaŞem’i ve kralları David’i arayacaklar.” David burada gelecekteki David soyundan kralı işaret edecek biçimde yorumlanabilir. Fakat cümle İsrael’in Tanrısı ile kralını birbirine özdeşleştirmez. HaŞem Elohehem — “Tanrıları HaŞem” ve David malkam — “kralları David” ayrı nesnelerdir. Metin “David kralı Tanrı kabul edecekler” veya “ancak David kralı aracılığıyla HaŞem’e ulaşacaklar” demez. Bir Maşiah okuması kabul edilse bile bu, Maşiah’ın kimliğini İsa olarak önceden çözmez.¹⁴³³

Yehezkel 36 daha da somuttur. HaŞem İsrael’i ulusların arasından toplar, temizler, taş yüreği çıkarır, yeni yürek verir ve ruhunu içine koyar. Bunun sonucu açıkça söylenir: “Ruhumu içinize koyacağım ve kurallarımda yürümenizi, kararlarımı koruyup yapmanızı sağlayacağım. Atalarınıza verdiğim ülkede yaşayacaksınız; siz Benim halkım olacaksınız, Ben de sizin Tanrınız olacağım.” Yeni yürek ve ruhun davranışsal karşılığı behukay telekhu — “kurallarımda yürümeniz” ve mişpatay tişmeru va-asitem — “kararlarımı koruyup yapmanız”dır.¹⁴³⁴

Hristiyan teolojisi buraya “Tanrı’nın ruhu ancak İsa aracılığıyla verilebilir” önermesini ekleyebilir. Fakat bu önerme Yehezkel 36’nın söylediği şey değildir. Önceden kabul edilmiş bir kristoloji Yehezkel’e taşınırsa, sonra Yehezkel’in yeni ruh dili İsa’nın kanıtı gibi görünür. Metnin kendi açıklaması ise yeni ruhun İsrael’i HaŞem’in yollarına yönelttiğini söyler.

Yeremya 31’deki yeni berit de yönü değiştirmez. Berit “İsrael evi ve Yehuda evi” ile yapılır; içeriği “Tora’mı içlerine koyacağım ve yüreklerine yazacağım; Ben onların Tanrısı olacağım ve onlar Benim halkım olacak” sözleriyle anlatılır. İbranice natati et Torati bekirbam ve-al libam ektevenna der. Yeni olan Tanrı değildir. Yeni olan İsrael’in yerine geçen başka bir halk değildir. Metin “Tora’nın yerine başka bir din koyacağım” da demez. Aynı HaŞem, aynı İsrael ve Yehuda, Tanrı’nın Tora’sının içselleşmesi söz konusudur.^14351436

Hristiyan yorumun yeni beriti İsrael’in Tora’ya daha tam itaat edebilmesiyle ilişkilendirmesi bu nedenle kendi savına karşı bir soru doğurur. Eğer yeni beritin sonucu İsrael’in HaŞem’in Tora’sına bağlanmasıysa, bu berite girişin zorunlu şartının “İsa’nın öldürülmesinden teşuva etmek ve İsa’yı kabul etmek” olduğu nerede söylenir? Devarim 30 bunu söylemez. Hoşea 14 söylemez. Hoşea 3 söylemez. Yehezkel 36 ve Yeremya 31 söylemez.¹⁴³⁷

Rambam, Hilkhot Teşuva 7:5’te Tora’nın İsrael’in sürgünün sonunda teşuva edeceğini ve hemen ardından kurtulacağını önceden bildirdiğini söyler; dayanağı Devarim 30’dur. Bu klasik çizgi Hristiyan yorumun ‘önce İsa’nın kabulü’ şartından farklıdır. Sanhedrin 97b’de Rabbi Eliezer ile Rabbi Yehoşua kurtuluşun İsrael’in önceden teşuvasına ne ölçüde bağlı olduğunu tartışır. Görüşleri aynı değildir. Fakat tartıştıkları şey İsrael’in teşuvası, kurtuluşun zamanı ve Tanrı’nın süreci nasıl tamamlayacağıdır. İki tarafın hiçbirinde “İsrael İsa’ya iman ederse kurtulur” şartı yoktur.^14381439

