21 iddia Tüm iddialar Yeşaya 53 dosyası
1. İddia: Yeni bir antlaşmadan söz edilmesi, Sinay antlaşmasının yetersiz olduğunu gösterir
Sinay’da Haşem ile İsrael arasında bir antlaşma kuruldu. Haşem’in verdiği Tora, halkın bu antlaşma içinde nasıl yaşayacağını belirledi. İsrael bu bağlılığı sürdürmeyince Yeremya, İsrael ve Yehuda ile yeni bir antlaşma yapılacağını bildirdi.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Sinay’da Haşem ile İsrael arasında bir antlaşma kuruldu. Haşem’in verdiği Tora, halkın bu antlaşma içinde nasıl yaşayacağını belirledi. İsrael bu bağlılığı sürdürmeyince Yeremya, İsrael ve Yehuda ile yeni bir antlaşma yapılacağını bildirdi.
Bu yorumu benimseyen Hristiyanlar, Yeremya 31’de yeni bir antlaşma vaat edilmesinden Sinay’da verilen Tora’nın geçici bir görevi olduğu sonucunu çıkarırlar. Tora’nın Haşem (Tanrı) tarafından verildiğini, doğru ve kutsal olduğunu kabul ederler. Onlara göre İsa Tora’yı tamamlamış, ölümüyle yeni antlaşmayı başlatmış ve Moşe’nin Tora’sının Sinay antlaşmasından doğan bağlayıcılığı sona ermiştir. Bu görüşte ahlaki emirler sürer. Şabat, bayramlar, kohenlik görevi ve kurbanlar ise İsa’da asıl anlamlarına ulaşır. Kohenler, Tapınakta kutsal hizmeti yerine getiren görevlilerdir. Yeni antlaşmanın bütün sonuçlarının gelecekte ortaya çıkması beklenir.
Tanah’ın Cevabı:
Yeni antlaşma, geçmişte ikiye ayrılan halkın iki kesimi olan İsrael Evi ve Yehuda Evi ile yapılacaktır. Bu antlaşmada Haşem’in Tora’sı halkın yüreğine yerleşecektir: “Tora’mı onların içine yerleştireceğim ve yüreklerine yazacağım” (Yeremya 31:30–33). İnsan bir buyruğu bildiği halde ona karşı gelebilir. Buyruk yüreğine yerleştiğinde hayatını ona göre düzenler. Yeni antlaşmada insanlar Tora’ya içten ve kalıcı biçimde bağlanacaktır. Önceki antlaşmada halk emirleri biliyor, ama onlara her zaman uymuyordu. Yeni antlaşmada ise Haşem’in emirleriyle halkın yaşadığı hayat arasındaki bu kopuş giderilecektir.
Mısır’dan çıkarılan atalar antlaşmayı çiğnemişti. Sinay’da verilen hükümler doğru, buyruklar iyiydi. Buna rağmen halk, Tora’ya dönmesi için yapılan uyarılara direnmişti (Nehemya 9:13–14, 29). Ülkenin uğradığı felaketin nedeni de halkın önüne konulan Tora’nın terk edilmesi ve Haşem’in sesinin dinlenmemesiydi (Yeremya 9:12–13). İtaatsizliğin ardından halk sürgüne gönderildi. Haşem, düşmanlarının ülkesindeki İsrael’i bütünüyle reddetmeyeceğine, antlaşmasını bozmayacağına ve Mısır’dan çıkardığı atalarla yaptığı antlaşmayı hatırlayacağına söz vermişti (Vayikra 26:44–45).
Haşem’e dönüşe bağışlanma da eşlik eder. İstemeden işlediği günah için sunu getiren kişi bağışlanır (Vayikra 4:27–31). Kötü kişinin yolunu, haksız kişinin düşüncelerini bırakıp Haşem’e dönmesi istenir; O bolca bağışlayacaktır (Yeşaya 55:6–7). Yeremya 31:33’te de Haşem, “Suçlarını bağışlayacağım ve günahlarını bir daha anmayacağım” der. Hristiyan iddiasında geçmişteki bağışlanmaların bile İsa’nın ölümüne ve dökülen kanına bağlı olduğu söylenir. Böylece Hristiyan öğretisinden alınan ve ayetlerde bulunmayan bir koşul, bütün bu bağışlanma vaatlerine eklenir.
Yehuda’nın günahı yüreğine kazınmıştı; gelecekte aynı yüreğe Haşem’in Tora’sı yazılacaktır (Yeremya 17:1). Buyrukların yürekte tutulması daha önce de istenmişti. Devarim 6:6’da o gün verilen sözlerin yürekte olması emredilir; Yeşaya 51:7’de Tora’yı yüreğinde taşıyan halka seslenilir. Yeni antlaşmada bu bağlılık bütün halka yerleşecek ve kalıcı olacaktır. Haşem, kendisinden ayrılmamalarını sağlayan saygıyı yüreklerine koyacaktır (Yeremya 32:37–40). Yeremya 31:33’teki “Küçüklerinden büyüklerine kadar hepsi Beni tanıyacak” sözü bütün antlaşma halkını kapsar. Artık kardeşini Haşem’i tanımaya çağırması gereken bir kesim kalmayacaktır. Yehezkel 44:23’te ise kutsal hizmetle görevli kohenler, kutsal ile sıradanın, temiz ile kirlinin ayırt edilmesini öğretir. İnsan Haşem’i tanıyıp O’na bağlı yaşayabilir ve aynı zamanda bu ayrıntıları öğrenebilir.
Moşe, sürgünden dönecek halkın nasıl yaşayacağını da anlatmıştır. Devarim 30:1–14’te İsrael dağıldığı ülkelerden toplanır ve atalarının ülkesine getirilir. Haşem, halkın ve çocuklarının yüreğini sünnet ederek kendisini bütün yürekleriyle sevmelerini sağlayacaktır. Sevgiyi engelleyen iç direnç giderildiğinde halk yeniden itaat edecektir: “Yeniden Haşem’in sesini dinleyecek ve bugün sana buyurduğum O’nun bütün mitsvalarını yerine getireceksin.” (Devarim 30:8). Tora’da yerine getirilmesi istenen buyruğa mitsva denir. “Bugün sana buyurduğum” diyen Moşe’dir; gelecekte yapılacak olanlar, onun o gün verdiği emirlerdir. Birkaç ayet sonra bunlar “bu Tora kitabında yazılı” emirler ve hükümler olarak yeniden belirtilir (Devarim 30:10).
Bir emri yerine getirmek, onun istediği davranışı yapmaktır. Şabat buyruğu insana Haşem’e güvenmeyi öğretebilir. Fakat Haşem’e güvenmek, belirlenmiş günde Şabatı koruma emrinin yerine geçmez. Emrin öğrettiği düşünce ile istediği davranış birlikte bulunur.
Hristiyan iddiasında, Tora’nın İsa aracılığıyla bir ahlaki rehber olarak okunması eski emirleri yerine getirmek sayılır. Bu iddia, emrin anlamını benimsemekle emri uygulamayı birbirine karıştırır. Şabatı koruma yükümlülüğünün İsa’nın gelişiyle sona erdiği söylenirse, artık o günün korunması emredilmiyor demektir. Moşe ise yüreği değişen halkın yapacağı şeyleri belirli bir kitaba, o gün kendilerine verdiği emirlere bağlamıştır.
