27 iddia Tüm iddialar Yeşaya 53 dosyası
1. İddia: Yeni bir antlaşmadan söz edilmesi, Sinay antlaşmasının yetersiz olduğunu gösterir
Sinay’da Haşem ile İsrael arasında bir antlaşma kuruldu. Haşem’in verdiği Tora, halkın bu antlaşma içinde nasıl yaşayacağını belirledi. İsrael bu bağlılığı sürdürmeyince Yeremya, İsrael ve Yehuda ile yeni bir antlaşma yapılacağını bildirdi.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Sinay’da Haşem ile İsrael arasında bir antlaşma kuruldu. Haşem’in verdiği Tora, halkın bu antlaşma içinde nasıl yaşayacağını belirledi. İsrael bu bağlılığı sürdürmeyince Yeremya, İsrael ve Yehuda ile yeni bir antlaşma yapılacağını bildirdi.
Bu yorumu benimseyen Hristiyanlar, Yeremya 31’de yeni bir antlaşma vaat edilmesinden Sinay’da verilen Tora’nın geçici bir görevi olduğu sonucunu çıkarırlar. Tora’nın Haşem (Tanrı) tarafından verildiğini, doğru ve kutsal olduğunu kabul ederler. Onlara göre İsa Tora’yı tamamlamış, ölümüyle yeni antlaşmayı başlatmış ve Moşe’nin Tora’sının Sinay antlaşmasından doğan bağlayıcılığı sona ermiştir. Bu görüşte ahlaki emirler sürer. Şabat, bayramlar, kohenlik görevi ve kurbanlar ise İsa’da asıl anlamlarına ulaşır. Kohenler, Tapınakta kutsal hizmeti yerine getiren görevlilerdir. Yeni antlaşmanın bütün sonuçlarının gelecekte ortaya çıkması beklenir.
Tanah’ın Cevabı:
Yeni antlaşma, geçmişte ikiye ayrılan halkın iki kesimi olan İsrael Evi ve Yehuda Evi ile yapılacaktır. Bu antlaşmada Haşem’in Tora’sı halkın yüreğine yerleşecektir: “Tora’mı onların içine yerleştireceğim ve yüreklerine yazacağım” (Yeremya 31:30–33). İnsan bir buyruğu bildiği halde ona karşı gelebilir. Buyruk yüreğine yerleştiğinde hayatını ona göre düzenler. Yeni antlaşmada insanlar Tora’ya içten ve kalıcı biçimde bağlanacaktır. Önceki antlaşmada halk emirleri biliyor, ama onlara her zaman uymuyordu. Yeni antlaşmada ise Haşem’in emirleriyle halkın yaşadığı hayat arasındaki bu kopuş giderilecektir.
Mısır’dan çıkarılan atalar antlaşmayı çiğnemişti. Sinay’da verilen hükümler doğru, buyruklar iyiydi. Buna rağmen halk, Tora’ya dönmesi için yapılan uyarılara direnmişti (Nehemya 9:13–14, 29). Ülkenin uğradığı felaketin nedeni de halkın önüne konulan Tora’nın terk edilmesi ve Haşem’in sesinin dinlenmemesiydi (Yeremya 9:12–13). İtaatsizliğin ardından halk sürgüne gönderildi. Haşem, düşmanlarının ülkesindeki İsrael’i bütünüyle reddetmeyeceğine, antlaşmasını bozmayacağına ve Mısır’dan çıkardığı atalarla yaptığı antlaşmayı hatırlayacağına söz vermişti (Vayikra 26:44–45).
Haşem’e dönüşe bağışlanma da eşlik eder. İstemeden işlediği günah için sunu getiren kişi bağışlanır (Vayikra 4:27–31). Kötü kişinin yolunu, haksız kişinin düşüncelerini bırakıp Haşem’e dönmesi istenir; O bolca bağışlayacaktır (Yeşaya 55:6–7). Yeremya 31:33’te de Haşem, “Suçlarını bağışlayacağım ve günahlarını bir daha anmayacağım” der. Hristiyan iddiasında geçmişteki bağışlanmaların bile İsa’nın ölümüne ve dökülen kanına bağlı olduğu söylenir. Böylece Hristiyan öğretisinden alınan ve ayetlerde bulunmayan bir koşul, bütün bu bağışlanma vaatlerine eklenir.
Yehuda’nın günahı yüreğine kazınmıştı; gelecekte aynı yüreğe Haşem’in Tora’sı yazılacaktır (Yeremya 17:1). Buyrukların yürekte tutulması daha önce de istenmişti. Devarim 6:6’da o gün verilen sözlerin yürekte olması emredilir; Yeşaya 51:7’de Tora’yı yüreğinde taşıyan halka seslenilir. Yeni antlaşmada bu bağlılık bütün halka yerleşecek ve kalıcı olacaktır. Haşem, kendisinden ayrılmamalarını sağlayan saygıyı yüreklerine koyacaktır (Yeremya 32:37–40). Yeremya 31:33’teki “Küçüklerinden büyüklerine kadar hepsi Beni tanıyacak” sözü bütün antlaşma halkını kapsar. Artık kardeşini Haşem’i tanımaya çağırması gereken bir kesim kalmayacaktır. Yehezkel 44:23’te ise kutsal hizmetle görevli kohenler, kutsal ile sıradanın, temiz ile kirlinin ayırt edilmesini öğretir. İnsan Haşem’i tanıyıp O’na bağlı yaşayabilir ve aynı zamanda bu ayrıntıları öğrenebilir.
Moşe, sürgünden dönecek halkın nasıl yaşayacağını da anlatmıştır. Devarim 30:1–14’te İsrael dağıldığı ülkelerden toplanır ve atalarının ülkesine getirilir. Haşem, halkın ve çocuklarının yüreğini sünnet ederek kendisini bütün yürekleriyle sevmelerini sağlayacaktır. Sevgiyi engelleyen iç direnç giderildiğinde halk yeniden itaat edecektir: “Yeniden Haşem’in sesini dinleyecek ve bugün sana buyurduğum O’nun bütün mitsvalarını yerine getireceksin.” (Devarim 30:8). Tora’da yerine getirilmesi istenen buyruğa mitsva denir. “Bugün sana buyurduğum” diyen Moşe’dir; gelecekte yapılacak olanlar, onun o gün verdiği emirlerdir. Birkaç ayet sonra bunlar “bu Tora kitabında yazılı” emirler ve hükümler olarak yeniden belirtilir (Devarim 30:10).
Bir emri yerine getirmek, onun istediği davranışı yapmaktır. Şabat buyruğu insana Haşem’e güvenmeyi öğretebilir. Fakat Haşem’e güvenmek, belirlenmiş günde Şabatı koruma emrinin yerine geçmez. Emrin öğrettiği düşünce ile istediği davranış birlikte bulunur.
Hristiyan iddiasında, Tora’nın İsa aracılığıyla bir ahlaki rehber olarak okunması eski emirleri yerine getirmek sayılır. Bu iddia, emrin anlamını benimsemekle emri uygulamayı birbirine karıştırır. Şabatı koruma yükümlülüğünün İsa’nın gelişiyle sona erdiği söylenirse, artık o günün korunması emredilmiyor demektir. Moşe ise yüreği değişen halkın yapacağı şeyleri belirli bir kitaba, o gün kendilerine verdiği emirlere bağlamıştır.
Bu emirleri yerine getirme sorumluluğu çocuklara ve sonraki kuşaklara da geçer. Devarim 29:28’de gizli şeyler Haşem’e, açıklanmış olanlar ise Tora’nın bütün sözlerini yerine getirmek üzere İsrael’e ve çocuklarına sonsuza kadar aittir. Şabat da İsrael oğullarının kuşakları boyunca koruyacakları kalıcı antlaşma ve Haşem ile aralarındaki kalıcı işarettir (Şemot 31:16–17). Halktan, emirleri ekleme veya eksiltme yapmadan koruması istenir (Devarim 4:2). Şabatın görevinin bittiğini söylemek, sonraki kuşaklara açıkça verilen koruma emrini geçersiz saymaktır.
Yehezkel, Haşem’in sözünü dinlemeye direnen insanın nasıl değişeceğini anlatır. Taşlaşmış yürek çıkarılacak, yerine canlı ve karşılık verebilen bir yürek verilecektir. Uluslar arasına dağılmış İsrael kendi ülkesine getirilecek; Haşem’in ruhu halkın içine konulacak ve halk O’nun hükümlerinde yürüyüp kurallarını koruyacaktır (Yehezkel 36:24–28). Aynı kitaptaki “hükümlerim” ve “kurallarım” sözleri, Mısır’dan çıkan halka verilen emirler için de kullanılır; Şabatlar da bunlarla birlikte anılır (Yehezkel 20:10–13). Geçmişte bu buyrukları çiğnemiş olan insanlar, yeniden birleşmiş bir halk olarak yaşayacaktır. Yehuda ile Yosef’in temsil ettiği İsrael kendi ülkesinde, David soyundan hükümdarın yönetimi altında toplanacak; Haşem’in hükümlerine uyacak ve kurallarını uygulayacaktır. Kendileriyle kalıcı bir barış antlaşması yapılacak, kutsal yer halkın ortasında bulunacaktır (Yehezkel 37:15–28).
Ülkeye dönecek olanlar, yeni antlaşmanın tarafları olan İsrael ve Yehuda’dır. Yeremya 31:34–36’de İsrael’in ulus olarak varlığını sürdürmesi güneşin, ayın ve yıldızların düzenine bağlanır. Hemen ardından Yeruşalayim’in yeniden kuruluşu, belirli yerlerin adlarıyla anlatılır. Yeremya 32:37–40’ta Haşem, aynı halkı sürgünden toplayıp kendi ülkesine getireceğini söyler. Kendisinden ayrılmasınlar diye yüreklerine Kendisine karşı saygı yerleştirecektir. İsrael’in yerine başka bir topluluğu koymak, antlaşmanın taraflarını değiştirir. Peygamberlerin sözünü ettiği İsrael, ülkeye döndüğünde Moşe’nin emirlerini uygulayacaktır. İsrael’in dönüşünü kabul edip dönen halkın Tora’ya karşı yükümlülüğünü kaldırmak, aynı vaadin bir bölümünü alıp diğerini reddetmektir.
İsrael’le birlikte başka uluslardan insanlar da Haşem’e yönelecektir. Haşem’i seven, Şabatı koruyan ve antlaşmasına tutunan yabancılar kutsal dağa getirilecek, sunuları kabul edilecektir; Haşem’in evi bütün halklar için dua evidir (Yeşaya 56:6–8). Ulusların katılımıyla İsrael’in varlığı ve Şabatı koruma yükümlülüğü birlikte sürer. İnsanların Haşem’e bağlanarak birleşmesi, Tora’nın öğrettiği ibadet içinde gerçekleşir.
Tapınakta Tsadok soyundan kohenler kutsal yerde yağ ve kan sunacak, kutsal ile sıradanı, temiz ile kirliyi ayırmayı öğretecek, bayramlarla Şabatları koruyacaktır (Yehezkel 44:15–24). Yeni aylarda, Şabatlarda ve bayramlarda sunular getirilecek; Pesah kutlanacak ve yedi gün mayasız ekmek yenilecektir (Yehezkel 45:15–25). Uluslardan sağ kalanlar da her yıl Yeruşalayim’e Sukkot, yani Çardaklar Bayramı için çıkacak; gelmeyenler cezalandırılacaktır (Zekeriya 14:16–19). Sevgi ve adaletle birlikte, belirli kişilerin belirli günlerde yapacağı bu ibadetler de korunur. Şabatın, bayramların ve kurbanların İsa’yla birlikte görevini tamamladığı iddiası, peygamberlerin gelecekte yapılacağını söylediği ibadetleri sona ermiş sayar. Bu iddia Tanah’ın açık hükmüne aykırıdır.
Tapınaktaki hizmet yeniden başladığında, onu yerine getirecek kişilerin de arındırılacağı vaat edilmiştir. Malaki 3:3–4’te Levi oğulları arıtılır ve yeniden doğrulukla sunu getirir; Yehuda ile Yeruşalayim’in sunuları eski günlerde olduğu gibi hoş karşılanır. Kitabın sonundaki çağrı bütün İsrael’e yöneliktir: “Kulum Moşe’nin Tora’sını, Horev’de bütün İsrael için ona buyurduğum hükümleri ve kuralları hatırlayın.” Ardından Haşem’in büyük gününden önce Eliyahu’nun gönderilmesi gelir (Malaki 3:22–23). Halk o güne hazırlanırken Moşe’nin Tora’sını hatırlayacak, arıtılan kohenler sunularını doğru biçimde getirecektir.