Yeşaya 55:7 de aynı temel dili taşır: “Kötü kişi yolunu, suçlu kişi düşüncelerini bıraksın; HaŞem’e dönsün ve O ona merhamet etsin; Tanrımıza dönsün, çünkü bolca bağışlar.” Yahudi litürjisinde bu tür dönüş ayetlerinin Hoşea’nın “Dön İsrael, Tanrın HaŞem’e” çağrısıyla yan yana korunması, daha sonraki dua dilinin de aynı doğrudan teşuva eksenini sürdürdüğünü gösterir. Tanah’ın teşuva düzeni tekrar tekrar aynı eksende hareket eder: kötü yolu bırakmak, HaŞem’e dönmek, günahı kabul etmek, doğru olanı yapmak, Tanrı’nın bağışlaması. Bu yapının ortasına “bütün bunlar ancak gelecekte çarmıha gerilecek belirli kişiyi kabul edersen geçerlidir” şartı koymak için açık bir Tanah cümlesi gerekir.¹⁴⁴⁰

Hristiyan yorumun mantığı gerçekte başka bir öncüle dayanır: İsa’nın Maşiah olduğu önceden kabul edilir; İsrael’in gelecekte Maşiah’a yöneleceği söylenir; sonra bu Maşiah zaten İsa kabul edildiği için “İsrael ancak İsa’ya dönerek HaŞem’e dönebilir” sonucu çıkarılır. Fakat ilk önerme, kitabın tartışmakta olduğu şeydir. İsa’nın Tanah’ın Maşiah’ı olduğu bağımsız olarak kanıtlanmadan, “Maşiah’a yönelmek = İsa’ya yönelmek” denklemi kanıt üretmez.¹⁴⁴¹

Bu yüzden gerekli zincir çok daha uzundur: Tanah gelecekteki Maşiah’ı tanımlamalı; bu tanım İsa’ya özgü biçimde uymalı; Tanah bu Maşiah’ın öldürülmesini İsrael’in ulusal günahı saymalı; sonra İsrael’in HaŞem’e dönüşünü bu kişinin kimliğini kabul etmeye bağlamalı ve bunu Devarim 30’un dönüş düzenine yerleştirmelidir. Son halkalar metinde yoktur.

Tanah farklı peygamberlerde dönüşe yeni boyutlar ekler. Hoşea sevgi ve evlilik dilini; Yeremya yeni beriti ve Tora’nın yüreğe yazılmasını; Yehezkel temizlenmeyi, yeni yüreği, ruhu, ülkeye dönüşü ve David çizgisini ekler. Fakat Moşe’nin yönünü değiştirmez. Dönüş HaŞem’edir. Ahlaki içeriği günahtan dönmektir. Tora içeriği HaŞem’in sesini dinlemek ve mitsvaları yapmaktır. Tanrısal yardım yüreğin değiştirilmesidir. Ulusal sonuç sürgünlerin toplanmasıdır.¹⁴⁴²

Hristiyan yorumcu bu yapının içine İsa’yı zorunlu aracı olarak yerleştirir. Tora ise “Tanrın HaŞem’e döneceksin”, “bugün sana emrettiğim her şeye göre O’nun sesini dinleyeceksin” ve “bu Sefer Tora’da yazılı emirlerini koruyacaksın” der. Yeremya “Tora’mı yüreklerine yazacağım”; Yehezkel “kurallarımda yürüyecek, kararlarımı koruyup yapacaksınız”; Hoşea “Dön İsrael, Tanrın HaŞem’e” der. “HaŞem’e dönüşün zorunlu yolu önce İsa’yı kabul etmektir” şartı bu metinlerden gelmez. Bu şartı Tanah’a yerleştirmek, Hristiyan teolojisini Tora’nın açık teşuva düzeninin içine sokmaktır. Bu nedenle iddia yalnız metinde bulunmamakla kalmaz; Devarim 30’un açık tarifine aykırıdır.¹⁴⁴³