Bu emirleri yerine getirme sorumluluğu çocuklara ve sonraki kuşaklara da geçer. Devarim 29:28’de gizli şeyler Haşem’e, açıklanmış olanlar ise Tora’nın bütün sözlerini yerine getirmek üzere İsrael’e ve çocuklarına sonsuza kadar aittir. Şabat da İsrael oğullarının kuşakları boyunca koruyacakları kalıcı antlaşma ve Haşem ile aralarındaki kalıcı işarettir (Şemot 31:16–17). Halktan, emirleri ekleme veya eksiltme yapmadan koruması istenir (Devarim 4:2). Şabatın görevinin bittiğini söylemek, sonraki kuşaklara açıkça verilen koruma emrini geçersiz saymaktır.
Yehezkel, Haşem’in sözünü dinlemeye direnen insanın nasıl değişeceğini anlatır. Taşlaşmış yürek çıkarılacak, yerine canlı ve karşılık verebilen bir yürek verilecektir. Uluslar arasına dağılmış İsrael kendi ülkesine getirilecek; Haşem’in ruhu halkın içine konulacak ve halk O’nun hükümlerinde yürüyüp kurallarını koruyacaktır (Yehezkel 36:24–28). Aynı kitaptaki “hükümlerim” ve “kurallarım” sözleri, Mısır’dan çıkan halka verilen emirler için de kullanılır; Şabatlar da bunlarla birlikte anılır (Yehezkel 20:10–13). Geçmişte bu buyrukları çiğnemiş olan insanlar, yeniden birleşmiş bir halk olarak yaşayacaktır. Yehuda ile Yosef’in temsil ettiği İsrael kendi ülkesinde, David soyundan hükümdarın yönetimi altında toplanacak; Haşem’in hükümlerine uyacak ve kurallarını uygulayacaktır. Kendileriyle kalıcı bir barış antlaşması yapılacak, kutsal yer halkın ortasında bulunacaktır (Yehezkel 37:15–28).
Ülkeye dönecek olanlar, yeni antlaşmanın tarafları olan İsrael ve Yehuda’dır. Yeremya 31:34–36’de İsrael’in ulus olarak varlığını sürdürmesi güneşin, ayın ve yıldızların düzenine bağlanır. Hemen ardından Yeruşalayim’in yeniden kuruluşu, belirli yerlerin adlarıyla anlatılır. Yeremya 32:37–40’ta Haşem, aynı halkı sürgünden toplayıp kendi ülkesine getireceğini söyler. Kendisinden ayrılmasınlar diye yüreklerine Kendisine karşı saygı yerleştirecektir. İsrael’in yerine başka bir topluluğu koymak, antlaşmanın taraflarını değiştirir. Peygamberlerin sözünü ettiği İsrael, ülkeye döndüğünde Moşe’nin emirlerini uygulayacaktır. İsrael’in dönüşünü kabul edip dönen halkın Tora’ya karşı yükümlülüğünü kaldırmak, aynı vaadin bir bölümünü alıp diğerini reddetmektir.
İsrael’le birlikte başka uluslardan insanlar da Haşem’e yönelecektir. Haşem’i seven, Şabatı koruyan ve antlaşmasına tutunan yabancılar kutsal dağa getirilecek, sunuları kabul edilecektir; Haşem’in evi bütün halklar için dua evidir (Yeşaya 56:6–8). Ulusların katılımıyla İsrael’in varlığı ve Şabatı koruma yükümlülüğü birlikte sürer. İnsanların Haşem’e bağlanarak birleşmesi, Tora’nın öğrettiği ibadet içinde gerçekleşir.
Tapınakta Tsadok soyundan kohenler kutsal yerde yağ ve kan sunacak, kutsal ile sıradanı, temiz ile kirliyi ayırmayı öğretecek, bayramlarla Şabatları koruyacaktır (Yehezkel 44:15–24). Yeni aylarda, Şabatlarda ve bayramlarda sunular getirilecek; Pesah kutlanacak ve yedi gün mayasız ekmek yenilecektir (Yehezkel 45:15–25). Uluslardan sağ kalanlar da her yıl Yeruşalayim’e Sukkot, yani Çardaklar Bayramı için çıkacak; gelmeyenler cezalandırılacaktır (Zekeriya 14:16–19). Sevgi ve adaletle birlikte, belirli kişilerin belirli günlerde yapacağı bu ibadetler de korunur. Şabatın, bayramların ve kurbanların İsa’yla birlikte görevini tamamladığı iddiası, peygamberlerin gelecekte yapılacağını söylediği ibadetleri sona ermiş sayar. Bu iddia Tanah’ın açık hükmüne aykırıdır.
Tapınaktaki hizmet yeniden başladığında, onu yerine getirecek kişilerin de arındırılacağı vaat edilmiştir. Malaki 3:3–4’te Levi oğulları arıtılır ve yeniden doğrulukla sunu getirir; Yehuda ile Yeruşalayim’in sunuları eski günlerde olduğu gibi hoş karşılanır. Kitabın sonundaki çağrı bütün İsrael’e yöneliktir: “Kulum Moşe’nin Tora’sını, Horev’de bütün İsrael için ona buyurduğum hükümleri ve kuralları hatırlayın.” Ardından Haşem’in büyük gününden önce Eliyahu’nun gönderilmesi gelir (Malaki 3:22–23). Halk o güne hazırlanırken Moşe’nin Tora’sını hatırlayacak, arıtılan kohenler sunularını doğru biçimde getirecektir.
Tapınağın planı ve hükümleri, halk yaptıklarından utanınca kendilerine gösterilecektir. Yehezkel 43:11’de halk yaptıklarından utanırsa yapının biçimi ve hükümleri kendilerine açıklanacak, bunları koruyup uygulamaları istenecektir. Buna göre peygamberin yapıyı ve hükümlerini açıklaması, halkın yaptıklarından utanmasına bağlıdır. Tapınağı geçmişte gerçekleşmemiş bir koşula bağlı sayan Hristiyan yorumunda, gelecekteki bütün kutsal hizmet de kaldırılır. Oysa Yehezkel 37’de kutsal yerin halkın ortasındaki kalıcılığı, David yönetimi ve barış antlaşmasıyla birlikte ayrıca vaat edilmiştir. Haşem’in yeni yürek vereceği halk, O’nun hükümlerini yapabilecek duruma gelecektir; pişmanlık ve itaat, vaat edilen dönüşün içindedir.
Bu ibadetlerin İsa’da sembolik olarak sürdüğü ileri sürülür. Oysa peygamberlikte krallıkla kohenlik ayrı soylara ve ayrı görevlere bağlanır. Yeremya 33:17–22’de David soyundan bir yönetici, Levi soyundan da yakmalık sunu, tahıl sunusu ve kurban getirenler bulunacaktır. Onlara verilen sözün kalıcılığı gündüz ve gecenin düzenine bağlanır. Levi soyundan kohenlerin sunu getirmesi ile İsa’nın kurban sayılması farklı olaylardır. Peygamberin anlattığı kişileri ve görevleri İsa’yla özdeşleştiren yorum, İsa hakkındaki öğretiyi önce doğru kabul eder; sonra da bu kabulle yorumladığı ayeti aynı öğretinin kanıtı olarak sunar.
Levi soyunun bu görevi, kendilerine verilen antlaşmaya da dayanır. Pinhas’a ve ondan sonra gelen soyuna kalıcı kohenlik antlaşması verilmiştir (Bamidbar 25:10–13). Tehilim 110:4’te Malkitsedek’le ilişkilendirilen kalıcı kohenlik sözü, başka bir soyun görevini kaldırmaz. Bir kişiye kohenlik verilmesi, Pinhas’ın soyuyla yapılan antlaşmanın sona erdiği anlamına gelmez. Ayette bu antlaşmanın sona erdiği söylenmemiştir. Yeremya ve Yehezkel’de Levi soyundan gelenler gelecekteki hizmetlerini kendi adlarıyla sürdürür.