Tapınağın planı ve hükümleri, halk yaptıklarından utanınca kendilerine gösterilecektir. Yehezkel 43:11’de halk yaptıklarından utanırsa yapının biçimi ve hükümleri kendilerine açıklanacak, bunları koruyup uygulamaları istenecektir. Buna göre peygamberin yapıyı ve hükümlerini açıklaması, halkın yaptıklarından utanmasına bağlıdır. Tapınağı geçmişte gerçekleşmemiş bir koşula bağlı sayan Hristiyan yorumunda, gelecekteki bütün kutsal hizmet de kaldırılır. Oysa Yehezkel 37’de kutsal yerin halkın ortasındaki kalıcılığı, David yönetimi ve barış antlaşmasıyla birlikte ayrıca vaat edilmiştir. Haşem’in yeni yürek vereceği halk, O’nun hükümlerini yapabilecek duruma gelecektir; pişmanlık ve itaat, vaat edilen dönüşün içindedir.
Bu ibadetlerin İsa’da sembolik olarak sürdüğü ileri sürülür. Oysa peygamberlikte krallıkla kohenlik ayrı soylara ve ayrı görevlere bağlanır. Yeremya 33:17–22’de David soyundan bir yönetici, Levi soyundan da yakmalık sunu, tahıl sunusu ve kurban getirenler bulunacaktır. Onlara verilen sözün kalıcılığı gündüz ve gecenin düzenine bağlanır. Levi soyundan kohenlerin sunu getirmesi ile İsa’nın kurban sayılması farklı olaylardır. Peygamberin anlattığı kişileri ve görevleri İsa’yla özdeşleştiren yorum, İsa hakkındaki öğretiyi önce doğru kabul eder; sonra da bu kabulle yorumladığı ayeti aynı öğretinin kanıtı olarak sunar.
Levi soyunun bu görevi, kendilerine verilen antlaşmaya da dayanır. Pinhas’a ve ondan sonra gelen soyuna kalıcı kohenlik antlaşması verilmiştir (Bamidbar 25:10–13). Tehilim 110:4’te Malkitsedek’le ilişkilendirilen kalıcı kohenlik sözü, başka bir soyun görevini kaldırmaz. Bir kişiye kohenlik verilmesi, Pinhas’ın soyuyla yapılan antlaşmanın sona erdiği anlamına gelmez. Ayette bu antlaşmanın sona erdiği söylenmemiştir. Yeremya ve Yehezkel’de Levi soyundan gelenler gelecekteki hizmetlerini kendi adlarıyla sürdürür.
Gerçek kurbanların gelecekte yeniden sunulacağını kabul eden Hristiyan yorumunda ise bunlar İsa’nın ölümünü anma törenleri veya kutsal yeri arındıran uygulamalar sayılır. Yehezkel 45:15–20’de kefaret sağlama ve kutsal yerin arındırılması vardır. Kefaret burada kutsal yerin arındırılmasını da kapsar; her sunuda aynı tür kişisel günah bağışlanması kastedilmez. Peygamberin saydığı amaçlar arasında İsa’nın ölümünü anmak yoktur. Bu amaç, Hristiyan öğretisinden alınarak metne eklenir.
Bu ibadetlerin gelecekte başka bir antlaşmanın hükümleri olarak döneceği de ileri sürülür. Fakat Devarim 30 onları Moşe’nin emirlerine bağlar: Yüreği değişen halk, Moşe’nin verdiği ve Tora kitabında yazılı olan emirleri yerine getirecektir.
Gelecekte nelerin değişeceği de açıkça söylenmiştir. Antlaşma sandığı artık anılmayacak, hatırlanmayacak ve yeniden yapılmayacaktır. Yeruşalayim Haşem’in tahtı diye adlandırılacak, uluslar oraya toplanacak, İsrael ile Yehuda birlikte ülkeye dönecektir (Yeremya 3:16–18). Sandığın artık yapılmamasıyla Tora’nın yüreklere yazılması aynı peygamberin vaatleridir. Sandık hakkında söylenenleri bütün emirlerin kaldırılacağı şeklinde yorumlamak, peygamberin sözünü ettiği değişimi başka bir şeye dönüştürür.
Hristiyan iddiasında yeni antlaşma İsa’nın ölümüyle başlamış, bütün sonuçlarının gerçekleşmesi ise geleceğe bırakılmıştır. Bir vaadin başlaması ile bütün sonuçlarının gerçekleşmesi farklı zamanlarda olabilir. Ancak Yeremya, yeni antlaşmanın İsa’nın ölümüyle başladığını söylemez. Vaatlerin tamamlanacağı gün gelecekte olsa da o gün halkın yerine getireceği emirler değişmez. Moşe’nin emirlerinin yapılacağı, yeni yürek verilen halkın bu hükümlere göre yaşayacağı vaat edilmiştir. Araya Tora’yı uygulama yükümlülüğünün sona erdiği bir dönem koymak, Yeremya’nın sözlerine ayrıca eklenen bir iddiadır. Tanah, Moşe’nin emirlerinin yerine getirileceğini vaat ederken bu emirlerin görevinin bittiğini söyleyen Hristiyan iddiası, yeni antlaşmanın vaadini tersine çevirir.
Yeremya’nın tarif ettiği yenilik, dışarıdan verilen Tora’nın halkın yüreğine yerleşmesidir. Halk ve Tora aynı kalırken bağlılığın değişmesi, Sinay’da verilen Tora’nın yetersizliğine kanıt sayılamaz. İsa’nın ölümüyle Tora’nın görevinin bittiği iddiası, vaadin tarif ettiği yeniliğin yerine başka bir sonuç koyar.
Tora kaynakları (ToraOku): Şemot 31:16–17; Vayikra 4:27–31; Vayikra 26:44–45; Bamidbar 25:10–13; Devarim 4:2; Devarim 6:6; Devarim 29:28; Devarim 30:1–14.
Diğer Tanah kaynakları (Sefaria): Yeremya 31:30–39; Yeremya 9:12–13; Yeremya 17:1; Yeremya 3:16–18; Yeremya 32:37–40; Yeremya 33:17–26; Yehezkel 20:10–13; Yehezkel 36:24–28; Yehezkel 37:15–28; Yehezkel 43:7–12; Yehezkel 44:15–24; Yehezkel 45:15–25; Malaki 3:3–4; Malaki 3:22–23; Yeşaya 51:7; Yeşaya 55:6–7; Yeşaya 56:6–8; Zekeriya 14:16–19; Tehilim 110:4; Nehemya 9:13–14, 29.
Yeremya 31 için İbranice metnin ayet numaraları kullanılmıştır. Yeni antlaşma bölümü 31:30–33, İsrael soyunun sürekliliği 31:34–36 içindedir; birçok Hristiyan çeviride bunlar sırasıyla 31:31–34 ve 31:35–37 olarak numaralandırılır.
7. İddia: Tora başından beri geçici bir düzenlemeydi
Tora, Sinay’daki kuşağa hem günlük hayatını düzenleyen emirler hem de çocuklarına ve torunlarına aktaracağı görevler verdi. Bu görevlerin bir bölümü belirli kişilere, yerlere ve zamanlara bağlıdır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Tora, Sinay’daki kuşağa hem günlük hayatını düzenleyen emirler hem de çocuklarına ve torunlarına aktaracağı görevler verdi. Bu görevlerin bir bölümü belirli kişilere, yerlere ve zamanlara bağlıdır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Moşe’nin Tora’sını Tanrı’nın verdiği doğru ve kutsal bir öğreti olarak kabul eder. Onlara göre Tora yalnızca İsa’nın gelişine hazırlık için verilmişti. İsa bu görevi tamamlayınca emirlerin bağlayıcılığı sona erdi. Bu görüşün bir biçiminde, İsrael’in gelecekte Maşiah döneminde Moşe’nin Tora’sına yeniden uyacağı da kabul edilir. Bu durumda emirlerin bağlayıcı olmadığı söylenen dönem, İsa’nın gelişi ile İsrael’in gelecekteki itaati arasındaki süredir.
Tanah’ın Cevabı:
Devarim 29:28’de açıklanmış olanların “bu Tora’nın bütün sözlerini yerine getirmemiz için, sonsuza dek bize ve çocuklarımıza” ait olduğu söylenir (Devarim 29:28). Burada sonraki kuşaklara bırakılan görev, Tora’nın emirlerini yerine getirmektir.
Bu emirlerin kuşaktan kuşağa sürmesi, her hafta korunan Şabat’ta da görülür. Şabat’ın İsrael’in “kuşakları boyunca” korunması emredilir; Haşem ile İsrael arasındaki bu bağ “sonsuz bir antlaşma” ve kalıcı bir işaret diye adlandırılır (Şemot 31:13–17). İsrael’in bir kuşağı, kendisinden önceki kuşak gibi Şabat’ı koruyacaktır. İsa’nın gelişiyle bu görevin sona erdiği söylendiğinde, kuşaklara verilen emre ayette bulunmayan bir bitiş tarihi eklenmiş olur. Gelecekte emirlerin yeniden uygulanacağını söylemek, aradaki kuşaklar için böyle bir bitiş tarihi koyma sorununu çözmez. Tora, Şabat’ın İsrael’in kuşakları boyunca korunmasını buyurur; sürgündeki halkı da Moşe’nin emirlerine dönmeye çağırır.
Buna karşı, “sonsuz” diye çevrilen עוֹלָם (olam) sözcüğünün her kullanımda sınırsız süre belirtmediği ileri sürülür. Devarim 15:17’de efendisinden ayrılmak istemeyen kölenin hizmeti için de aynı sözcük kullanılır (Devarim 15:12–17). Kölenin hizmeti kendi yaşamından daha uzun süremez. Şabat emri ise birbirini izleyen kuşaklara verilir. Bir ayette sözcüğün belirttiği süreyi başka bir ayete taşırken o ayetin kime seslendiği ve ne söylediği göz ardı edilemez. Şabat için hem kuşakların devamı hem antlaşmanın kalıcılığı belirtilmiş, sonraki peygamberlerde de Şabat’ın korunacağı bildirilmiştir.
Yılın kutsal günleri de aynı biçimde kuşaklara verilmiştir. Mısır’dan çıkışın anıldığı Pesah’ın kuşaklar boyunca kalıcı bir hüküm olarak kutlanması emredilir (Şemot 12:14). Yom Kippur, yani Kefaret Günü için yılda bir kez yerine getirilecek görevler de kalıcı hüküm olarak bildirilir (Vayikra 16:29–34). Kutsal ibadet hizmetini yürüten Aharon ve oğullarına da kohenlik görevi kalıcı olarak verilir (Şemot 29:9).
Emirlerin gündelik yaşamda hatırlanması için giysilerin köşelerine tsitsit iplikleri takılması istenir. Bu da kuşaklar boyunca verilir. İpliklere bakıldığında Haşem’in bütün mitsvaları, yani emirleri, hatırlanacak ve yerine getirilecektir (Bamidbar 15:38–40). Bu hatırlamanın amacı, emirleri yerine getirmektir. Önceki kuşağın yaptığı bir ibadetin yalnız anısının yaşatılmasıyla yetinilmez; hatırlanan emir, onu hatırlayan kişi tarafından uygulanacaktır.
İsrael bu emirlerden uzaklaşıp sürgüne düştüğünde de dönüş, aynı Tora’ya bağlanır. Devarim 30’da halkın ülkesine toplanacağı, Haşem’in onun yüreğini değiştireceği ve Moşe’nin “bugün sana emrettiğim” dediği buyrukların yerine getirileceği söylenir. Ardından bunlar “bu Tora kitabında yazılı” emirler olarak belirtilir (Devarim 30:1–10). “Bugün”, Moşe’nin konuştuğu gündür. Yürek değiştiğinde yapılacak olan, o gün verilen emirlere dönmektir. Yeremya’daki yeni antlaşma vaadinde de Haşem, “Tora’mı içlerine koyacağım ve yüreklerine yazacağım” der (Yeremya 31:32). Tora’nın yüreğe yazılmasıyla insanın ona bağlılığı değişir; Tora’nın kaldırıldığı söylenmez.
Maşiah dönemindeki yaşam da belirli görevlerle anlatılır. David soyundan hükümdarın yönetiminde halk Haşem’in hükümlerini koruyup uygulayacak, kalıcı barış antlaşması içinde yaşayacak ve kutsal yer aralarında bulunacaktır (Yehezkel 37:24–28). Kohenler halka kutsal ile sıradanı, ibadet bakımından temiz ile kirliyi ayırmayı öğretecek; Şabatlar kutsal tutulacak ve bayram hükümleri korunacaktır (Yehezkel 44:23–24).