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 120, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 51–55; İsrael’in Maşiah’ı öldürme günahından teşuvası, yeni berit ve gelecekteki kabul çizgisi.
• Devarim 30:1–3.
• Devarim 30:2; ve-şavta ad HaŞem Elohekha ve-şamata vekolo kekhol aşer anokhi metsavvekha hayom.
• Devarim 30:3–10; sürgünlerin toplanması, yüreğin sünneti, mitsvalara dönüş ve Sefer Tora vurgusu.
• Devarim 30:8–10.
• Yehezkel 36:24–28; Heaster’ın aynı metni yeni yürek, yeni ruh ve Tora’ya itaat bağlamında kullanması için bkz. Jesus for Jews, ilgili yeni berit tartışması.
• Hoşea 14:2: Şuva İsrael ad HaŞem Elohekha.
• Hoşea 14:3–5.
• Bavli Yoma 86a–b; Hoşea 14:2 ve teşuvanın Tanrı’ya ulaşması/kurtuluşla ilişkisi üzerine sugya.
• Hoşea 3:5.
• Yehezkel 36:24–28; özellikle behukay telekhu ve mişpatay tişmeru va-asitem.
• Yeremya 31:31–34; natati et Torati bekirbam ve-al libam ektevenna.
• Yeremya 31:31–34, özellikle 31:33: natati et Torati bekirbam ve-al libam ektevenna; karşılaştırma için Devarim 30:1–10 ve Yehezkel 36:24–28.
• Devarim 30; Hoşea 3:5; 14:2–5; Yehezkel 36:24–28; Yeremya 31:31–34.
• Rambam, Mişne Tora, Hilkhot Teşuva 7:5; Devarim 30:1–3’ü gelecekteki ulusal teşuva ve kurtuluşun Tora’daki vaadi olarak kullanır.
• Bavli Sanhedrin 97b–98a; Rabbi Eliezer ve Rabbi Yehoşua’nın teşuva-kurtuluş ilişkisi tartışması.
• Yeşaya 55:7.
• Heaster’ın Maşiah kimliğini önceden İsa olarak kabul edip gelecekteki Maşiah yönelişini İsa’ya yönelişle özdeşleştiren çıkarım zinciri için Jesus for Jews, s. 51–55 ve ilgili Maşiah bölümleri.
• Devarim 30; Hoşea 14; Yeremya 31; Yehezkel 36.
• Devarim 30:2, 8–10; Yeremya 31:33; Yehezkel 36:27; Hoşea 14:2.

Hristiyan yorumcu Hoşea 3:4-5’i kendi çağının anahtarlarından biri haline getirir. İsrael’in uzun süre kral, yönetici ve zevah olmadan kalacağını; ardından “son günlerde” HaŞem’e ve David’e döneceğini okur. Buraya kadar metne yakındır. Sonra bir adım daha atar: “o zaman kesinlikle şimdidir” der ve bu dönemi İsrael’in yeniden toplanması, son bir istilaya uğraması ve Maşiah’ın gelişinin hemen öncesiyle özdeşleştirir.¹⁷⁷⁶

Peygamber, İsrael’in uzun bir yoksunluk döneminden sonra geri döneceğini ve aharit ha-yamim’de HaŞem’i ve “kralları David”i arayacağını açıkça söyler.¹⁷⁷⁷

Bu, Yahudi Maşiah beklentisiyle bütünüyle uyumludur. Radak ayeti “kurtuluş zamanına yakın” bir teşuva olarak okur. Daha da önemlisi, aktardığı Hazal geleneğinde dönüş üç şeyi yeniden aramakla anlatılır: göklerin krallığı, David hanedanı ve Bet HaMikdaş.¹⁷⁷⁸

Raşi de aynı rabbinik hattı aktarır. İsrael’in gelecekteki dönüşü, Tora düzeninden ayrılışın onaylanması değil; terk edilen bağların yeniden aranmasıdır.¹⁷⁷⁹

Burada Hristiyan yorumun okumasında garip bir terslik ortaya çıkar. Hoşea 3’ü “eski düzen bitti” diye kullanmak ister; oysa klasik Yahudi okuma ayetin sonunu tam tersine, HaŞem’e, David krallığına ve Mikdaş’a dönüş olarak duyar.