Gerçek kurbanların gelecekte yeniden sunulacağını kabul eden Hristiyan yorumunda ise bunlar İsa’nın ölümünü anma törenleri veya kutsal yeri arındıran uygulamalar sayılır. Yehezkel 45:15–20’de kefaret sağlama ve kutsal yerin arındırılması vardır. Kefaret burada kutsal yerin arındırılmasını da kapsar; her sunuda aynı tür kişisel günah bağışlanması kastedilmez. Peygamberin saydığı amaçlar arasında İsa’nın ölümünü anmak yoktur. Bu amaç, Hristiyan öğretisinden alınarak metne eklenir.
Bu ibadetlerin gelecekte başka bir antlaşmanın hükümleri olarak döneceği de ileri sürülür. Fakat Devarim 30 onları Moşe’nin emirlerine bağlar: Yüreği değişen halk, Moşe’nin verdiği ve Tora kitabında yazılı olan emirleri yerine getirecektir.
Gelecekte nelerin değişeceği de açıkça söylenmiştir. Antlaşma sandığı artık anılmayacak, hatırlanmayacak ve yeniden yapılmayacaktır. Yeruşalayim Haşem’in tahtı diye adlandırılacak, uluslar oraya toplanacak, İsrael ile Yehuda birlikte ülkeye dönecektir (Yeremya 3:16–18). Sandığın artık yapılmamasıyla Tora’nın yüreklere yazılması aynı peygamberin vaatleridir. Sandık hakkında söylenenleri bütün emirlerin kaldırılacağı şeklinde yorumlamak, peygamberin sözünü ettiği değişimi başka bir şeye dönüştürür.
Hristiyan iddiasında yeni antlaşma İsa’nın ölümüyle başlamış, bütün sonuçlarının gerçekleşmesi ise geleceğe bırakılmıştır. Bir vaadin başlaması ile bütün sonuçlarının gerçekleşmesi farklı zamanlarda olabilir. Ancak Yeremya, yeni antlaşmanın İsa’nın ölümüyle başladığını söylemez. Vaatlerin tamamlanacağı gün gelecekte olsa da o gün halkın yerine getireceği emirler değişmez. Moşe’nin emirlerinin yapılacağı, yeni yürek verilen halkın bu hükümlere göre yaşayacağı vaat edilmiştir. Araya Tora’yı uygulama yükümlülüğünün sona erdiği bir dönem koymak, Yeremya’nın sözlerine ayrıca eklenen bir iddiadır. Tanah, Moşe’nin emirlerinin yerine getirileceğini vaat ederken bu emirlerin görevinin bittiğini söyleyen Hristiyan iddiası, yeni antlaşmanın vaadini tersine çevirir.
Yeremya’nın tarif ettiği yenilik, dışarıdan verilen Tora’nın halkın yüreğine yerleşmesidir. Halk ve Tora aynı kalırken bağlılığın değişmesi, Sinay’da verilen Tora’nın yetersizliğine kanıt sayılamaz. İsa’nın ölümüyle Tora’nın görevinin bittiği iddiası, vaadin tarif ettiği yeniliğin yerine başka bir sonuç koyar.
Tora kaynakları (ToraOku): Şemot 31:16–17; Vayikra 4:27–31; Vayikra 26:44–45; Bamidbar 25:10–13; Devarim 4:2; Devarim 6:6; Devarim 29:28; Devarim 30:1–14.
Diğer Tanah kaynakları (Sefaria): Yeremya 31:30–39; Yeremya 9:12–13; Yeremya 17:1; Yeremya 3:16–18; Yeremya 32:37–40; Yeremya 33:17–26; Yehezkel 20:10–13; Yehezkel 36:24–28; Yehezkel 37:15–28; Yehezkel 43:7–12; Yehezkel 44:15–24; Yehezkel 45:15–25; Malaki 3:3–4; Malaki 3:22–23; Yeşaya 51:7; Yeşaya 55:6–7; Yeşaya 56:6–8; Zekeriya 14:16–19; Tehilim 110:4; Nehemya 9:13–14, 29.
Yeremya 31 için İbranice metnin ayet numaraları kullanılmıştır. Yeni antlaşma bölümü 31:30–33, İsrael soyunun sürekliliği 31:34–36 içindedir; birçok Hristiyan çeviride bunlar sırasıyla 31:31–34 ve 31:35–37 olarak numaralandırılır.
41. İddia: Tehilim 40 kusursuz Maşiah’ın konuşmasıdır
Tehilim 40, bir sıkıntıdan kurtulan insanın şükrüyle başlar. Konuşan kişi Haşem’in isteğini yerine getirme arzusunu dile getirir, sonra yeniden yardım ister. Kimin konuştuğunu anlamak için mezmurun bu bölümlerini birlikte okumak gerekir.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Tehilim 40, bir sıkıntıdan kurtulan insanın şükrüyle başlar. Konuşan kişi Haşem’in isteğini yerine getirme arzusunu dile getirir, sonra yeniden yardım ister. Kimin konuştuğunu anlamak için mezmurun bu bölümlerini birlikte okumak gerekir.
Tehilim 40’ı İsa’ya bağlayan Hristiyanlar, mezmurda konuşan kişinin kusursuz Maşiah, yani Mesih olduğunu söylerler. Onlara göre İsa, Haşem’in isteğini yapmak için geldi ve kendisi için hazırlanan bedeni insanların günahları uğruna sundu. Hayvan kurbanlarını bu son kurbana hazırlık sayarlar. İsa gelince o kurbanların görevinin tamamlandığını savunurlar. David’in sözlerinin kendi yaşadıklarından doğmuş olabileceğini de kabul ederler, ancak bu sözlerin asıl ve eksiksiz karşılığını İsa’da bulduğunu söylerler.
Tanah’ın Cevabı:
Tehilim 40’ın başlığı mezmuru David’e bağlar. David, Haşem’in kendisini ağır bir sıkıntıdan kurtardığını anlatır. Ardından O’nun isteğini yapmaktan hoşlandığını, Tora’nın içinde olduğunu söyler. Aynı mezmurun ilerleyen bölümünde ise kendi suçlarından söz ederek yeniden yardım ister. Bu sözler, sıkıntı yaşayan, Haşem’e bağlanan ve kendi hatalarıyla yüzleşen bir insanın duasıdır.
David, Haşem’in onu bir çukurdan ve balçıktan çıkardığını, ayaklarını kayanın üzerine koyduğunu ve ağzına yeni bir şarkı verdiğini söyler. Bu kurtuluştan sonra şöyle konuşur: “Kurban ve sunu istemedin; bana kulaklar açtın; yakmalık sunu ve günah sunusu talep etmedin.” Sonra ekler: “İşte geldim... Tanrım, isteğini yerine getirmekten hoşnutum; Tora’n içimdedir.” David’in karşılığı, Haşem’in sözünü dinlemek ve O’nun isteğini yerine getirmektir. Tehilim 40:1–9
Menahem ben Saruk, Mahberet adlı eserinde kulakların açılmasını Tanrı’nın sözlerini işitmek ve yerine getirmekle ilişkilendirir. Ona göre “İşte geldim” diyen kişi, kitapta yazılı olanı yapmaya hazır olduğunu söyler.