Ulusların bu geleceğe katılımı da Tora’nın öğretilmesiyle anlatılır. Yeşaya’da halklar Haşem’in yollarını öğrenip o yollarda yürümek için Yeruşalayim’e yönelir; “Çünkü Siyon’dan Tora, Yeruşalayim’den Haşem’in sözü çıkacak” denir (Yeşaya 2:2–4). Zekeriya’da ise Yeruşalayim’e karşı gelen milletlerden sağ kalanların her yıl Sukkot’u, yani Çardaklar Bayramı’nı kutlamak için şehre çıkacağı bildirilir. Çıkmamanın yaptırımı da belirtilmiştir (Zekeriya 14:16–19). Maşiah’ın gelişiyle sona ereceği ileri sürülen ibadet görevleri, peygamberlerin anlattığı geleceğin içindedir.
David’in soyuna verilen sözle kohenlerin hizmetine verilen söz de birlikte güvence altına alınmıştır. Yeremya’da gündüz ile gecenin düzeni bozulmadıkça David’le ve Haşem’e hizmet eden Levili kohenlerle yapılan antlaşmanın bozulmayacağı söylenir (Yeremya 33:17–22). David soyundan hükümdara ilişkin vaadi kabul edip aynı yerdeki kohenlik hizmetini kaldırılmış saymak, birlikte verilen sözlerden birini silmektir. Malaki’de de Haşem’in büyük günü ve Eliyahu’nun gönderilişi anlatılırken, halktan Horev’de, yani Sinay’da bütün İsrael için verilmiş Moşe’nin Tora’sını hatırlaması istenir (Malaki 3:22; 3:23–24).
Bu görevlerin uygulanması, Tora’da belirlenmiş kişi, yer ve şartlara bağlıdır. Kohenlik görevini kohenler üstlenir. Tapınak hizmeti kutsal yerde yapılır. Ülkeye bağlı tarım hükümleri ise ilgili toprakta uygulanır. Tapınak bulunmadığında oradaki sunu hizmeti yapılamaz; fakat peygamberlerin vaat ettiği gelecekte bu hizmet yeniden yerine getirilecektir. Bir emri yerine getirmek için gereken şartlar ortadan kalkabilir. Bu, emrin kaldırılmasıyla aynı şey değildir. Tora’yı İsa’ya hazırlık olduğu için sona ermiş saymak, kuşaklara verilen emirleri ve gelecekte uygulanacaklarını bildiren açık vaatleri reddetmektir.
Bir hükmün ancak kendi şartları oluştuğunda uygulanabilmesi, o hükmün süresinin dolduğu anlamına gelmez. Tora emirleri gelecek kuşaklara verir, peygamberler de Maşiah çağında onları yeniden uygulanan görevler olarak gösterir. İsa’nın gelişiyle görevlerinin bittiği iddiası bu gelecekle çelişir.
Tanah kaynakları: Devarim 15:12–17; Şemot 31:13–17 (özgün metin), 12:14 ve 29:9; Vayikra 16:29–34 (özgün metin); Bamidbar 15:38–40 (özgün metin); Devarim 30:1–10 (özgün metin); Yehezkel 37:24–28 ve 44:23–24; Zekeriya 14:16–19; Yeremya 33:17–22; Malaki 3:22 ve 3:23–24. Ek kaynaklar: Devarim 29:28; Yeşaya 2:2–4; Yeremya 31:30–33. İbranice bölümleme kullanılmıştır. Devarim 29:28 birçok Hristiyan çeviride 29:29; Yeremya 31:32, 31:33; Malaki 3:22–24 ise 4:4–6 olarak numaralandırılır.
14. İddia: Tora’nın buyrukları daha sonraki vahiy ile kalıcı olarak kaldırılabilir
Haşem’in sözünü Sinay’da halk işitti. Tora ayrıca daha sonra Haşem adına konuşacak bir peygamberin hangi sınırlar içinde dinleneceğini belirledi. Böylece sonraki bir buyruğun yetkisi, önceki vahiyden bağımsız bırakılmadı.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Haşem’in sözünü Sinay’da halk işitti. Tora ayrıca daha sonra Haşem adına konuşacak bir peygamberin hangi sınırlar içinde dinleneceğini belirledi. Böylece sonraki bir buyruğun yetkisi, önceki vahiyden bağımsız bırakılmadı.
Sinay Tora’sını veren Haşem’in daha sonra bazı emirleri kaldırabileceği, bu Hristiyan iddiasının temelidir. Görüşü savunanlar Tora’nın geçici bir görev taşıdığını söylerler. İsa bu görevi tamamladıktan sonra, daha sonraki bir vahiy yoluyla bazı emirlerin bağlayıcılığının kalıcı biçimde sona erdiğini ileri sürerler. Onlara göre değişikliğe karar veren, yasayı ilk başta veren Haşem’dir.
Tanah’ın Cevabı:
İsrael Horev’de toplanmış, Haşem’in sözünü orada işitmişti. Moşe, o gün yaşananların unutulmamasını, çocuklara ve torunlara öğretilmesini ister. Ardından bir sınır konur. “Size buyurduğum söze eklemeyin ve ondan eksiltmeyin.” Emirlerin korunması için verilen bu talimat, bütün buyrukların yerine getirilmesi istenirken tekrarlanır. Daha sonra bir kişi çıkıp Haşem’in artık başka türlü buyurduğunu söylediğinde, halkın önünde verilmiş olan hüküm o kişinin kendi sözüyle değişmez. (Devarim 4:2, 9–10, Devarim 13:1, bazı çevirilerde 12:32) Bir topluluğa açıklanan sözleşmenin hükümleri, sonradan gelen bir kişinin sözleşme sahibinden farklı bir mesaj aldığını söylemesiyle değişmez. Yeni iddianın yetkisi, önceden verilmiş ölçüyle sınanır.
Moşe, Haşem’in göndereceği peygamberin dinlenmesini de emreder. Bu yetkinin kapsamı bellidir. Peygamber kendisine buyurulan sözü iletir. Haşem adına haber verilip o haber gerçekleşmezse sözün Haşem’den gelmediği anlaşılır. Tora, bildirilen işaretin gerçekleştiği durumu da ele alır. Bir peygamber ya da rüya gören kişi bir işaret bildirir ve işaret gerçekleşir. Ardından halkı başka ilahlara çağırırsa sözü dinlenmez. O sırada sınanan şey, halkın Haşem’i bütün yüreğiyle sevip sevmediğidir. İsrael’e O’na bağlı kalması, O’nun sesini dinlemesi ve emirlerini koruması buyurulur. Bir işaretin gerçekleşmesi, o kişinin ardından söylediği her sözün doğru olduğunu garanti etmez. Mucize veya diriliş iddiası da Tora’nın koyduğu sınırı kaldıracak bir yetki vermez. (Devarim 18:15–22, Devarim 13:2–6)
“Yasayı veren Haşem, yasayı değiştirebilir” denildiğinde, değişikliğin gerçekten Haşem tarafından buyurulduğunun gösterilmesi gerekir. Bu akıl yürütmede önce İsa’nın yetkisi Tora’ya dayanılarak savunulur. Ardından aynı yetki, Tora’nın koyduğu sınırı kaldırmak için kullanılır. Böylece kanıtlanması gereken sonuç daha başlangıçta doğru sayılmış olur. Devarim’in peygamberlik hakkında verdiği hüküm bu akıl yürütmeye izin vermez. Haşem’in buyurmadığı bir sözü O’nun adına söylemek aynı bölümde mahkum edilir. (Devarim 18:18–20)
Eliyahu’nun Karmel’de yaptığı şey, geçici bir talimatın kapsamını gösterir. Yakmalık sunular için Haşem’in seçeceği yer belirlenmiştir. Eliyahu ise o gün Karmel’de on iki kabileyi temsil eden taşlarla Haşem’in yıkılmış sunağını onarır. Duasında yaptıklarını Haşem’in sözüyle yaptığını söyler ve halkın O’nu tanımasını, yüreğiyle O’na dönmesini ister. Olay halkın “Haşem Tanrı’dır” diye seslenmesiyle sona erer. Karmel’deki sunu, o gün yapılan eyleme verilen iznin örneğidir. O günden sonra herkese dilediği yerde sunu yapma yetkisi verilmiş olsaydı, Tora’nın yer hakkındaki hükmü değiştirilmiş olurdu. Eliyahu böyle bir yetki vermez. (Devarim 12:13–14, Melahim Alef 18:30–39)
Rambam, Hilhot Yesode HaTora 9:1 ve 9:3’te kalıcı değişiklikle bu geçici talimatı birbirinden ayırır. Tora’daki bir emrin yalnız eski bir dönem için verildiğini söyleyen peygamberlik iddiası reddedilir. Eliyahu’nun uygulaması ise horaat şaa, yani belirli bir durum için verilen geçici talimattır. İzin o olayla sınırlıdır. Putlara tapınmak içinse geçici izin de verilemez. (Hilhot Yesode HaTora 9)
Zor bir davada yeni bir karar verilmesi de Tora’nın öngördüğü bir durumdur. Dava yerinde çözülemezse yetkili kohenlere, yani kutsal hizmetle görevli kişilere ve yargıca götürülür. Onların verdiği karara uyulması Tora’nın kendi emridir. Böyle bir kararın bağlayıcı olması, Tora’nın o makama verdiği yetkiye dayanır. Bir davada hangi hükmün nasıl uygulanacağını belirlemek, o hükmün bundan böyle uygulanmayacağını ilan etme yetkisi vermez. (Devarim 17:8–11) Mişna Avot 1:1’deki aktarım da Moşe’den Yehoşua’ya, ileri gelenlere ve peygamberlere uzanır. Peygamberler Sinay’dan başlayan bu aktarımın içindedir. (Avot 1:1)
Emirlerin geleceği de açıkça gösterilmiştir. Yeremya’nın yeni antlaşmasında Haşem kendi Tora’sını halkın yüreğine yazar. Yehezkel’de halka yeni bir yürek ve ruh verilmesinin sonucu, Haşem’in hükümlerinin uygulanmasıdır. Gelecekteki Tapınak’ta halka kutsal ile sıradanı, ibadet açısından temiz ile kirli olanı ayırt etmek öğretilir. Anlaşmazlıklar Haşem’in hükümlerine göre çözülür, bayramlar gözetilir ve Şabat kutsal tutulur. Peygamberlerin vaat ettiği yenilenme, halkın bu emirleri günlük yaşamında yerine getirmesini sağlar. (Yeremya 31:32, Yehezkel 36:26–27, Yehezkel 44:23–24)
Malaki, Haşem’in büyük günü gelmeden önce bütün İsrael için Horev’de verilmiş olan Tora’nın, hükümleri ve kurallarıyla hatırlanmasını ister. Hemen ardından Eliyahu’nun gelişi haber verilir. Böylece peygamberin geleceğe ilişkin çağrısı, halkı yeniden Moşe’nin Tora’sına yöneltir. Sinay’da koruma altına alınan, gelecekte de uygulanacağı bildirilen bu emirlerin İsa aracılığıyla kalıcı olarak kaldırıldığı iddiası Tanah’a aykırıdır. (Malaki 3:22–24, bazı çevirilerde 4:4–6)
Bir peygambere belirli bir olay için verilen görev, Sinay emirlerini kalıcı biçimde kaldırma yetkisi vermez. Gelecek için aynı emirleri koruyan peygamberlik sözleri de kalıcı ilga iddiasıyla çelişir.
Tanah kaynakları: Devarim 4:2, 9–10, 12:13–14, 13:1–6 (13:1 bazı çevirilerde 12:32), 17:8–11, 18:15–22; Melahim Alef 18:30–39; Yeremya 31:32 (Masoretik numaralandırma; bazı çevirilerde 31:33; İbranice bölüm); Yehezkel 36:27 ve 36:26, 44:23–24; Malaki 3:22 ve 3:23–24. Tora ayetlerinin özgün metinleri: Devarim 4:2, 13:1–6.
15. İddia: Maşiah çağında Tora’nın işlevi sona erecektir
Maşiah çağını anlatan peygamberler, halkın ülkesine dönüşüyle birlikte oradaki ibadet hayatını da tarif eder. Bu tariflerde hem yürekte gerçekleşen değişim hem de insanların yerine getirdiği somut görevler vardır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Maşiah çağını anlatan peygamberler, halkın ülkesine dönüşüyle birlikte oradaki ibadet hayatını da tarif eder. Bu tariflerde hem yürekte gerçekleşen değişim hem de insanların yerine getirdiği somut görevler vardır.
Bu yoruma göre kutsal Sinay Tora’sı, insanları Maşiah çağına hazırlamak için verildi. Bu görüşü savunan Hristiyanlar, İsa’nın gelişiyle bu görevin tamamlandığını ve Haşem’in isteğinin artık yüreğe yazıldığını söylerler. Buradan Şabat, bayramlar ve Tapınak hizmeti gibi buyrukların gelecekte de bağlayıcı olmayacağı sonucunu çıkarırlar.