Metnin söylemediği şey ise modern tarih haritasıdır. Hoşea burada belirli bir devlet adı vermez, askeri bir koalisyon çizmez, bir dünya savaşının tarihini söylemez ve İsa’nın dönüşünü adlandırmaz.¹⁷⁸⁰

“Aharit ha-yamim” geleceğe dönük ciddi bir ifadedir; fakat “gelecek” ile “tam olarak benim yaşadığım siyasal dönem” aynı cümle değildir. Bir pusula yön gösterebilir; takvim tarihi vermez. Hristiyan yorumcu yön bildiren peygamberlik dilini tarih damgasına dönüştürür.

Zevahın uzun süre bulunmaması da kendi başına ilga anlamına gelmez. Hoşea bunu kral, yönetici ve diğer kurumlarla birlikte bir mahrumiyet listesi içinde verir. Kralın yüzyıllarca bulunmaması “David krallığı Tanrı tarafından iptal edildi” demiyorsa, zevahın bulunmaması da kendiliğinden “korban mitsvası kaldırıldı” diyemez.¹⁷⁸¹

Hoşea’nın güçlü sonucu başka yerdedir: İsrael dağılabilir, yönetim ve avoda kesilebilir, fakat öykü dönüşle biter. Hristiyan yorumun yakın savaş takvimi metnin üstüne eklenmiştir; peygamberin açık sözü ise İsrael’in HaŞem’e ve David soyundan krallığa yeniden yönelmesidir.

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 149, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 3. Hoşea 3:4-5’i kendi çağındaki İsrael ile özdeşleştirir; “Surely that time is now” diyerek bunu “latter days” içinde İsrael’in yeniden toplanması ve Maşiah’ın gelişinden önceki nihai istilayla ilişkilendirir.
• Hoşea 3:4-5. 4. ayette İsrael’in “uzun günler” kral, yönetici, zevah, matseva, efod ve terafim olmadan kalacağı; 5. ayette ardından HaŞem’e ve “kralları David”e döneceği ve bunun aharit ha-yamim’de olacağı söylenir.
• Radak, Hoşea 3:5: “Bu, günlerin sonunda, kurtuluş zamanına yakın olacaktır; İsrael oğulları teşuva ile dönecektir.” Ardından Hazal’dan, kurtuluş işaretinin göklerin krallığını, David hanedanını ve Bet HaMikdaş’ı yeniden aramakla bağlantılı olduğu geleneği aktarır.
• Raşi, Hoşea 3:5; Rabbi Şimon ben Yohay ve Rabbi Şimon ben Menasya adına aktarılan gelenekte İsrael’in yeniden HaŞem’i, David krallığını ve Bet HaMikdaş’ı araması vurgulanır.
• Hoşea 3:4-5’in İbranice metninde belirli modern devletler, bir askeri koalisyon, “nihai savaş”, Roma sonrası kronoloji veya İsa’nın dönüşü adıyla belirtilmez.
• Hoşea 3:4’te zevahın yokluğu bir dönemsel mahrumiyet listesi içindedir; 3:5’teki dönüş, klasik Yahudi yorumunda beritin ve kutsal düzenin yeniden kurulması yönünde okunur. Bu yüzden ayet “zevah sonsuza dek kaldırıldı” demez.

Daniel 9:27’de korban ve minhanın durdurulması Hristiyan yorumcu için daha geniş bir antlaşma değişiminin kanıtıdır. Ona göre İsa’nın ölümü hayvan korbanlarının gerçek işlevini tamamlamış, MS 70’te Bet HaMikdaş’ın yıkılmasıyla korban düzeni fiilen sona ermiş ve eski antlaşmanın artık sürdürülemeyeceği tarih içinde görünür hale gelmiştir. Daniel’in “korbanı ve sunuyu durduracak” sözü bu kalıcı değişimin peygamberlik işaretlerinden biri yapılır.¹⁵⁴⁶

Ayetin İbranicesi şudur:

Va-hatsi ha-şavua yaşbit zevah u-minha — וַחֲצִי הַשָּׁבוּעַ יַשְׁבִּית זֶבַח וּמִנְחָה.