Ohr HaMeir ise Raşi’nin kulakları Tora sözlerini işitmekle ilişkilendiren açıklamasını aktarır; ardından insanın günlük konuşmalarda bile kendisine yol gösterecek bir öğüt duyabilmesini anlatır. Mahberet, zevah; Ohr HaMeir
Şemuel’in Kral Şaul’a söylediği söz, itaat ile kurban arasındaki ilişkiyi açıklar. Şaul, Haşem’in emrine aykırı olarak sağ bırakılan hayvanları kurban etmekten söz eder. Şemuel ona, “Söz dinlemek kurbandan iyidir” der. Kurban sunmak, çiğnenen buyruğun yerine geçmez. Şemuel Alef 15:20–23
Tehilim 51’de de benzer bir anlatım vardır. David önce kırılmış ve pişmanlık duyan yüreğin değerinden söz eder. Ardından Haşem’in doğru sunulmuş kurbanlardan hoşnut olacağını ve sunağa boğalar getirileceğini söyler. İki ifade aynı duada yer alır: İnsan Haşem’e döner ve O’nun buyurduğu hizmeti yerine getirir. Tehilim 51:18–21
Tehilim 40’taki “Kitap tomarında benim hakkımda yazılmıştır” sözü de hemen ardından gelen Tora bağlılığıyla birlikte durur. Tora, kraldan kendisi için bir nüsha yazmasını, onu her gün okumasını ve emirlerini uygulamasını ister. Mezmur, tomarın hangi bölümünden söz ettiğini belirtmez; konuşan kişinin Tora’yı yerine getirme isteğini açıkça söyler. Yeremya da İsrael’e verilecek antlaşmada Tora’nın halkın içine konacağını ve yüreğine yazılacağını bildirir. Devarim 17:18–20; Yeremya 31:33
Yahudi kaynaklarında David’in bu sözleri farklı yönlerden ele alınır. Menorat HaMaor, “İsteğini yapmaktan hoşnutum” sözünü mitsvaları Tanrı’nın isteğini yerine getirme niyetiyle yapmak için kullanır. Pesikta de-Rav Kahana ise “Tora’n içimdedir” sözünü David’in yiyeceğinden gerekli payları ayırmasına bağlar. Şem HaGedolim de başka bir yorumda kitap tomarını David’in Mezmurlarıyla ilişkilendirir. Menorat HaMaor; Pesikta de-Rav Kahana 10:2; Şem HaGedolim
Hristiyan yorumunda kulakların açılması, Şemot’ta efendisinin yanında kalmayı seçen kölenin kulağının delinmesiyle de ilişkilendirilir. İki ayette kulak ve bağlılık vardır; kullanılan fiiller ise farklıdır. Mezmurdaki כָּרִיתָ (karita) “kazdın” veya “açtın” anlamına gelir. Kölenin kulağını delmek için Şemot’ta וְרָצַע (ve-ratsa) kullanılır. Köle, efendisini ve ailesini sevdiği için onun yanında yaşamayı ve çalışmayı seçer. Tehilim 40:7; Şemot 21:5–6
Mezmurun İbranicesinde אָזְנַיִם כָּרִיתָ לִּי (oznayim karita li), yani “bana kulaklar açtın” yazılıdır. Grekçe metin geleneğinde ise “Bana bir beden hazırladın” biçimi bulunur. İbraniler 10:5 de bu biçimi kullanır.
Hristiyan açıklaması, kulakları itaat eden bedenin bir parçası olarak görür ve bedenin ölüm pahasına itaat için hazırlandığını söyler. Fakat bir bedenin hazırlanması ile onun bütün insanların günahları için kurban edilmesi arasında ayrı bir adım vardır. Mezmur, konuşanın ne yapmak istediğini kendisi söyler: Haşem’in isteğini yerine getirmek ve Tora’sını içinde taşımak.
Bu sözlerden birkaç ayet sonra aynı kişi şöyle der: “Suçlarım beni yakaladı.” Bunların başındaki saçlardan fazla olduğunu, yüreğinin gücünü yitirdiğini söyler. Kendisini öldürmek isteyenler karşısında Haşem’den yardım ister. Hristiyan yorumunda bu suçlar, konuşanın kendi yaptıkları yerine başkaları için üstlendiği suçlar olarak açıklanır. Mezmurun söylediği ise עֲוֹנוֹתַי (avonotay), yani “suçlarım”dır. Tehilim 40:13–14
Bat Ayin, bu ifadeyi insanın kendi kusurlarını göremeyecek duruma düşmesiyle ilişkilendirir. Ohr HaMeir de günahların insanın Tora’nın ışığını görmesine engel oluşunu anlatırken aynı sözü kullanır. Bat Ayin; Ohr HaMeir
Tehilim 40’ta David, “suçlarım” der. Yeşaya 53:4–6’da ise “hastalıklarımız”, “isyanlarımız” ve “suçlarımız” diyenler kuldan üçüncü kişi olarak söz eder. Bir önceki sahnede uluslar ve krallar, İsrael’in yükselmesi karşısında şaşırmıştır (Yeşaya 52:15). Şimdi suç kendilerine, ondan doğan acı ise kula aittir. Bu iki ayrı konuşmayı tek kişinin sözleri saymak, David’in kendi suçunu başkalarından aldığı bir yüke dönüştürür. Mezmurun İbranicesi buna izin vermez.
Mezmurun başındaki çukur ve balçık da kurtarılmanın güçlü bir anlatımıdır. Tehilim 69’da suya ve balçığa batmak, yardım isteyen insanın yaşadığı sıkıntıyı anlatır. Şemot Rabba, Tehilim 40’taki çukuru Mısır’la, balçığı kölelerin çalıştığı harçla, yeni şarkıyı da denizin geçilmesinden sonraki şarkıyla ilişkilendirir. Aggadat Bereşit ise David’in yaşadığı sıkıntıların ardından kurtulup şarkı söylemesini anlatırken aynı mezmura başvurur. Tehilim 69:2–4; Şemot Rabba 23:12; Aggadat Bereşit 60:1
David, kurtarıldığı için Haşem’e şükreder; O’nun isteğini yapmayı arzular ve suçlarıyla karşılaştığında yine O’ndan yardım ister. Mezmuru günahsız bir insanın kurban edilmesi ve Tora’nın kurban hükümlerinin kaldırılması olarak okumak, David’in duasına kendi sözlerinde bulunmayan bir anlam yükler.
Tanah kaynakları: Tehilim 40:1–18; 51:18–21; 69:2–4; Şemuel Alef 15:20–23; Devarim 17:18–20; Şemot 21:5–6; Yeremya 31:33; Yeşaya 53:4–6. İbranice metin karşılaştırması: Devarim 17:18–20. Ayet numaraları Masoretik metne göredir. Tehilim 40:7, 9, 13 ve 18, birçok Hristiyan baskısında sırasıyla 40:6, 8, 12 ve 17 olarak numaralanır.
141. İddia: İsa Tora’yı “yerine getirdiği” için Tora’nın bağlayıcılığı sona erebilir
Bir buyruğu yerine getirmek, o buyruğun istediği işi yapmaktır. Bir peygamberlik sözü ‘yerine geldi’ dendiğinde ise vaat edilen olayın gerçekleşmesi kastedilir. Bu iki anlamdan birinin Tora’nın emirlerini sonraki kuşaklar için sona erdirip erdirmediğine, Tora’nın kendi hükümleriyle bakılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Bir buyruğu yerine getirmek, o buyruğun istediği işi yapmaktır. Bir peygamberlik sözü ‘yerine geldi’ dendiğinde ise vaat edilen olayın gerçekleşmesi kastedilir. Bu iki anlamdan birinin Tora’nın emirlerini sonraki kuşaklar için sona erdirip erdirmediğine, Tora’nın kendi hükümleriyle bakılır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, İsa’nın Tora’yı eksiksiz yerine getirdiğini söylerler. Onlara göre İsa bu görevi tamamladığı için Tora’nın emirleri halkı artık bağlamaz.
Tanah’ın Cevabı:
Devarim 4:2 ve 12:32 (geleneksel İbranice ayet sırasına göre 13:1), Tanrı’nın buyruklarına ekleme yapılmamasını ve onlardan bir şey çıkarılmamasını emreder. Devarim 30:11–14, buyruğun insanın yapabilmesi için verildiğini söyler. Bir kişinin 'Tora’yı yerine getirdiği' iddiası bu buyrukları başka insanlar için yürürlükten kaldıran yeni bir Tora hükmü değildir.