Tanah’ın Cevabı:
Yehezkel’in tarif ettiği gelecekte dağılmış İsrael ülkesine getirilir. Bir zamanlar iki krallığa ayrılmış olan halk, peygamberin David diye andığı kralın yönetiminde yeniden birleşir. Haşem aralarında kalıcı bir barış antlaşması kurar, kutsal yerini halkının ortasına yerleştirir. Maşiah’ın yönetiminde İsrael Haşem’in hükümlerine göre yaşayacak, kurallarını koruyup uygulayacaktır. (Yehezkel 37:21–28)
Yeremya, insanların bu emirlere nasıl bağlanacağını anlatır. Haşem kendi Tora’sını halkın içine koyar ve yüreğine yazar. Yüreğe yazılan öğreti, kişinin davranışına yön verir. Yehezkel bunu Tapınak’a girişte aranan şartlarda da gösterir. Yüreği ve bedeni sünnetsiz yabancıların kutsal yere alınması kınanır ve bu kişilerin Tapınak’a girmeleri yasaklanır. Yürekle ilgili şart ile bedenle ilgili şart aynı cümlede birlikte yer alır. Yürekle ilgili ifade kişinin içten bağlılığıyla, bedenle ilgili ifade ise bedendeki sünnetle ilgilidir. İçten bağlılık aranırken Tapınak’a girişe ilişkin somut şart da korunur. (Yeremya 31:32, Yehezkel 44:7–9)
Tapınak’taki kutsal hizmeti yürüten kohenler halka kutsal ile sıradanı, ibadet bakımından temiz ile kirli olanı ayırt etmeyi öğretir. Anlaşmazlıklarda Haşem’in hükümlerine göre karar verirler, bayramlarına ilişkin kuralları gözetirler ve Şabatlarını kutsal tutarlar. Malaki’nin anlattığı arınma da somut bir göreve yöneliktir. Levi oğulları arındırılır ki Haşem’e doğrulukla sunu getirsinler. Yehuda’nın ve Yeruşalayim’in sunusu eski günlerdeki gibi Haşem’i hoşnut eder. (Yehezkel 44:23–24, Malaki 3:3–4)
Başka uluslar da Haşem’in yollarını öğrenmek için Yeruşalayim’e gelir. Tora Siyon’dan yayıldığında savaşın yerini barış alır. Zekeriya, ulusların katılımını belirli bir bayramla örneklendirir. Yeruşalayim’e saldıran uluslardan sağ kalanlar her yıl Sukkot’u, yani Çardak Bayramı’nı kutlamak için oraya gider. Gelmeyenler için yağmurun kesilmesi ve ceza öngörülür. Her yıl yapılması istenen ve yapılmadığında ceza öngörülen bu görev Maşiah çağında bağlayıcıdır. (Yeşaya 2:2–4, Mika 4:1–4, Zekeriya 14:16–19)
Malaki, Haşem’in büyük günü gelmeden önce hatırlanacak Tora’yı adıyla belirtir. Bu, Moşe’ye Horev’de bütün İsrael için verilen Tora’dır. Çağrı onun hükümlerini ve kurallarını da kapsar. Peygamberlerin çizdiği bu gelecekte Tora yüreğe yazılır, Şabat kutsal tutulur, bayramlar kutlanır ve Tapınak hizmeti yürütülür. Yüreğe yazılma vaadinden bu emirlerin sona erdiği sonucu çıkarılamaz; vaat edilen yaşamda aynı emirler uygulanır. (Malaki 3:22–24)
Peygamberler içten bağlılığın geleceğini söylerken Şabat’ı, bayramları ve kutsal hizmeti de o geleceğe yerleştirir. İçteki değişimin bu görevleri sona erdireceği iddiası, tarif edilen hayatla çelişir.
Tanah kaynakları: Yehezkel 37:21–28, 44:7–9, 23–24; Yeremya 31:32 (Masoretik numaralandırma; bazı çevirilerde 31:33; İbranice bölüm); Malaki 3:3–4, 3:22–24; Yeşaya 2:2–4; Mika 4:1–4; Zekeriya 14:16–19.
41. İddia: Tehilim 40 kusursuz Maşiah’ın konuşmasıdır
Tehilim 40, bir sıkıntıdan kurtulan insanın şükrüyle başlar. Konuşan kişi Haşem’in isteğini yerine getirme arzusunu dile getirir, sonra yeniden yardım ister. Kimin konuştuğunu anlamak için mezmurun bu bölümlerini birlikte okumak gerekir.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Tehilim 40, bir sıkıntıdan kurtulan insanın şükrüyle başlar. Konuşan kişi Haşem’in isteğini yerine getirme arzusunu dile getirir, sonra yeniden yardım ister. Kimin konuştuğunu anlamak için mezmurun bu bölümlerini birlikte okumak gerekir.
Tehilim 40’ı İsa’ya bağlayan Hristiyanlar, mezmurda konuşan kişinin kusursuz Maşiah, yani Mesih olduğunu söylerler. Onlara göre İsa, Haşem’in isteğini yapmak için geldi ve kendisi için hazırlanan bedeni insanların günahları uğruna sundu. Hayvan kurbanlarını bu son kurbana hazırlık sayarlar. İsa gelince o kurbanların görevinin tamamlandığını savunurlar. David’in sözlerinin kendi yaşadıklarından doğmuş olabileceğini de kabul ederler, ancak bu sözlerin asıl ve eksiksiz karşılığını İsa’da bulduğunu söylerler.
Tanah’ın Cevabı:
Tehilim 40’ın başlığı mezmuru David’e bağlar. David, Haşem’in kendisini ağır bir sıkıntıdan kurtardığını anlatır. Ardından O’nun isteğini yapmaktan hoşlandığını, Tora’nın içinde olduğunu söyler. Aynı mezmurun ilerleyen bölümünde ise kendi suçlarından söz ederek yeniden yardım ister. Bu sözler, sıkıntı yaşayan, Haşem’e bağlanan ve kendi hatalarıyla yüzleşen bir insanın duasıdır.
David, Haşem’in onu bir çukurdan ve balçıktan çıkardığını, ayaklarını kayanın üzerine koyduğunu ve ağzına yeni bir şarkı verdiğini söyler. Bu kurtuluştan sonra şöyle konuşur: “Kurban ve sunu istemedin; bana kulaklar açtın; yakmalık sunu ve günah sunusu talep etmedin.” Sonra ekler: “İşte geldim... Tanrım, isteğini yerine getirmekten hoşnutum; Tora’n içimdedir.” David’in karşılığı, Haşem’in sözünü dinlemek ve O’nun isteğini yerine getirmektir. Tehilim 40:1–9
Menahem ben Saruk, Mahberet adlı eserinde kulakların açılmasını Tanrı’nın sözlerini işitmek ve yerine getirmekle ilişkilendirir. Ona göre “İşte geldim” diyen kişi, kitapta yazılı olanı yapmaya hazır olduğunu söyler.
Ohr HaMeir ise Raşi’nin kulakları Tora sözlerini işitmekle ilişkilendiren açıklamasını aktarır; ardından insanın günlük konuşmalarda bile kendisine yol gösterecek bir öğüt duyabilmesini anlatır. Mahberet, zevah; Ohr HaMeir
Şemuel’in Kral Şaul’a söylediği söz, itaat ile kurban arasındaki ilişkiyi açıklar. Şaul, Haşem’in emrine aykırı olarak sağ bırakılan hayvanları kurban etmekten söz eder. Şemuel ona, “Söz dinlemek kurbandan iyidir” der. Kurban sunmak, çiğnenen buyruğun yerine geçmez. Şemuel Alef 15:20–23
Tehilim 51’de de benzer bir anlatım vardır. David önce kırılmış ve pişmanlık duyan yüreğin değerinden söz eder. Ardından Haşem’in doğru sunulmuş kurbanlardan hoşnut olacağını ve sunağa boğalar getirileceğini söyler. İki ifade aynı duada yer alır: İnsan Haşem’e döner ve O’nun buyurduğu hizmeti yerine getirir. Tehilim 51:18–21
Tehilim 40’taki “Kitap tomarında benim hakkımda yazılmıştır” sözü de hemen ardından gelen Tora bağlılığıyla birlikte durur. Tora, kraldan kendisi için bir nüsha yazmasını, onu her gün okumasını ve emirlerini uygulamasını ister. Mezmur, tomarın hangi bölümünden söz ettiğini belirtmez; konuşan kişinin Tora’yı yerine getirme isteğini açıkça söyler. Yeremya da İsrael’e verilecek antlaşmada Tora’nın halkın içine konacağını ve yüreğine yazılacağını bildirir. Devarim 17:18–20; Yeremya 31:33
Yahudi kaynaklarında David’in bu sözleri farklı yönlerden ele alınır. Menorat HaMaor, “İsteğini yapmaktan hoşnutum” sözünü mitsvaları Tanrı’nın isteğini yerine getirme niyetiyle yapmak için kullanır. Pesikta de-Rav Kahana ise “Tora’n içimdedir” sözünü David’in yiyeceğinden gerekli payları ayırmasına bağlar. Şem HaGedolim de başka bir yorumda kitap tomarını David’in Mezmurlarıyla ilişkilendirir. Menorat HaMaor; Pesikta de-Rav Kahana 10:2; Şem HaGedolim
Hristiyan yorumunda kulakların açılması, Şemot’ta efendisinin yanında kalmayı seçen kölenin kulağının delinmesiyle de ilişkilendirilir. İki ayette kulak ve bağlılık vardır; kullanılan fiiller ise farklıdır. Mezmurdaki כָּרִיתָ (karita) “kazdın” veya “açtın” anlamına gelir. Kölenin kulağını delmek için Şemot’ta וְרָצַע (ve-ratsa) kullanılır. Köle, efendisini ve ailesini sevdiği için onun yanında yaşamayı ve çalışmayı seçer. Tehilim 40:7; Şemot 21:5–6
Mezmurun İbranicesinde אָזְנַיִם כָּרִיתָ לִּי (oznayim karita li), yani “bana kulaklar açtın” yazılıdır. Grekçe metin geleneğinde ise “Bana bir beden hazırladın” biçimi bulunur. İbraniler 10:5 de bu biçimi kullanır.
Hristiyan açıklaması, kulakları itaat eden bedenin bir parçası olarak görür ve bedenin ölüm pahasına itaat için hazırlandığını söyler. Fakat bir bedenin hazırlanması ile onun bütün insanların günahları için kurban edilmesi arasında ayrı bir adım vardır. Mezmur, konuşanın ne yapmak istediğini kendisi söyler: Haşem’in isteğini yerine getirmek ve Tora’sını içinde taşımak.
Bu sözlerden birkaç ayet sonra aynı kişi şöyle der: “Suçlarım beni yakaladı.” Bunların başındaki saçlardan fazla olduğunu, yüreğinin gücünü yitirdiğini söyler. Kendisini öldürmek isteyenler karşısında Haşem’den yardım ister. Hristiyan yorumunda bu suçlar, konuşanın kendi yaptıkları yerine başkaları için üstlendiği suçlar olarak açıklanır. Mezmurun söylediği ise עֲוֹנוֹתַי (avonotay), yani “suçlarım”dır. Tehilim 40:13–14
Bat Ayin, bu ifadeyi insanın kendi kusurlarını göremeyecek duruma düşmesiyle ilişkilendirir. Ohr HaMeir de günahların insanın Tora’nın ışığını görmesine engel oluşunu anlatırken aynı sözü kullanır. Bat Ayin; Ohr HaMeir
Tehilim 40’ta David, “suçlarım” der. Yeşaya 53:4–6’da ise “hastalıklarımız”, “isyanlarımız” ve “suçlarımız” diyenler kuldan üçüncü kişi olarak söz eder. Bir önceki sahnede uluslar ve krallar, İsrael’in yükselmesi karşısında şaşırmıştır (Yeşaya 52:15). Şimdi suç kendilerine, ondan doğan acı ise kula aittir. Bu iki ayrı konuşmayı tek kişinin sözleri saymak, David’in kendi suçunu başkalarından aldığı bir yüke dönüştürür. Mezmurun İbranicesi buna izin vermez.
Mezmurun başındaki çukur ve balçık da kurtarılmanın güçlü bir anlatımıdır. Tehilim 69’da suya ve balçığa batmak, yardım isteyen insanın yaşadığı sıkıntıyı anlatır. Şemot Rabba, Tehilim 40’taki çukuru Mısır’la, balçığı kölelerin çalıştığı harçla, yeni şarkıyı da denizin geçilmesinden sonraki şarkıyla ilişkilendirir. Aggadat Bereşit ise David’in yaşadığı sıkıntıların ardından kurtulup şarkı söylemesini anlatırken aynı mezmura başvurur. Tehilim 69:2–4; Şemot Rabba 23:12; Aggadat Bereşit 60:1
David, kurtarıldığı için Haşem’e şükreder; O’nun isteğini yapmayı arzular ve suçlarıyla karşılaştığında yine O’ndan yardım ister. Mezmuru günahsız bir insanın kurban edilmesi ve Tora’nın kurban hükümlerinin kaldırılması olarak okumak, David’in duasına kendi sözlerinde bulunmayan bir anlam yükler.