“Haftanın yarısında zevahı ve minhayı durduracak.”¹⁵⁴⁷

Belirleyici fiil yaşbittir: durdurmak, işlemez hale getirmek, sona erdirmek. Daniel burada bir hizmetin durmasından söz eder. Ayette “HaŞem korban hukukunu yürürlükten kaldıracak”, “korban artık hiçbir zaman sunulmayacak”, “hayvan korbanının yerini bir insanın ölümü alacak” veya “Vayikra’daki korban emirleri geçersiz olacak” cümleleri yoktur.

Bu ayrım Tanah tarihinde zaten sınanmıştır. Birinci Bet HaMikdaş Babil tarafından yıkıldığında korban hizmeti fiilen kesildi. Sonra sürgünden dönüşte Bet HaMikdaş yeniden kuruldu ve korbanlar yeniden sunuldu. Demek ki “korban sunulamıyor” ile “korban yasası ilahi olarak kaldırıldı” aynı önerme değildir. İlki kutsal mekanın tarihsel yokluğu veya işlevsizliğiyle ilgilidir; ikincisi Tora’nın hukuki statüsü hakkında çok daha güçlü bir iddiadır.¹⁵⁴⁸

Daniel 9’un kendi olay sırası da tarihsel durmayı açıklar. 9:26’da kent ve kutsal yer yıkılır; savaş ve yıkım gelir. 9:27’de korban ile minha durur. Tapınağın yok edilmesi, oradaki hizmeti fiilen durdurur; bu tarihsel sonuç, Tora’nın korban hükmünün kaldırılmasıyla aynı şey değildir. Raşi de 9:27’de yaşbit zevah u-minha ifadesini savaş ve Titus bağlamında açıklar; bunu “Tora’nın korban hukuku artık geçersizdir” diye okumaz.^15491550

Hristiyan yorumun daha büyük sonucu ayrıca Tanah’ın geleceğe ilişkin açık metinleriyle karşılaşır. Yehezkel’in gelecek Bet HaMikdaş tasvirinde mizbeah, kohenler ve korban hizmeti yeniden vardır. Yehezkel 45:17 yöneticiye bayramlarda, Roş Hodeşlerde ve Şabatlarda yakmalık korbanları, minhaları, içki sunularını, günah korbanlarını ve barış korbanlarını sağlama görevi verir; metin bunları İsrael evi için kapara ile ilişkilendirir.¹⁵⁵¹

45:19 Daha somuttur: kohen günah korbanının kanından alır ve onu Bet HaMikdaş’ın kapı sövelerine, mizbeahın dört köşesine ve iç avlu kapısının sövelerine sürer. Burada yalnız belirsiz bir “ruhsal korban” imgesi yoktur. Kohen, kan, mizbeah, kutsal mekan ve belirli ritüel işlemler vardır. Yehezkel 43–46 günlük korbanları, Şabat ve Roş Hodeş hizmetini, günah ve yakmalık korbanları, minhaları ve diğer sunuları ayrıntılı biçimde anlatır.^15521553

Bu gelecek tasvirinin yorumunda ayrıntı tartışmaları bulunduğu doğrudur. Hazal, Yehezkel’in bazı korban düzenlemelerini mevcut Tora ayrıntılarıyla uzlaştırmanın güçlüğünü açıkça tartışır; Menahot 45a bu nedenle Eliyahu’nun açıklayacağı noktalar bulunduğunu söyler. Sefer Haİkkarim de Yehezkel’in Bet HaMikdaş peygamberliğinin bazı unsurlarının İkinci Bet HaMikdaş’ta gerçekleştiğini, fakat tamamının gerçekleşmediğini ve bazı bölümlerin Maşiah’ı geleceğe yöneldiğini tartışır. Bu katmanları birbirine karıştırmamak gerekir. Fakat hiçbirinde çözüm “Yehezkel aslında gerçek korbanlardan söz etmiyor çünkü İsa hepsini kaldırdı” biçiminde değildir.^15541555