Devarim 4:2’nin İbranicesi לֹא תֹסִפוּ עַל־הַדָּבָר אֲשֶׁר אָנֹכִי מְצַוֶּה אֶתְכֶם וְלֹא תִגְרְעוּ מִמֶּנּוּ לִשְׁמֹר אֶת־מִצְוֺת יְהוָה אֱלֹהֵיכֶם şeklindedir: “Size emrettiğim söze ekleme yapmayın ve ondan eksiltmeyin; Tanrınız Haşem’in mitsvalarını koruyun.” Lo tosifu (לֹא תֹסִפוּ) “eklemeyin”, lo tigreu (לֹא תִגְרְעוּ) ise “eksiltmeyin” demektir. İkisi de insanın verilmiş buyruğu kendi kararıyla değiştirmesini yasaklar. Birinin mitsvayı uygulaması bu sınırı ortadan kaldırmaz. Başka bir kişinin doğru davranmış olması, bütün İsrael’in aynı mitsvadan artık muaf tutulduğuna ilişkin bir hüküm değildir.
Hristiyan anlatıdaki 'yerine getirmek' sözü hem Tanrı’nın isteğine itaat etmek hem de bir peygamberlik beklentisinin gerçekleştiğini ileri sürmek anlamlarıyla kullanılır. Bunların hiçbiri diğer insanların buyruklara uyma yükümlülüğünün bittiğini göstermez. Devarim 17:18–20, kralın Tora’yı öğrenip uygulamasını emreder. David soyundan kralın Tanrı’ya bağlı olması, İsrael halkının geri kalanının buyruklardan muaf tutulacağı anlamına gelmez.
Matta’nın kendi anlatısında da 5:17’deki “yerine getirmek” sözünü 5:19 izler: Buyrukların en küçüğünü bozup insanlara öyle öğreten kişi kınanır; onları yapıp öğreten kişi övülür. Cümlenin kendi devamı, yerine getirmeyi başkalarını buyruklardan kurtarmak diye açıklamaz. Bu sözü Tora’nın kaldırılmasının gerekçesi yapmak, alıntı yapılan Hristiyan metnin devamıyla da çatışır.
Yeremya 31:33, gelecekte aynı yasayı halkın yüreğine yazacağını; Yehezkel 36:26–27, halkı kendi buyruklarını yapmaya yönelteceğini bildirir. Yehezkel 44:23–24, geleceğin kutsal hizmetinde Şabat ve bayramların uygulanacağını anlatır. Bir buyruğu yerine getirmek, o buyruğu gelecek kuşaklar için kaldırmak değildir. Yehezkel 37:24 ve Yeremya 31:33, Maşiah döneminde de Tanrı’nın Tora’sına uyulacağını bildirir.
Yeremya 31:33, נָתַתִּי אֶת־תּוֹרָתִי בְּקִרְבָּם וְעַל־לִבָּם אֶכְתְּבֶנָּה, “Tora’mı onların içine koyacağım ve yüreklerine yazacağım” der. Torati (תּוֹרָתִי), Tanrı’nın “Benim Tora’m” dediği öğretidir. Yehezkel 36:27’de yeni ruhun sonucu, halkın Tanrı’nın hükümlerini koruyup uygulaması olarak açıklanır. Dolayısıyla gelecekte Tora’nın içten benimsenmesiyle buyrukların yürürlükten kaldırılması aynı düşünce değildir. Matta 5:17–19’daki daha sonraki yorum tartışması da bu özgün Tanah hükümlerinden bağımsız değerlendirilemez.
Yehezkel 36:27’de וְאֶת־רוּחִי אֶתֵּן בְּקִרְבְּכֶם וְעָשִׂיתִי אֵת אֲשֶׁר־בְּחֻקַּי תֵּלֵכוּ וּמִשְׁפָּטַי תִּשְׁמְרוּ וַעֲשִׂיתֶם denir: “Ruhumu içinize koyacağım; hükümlerimde yürümenizi ve yargılarımı koruyup yerine getirmenizi sağlayacağım.” Haşem halkı içten değiştirir. Bu değişim, halkın mitsvaları, yani buyrukları uygulamasında görülür. Yeremya 31:33 de halka yazılacak yeni bir yasa değil, Tanrı’nın Torati (תּוֹרָתִי), “Benim Tora’m” dediği öğretinin yüreğe yazılmasını bildirir. Yeni antlaşma, Tora’nın uygulanmasını gereksiz kılmak yerine onu içselleştirir.
Devarim 29:28’de açıklanmış olanların “bu Tora’nın bütün sözlerini yapmak üzere” İsrael’e ve çocuklarına sonsuza dek ait olduğu söylenir. Bir kişinin Şabat’ı yerine getirmesi, sonraki Şabatların yükümlülüğünü kaldırmaz. Bir emrin yerine getirilmesi ile o emrin yürürlükten kalkması ayrı şeylerdir. Devarim 29:28.
Yeşaya 2:2–4 gelecekte ulusların Tanrı’nın yollarını öğrenmeye geleceğini, Tora’nın Siyon’dan çıkacağını bildirir. Malaki 3:22 de Moşe’nin Tora’sını ve bütün İsrael için verilen hükümleri hatırlatır. Bu metinler geleceği Tora’nın unutulması veya kaldırılması üzerinden anlatmaz. Yeşaya 2:2–4, Malaki 3:22.
Bir mitsvanın her koşulda herkes tarafından uygulanamaması da onun kaldırılması demek değildir. Bazı mitsvalar kohenlere, krala, belirli yerlere veya Tapınak hizmetine bağlıdır. Örneğin Tapınak yokken Tapınağa bağlı bir görev yapılamaz. O görevin buyruğu yine geçerlidir. Bir kişinin bir buyruğu yerine getirmesi de herkesin o buyruktan muaf tutulduğunu göstermez.
Tanah kaynakları: Devarim 4:2, 12:32 (Masoretik numaralandırmada 13:1), 17:18–20 ve 30:11–14; Yeremya 31:33; Yehezkel 36:26–27, 37:24 ve 44:23–24. Karşılaştırılan Hristiyan metni: Matta 5:17–19.
2. İddia: Yeni antlaşma, Moşe’nin Tora’sının yerine başka bir dini sistem getirecektir
Yeremya yeni antlaşmadan söz ederken kiminle antlaşma yapılacağını ve halkın içine neyin yerleştirileceğini de söyler. Bu iki ayrıntı, gelecekteki düzenin Sinay’la bağını belirler.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Yeremya yeni antlaşmadan söz ederken kiminle antlaşma yapılacağını ve halkın içine neyin yerleştirileceğini de söyler. Bu iki ayrıntı, gelecekteki düzenin Sinay’la bağını belirler.
Bu yoruma göre Yeremya’nın vaat ettiği yeni antlaşma, Moşe’nin Tora’sının yerini İsa’nın getirdiği düzene bırakır. Bu görüşü savunan Hristiyanlar Tora’nın Tanrı tarafından verildiğini kabul ederler. İsa’nın onu tamamladığını ve artık bağlayıcı olmadığını söylerler. Yeremya’nın adını verdiği İsrael ve Yehuda’yı da İsa’ya inananların oluşturduğu “ruhsal İsrael” olarak yorumlarlar.