Tanah kaynakları: Tehilim 40:1–18; 51:18–21; 69:2–4; Şemuel Alef 15:20–23; Devarim 17:18–20; Şemot 21:5–6; Yeremya 31:33; Yeşaya 53:4–6. İbranice metin karşılaştırması: Devarim 17:18–20. Ayet numaraları Masoretik metne göredir. Tehilim 40:7, 9, 13 ve 18, birçok Hristiyan baskısında sırasıyla 40:6, 8, 12 ve 17 olarak numaralanır.
118. İddia: İsrael artık Tanrı’nın halkı değildir
Tanah, İsrael’in işlediği günahlar yüzünden sürgüne gönderildiğini ve kutsal yerinin yıkıldığını anlatır. Sürgün, halkın ülkesinden uzaklaştırılmasıdır. Bu cezanın antlaşmayı sona erdirip erdirmediği ise Haşem’in sürgündeki halka ne söylediğine bakılarak anlaşılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Tanah, İsrael’in işlediği günahlar yüzünden sürgüne gönderildiğini ve kutsal yerinin yıkıldığını anlatır. Sürgün, halkın ülkesinden uzaklaştırılmasıdır. Bu cezanın antlaşmayı sona erdirip erdirmediği ise Haşem’in sürgündeki halka ne söylediğine bakılarak anlaşılır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, İsrael’in sadakatsizliği ve İsa’yı reddetmesi yüzünden Tanrı’nın halkı olmaktan çıktığını söylerler. Hoşea’nın Lo-Ammi sözünü, Zekeriya ve Daniel’deki ayetleri ve İkinci Tapınağın yıkılmasını buna dayanak gösterirler. Onlara göre İsrael, gelecekte İsa’yı kabul ettiğinde yeniden Tanrı’nın halkı olacaktır.
Tanah’ın Cevabı:
Vayikra 26, İsrael’in günahları yüzünden cezalandırılmasını, sürgünü ve kutsal yerin yıkılmasını anlatır. Ancak Tanrı aynı bölümde “Düşmanlarının ülkesindeyken bile onları reddetmeyeceğim; onlarla yaptığım antlaşmayı bozmayacağım” der (26:44–45). Haşem halkı cezalandıracağını da sürgün sırasında antlaşmayı koruyacağını da aynı bölümde söyler.
Vayikra 26:44’ün tam hükmü וְאַף־גַּם־זֹאת בִּהְיוֹתָם בְּאֶרֶץ אֹיְבֵיהֶם לֹא־מְאַסְתִּים וְלֹא־גְעַלְתִּים לְכַלֹּתָם לְהָפֵר בְּרִיתִי אִתָּם כִּי אֲנִי יְהוָה אֱלֹהֵיהֶם sözleridir: “Düşmanlarının ülkesindeyken bile onları reddetmeyeceğim, onlardan tiksinerek onları ortadan kaldırıp antlaşmamı bozmayacağım; çünkü Ben onların Tanrısı Haşem’im.” Lehafer beriti itam (לְהָפֵר בְּרִיתִי אִתָּם), “onlarla antlaşmamı bozmak” ifadesi özellikle reddedilir. Sürgün, Tora’ya itaatsizlikten kaynaklanan gerçek bir ceza olduğu halde Tanrı’nın antlaşmasının kalıcı iptali değildir. Halk Tora’ya uymadığı için ülkesinden uzaklaştırılır. Haşem ise o halkın Tanrısı olduğunu söylemeye devam eder.
Yeremya 31:31, yeni antlaşmayı İsrael ve Yehuda’yla yapacağını söyler. 31:33’te Tanrı kendi yasasını onların yüreğine yazacağını, 31:35–37’de İsrael’in ulus olarak varlığını sürdüreceğini bildirir. Yehezkel 37:21–28, aynı halkın ülkesine toplanmasını, bir krallıkta birleşmesini ve kutsal yerin halk arasında bulunmasını vaat eder.
Yeşaya 41:8–9, 44:21 ve 49:3 de burada farklı bir açıdan önemlidir: Tanrı aynı İsrael’i adıyla “kulum” diye tanımlar. Yeremya 31:35–37, güneşin ve yıldızların düzeni sürdükçe İsrael’in ulus olarak Tanrı önünde sona ermeyeceğini bildirir.
Şemuel Alef 12:20–22’de Şemuel, yanlış yapan halka Tanrı’nın ardından gitmekten vazgeçmemesini söyler ve gerekçesini açıklar: Haşem, büyük adının hatırı için halkını bırakmayacaktır; çünkü onları kendisine halk yapmaktan hoşnut olmuştur. Halkın günahı bilinirken verilen bu güvence, İsrael’in seçilmişliğinin, halkın hiç hata yapmaması şartına bağlı olmadığını gösterir.
Yeremya 33:23–26’da “Haşem seçtiği iki aileyi reddetti” iddiası bizzat aktarılır. Tanrı buna gündüz ve gece için koyduğu düzeni hatırlatarak karşı çıkar; Yaakov’un ve David’in soyunu reddetmeyeceğini, onlara merhamet edeceğini bildirir. İsrael’in artık Tanrı’nın halkı olmadığı iddiası, peygamberin Tanrı’nın cevabıyla reddettiği iddianın tekrarıdır.
Yeşaya 49:14–16, kendisinin unutulduğunu sanan Siyon’a Tanrı’nın onu unutmadığını bildirir; Yeşaya 54:7–10 da kalıcı merhameti açıklar. “İsrael’in yerine Kilise geçti” iddiası yanlıştır. Vayikra 26:44–45 ve Yeremya 31:35–37, Tanrı’nın İsrael’le antlaşmasını koruduğunu ve halkın ulus olarak süreceğini açıkça bildirir.
Yeremya 31:36’da İsrael’in sürekliliği גַּם זֶרַע יִשְׂרָאֵל יִשְׁבְּתוּ מִהְיוֹת גּוֹי לְפָנַי כָּל־הַיָּמִים ifadesiyle güneşin, ayın ve yıldızların düzeninin bozulması gibi gerçekleşmesi beklenmeyen bir koşula bağlanır: İsrael’in Tanrı’nın önünde ulus olarak var olmaktan çıkması, doğanın sabit düzeninin sona ermesiyle karşılaştırılır. Yeremya 33:23–26 da aynı reddedilme iddiasına gündüz ve gece düzeniyle cevap verir. İsrael’in tarihsel ihlalleri bu antlaşma sürekliliğinin reddi için gerekçe yapılmamıştır.
Hoşea 1:9’da Lo-Ammi, yani “Halkım değil” adı, İsrael’in işlediği günahların yol açtığı ağır kopuşu anlatır. Kitap aynı halk için devamında şu sözü de verir: “Halkım değilsiniz” denilen yerde onlara “Yaşayan Tanrı’nın çocukları” denecektir. Yehuda ile İsrael yeniden bir araya gelecek, Tanrı Lo-Ammi için “Sen halkımsın” diyecektir. İddia, kopuşu anlatan sözü alıp aynı kitabın İsrael’e verdiği dönüş vaadini dışarıda bırakır. Hoşea 1:9, 2:1–2, 2:25.
Zekeriya 11:10’da kırılan değnekle birlikte bozulan antlaşma, ayetin kendi sözleriyle “bütün halklarla” yapılmış antlaşmadır. Ayet onu Sinay’da İsrael ile yapılan antlaşma diye adlandırmaz. Daniel 9:26’da da “Yahudiler artık onun halkı olmayacak” cümlesi bulunmaz. Ayetin söylediği, gelecek önderin halkının, Yeruşalayim’i ve kutsal yeri yıkacağıdır. İsrael’in Tanrı’nın halkı olmaktan çıktığı sonucu bu cümleye sonradan eklenir. Zekeriya 11:10, Daniel 9:26.
Yeremya 3:8–18’de sadakatsizlik boşanma diliyle anlatılır; aynı bölüm İsrael’i dönmeye çağırır ve İsrael ile Yehuda’nın yeniden bir araya gelmesinden söz eder. Yehezkel 16:59–63’te de Tanrı, İsrael’in antlaşmayı bozmasını anlattıktan sonra geçmişte onunla yaptığı antlaşmayı hatırlayacağını ve onunla sonsuz bir antlaşma kuracağını söyler. Yargılanan ve geri çağrılan halk aynıdır.
Bu metinler İsrael’in günahlarını gizlemez. Günahın ardından ceza, sürgün ve dönüş anlatılır. Ancak dönüş, İsrael’in İsa’yı kabul etmesine bağlanmaz. Vayikra İsrael’in Tanrı’ya dönmesinden söz eder; Hoşea aynı halkın yeniden kabulünü, Yehezkel ise dağılmış İsrael’in toplanıp temizlenmesini anlatır. Vayikra 26:40–45, Yeremya 3:8–18, Yehezkel 16:59–63, 36:24–28.
Tanah kaynakları: Vayikra 26:40–45; Yeremya 31:31–40 ve 33:23–26; Yehezkel 37:21–28; Şemuel Alef 12:20–22; Yeşaya 41:8–9, 44:21, 49:3, 49:14–16 ve 54:7–10.
141. İddia: İsa Tora’yı “yerine getirdiği” için Tora’nın bağlayıcılığı sona erebilir
Bir buyruğu yerine getirmek, o buyruğun istediği işi yapmaktır. Bir peygamberlik sözü ‘yerine geldi’ dendiğinde ise vaat edilen olayın gerçekleşmesi kastedilir. Bu iki anlamdan birinin Tora’nın emirlerini sonraki kuşaklar için sona erdirip erdirmediğine, Tora’nın kendi hükümleriyle bakılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Bir buyruğu yerine getirmek, o buyruğun istediği işi yapmaktır. Bir peygamberlik sözü ‘yerine geldi’ dendiğinde ise vaat edilen olayın gerçekleşmesi kastedilir. Bu iki anlamdan birinin Tora’nın emirlerini sonraki kuşaklar için sona erdirip erdirmediğine, Tora’nın kendi hükümleriyle bakılır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, İsa’nın Tora’yı eksiksiz yerine getirdiğini söylerler. Onlara göre İsa bu görevi tamamladığı için Tora’nın emirleri halkı artık bağlamaz.
Tanah’ın Cevabı:
Devarim 4:2 ve 12:32 (geleneksel İbranice ayet sırasına göre 13:1), Tanrı’nın buyruklarına ekleme yapılmamasını ve onlardan bir şey çıkarılmamasını emreder. Devarim 30:11–14, buyruğun insanın yapabilmesi için verildiğini söyler. Bir kişinin 'Tora’yı yerine getirdiği' iddiası bu buyrukları başka insanlar için yürürlükten kaldıran yeni bir Tora hükmü değildir.
Devarim 4:2’nin İbranicesi לֹא תֹסִפוּ עַל־הַדָּבָר אֲשֶׁר אָנֹכִי מְצַוֶּה אֶתְכֶם וְלֹא תִגְרְעוּ מִמֶּנּוּ לִשְׁמֹר אֶת־מִצְוֺת יְהוָה אֱלֹהֵיכֶם şeklindedir: “Size emrettiğim söze ekleme yapmayın ve ondan eksiltmeyin; Tanrınız Haşem’in mitsvalarını koruyun.” Lo tosifu (לֹא תֹסִפוּ) “eklemeyin”, lo tigreu (לֹא תִגְרְעוּ) ise “eksiltmeyin” demektir. İkisi de insanın verilmiş buyruğu kendi kararıyla değiştirmesini yasaklar. Birinin mitsvayı uygulaması bu sınırı ortadan kaldırmaz. Başka bir kişinin doğru davranmış olması, bütün İsrael’in aynı mitsvadan artık muaf tutulduğuna ilişkin bir hüküm değildir.
Hristiyan anlatıdaki 'yerine getirmek' sözü hem Tanrı’nın isteğine itaat etmek hem de bir peygamberlik beklentisinin gerçekleştiğini ileri sürmek anlamlarıyla kullanılır. Bunların hiçbiri diğer insanların buyruklara uyma yükümlülüğünün bittiğini göstermez. Devarim 17:18–20, kralın Tora’yı öğrenip uygulamasını emreder. David soyundan kralın Tanrı’ya bağlı olması, İsrael halkının geri kalanının buyruklardan muaf tutulacağı anlamına gelmez.