Burada iki olasılık vardır ve ikisi de Hristiyan yorumun sonucunu desteklemez. Yehezkel 43–46 gerçek bir gelecek korban hizmetinden söz ediyorsa, İsa’nın ölümüyle korbanların kalıcı olarak kaldırıldığı iddiası Tanah’ın gelecek tasviriyle çatışır. Bu ayrıntıların simgesel olduğu ileri sürülecekse, simgesel okumanın gerekçesi Tanah’ın kendi dili ve bağlamından gösterilmelidir. Daniel 9:27’de zevah u-minha Hristiyan savını desteklediği için gerçek korban sayılıp, Yehezkel’de kohen, hayvan, kan, mizbeah ve kapara birlikte göründüğünde aynı kurum yalnız teolojiye uymadığı için simgeleştirilemez. Böyle bir yöntem metni açıklamaz; önceden kabul edilmiş sonucu korur.

Yeremya 33 aynı sorunu başka yönden keskinleştirir. David hanedanının sürekliliğini söyledikten hemen sonra Levi kohenleri hakkında, HaŞem’in önünde yakmalık korban sunacak, minha yakacak ve korban hazırlayacak birinin eksik olmayacağını bildirir. David soyundan gelecek ile Levi kohenliği ve korban hizmeti aynı vaat kümesinin içindedir. Hristiyan yorumun modeli Maşiah’ın gelişiyle Levi korban sisteminin işlevini tamamladığını söylerken, Yeremya onları gelecekte yan yana tutar.¹⁵⁵⁶

Yehezkel 37 de Maşiah’ı yenilenmenin Tora’dan kopuş değil, itaate dönüş olduğunu söyler: David soyundan kralın yönetimindeki halk HaŞem’in hükümlerinde yürüyecek ve yasalarını gözetip uygulayacaktır. Birkaç bölüm sonra aynı peygamber gelecek kutsal mekan ve korban düzenini anlatır. Bu yapı Hristiyan “Maşiah geldi, Tora’nın korban sistemi işlevini tamamladı” şemasına değil, yenilenmiş İsrael’in HaŞem’in düzeninde yaşamasına aittir.¹⁵⁵⁷

Hristiyan yorumun savının tarihsel mantığı da sorunludur. Bet HaMikdaş, kohenlik hizmeti ve mizbeahın MS 70’ten sonra işlevsiz kalması, Roma’nın gerçekleştirdiği bir yıkımın sonucudur. Bir işgal ordusunun kutsal mekanı yok ederek belirli mitsvaların uygulanmasını fiilen imkansız hale getirmesi, o ordunun Tora’yı hukuken kaldırdığı anlamına gelemez. Aynı tür kesinti Babil yıkımında da yaşanmış ve daha sonra hizmet geri dönmüştür.¹⁵⁵⁸

Hristiyan yorumun kendi kullandığı Hoşea 3:4–5 de korban yokluğunu nihai ideal olarak vermez. İsrael’in uzun süre kral, yönetici ve korban olmadan kalacağını, ardından HaŞem’e ve David kralına döneceğini söyler. Korban bulunmaması burada kurtuluşun kendisi değil, mahrumiyet döneminin parçasıdır. Bu ayeti mevcut korban yokluğuna uygulayıp sonra aynı yokluğu korban hukukunun sonsuza dek kaldırıldığına kanıt yapmak metnin yönünü tersine çevirir.¹⁵⁵⁹

Daniel’in söylediği cümle sınırlı ve açıktır: korban ve minha duracaktır. Hristiyan yorumcu buna başka bir cümle ekler: bu duruş, İsa’nın insan korbanının hayvan korbanlarının yerini alması ve Tora’daki düzenin kalıcı biçimde sona ermesi demektir. İkinci cümle Daniel’de yoktur. Üstelik Yehezkel’in gelecek Bet HaMikdaş, kohen, mizbeah, günah korbanı ve kapara dili ile Yeremya’nın Levi korban hizmeti bu ek sonucu doğrudan zorlar. Daniel’i Hristiyan teolojisine uydurmak için tarihsel bir kesintiyi hukuki ve teolojik bir sona dönüştürmek gerekir; Tanah bunu yapmaz.¹⁵⁶⁰