Tanah’ın Cevabı:
Haşem, İsrael ve Yehuda ile yapacağı yeni antlaşmada “Tora’mı içlerine koyacağım ve yüreklerine yazacağım” der. Onlara “Ben onların Tanrısı olacağım, onlar da benim halkım olacak” sözü verilir (Yeremya 31:30–33). Halkın Tora’yı yürekten benimsemesi sağlanacaktır. Aynı halkın artık o Tora’nın emirleriyle bağlı olmadığını söylemek, Haşem’in verdiği sözü tersine çevirmektir.
Mısır’dan çıkarılan atalar kendileriyle yapılan antlaşmayı bozmuşlardı. Gelecekte ise küçüğünden büyüğüne herkes Haşem’i bilecek ve günahları bağışlanacaktır. Halk daha önce çiğnediği emirlere artık isteyerek uyacaktır.
Peki bu içten bağlılık hangi emirlerin yerine getirilmesiyle yaşanacaktır? Devarim bunu açıklar. İsrael ülkesine toplandığında Haşem halkın “yüreğini sünnet edecek”, yani O’nu bütün yüreğiyle sevmesini sağlayacaktır. Halk da Haşem’in sesini dinleyerek Moşe’nin “bugün sana emrettiğim” dediği bütün mitsvaları, yani emirleri, yerine getirecektir (Devarim 30:1–10). Moşe “bugün” derken halka konuştuğu günü anlatır. Onuncu ayette de bu emirlerin Tora kitabında yazılı olduğu belirtilir. Böylece yüreği değişen halkın uyması beklenen emirler, Moşe’nin verdiği emirler olarak belirlenir.
Bu dönüşün vaat edildiği halkın kim olduğu da açıktır. Yeremya’da yeni antlaşma, geçmişte bölünmüş halkın iki kesimi olan “İsrael Evi ve Yehuda Evi” ile yapılır. İsrael ve Yehuda yıkımın ardından yeniden kurulacak ve halk yeniden çoğalacak; her kişi kendi günahından sorumlu tutulacaktır. İsrael soyunun Haşem’in önünde ulus olarak kalması, güneşin, ayın ve yıldızların düzeniyle güvence altına alınır. Yeruşalayim de yeniden kurulacak, şehrin sınırları ayetlerde adları verilen yerlere uzanacaktır (Yeremya 31:26–39).
Ülkesine dönen bu halkın bölünmüşlüğü de sona erecektir. Yehezkel’de milletler arasına dağılmış İsrael kendi toprağına toplanır; İsrael ve Yehuda tek halk, tek krallık olur. David soyundan kralın yönetiminde Haşem’in hükümlerine uyulur. Halk, Yaakov’a verilmiş ve atalarının yaşadığı ülkede çocukları ve torunlarıyla birlikte yaşar. Onlarla kalıcı bir barış antlaşması yapılır ve Haşem’in kutsal yeri aralarında bulunur (Yehezkel 37:21–28). Ülkeye dönecek kişiler, orada önceden yaşamış ataların sürgüne dağılmış çocuklarıdır. Hristiyan iddiasında “ruhsal İsrael”, İsa’ya inananların oluşturduğu topluluğa verilen addır. Bu topluluk, antlaşmanın muhatabı olarak İsrael ve Yehuda’nın yerine konulduğunda dönüş vaadi, verildiği halktan koparılmış olur. O halkın geçmişi de vaatten ayrılmış olur.
İsrael’in yeniden toplanmasıyla birlikte başka milletlerden insanlar da Haşem’e bağlanır ve O’nun adını sever. Yeşaya’da Şabat’ı koruyan ve antlaşmaya bağlı kalan yabancılar kutsal dağa getirilir; Haşem’in evi bütün halklar için dua evi olur. İsrael’in sürgündeki insanlarını toplayan Haşem, başkalarını da toplayacaktır (Yeşaya 56:6–8). İsrael’in dağılmışları kendi ülkesine dönerken, onlarla birlikte başkaları da toplanır. Bu insanların katılımı Şabatın korunmasıyla birlikte vaat edilmiştir.
“Yeni antlaşma İsa ile başladı; ülkeye dönüş ve diğer vaatler ileride tamamlanacak” savı da bu çelişkiyi gidermez. Vaatlerin ne zaman tamamlanacağı bir sorudur. Bu vaatler gerçekleştiğinde halkın nasıl yaşayacağı ise başka bir sorudur.
Devarim’de ülkesine dönen halk Moşe’nin emirlerine uyar; Yehezkel’de birleşen halk Haşem’in hükümlerini yerine getirir. Vaatlerin ileride tamamlanacağı söylendiğinde de halkın ne yapacağı değişmez. Tora’ya dönüş vaat edilen halkın önce o Tora’dan muaf tutulduğu sonucu, peygamberlerin sözlerine sonradan eklenmiş olur.
İsrael’in Tora’yla bağı, Sinay’da Haşem’in sesini işitmesine dayanır (Devarim 4:32–36). Malaki’de Haşem’in büyük gününe hazırlanırken de halka aynı görev verilir: “Kulum Moşe’nin Tora’sını hatırlayın; bütün İsrael için Horev’de ona emrettiğim kuralları ve hükümleri.” Bu çağrıyla birlikte, o gün gelmeden önce Eliyahu’nun gönderileceği vaat edilir (Malaki 3:22–24). Horev’de, yani Sinay’da alınan Tora, halkın gelecekte de uyacağı öğretidir. Yeni antlaşmayı başka bir dine geçiş diye sunan iddia, hem yüreğe yazılacak Tora’yı hem de ona uyacağı vaat edilen halkı değiştirir.
İsa’nın getirdiği dini düzeni Moşe’nin Tora’sının yerine koymak, Yeremya’nın açıkça koruduğu iki unsuru değiştirir. Antlaşmanın tarafı İsrael ve Yehuda’dır ve onların yüreklerine yazılan, Haşem’in Tora’sıdır.
Tanah kaynakları: Yeremya 31:26–39; Devarim 30:1–10 (30:6–10 özgün metin); Devarim 4:32–36; Yehezkel 37:21–28; Yeşaya 56:6–8; Malaki 3:22 ve 3:23–24. Malaki 3:22, Hristiyan bölümlemesinde 4:4 olarak numaralandırılır.
Yeremya 31 için İbranice metnin ayet numaraları kullanılmıştır. Yeni antlaşma bölümü 31:30–33, İsrael soyunun sürekliliği 31:34–36 içindedir; birçok Hristiyan çeviride bunlar sırasıyla 31:31–34 ve 31:35–37 olarak numaralandırılır.
3. İddia: Yeni antlaşma, Sinay’ın buyruklarını geçersiz kılan yasalar getirecektir
Bir buyruğun yüreğe yazılması, insanın onu içten benimsemesini anlatır. Yeremya bu ifadeyi, atalarının antlaşmayı çiğnediği halka verilen yeni antlaşma sözünde kullanır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Bir buyruğun yüreğe yazılması, insanın onu içten benimsemesini anlatır. Yeremya bu ifadeyi, atalarının antlaşmayı çiğnediği halka verilen yeni antlaşma sözünde kullanır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Tora’nın Tanrı tarafından verildiğini ve İsa’nın onu tamamladığını söylerler. Onlara göre yeni antlaşmada esas olan yürekteki bağlılıktır. Bundan, Sinay emirlerinin bağlayıcılığını yitirdiği, yerlerine yeni hükümlerin geldiği ve Sinay’daki ibadetlerin artık zorunlu olmadığı sonucunu çıkarırlar.
Tanah’ın Cevabı:
Yeni antlaşmada Haşem’in Tora’sı halkın yüreğine yazılır: “Tora’mı içlerine koyacağım ve yüreklerine yazacağım.” Bu sözün verildiği İsrael ve Yehuda’nın ataları önceki antlaşmayı bozmuşlardı. Gelecekte ise halk Haşem’i tanıyacak, günahları bağışlanacak ve Tora’yı içtenlikle benimseyecektir (Yeremya 31:30–33). Bir emir bilindiği halde çiğnenebilir. Yüreğe yazıldığında ise istekle yerine getirilir. Haşem’in vaadi, geçmişte çiğnenen Tora’nın içtenlikle benimsenmesidir. Bu vaadi emirlerin kaldırılması diye okumak, peygamberin söylediğini tersine çevirmektir.