Matta’nın kendi anlatısında da 5:17’deki “yerine getirmek” sözünü 5:19 izler: Buyrukların en küçüğünü bozup insanlara öyle öğreten kişi kınanır; onları yapıp öğreten kişi övülür. Cümlenin kendi devamı, yerine getirmeyi başkalarını buyruklardan kurtarmak diye açıklamaz. Bu sözü Tora’nın kaldırılmasının gerekçesi yapmak, alıntı yapılan Hristiyan metnin devamıyla da çatışır.
Yeremya 31:33, gelecekte aynı yasayı halkın yüreğine yazacağını; Yehezkel 36:26–27, halkı kendi buyruklarını yapmaya yönelteceğini bildirir. Yehezkel 44:23–24, geleceğin kutsal hizmetinde Şabat ve bayramların uygulanacağını anlatır. Bir buyruğu yerine getirmek, o buyruğu gelecek kuşaklar için kaldırmak değildir. Yehezkel 37:24 ve Yeremya 31:33, Maşiah döneminde de Tanrı’nın Tora’sına uyulacağını bildirir.
Yeremya 31:33, נָתַתִּי אֶת־תּוֹרָתִי בְּקִרְבָּם וְעַל־לִבָּם אֶכְתְּבֶנָּה, “Tora’mı onların içine koyacağım ve yüreklerine yazacağım” der. Torati (תּוֹרָתִי), Tanrı’nın “Benim Tora’m” dediği öğretidir. Yehezkel 36:27’de yeni ruhun sonucu, halkın Tanrı’nın hükümlerini koruyup uygulaması olarak açıklanır. Dolayısıyla gelecekte Tora’nın içten benimsenmesiyle buyrukların yürürlükten kaldırılması aynı düşünce değildir. Matta 5:17–19’daki daha sonraki yorum tartışması da bu özgün Tanah hükümlerinden bağımsız değerlendirilemez.
Yehezkel 36:27’de וְאֶת־רוּחִי אֶתֵּן בְּקִרְבְּכֶם וְעָשִׂיתִי אֵת אֲשֶׁר־בְּחֻקַּי תֵּלֵכוּ וּמִשְׁפָּטַי תִּשְׁמְרוּ וַעֲשִׂיתֶם denir: “Ruhumu içinize koyacağım; hükümlerimde yürümenizi ve yargılarımı koruyup yerine getirmenizi sağlayacağım.” Haşem halkı içten değiştirir. Bu değişim, halkın mitsvaları, yani buyrukları uygulamasında görülür. Yeremya 31:33 de halka yazılacak yeni bir yasa değil, Tanrı’nın Torati (תּוֹרָתִי), “Benim Tora’m” dediği öğretinin yüreğe yazılmasını bildirir. Yeni antlaşma, Tora’nın uygulanmasını gereksiz kılmak yerine onu içselleştirir.
Devarim 29:28’de açıklanmış olanların “bu Tora’nın bütün sözlerini yapmak üzere” İsrael’e ve çocuklarına sonsuza dek ait olduğu söylenir. Bir kişinin Şabat’ı yerine getirmesi, sonraki Şabatların yükümlülüğünü kaldırmaz. Bir emrin yerine getirilmesi ile o emrin yürürlükten kalkması ayrı şeylerdir. Devarim 29:28.
Yeşaya 2:2–4 gelecekte ulusların Tanrı’nın yollarını öğrenmeye geleceğini, Tora’nın Siyon’dan çıkacağını bildirir. Malaki 3:22 de Moşe’nin Tora’sını ve bütün İsrael için verilen hükümleri hatırlatır. Bu metinler geleceği Tora’nın unutulması veya kaldırılması üzerinden anlatmaz. Yeşaya 2:2–4, Malaki 3:22.
Bir mitsvanın her koşulda herkes tarafından uygulanamaması da onun kaldırılması demek değildir. Bazı mitsvalar kohenlere, krala, belirli yerlere veya Tapınak hizmetine bağlıdır. Örneğin Tapınak yokken Tapınağa bağlı bir görev yapılamaz. O görevin buyruğu yine geçerlidir. Bir kişinin bir buyruğu yerine getirmesi de herkesin o buyruktan muaf tutulduğunu göstermez.
Tanah kaynakları: Devarim 4:2, 12:32 (Masoretik numaralandırmada 13:1), 17:18–20 ve 30:11–14; Yeremya 31:33; Yehezkel 36:26–27, 37:24 ve 44:23–24. Karşılaştırılan Hristiyan metni: Matta 5:17–19.
236. İddia: Yeni antlaşma, Moşe’nin Tora’sına eksiksiz uymayı mümkün kılan “etkinleştirici antlaşma”dır
Yeremya, Tanrı’nın İsrael ve Yehuda’yla yeni bir antlaşma yapacağını ve Tora’sını halkın yüreğine yazacağını bildirir. Yehezkel de Tanrı’nın halka yeni bir yürek ve yeni bir ruh vereceğini söyler. Bu sözler, İsrael’in Tanrı’nın buyruklarına nasıl bağlanacağını anlatır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Yeremya, Tanrı’nın İsrael ve Yehuda’yla yeni bir antlaşma yapacağını ve Tora’sını halkın yüreğine yazacağını bildirir. Yehezkel de Tanrı’nın halka yeni bir yürek ve yeni bir ruh vereceğini söyler. Bu sözler, İsrael’in Tanrı’nın buyruklarına nasıl bağlanacağını anlatır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, bu yürek değişimini Tanrı’nın halkı Tora’yı uygulayabilecek hale getirmesi olarak okurlar. Bu nedenle yeni antlaşmaya “etkinleştirici antlaşma” adını verirler. Onlara göre İsrael, Moşe’nin Tora’sına ancak bu antlaşmanın sağladığı güçle tam olarak uyabilecektir.
Tanah’ın Cevabı:
Tanrı’nın gelecekte İsrael’in yüreğinde derin bir dönüşüm gerçekleştireceği Tanah’ta açıkça anlatılır. Yeremya Tora’nın yüreğe yazılmasından, Yehezkel yeni yürek ve yeni ruhtan, Devarim ise yüreğin sünnet edilmesinden, yani insanın içindeki direncin giderilip Tanrı’ya sevgiyle yönelmesinden söz eder. Fakat bu vaatler, daha önce Tanrı’ya dönmenin ve O’nun emirlerini yapmanın imkansız olduğunu söylemez.
Yeremya 31:31–34’te yeni antlaşmanın tarafları בֵּית יִשְׂרָאֵל וְאֶת־בֵּית יְהוּדָה, “İsrael Evi ve Yehuda Evi” olarak belirtilir. Tanrı, נָתַתִּי אֶת־תּוֹרָתִי בְּקִרְבָּם וְעַל־לִבָּם אֶכְתֲּבֶנָּה, “Tora’mı içlerine koyacağım ve yüreklerine yazacağım” der.
Yeni antlaşmanın açıklamasında halkın yüreğine yerleştirilecek olan şey açıkça belirtilir. Tanrı ona “Tora’m” der.
Yehezkel 36:24–28’de Tanrı önce İsrael’i uluslar arasından toplayıp ülkesine getireceğini bildirir. Ardından halkı arındıracağını, yeni yürek ve yeni ruh vereceğini söyler. Sonuç, halkın Tanrı’nın kurallarında yürümesi ve hükümlerini yapmasıdır. Toplanma, arınma ve itaat aynı vaadin parçalarıdır.
Devarim 30:1–2’de sürgündeki halkın sözleri hatırlayıp Tanrı’ya döneceği ve O’nun sesini dinleyeceği anlatılır. 30:6’da Tanrı’nın halkın yüreğini sünnet edeceği bildirilir. Bölümün sonunda Moşe, emrin insana çok yakın olduğunu söyler. Söz insanın ağzında ve yüreğindedir. Amaç laasoto, yani “onu yapmak”tır (30:11–14).
Ramban, Devarim 30:11’deki “bu emir”i teşuva, yani dönüş olarak yorumlar. Ona göre gelecek büyük dönüş vaat edilirken teşuva her zaman ve her yerde insana yakındır. Ramban’ın 30:6 hakkındaki ikinci açıklaması gelecekteki değişimle ilgilidir. Ramban yürek sünnetini, Maşiah çağında insanı kötülüğe çeken arzunun zayıflamasıyla ilişkilendirir. Bu açıklamalarda hem bugün Tanrı’ya dönme sorumluluğu hem de gelecekte daha derin bir değişim yaşanacağı vaadi yer alır.
Devarim 10:16’da halka bugünden “Yüreğinizin sünnetsizliğini giderin” denir. Yehezkel 18:21–23 de günahlarından dönüp Tanrı’nın hükümlerini yerine getiren kişinin yaşayacağını bildirir. Gelecekte daha derin bir dönüşüm vaat edilmesi, önceki dönüş çağrılarını yapılması imkansız emirlere dönüştürmez.
Yeremya 31:34, halkın küçüğünden büyüğüne Tanrı’yı bileceğini söyler. Ardından İsrael’in ulus olarak devamı ve Yeruşalayim’in yeniden kurulması anlatılır (31:35–40). Bu vaatleri yalnız bir grubun içsel inancına indirgemek, peygamberin ayrıca vaat ettiği iki olayı dışarıda bırakır. İsrael bir ulus olarak varlığını sürdürür ve Yeruşalayim yeniden kurulur.
Yeremya ve Yehezkel, yürekteki bu dönüşümü Nasıralı İsa’nın ölümüne bağlamaz. Yeni antlaşmanın kendi metninde Tanrı, Tora’sını halkın yüreğine yazar ve halkın O’nun hükümlerini yapmasını sağlar. Devarim halkı bugün Tora’ya uymaya çağırır. Yeremya ise aynı Tora’nın gelecekte halkın yüreğine yazılacağını söyler. Bu ayetlerden, itaatin ancak yeni antlaşmayla başlayabileceği veya Tora’nın yerini başka bir öğretinin alacağı sonucu çıkmaz.
Kaynaklar: Yeremya 31:31–40; Yehezkel 36:24–28; Yehezkel 18:21–23; Devarim 10:16, 30:1–14; Ramban, Devarim 30:6 ve 11.
250. İddia: Yeni antlaşma İsa’nın ölümüyle zaten kurulmuştur; fakat İsrael onu gelecekte ulusal olarak kabul edecektir
Yeremya, Tanrı’nın İsrael ve Yehuda’yla yeni bir antlaşma yapacağını bildirir. Tanrı’nın Tora’sını halkın yüreğine yazması, halkın Tanrı’yı bilmesi ve suçlarının bağışlanması aynı vaadin parçalarıdır. Antlaşmanın kiminle yapılacağı ve ne zaman gerçekleşeceği bu sözlerden araştırılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Yeremya, Tanrı’nın İsrael ve Yehuda’yla yeni bir antlaşma yapacağını bildirir. Tanrı’nın Tora’sını halkın yüreğine yazması, halkın Tanrı’yı bilmesi ve suçlarının bağışlanması aynı vaadin parçalarıdır. Antlaşmanın kiminle yapılacağı ve ne zaman gerçekleşeceği bu sözlerden araştırılır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, antlaşmanın kurulmasıyla bütün İsrael’in ona katılmasını iki ayrı zamana yerleştirirler. İsa’nın ölümüyle antlaşmanın zaten kurulduğunu, bugün ona inananların katılabildiğini söylerler. Onlara göre İsrael halkı gelecekte İsa’ya dönecek ve antlaşmayı halk olarak kabul edecektir.
Tanah’ın Cevabı:
Hristiyan yorumu, antlaşmanın temelini geçmişe, İsrael’in halk olarak dönüşünü geleceğe yerleştirir. Peygamber ise antlaşmanın İsa’nın ölümüyle başladığını veya İsrael ve Yehuda’nın ona yüzyıllar sonra katılacağını söylemez.
Yeremya 31:31’de Tanrı, İsrael Evi ve Yehuda Evi ile yeni bir antlaşma yapacağını bildirir. 31:33’te נָתַתִּי אֶת־תּוֹרָתִי בְּקִרְבָּם, “Tora’mı onların içine koyacağım” der ve onu yüreklerine yazacağını söyler. 31:34’te küçükten büyüğe hepsinin Tanrı’yı bileceği ve suçlarının bağışlanacağı bildirilir.
Peygamber, Tanrı’nın antlaşmayı hangi halklarla yapacağını ve halkta neyi değiştireceğini birlikte anlatır. Metinde İsa’nın ölümü, onun kanıyla ilk aşamanın kurulması veya halkın yüzyıllar sonra bu aşamaya katılması anlatılmaz. Antlaşmanın kurulmasıyla halkın ona katılması arasına yüzyıllar koyan takvim, Hristiyan yorumunda kurulur.