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 130, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 45 ve 47; Daniel 9’daki korban kesintisini İsa’nın ölümü, MS 70 yıkımı ve eski antlaşmanın sona ermesiyle ilişkilendirir.
• Daniel 9:27.
• Ezra 3:1–6; 6:13–18. Birinci Bet HaMikdaş yıkımından sonra korban hizmetinin İkinci Bet HaMikdaş döneminde yeniden başlaması.
• Daniel 9:26–27.
• Raşi, Daniel 9:27; yaşbit zevah u-minha ifadesini Titus ve savaş bağlamında açıklar.
• Yehezkel 45:17; metin yakmalık korban, minha, içki sunusu, günah ve barış korbanlarını İsrael evi için kapara ile ilişkilendirir.
• Yehezkel 45:19.
• Yehezkel 43–46; özellikle 43:18–27; 45:13–25; 46:1–15.
• Bavli, Menahot 45a; Yehezkel’in korban düzenine ilişkin güçlük taşıyan ayetlerde Eliyahu’nun gelecekte açıklayacağı noktalar bulunduğu tartışması.
• Yosef Albo, Sefer Haİkkarim, Maamar 4, bölüm 42. Albo, İkinci Bet HaMikdaş’ın inşasında Yehezkel’e mümkün olduğu ölçüde uyulduğunu, buna karşılık Yehezkel tasvirindeki birçok unsurun o dönemde gerçekleşmediğini belirtir.
• Yeremya 33:17–18.
• Yehezkel 37:24–25.
• 2 Melahim 25; Ezra 3 ve 6; tarihsel kesinti ile hukuki geçersiz kılma arasındaki ayrım.
• Hoşea 3:4–5.
• Daniel 9:27; Yehezkel 43–46; Yeremya 33:17–18.

Hristiyan yorumcu Matta 24:34’teki “bu nesil” sözünü İsa’nın karşısındaki insanlarla sınırlamaz. Bir önceki cümlede incir ağacının dallanıp yapraklanması anlatılır; bu nedenle “bu nesil”, incir ağacının yeniden yapraklandığını gören gelecekteki nesil olabilir. Hristiyan yorumcu ayrıca incir ağacını İsrael’in ruhsal durumunun simgesi sayar. İsrael önce kurumuş, gelecekte teşuva ile yeniden yapraklanacak ve bunu gören nesil Maşiah’ın dönüşünü de görecektir.²¹⁵⁹

Bu okumanın ilk güçlüğü Matta’nın kendi cümlesindedir. İncir ağacı örneğinin açık karşılığı “yaprak = İsrael’in teşuvası” değildir; “yaprak çıkınca yazın yakın olduğunu bilirsiniz” denir ve hemen ardından “siz de bütün bunları gördüğünüzde onun yakın olduğunu bilin” gelir. Benzetmenin açıklanan noktası, belirtiler ile yaklaşan olay arasındaki yakınlıktır. Luka paraleli bunu daha da belirginleştirir: “İncir ağacına ve bütün ağaçlara bakın” der. “Bütün ağaçlar” ifadesi, incir ağacını burada zorunlu olarak İsrael’e ait gizli bir kimlik kodu haline getirmeyi zorlaştırır.^21602161

Tanah’ta incir ve incir ağacı İsrael ile gerçekten ilişkilendirilebilir. Hoşea İsrael’i çölde bulunan ilk incirlere benzetir; Yeremya iki sepet incirle iki farklı Yehuda grubunu tasvir eder; Miha ahlaki çöküşü meyve arayan kişi imgesiyle anlatır. Fakat tam da bu çeşitlilik, “incir ağacı”nın her geçtiği yerde değişmez biçimde “İsrael ulusu” anlamına gelen bir şifre olmadığını gösterir. Hristiyan yorumun sıraladığı Habakuk 3:17 ve Yoel 2:22 ise bağlamlarında tarımsal verim ve kıtlık dili kullanır.^21622163