Yehezkel, yeni yürek ve yeni ruh verildiğinde bu bağlılığın nasıl yaşanacağını açıkça anlatır: “Ruhumu içinize koyacağım; kurallarıma göre yürümenizi, hükümlerimi koruyup yerine getirmenizi sağlayacağım” (Yehezkel 36:26–27). Halk Haşem’e bağlandığında O’nun emirlerine uyarak yaşayacaktır. David soyundan hükümdarın yönetiminde de halk bu hükümleri koruyup uygulayacaktır (Yehezkel 37:24). Yeni yürek verilmesinin sonucu, mitsvaların, yani Haşem’in emirlerinin yerine getirilmesidir.
Yerine getirilecek emirler arasında Şabatı kutsal tutmak, bayramları korumak ve Tapınakta hizmet etmek de vardır. Tapınağın kutsal hizmetini yürüten kohenler, halka kutsal ile sıradanı, temiz ile kirliyi ayırmayı öğretecektir. Buradaki temiz ve kirli sözleri, Tapınak ve ibadet için gereken durumu anlatır. Bu ayrım, günlük dilde bedensel temizlikten veya kirden söz etmekle aynı değildir. Anlaşmazlıklar Haşem’in hükümlerine göre çözülecek; O’nun bayramlarına ilişkin kurallar korunacak ve Şabatları kutsal tutulacaktır (Yehezkel 44:23–24). Haşem’e içten bağlılık insanın davranışlarında görülür. Hangi günün kutsal tutulacağı ve ibadetin nasıl yerine getirileceği de bu yaşama dahildir.
Haşem’e içten bağlılık ile bedene ilişkin emirler birlikte korunur. Tapınağa giriş konusunda hem yürek hem beden bakımından sünnetsizlik anılır; İsrael arasında bulunan böyle bir yabancının kutsal yere girmesi yasaklanır (Yehezkel 44:7–9). İçten bağlılığın aranması, bedensel sünnet şartını ortadan kaldırmamıştır. İçten bağlılığı bedenle ilgili şartın yerine koyan yorum ise ayette birlikte aranan iki şarttan birini kaldırır.
Bayramların gelecekteki yeri, başka milletlerin Yeruşalayim’e gelişiyle daha da belirginleşir. Yeruşalayim’e karşı gelen milletlerden sağ kalanlar, her yıl Haşem’e ibadet etmek ve Sukkot’u, yani Çardaklar Bayramı’nı kutlamak için şehre çıkacaktır. Gelmeyen topluluklara yağmur verilmeyecek; Mısır ve bayrama katılmayan diğer milletler için ceza olacaktır (Zekeriya 14:16–19). Zekeriya, Sukkot’u adıyla anıp ne zaman ve nerede kutlanacağını söyler. Gelmeyenlerin cezalandırılması da bayrama katılmanın o gelecekte bir yükümlülük olduğunu gösterir.
Haşem’in sözleri de kuşaklar boyunca yaşamaya devam edecektir. Yeşaya’da antlaşma, Haşem’in ruhuyla ve ağızlara koyduğu sözlerle birlikte anılır; bu sözlerin halkın, çocuklarının ve torunlarının ağzından sonsuza dek ayrılmayacağı vaat edilir (Yeşaya 59:21). Yürekte benimsenen öğreti, konuşulan ve sonraki kuşaklara aktarılan öğreti olarak kalır. Malaki, gelecekte yaşanacak olayları anlatırken halka Moşe’nin Tora’sını hatırlamasını buyurur: “Kulum Moşe’nin Tora’sını hatırlayın; bütün İsrael için Horev’de ona emrettiğim kuralları ve hükümleri” (Malaki 3:22). Haşem’in büyük günü öncesinde Eliyahu’nun gönderileceği sözüyle birlikte, halka Horev’de, yani Sinay’da verilmiş Tora hatırlatılır (3:23–24).
Tanah’ta vaat edilen değişim, insanların Haşem’e bağlılığında gerçekleşir. Şabat tutulur, bayramlar kutlanır ve kohenler hizmet eder. Bu ibadetleri uygulayacak halka yeni bir yürek verilmesi, Sinay’ın hükümlerinden muafiyet diye sunulamaz. İddia, peygamberlerin yerine getirileceğini söylediği emirleri geçersiz sayar.
Yeni antlaşmada değişen, halkın buyruklara bağlılığıdır. Peygamberlerin o gelecek için tarif ettiği Şabat, bayram ve kohenlik görevleri, Sinay’ın buyruklarının geçersiz kaldığı iddiasıyla çelişir.
Tanah kaynakları: Yeremya 31:30–33; Yehezkel 36:26–27, 37:24, 44:7–9 ve 44:23–24; Zekeriya 14:16–19; Yeşaya 59:21; Malaki 3:22 ve 3:23–24. Malaki 3:22–24, Hristiyan bölümlemesinde 4:4–6 olarak numaralandırılır.
Yeremya 31 için İbranice metnin ayet numaraları kullanılmıştır. Yeni antlaşma bölümü 31:30–33, İsrael soyunun sürekliliği 31:34–36 içindedir; birçok Hristiyan çeviride bunlar sırasıyla 31:31–34 ve 31:35–37 olarak numaralandırılır.
13. İddia: Maşiah yeni bir Tora getirecektir
Peygamberlerin anlattığı Maşiah çağında İsrael yeniden toplanır ve Haşem’in yolunu izler. Bu geleceğin yeni bir Tora içerip içermediğini, peygamberlerin o dönemin halkına yüklediği görevler belirler.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Peygamberlerin anlattığı Maşiah çağında İsrael yeniden toplanır ve Haşem’in yolunu izler. Bu geleceğin yeni bir Tora içerip içermediğini, peygamberlerin o dönemin halkına yüklediği görevler belirler.
Maşiah’ın yeni bir Tora getireceğini savunan Hristiyanlar, Sinay’da verilen kutsal Tora’nın geçici bir görev taşıdığını söylerler. Onlara göre Maşiah yeni bir Tora getirecekti ve İsa, Moşe’nin Tora’sını tamamlayıp yerine yeni hükümler koyarak bunu yaptı. Yeremya’nın yeni antlaşma vaadini, Yeşaya’da Tora’nın Haşem’den çıkacağı sözünü ve bazı Yahudi yorumlarındaki “yeni Tora” ifadesini bu görüşlerine dayanak gösterirler.