Yeremya 31:35–37, İsrael’in Tanrı’nın önünde ulus olarak devamını güneş, ay ve yıldızların düzeniyle ilişkilendirir. 31:38–40, Yeruşalayim’in yeniden kurulmasından söz eder. Tanrı, antlaşmayı İsrael ve Yehuda’yla yapacağını söylemesinin ardından İsrael’in bir ulus olarak devam edeceğini de bildirir. Peygamber antlaşma için İsrael’in yerine başka bir halk belirlemez.
Yehezkel 36:24–28 de İsrael’in uluslar arasından toplanmasını, arındırılmasını ve ona yeni yürek verilmesini anlatır. Tanrı bunun sonucunu halkın kendi kurallarında yürümesi ve hükümlerini yapması olarak açıklar. Yeni yüreğin sonucu, halkın Tanrı’nın buyruklarını uygulamasıdır.
Devarim 30:1–10’da sürgündeki halkın Tanrı’ya dönmesi ve O’nun sesini dinlemesiyle yeniden toplanması birlikte anlatılır. Hoşea 14:1–4 de İsrael’i Tanrı’ya dönmeye çağırır ve Tanrı’nın İsrael’in O’ndan uzaklaşmasına son vereceğini bildirir. Malaki 3:22, Hristiyan numaralandırmasında 4:4, Moşe’nin Tora’sının hatırlanmasını ister.
Hagay 2:5’te Tanrı, Babil sürgününden dönen halka Mısır’dan çıkış sırasında verdiği sözü ve ruhunun onların arasında durduğunu hatırlatır. Tanrı’nın halkıyla ilişkisi ve ruhunun onlar arasında bulunması, İsa’dan önce, halk Babil sürgününden döndüğünde de açıkça dile getirilir.
Bir antlaşmanın kurulmasıyla sonuçlarının farklı zamanlarda yaşanması mümkündür. Yeremya’nın anlattığı durumun tamamlandığını söylemek için halkın bütünüyle Tanrı’yı bilmesi, Tora’nın yüreklere yazılması ve bağışlanma da hesaba katılır. Bunlar peygamberin aynı antlaşma içinde saydığı sonuçlardır.
Yeremya yeni antlaşmayı İsrael ve Yehuda’ya, Tanrı’nın Tora’sına ve halkın dönüşümüne bağlar. Tanrı’nın İsrael ve Yehuda’yla yapacağını söylediği bu antlaşmayı, İsa’nın ölümünün çok daha önce başlattığı bir düzen olarak tanımlamak için Yeremya’da dayanak yoktur.
Kaynaklar: Yeremya 31:31–40; Yehezkel 36:24–28, 37:21–28; Devarim 30:1–14; Hoşea 14:1–4; Malaki 3:22; Hagay 2:5.
4. İddia: İsrael antlaşmayı bozduğu için Tanrı da İsrael ile antlaşmasını sona erdirmiştir
Bir antlaşma çiğnendiğinde, yapılan ihlal ile antlaşmanın sona ermesi ayrı olaylardır. İsrael’in sürgünü ele alınırken, önce halkın hangi davranışının cezalandırıldığına ve Haşem’in bu ceza sırasında ne yapacağına bakılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Bir antlaşma çiğnendiğinde, yapılan ihlal ile antlaşmanın sona ermesi ayrı olaylardır. İsrael’in sürgünü ele alınırken, önce halkın hangi davranışının cezalandırıldığına ve Haşem’in bu ceza sırasında ne yapacağına bakılır.
İsrael’in Sinay antlaşmasını çiğnemesi ve ardından sürgüne gönderilmesi, bu Hristiyan yorumunda birbirine bağlanır. Bu yorumu savunan Hristiyanlar, sürgünü Tanrı’nın İsrael’le yaptığı antlaşmayı sona erdirdiğinin göstergesi sayarlar. Onlara göre yeni antlaşmada Yahudi halkının yerine İsa’ya inananlar seçilmiştir.
Tanah’ın Cevabı:
Haşem, İsrael’in antlaşmayı çiğneyip sürgüne düşeceğini önceden bildirir. Halk düşmanlarının ülkesindeyken onu yok etmeyeceğine ve onunla yaptığı antlaşmayı bozmayacağına söz verir (Vayikra 26:44–45). Bu güvence, Haşem’in emirlerini çiğnemiş, ülkesi yıkılmış ve sürgüne götürülmüş İsrael’e verilmiştir. Haşem’in de antlaşmayı bozduğu iddiasını, sürgün için verilen bu güvence doğrudan reddeder.
Antlaşma, İsrael’e nasıl yaşayacağını söyler. Halk emirleri çiğnediğinde nelerle karşılaşacağı da antlaşmada bildirilir. Savaş, kıtlık, yıkım ve sürgün, Vayikra 26’da bu itaatsizliğin cezalarıdır. Halk sürgüne gönderildiğinde, kendisine daha önce bildirilen ceza uygulanmış olur. Sürgünü antlaşmanın sona erdiğine kanıt saymak, antlaşmada yazılı bir cezayı antlaşmanın iptaliyle karıştırmaktır. Haşem, antlaşmada bildirdiği cezayı uygularken o halkı yok etmeyeceğine ilişkin sözünü korur.
Cezalandırılan halka dönüş yolu da açıktır. Halk kendi suçunu ve atalarının suçunu itiraf eder; Haşem, Avraam, Yitshak ve Yaakov ile yaptığı antlaşmayı hatırlar. Aynı bölümün sonunda Mısır’dan çıkardığı kuşakla kurduğu bağ da anılır (Vayikra 26:40–45). Antlaşmayı koruma sözü uzak geçmişteki atalarla sınırlı kalmaz; Mısır’dan çıkarılan halkı da kapsar. Sıkıntı içindeki İsrael Haşem’e dönüp O’nun sesini dinlediğinde, atalarıyla yapılan antlaşmanın unutulmayacağı güvencesi Devarim’de de vardır (Devarim 4:30–31).
Dönüş vaadi, cezalandırılan halkın kim olduğunu da gösterir. Dağılmış olan İsrael, dünyanın en uzak yerlerinden toplanır ve atalarının yaşadığı ülkeye getirilir. Haşem halkın yüreğini değiştirir; halk da O’nu bütün yüreğiyle sever ve Moşe’nin verdiği emirleri yeniden yerine getirir (Devarim 30:1–10). Sürgüne giden halk, tövbe edip ülkesine dönen ve Tora’yı yaşayan halkın kendisidir.
Yeruşalayim’e yöneltilen ağır suçlamaların içinde bile bu bağ korunur. Haşem, antlaşmayı bozan şehri yaptıklarından dolayı yargılarken ona “Gençlik günlerinde seninle yaptığım antlaşmayı hatırlayacağım ve seninle kalıcı bir antlaşma kuracağım” der (Yehezkel 16:59–60). Cezalandırılan Yeruşalayim’e, yine onunla kurulacak antlaşma vaat edilir. Yeşaya’da da Haşem, halkına bir an için yüz çevirdikten sonra onları büyük merhametle yeniden toplayacağını söyler. Dağlar yerinden oynasa ve tepeler sarsılsa bile Haşem’in sevgisi uzaklaşmayacak, barış antlaşması sarsılmayacaktır (Yeşaya 54:7–10). Böylece Yeruşalayim’in cezası da yeniden toplanması da aynı halka verilen sözün içinde kalır.
“Haşem seçtiği halkı reddetti” sözü, Yeremya’da bizzat karşı çıkılan bir iddiadır. Haşem’in seçtiği iki aileyi reddettiğini söyleyenler, O’nun halkını artık bir ulus saymayarak küçümserler. Buna karşı gündüz ile gecenin, gök ile yerin düzeni hatırlatılır: Bu düzen için verilen söz nasıl geçerliyse, Yaakov’un ve David’in soyuna verilen söz de geçerlidir. Haşem onları yeniden toplayacak ve onlara merhamet edecektir (Yeremya 33:23–26). İsrael soyunun ulus olarak kalacağı güvencesi, yeni antlaşmanın anlatıldığı bölümde de güneşin, ayın ve yıldızların düzenine bağlanır (Yeremya 31:34–36).
İsrael’in antlaşmayı çiğnemesi, sürgün cezasının nedenidir. Haşem’in İsrael’le yaptığı antlaşmayı sona erdirdiği iddiası ise yanlıştır. Antlaşmanın korunacağı sözünün verildiği yer, tam da İsrael’in cezasını çektiği düşman ülkesidir. Halkın yerine başkasının seçildiğini söylemek, sürgündekilere verilen dönüş sözünü de yok saymaktır.
İsrael’in sürgünü ihlalin cezasıdır. Haşem Vayikra’da tam da bu ceza sürerken antlaşmasını bozmayacağını söyler. Sürgünden antlaşmanın sona erdiği sonucunu çıkarmak, Haşem’in sözünü tersine çevirmektir.
Tanah kaynakları: Vayikra 26, özellikle 26:40–45 (26:31–45 özgün metin); Devarim 4:30–31 (özgün metin) ve 30:1–10; Yehezkel 16:59–60; Yeremya 33:23–26 ve 31:34–36; Yeşaya 54:7–10.
Yeremya 31 için İbranice metnin ayet numaraları kullanılmıştır. Yeni antlaşma bölümü 31:30–33, İsrael soyunun sürekliliği 31:34–36 içindedir; birçok Hristiyan çeviride bunlar sırasıyla 31:31–34 ve 31:35–37 olarak numaralandırılır.
5. İddia: Tanrı İsrael’i boşamış ve İsrael artık antlaşma halkı değildir
Peygamberler, İsrael’in Haşem’e bağlılığını evlilik diliyle de anlatır. Yeremya’da boşanma belgesi, putlara yönelen ve ülkesinden uzaklaştırılan İsrael için kullanılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Peygamberler, İsrael’in Haşem’e bağlılığını evlilik diliyle de anlatır. Yeremya’da boşanma belgesi, putlara yönelen ve ülkesinden uzaklaştırılan İsrael için kullanılır.
Bu yorumu benimseyen Hristiyanlar, Haşem’in İsrael’e boşanma belgesi vermesini Yahudi halkıyla bağını kesin olarak kestiğinin kanıtı sayarlar. Onlara göre İsrael artık antlaşma halkı değildir ve yerini başka bir topluluk almıştır.
Tanah’ın Cevabı:
Boşanma belgesi verildiği söylenen İsrael’e, aynı bölümde geri dönmesi emredilir. Yeremya 3:8’deki ayrılığın ardından 3:12’de “Geri dön, dönek İsrael” diye seslenilir. Halkın suçunu kabul etmesi istenir; Haşem’in öfkesini sonsuza dek sürdürmeyeceği ve dağılmış olanları Siyon’a getireceği bildirilir (Yeremya 3:8–14). Geri dönmesi istenen halk, boşanma belgesi verilen halkın kendisidir. Ayrılık ifadesinden ilişkinin bir daha kurulamayacağı sonucu çıkarıldığında, birkaç ayet sonra aynı halka verilen söz reddedilmiş olur.
Boşanma belgesinin kime verildiği de bölümün içinde açıkça belirtilmiştir. Kuzeydeki İsrael krallığının başına gelenler anlatılır; Yehuda ise bunları görmesine rağmen aynı sadakatsizliği sürdüren kardeşi olarak anılır. Ardından kuzeye yöneltilen çağrıda “Dönün, başkaldıran çocuklar” denir. Dönüşün sonunda Yehuda ile İsrael birlikte, atalarına verilmiş ülkeye gelecektir (Yeremya 3:12–18). İsrael adı burada başka bir topluluğa verilmez. Ayrılmış iki halk kesiminin, kendi atalarına verilmiş topraklarda yeniden birleşmesi vaat edilir.
Devarim’deki yeniden evlenme yasağı da bu dönüş vaadine karşı ileri sürülür. Yasağın uygulanması belirli şartlara bağlıdır. Hükümde önce boşanmış bir kadından söz edilir. Kadın başka bir erkekle evlenir, ardından ikinci evlilik de sona erer. Bundan sonra ilk kocasına dönmek istemesi ele alınır. Bu şartlarda ilk kocayla yeniden evlenilmesi yasaktır (Devarim 24:1–4). Yeremya 3:1’de bu durum hatırlatılarak İsrael’in başka ilahlara yönelmesinin ağırlığı gösterilir. Aynı bölümün 12. ve 14. ayetlerinde ise dönmesi emredilir. Evlilik benzetmesi, bu dönüş emrini iptal eden ayrı bir hukuk hükmüne çevrilemez. Üstelik aynı halka hem sadakatsiz eş hem de başkaldıran çocuklar diye seslenilmektedir. Eş benzetmesi, bağlılığın nasıl çiğnendiğini anlatır. Çocuk benzetmesi ise halkla süren bağı gösterir. Peygamber bu iki benzetmeyle İsrael’in durumunun farklı yönlerini anlatır.