Kaynak listesindeki Yeşaya 30:17 daha açık bir sorun taşır. Ayette incir ağacı yoktur. Bin kişinin bir kişinin tehdidi karşısında kaçması ve geriye dağ başındaki direk gibi az kişinin kalması anlatılır. Dolayısıyla bu ayet, “incir ağacı İsrael’in ruhsal durumunun yerleşik Tanah simgesidir” savına metinsel destek oluşturmaz.²¹⁶⁴

İsrael’in gelecekte Tanrı’ya döneceği düşüncesi ise Tanah’ta ayrıca ve güçlü biçimde vardır. Devarim 30 sürgünden sonra İsrael’in YHWH’ye dönmesini; Hoşea 3 yeniden YHWH’yi ve David’i aramasını; Yehezkel 36 yeni yürek ve Tanrı’nın hükümlerinde yürümeyi anlatır. Fakat bu gerçek, Matta’daki yapraklanan incir ağacının bu teşuvayı simgelediğini kanıtlamaz. Bir öğreti Tanah’ta doğru olabilir; başka bir metindeki imgenin o öğretiye gönderme yaptığını ayrıca göstermek gerekir.²¹⁶⁵

Hristiyan yorumcular “bu nesil” ifadesinin hangi kuşağı anlattığında anlaşmazlığa düşer. Metin, çağdaş nesil, son olayları gören gelecek nesil veya başka anlamlarla yorumlanmıştır. Buradaki sorun, Hristiyan yorumun seçeneğinin düşünülemez olması değildir. Bu yorumun dayandığı “incir ağacı = gelecekte teşuva eden İsrael” eşitliğinin Matta tarafından açıklanmamasıdır.²¹⁶⁶

Hristiyan yorumcu burada Matta’nın zaman sorununa Hristiyan bir açıklama getirir; bu açıklama Tanah’tan bağımsız bir Maşiah kanıtı değildir. Tanah’ın teşuva kehanetleri gerçekleştiğinde ne olacağını kendi cümleleriyle söyler. Matta 24:34’ün hangi nesli kastettiği ise Hristiyan metinleri metninin kendi yorum problemidir.

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 197, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, Carelinks Publishing, 5.3 “Jewish Objections to Jesus”, PDF s. 14, Matta 24:34 tartışması. Heaster, incir ağacının İsrael’in ruhsal durumunu simgelediğini ve yapraklanmayı gelecekteki Yahudi teşuvası olarak okuyarak “bu nesil”i o gelecekteki nesle bağlar.
• Matta 24:32–34. Metnin benzetme içindeki açık karşılığı, yaprakların yazın yaklaşmasını göstermesi ile “bütün bunların” yaklaşan olayı göstermesidir.
• Luka 21:29–32. Luka paraleli “incir ağacına ve bütün ağaçlara bakın” der; bu ayrıntı incir ağacının burada zorunlu olarak yalnız İsrael’e ait özel bir sembol olduğunu göstermez.
• Hoşea 9:10; Yeremya 24:1–10; Miha 7:1–4. Aynı incir/meyve imgesi farklı bağlamlarda farklı işlevler görür.
• Habakuk 3:17–18; Yoel 2:22. Her iki pasajda da asma, incir, zeytin ve tarla gibi tarımsal unsurlar verim-kıtlık ve yeniden bereket bağlamında yer alır.
• Yeşaya 30:17. Heaster bu ayeti incir ağacı-İsrael sembolizmi için verdiği referanslar arasında sayar; ayetin Masoretik metninde incir veya incir ağacı yoktur.
• Devarim 30:1–10; Hoşea 3:4–5; Yehezkel 36:24–28. Bu metinler İsrael’in gelecekte YHWH’ye dönüşünü doğrudan anlatır.
• Matta 24:34’teki genea üzerine yorum çeşitliliği için bkz. David L. Turner, Matthew, Baker Exegetical Commentary on the New Testament, Baker Academic, 2008, s. 583–587; ayrıca R. T. France, The Gospel of Matthew, NICNT, Eerdmans, 2007, s. 930–932. Yorumcular çağdaş nesil, son olayları gören nesil ve başka seçenekleri tartışır.