Hoşea’da da ceza ile dönüş birbirini izler. Önce İsrael’e “Halkım değilsiniz” denir (Hoşea 1:9). Ardından, bu sözün söylendiği yerde onlara “Yaşayan Tanrı’nın çocukları” deneceği bildirilir. Vaadin kimlere verildiği hemen sonraki ayette açıklanır: Yehuda ve İsrael birlikte toplanacak, kendilerine tek bir önder atayacaktır (Hoşea 2:1–2). Daha sonra “Halkım değilsin dediğime, ‘Sen benim halkımsın’ diyeceğim” denir (2:25). Önceki reddedilişin ardından gelen kabul, adı değiştirilen başka bir topluluğa aktarılmamıştır; her iki sözün muhatabı İsrael’dir.
Bu dönüşün sonunda nasıl bir bağ kurulacağı da açıklanır: “Seni kendime sonsuza dek nişanlayacağım.” Bağın doğruluk, adalet, sevgi, merhamet ve sadakatle kurulacağı söylenir (Hoşea 2:21–22). Dönüşten önce uzun bir bekleyiş vardır. İsrael uzun süre kralsız ve yöneticisiz kalacak, ardından Haşem’i ve David soyundan kralını arayacaktır (Hoşea 3:4–5). Bu nedenle krallığın bulunmadığı süre, İsrael’e verilen sözün sona erdiğini göstermez.
Yeşaya 50:1’de ise “Annenizin boşanma belgesi nerede?” diye sorulur; halkın günahları yüzünden satıldığı ve annesinin suçları yüzünden uzaklaştırıldığı söylenir (Yeşaya 50:1). Burada da sürgün, işlenen suçlarla ilişkilendirilmiştir. Yeşaya 54:7–10, halkın bu uzaklaştırılmadan sonra neler yaşayacağını anlatır: Kısa süreli terk edişin ardından büyük merhametle toplama, bir anlık öfkenin ardından kalıcı sevgi vardır. Dağlar yerinden oynasa bile Haşem’in sevgisinin uzaklaşmayacağı ve barış antlaşmasının sarsılmayacağı bildirilir (Yeşaya 54:7–10). Böylece cezanın ardından aynı halka yeniden toplanma ve kalıcı sevgi sözü verilir.
Antlaşmanın yalnız gelecekte yeniden kurulacağı, sürgün boyunca ise tamamen ortadan kalktığı da söylenemez. Tora bu dönemi doğrudan ele alır. Vayikra 26’da şehirlerin yıkılması ve halkın düşman ülkelerine dağılması anlatıldıktan sonra, tam da o ülkelerde bulundukları sırada İsrael’in antlaşmayı bozacak biçimde reddedilmeyeceği bildirilir. Haşem, onların atalarıyla yaptığı antlaşmayı hatırlayacağını söyler (Vayikra 26:44–45). Bu söz, halk sürgündeyken ve dönüş henüz gerçekleşmemişken de geçerlidir. Ülkeden uzaklaştırılmak, antlaşmanın dışında bırakılmak anlamına gelmez.
Yeremya’da bu süreklilik, gündüzü ve geceyi düzenleyen güneş, ay ve yıldızlarla anlatılır. Bu düzen Haşem’in önünden kalkarsa İsrael soyunun da O’nun önünde bir halk olmaktan çıkacağı söylenir. Ardından göklerin ölçülmesi ve yeryüzünün temellerinin araştırılması şartına bağlanarak, İsrael soyunun bütün yaptıkları yüzünden bütünüyle reddedilmeyeceği bildirilir (Yeremya 31:34–36). Suç, ceza ve sürgün açıkça anlatılmıştır; bunların hiçbiri antlaşma halkının başka bir toplulukla değiştirildiği anlamına getirilmemiştir. İsrael’in yerini başka bir halkın aldığı iddiası, hem sürgünde korunan antlaşmayla hem de aynı halka verilmiş dönüş sözüyle çelişmektedir.
Boşanma belgesinden çıkarılan kesin ret sonucu, belgenin anıldığı bölümdeki geri dönme çağrısıyla ve sürgünde antlaşmanın korunacağına dair sözle çelişir. Haşem’in geri çağırdığı halk, uzaklaştırdığı İsrael’dir.
Tanah kaynakları: Yeremya 3:1–18; Hoşea 1:9, 2:1–2, 2:19–25, 3:4–5; Yeşaya 50:1 ve 54:7–10; Devarim 24:1–4, özgün metin; Vayikra 26:44–45; Yeremya 31:34–36. İbranice bölümleme kullanılmıştır: Hoşea 2:1–2, birçok Hristiyan çeviride 1:10–11; 2:21–22, 2:19–20; 2:25 ise 2:23’tür. Yeremya 31:34–36, aynı çevirilerde 31:35–37 olarak numaralandırılır.
Metindeki ek kaynak bağlantıları · https://www.sefaria.org/Isaiah.54.7-10.
90. İddia: Maşiah kehanetlerinin koşullu olması Tanrı’nın sözünü başarısız hale getirir
Bir peygamberin felaket uyarısı, insanlara davranışlarını değiştirme fırsatı verebilir. Uyarılan insanlar kötülükten döner ve felaket gerçekleşmezse, uyarı amacına ulaşmış olur. Peygamberin verdiği kesin bir vaatte ise neyin gerçekleşeceği, vaadin kendi sözleriyle belirlenir.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Bir peygamberin felaket uyarısı, insanlara davranışlarını değiştirme fırsatı verebilir. Uyarılan insanlar kötülükten döner ve felaket gerçekleşmezse, uyarı amacına ulaşmış olur. Peygamberin verdiği kesin bir vaatte ise neyin gerçekleşeceği, vaadin kendi sözleriyle belirlenir.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Maşiah’ın, yani Mesih’in nasıl geleceği İsrael’in davranışına bağlı olursa peygamberlerin anlattığı iki geliş biçiminden birinin hiç gerçekleşmeyeceğini söylerler. Haşem’in sözünün boşa çıkamayacağını gerekçe göstererek ikisinin de gerçekleşmesi gerektiğini savunurlar. Onlara göre İsa önce alçakgönüllü biçimde geldi. İsrael onu reddedince Daniel’de vaat edilen görkemli egemenlik ertelendi ve İsa’nın ikinci gelişine kaldı.
Tanah’ın Cevabı:
Yona, Ninova halkına kırk gün sonra kentin yıkılacağını duyurdu. Halk kötü yolundan döndü. Haşem halkın yaptıklarını gördü ve önceden bildirdiği yıkımı gerçekleştirmedi. Yona’nın kendisi, bu sonucun mümkün olduğunu baştan bildiğini söyler. Haşem merhametlidir ve felaketten vazgeçebilir. Kitap, kırk günlük uyarının daha sonraki bir tarihe taşındığını söylemez. O felaket gerçekleşmedi, çünkü uyarılan halk davranışını değiştirdi. Ninova’nın başka bir çağda yıkılması da kırk günlük uyarıyı yerine getirmiş olmaz. (Yona 3:4–10, 4:2)
Yeremya’da, elindeki kap bozulan bir çömlekçi görülür. Çömlekçi aynı kilden başka bir kap yapar. Haşem bu görüntüyü bir halka verilecek hükme bağlar. Bir ulusa yıkım bildirildiğinde, o ulus kötülüğünden dönerse Haşem felaketten vazgeçer. Bir ulusa iyilik bildirildiğinde de o ulus kötülüğe yönelip Haşem’i dinlemezse iyilik geri alınabilir. Bu yüzden Yehuda ve Yeruşalayim halkı, tam da felaket uyarısı verilirken davranışını düzeltmeye çağrılır. Uyarı, insanlara kurtulmak için neyi değiştirebileceklerini gösterir. Haşem’in sözü, halk yönünü değiştirdiğinde uygulanacak hükmü de kapsar. (Yeremya 18:1–11, 18:7–10)
Yehezkel aynı ayrımı tek bir insanın hayatında gösterir. Kötülük yapan birine öleceği bildirilse bile kötülükten döner ve çaldığını geri verirse yaşayacağı söylenir. Doğru bir insan haksızlığa döndüğünde ise geçmişteki doğruluğu onu korumaz. Devarim’de, Haşem’in adına konuştuğu halde sözü gerçekleşmeyen peygamber için bir ölçü konur. Yona’nın uyarısı bu ölçüye aykırı düşmez. Ninova’nın başına geleni değerlendirirken, Haşem’in Yeremya’da açıkladığı hüküm de hesaba katılır. Tehilim’in, Haşem’in sözünün sonsuza dek durduğunu söylemesi de o sözdeki şartı kaldırmaz. Rambam, peygamberin doğruluğunu sınarken felaket haberleriyle peygamber aracılığıyla bildirilen iyilik sözleri arasında ayrıca ayrım yapar: gerçekleşmeyen bir felaket uyarısı peygamberi yalancı yapmaz; bildirilen iyilik gerçekleşmezse gerçekleşmeyen bu vaat, peygamberlik iddiasını değerlendirmek için bir ölçü olur. (Yehezkel 18:21–24, 33:14–16, Devarim 18:20–22, Tehilim 119:89, 119:140)
Ninova halkının yaptığı değişiklik, Yona 3:8’de kötü yoldan ve şiddetten dönmek diye adlandırılır. Birkaç ayet sonra Haşem’in onları bu davranışları üzerinden değerlendirdiği belirtilir. Yehezkel’de de kötü kişi çaldığını iade edip adaletle yaşamaya başladığında önceki hüküm değişir. İki durumda da uyarı, kişiye ya da şehre yönünü değiştirme fırsatı verir. Yeremya 18:7–10’da Haşem’in açıkça bildirdiği düzen budur. (Yeremya 18:7–10).
Rambam, Mişna Yorumu’na Giriş’te peygambere kendisi için verilen iyilik sözüyle, onun insanlara şart belirtilmeden duyurduğu iyilik haberini de ayırır. Yaakov’un kendisine verilen güvenceye rağmen günahtan çekinmesi peygambere kendi hayatı için verilen güvenceye örnektir. Peygamberin halka ilettiği kesin iyilik haberi ise peygamberin sınanmasında kullanılır. Mişna Yorumu’na Giriş; Mişne Tora, Yesode HaTora 10:4
Tapınak konusunda bu ayrım peygamberliğin kendi cümlesinde görülür. Zekeriya, uzaktakilerin Haşem’in Tapınağının yapımına katılacağını söyledikten sonra halkın Haşem’in sesini dikkatle dinlemesi şartını koyar. Vayikra ise İsrael’in düşmanlarının ülkesinde bile bütünüyle yok edilmeyeceğini ve Haşem’in onlarla yaptığı antlaşmayı bozmayacağını bildirir. Yeremya da İsrael’in ulus olarak devamını güneşin, ayın ve yıldızların düzenine bağlar. Aynı halkın bir iyiliğe kavuşması itaate bağlanabilirken antlaşmasının sürmesi güvence altına alınabilir. Tapınağın yıkımını Sinay antlaşmasının sonu saymak bu güvenceye aykırıdır. (Zekeriya 6:15, Vayikra 26:44–45, Yeremya 31:35–37)
İki geliş savı, Sanhedrin 98a’daki bir açıklamaya da dayanır. Orada Yeşaya’nın kurtuluş için kullandığı “vaktinde” ve “onu hızlandıracağım” sözleri, halkın durumuna bağlı iki ihtimal olarak ele alınır. Aynı anlayış, Daniel’in bulutları ile Zekeriya’nın eşek üzerindeki kralına uygulanır. Halkın durumuna göre iki ihtimalden biri gerçekleşecekse, bu iki ihtimalin ayrı tarihlerde birer kez yaşanması gerekmez. Üstelik açıklama, İsrael’in durumunu İsa’nın çarmıha gerilmesine bağlamaz. O bağı kurmak için daha baştan İsa’nın Maşiah olduğu kabul edilmelidir. Ardından aynı varsayım, onun ikinci gelişine kanıt olarak kullanılır. (Yeşaya 60:22, Daniel 7:13–14, Zekeriya 9:9–10)
Ninova bir felaket uyarısı aldı ve halkın dönüşüyle o uyarı amacına ulaştı. Daniel ise gelecekteki bir egemenliği görür. Daniel’de bulutlarla gelen kişi gökteki yargıcın huzuruna çıkarılır ve egemenlik alır. Zekeriya’daki alçakgönüllü kral uluslara barış duyurur. Dünya barışı ve David’in krallığı gerçekleşmediğinde bunları ikinci gelişe bırakmak, İsa’nın Maşiah olduğunu kanıtlamaz. Haşem’in sözünü olduğu gibi kabul etmek, uyarının şartını da kesin vaadin ölçüsünü de korumayı gerektirir.
Tanah kaynakları · Yona 3:4–10 · Yeremya 18:7–10 · Vayikra 26:44–45 (Sefaria).