Tanah’ın Cevabı:
Yehezkel’in anlattığı gelecekte İsrael bir kralın yönetiminde birleşir. Haşem’in “kulum David” diye andığı kralın döneminde halk O’nun hükümlerine göre yaşar ve emirlerini yerine getirir. Yeşaya da David’in babası Yişay’ın soyundan gelecek yöneticiyi Haşem’e saygısı ve yoksullar için sağladığı adaletle tanıtır. Haşem’in hükümlerine bağlı bir yaşam, Maşiah’ın yönetimiyle birlikte vaat edilir. (Yehezkel 37:24, Yeşaya 11:1–5)
Bu yaşamı öğrenmek için başka uluslar da Yeruşalayim’e gelir. Yaakov’un Tanrısı’nın evine çıkıp O’nun yollarında yürümek isterler. “Tora Tsiyon'dan, Haşem'in sözü Yeruşalayim'den çıkacaktır.” Aynı anlatımda savaş araçları tarım araçlarına çevrilir. Mika’da herkes kendi asmasının ve incir ağacının altında korkusuzca oturur. Tora yayıldıkça ulusların yaşayışı değişir, savaşın yerini barış alır. (Yeşaya 2:2–4; Mika 4:1–4)
Yeşaya’nın כִּי תוֹרָה מֵאִתִּי תֵצֵא, “Çünkü Tora Benden çıkacaktır” sözünün ardından Haşem’in adaletinin uluslara ışık olacağı söylenir. Aynı bölümde Haşem, doğruluğu bilen ve Tora’sını zaten yüreğinde taşıyan halka seslenir. Böylece öğretiyi taşıyan halk ile onu öğrenecek uluslar aynı anlatım içinde yer alır. Yeşaya’nın cümlesinde “yeni” sözcüğü bulunmaz. (Yeşaya 51:4–7)
Yeremya’da “yeni” sözcüğü antlaşmayı niteler. Haşem, İsrael ve Yehuda’yla yapılacak antlaşmada kendi Tora’sını halkın içine koyacağını ve yüreğine yazacağını söyler.
Bu iç değişimin sonucu Moşe’nin sözlerinde açıklanır. İsrael sürgündeyken Moşe’nin “bugün sana buyurduğum” dediği hükümlere uygun olarak Haşem’e döner. Halk ülkesine getirildiğinde yüreği sünnet edilir, yani Haşem’i bütün yüreğiyle sevmesi sağlanır. Onun ardından da Moşe’nin o gün verdiği bütün emirler uygulanır. Değişen halkın yüreğidir. Önce de sonra da yerine getirilen emirler aynıdır. (Yeremya 31:30–33, Devarim 30:2–8)
Bu emirler gündelik yaşamda da yerini korur. Yehezkel’in anlattığı gelecekte kohenler halka kutsal ile sıradanı, ibadet açısından temiz ile kirli olanı ayırt etmeyi öğretir. Anlaşmazlıklar Haşem’in hükümlerine göre çözülür, bayramları gözetilir ve Şabatları kutsal tutulur. Zekeriya’da, Yeruşalayim’e karşı gelen uluslardan sağ kalanlar her yıl Sukkot’u, yani Çardak Bayramı’nı kutlamak için şehre çıkar. Gelmeyenler için yağmurun kesilmesi ve ceza vardır. Böylece uluslar İsrael’in bayramlarından birine katılır. Malaki’de ise Haşem’in büyük günü öncesinde Moşe’ye Horev’de bütün İsrael için verilen Tora’nın, hükümleri ve kurallarıyla birlikte hatırlanması istenir. (Yehezkel 44:23–24; Zekeriya 14:16–19; Malaki 3:22–24)
İddiada geçen “yeni Tora” sözü, Yeşaya’dan sonraki bir Yahudi anlatısında, gelecekteki bir ziyafetle ilgili olarak kullanılır. Vayikra Rabba, Tora’nın Vayikra kitabıyla ilgili Yahudi açıklamalarını içerir. Eserin 13:3 bölümünde iki canlıdan söz edilir: Behemot adlı hayvan ve Livyatan adlı deniz canlısı.
Anlatıda Livyatan, Behemot’u yüzgeçleriyle öldürür. Hayvan kesimiyle ilgili olağan kurallar böyle bir kesime izin vermez. Bu yüzden hayvanın etinin nasıl yenebileceği sorulur. “Benden yeni Tora çıkacaktır” sözü, bu soruya cevap olarak verilir ve “Tora’da bir yenilik” diye açıklanır. Anlatı, belirli bir hayvanın etinin nasıl yenebileceği sorusunu ele alır. Bu özel durumun bütün Sinay hükümlerine uygulanması için ayrı bir dayanak gerekir.
Bu soruya verilen cevaplar farklıdır. Toldot Yaakov Yosef’e göre yalnızca yeni bir açıklama yapılacağını söylemek, hayvanın nasıl yenebileceği sorusunu çözmez. Eser, yaratılışın ilk günlerinden kalan bu hayvanın olağan kesim şartına bağlı olmadığını söyler. Etz Yosef ise ziyafetteki izni, o duruma özgü geçici bir uygulama olarak açıklar.
Rabbi Tsadok daha geniş bir izin olabileceğini söyler. Buna göre bugün yasak olan bazı şeylere gelecekte izin verilecek ve bu iznin de Tora’nın içinde bulunduğu anlaşılacaktır. Aynı metinde Tora’nın sonsuza kadar var olduğu ve değiştirilemeyeceği belirtilir.
Başka iki açıklama, insanın Tora’yı nasıl öğrendiği üzerinde durur. Keter Şem Tov’da Lavan ve Bilam gibi kişilerin anlatılarındaki derin anlamların gelecekte açığa çıkacağı söylenir. Akedat Yitshak’ta ise Yeremya’nın yüreğe yazılan Tora vaadi, öğrenilenin unutulmayacak biçimde insanın içine yerleşmesiyle ilişkilendirilir.
Rambam, Maşiah çağını David krallığının kurulması, Tapınak’ın inşası ve dağılmış İsrael’in toplanmasıyla anlatır. Sunular yeniden getirilir. Şemita, yedinci yılda toprağın dinlendirilmesini içerir. Yovel ise belirli dönemlerde toprağın sahibine dönmesine ilişkin hükümleri kapsar. Bu iki hüküm yeniden uygulanır. Ayrıca kalıcı bir değişiklik ile bir olay için verilen geçici talimatı birbirinden ayırır. Eliyahu’nun Karmel’de Tapınak dışında sunu getirmesi böyle bir olaya aittir. Genel hüküm sürer ve peygamber Tora’nın emirlerini kalıcı olarak kaldıramaz. (Hilhot Melahim 11:1, Hilhot Yesode HaTora 9:1, 3)
Bu yorumlarda ele alınan yenilik, kimi zaman belirli bir izin, kimi zaman da Tora’nın daha derin öğrenilmesidir. Bunların hiçbiri, Yeşaya’nın cümlesine Tora’nın kaldırılacağına dair bir hüküm eklemez. Tanah’ta Maşiah çağında Haşem’in hükümleri uygulanır, Şabat kutsal tutulur ve bayramlar kutlanır. Sinay Tora’sının İsa aracılığıyla bağlayıcılığını yitirdiği iddiası, Tanah’ın bu açık hükümlerine aykırıdır.
Gelecekte Tora’nın uluslara öğretilmesi, Sinay’ın hükümlerinin değiştirilmesi anlamına gelmez. Peygamberlerin aynı çağda uygulanacağını söylediği emirler, Maşiah’ın onları kaldırıp başka bir Tora getireceği iddiasını çürütür.
Tanah kaynakları: Yehezkel 37:24, 44:23–24; Yeşaya 11:1–5, 2:2–4, 51:4, 7; Mika 4:1–4; Yeremya 31:30–33, özellikle 32; Devarim 30:2, 6, 8 (özgün metin); Zekeriya 14:16–19; Malaki 3:22, 22–24. Yeremya atıfları Masoretik numaralandırmayladır. 31:30–33 bazı çevirilerde 31:31–34; Tora’nın yüreğe yazılması 31:32, bu çevirilerde 31:33 olarak yer alır (İbranice bölüm). Malaki 3:22–24, bazı çevirilerde 4:4–6 olarak numaralandırılır.
İddiada başvurulan rabbinik metinler ve açıklamalar: Vayikra Rabba 13:3; Toldot Yaakov Yosef, Şemini, “Be-midraş Şemini” ile başlayan açıklama; Etz Yosef, Vayikra Rabba 13:3, “Ela letsaref” açıklaması; Resisei Layla 56:23; Keter Şem Tov, “Ki Tora hadaşa me-iti tetse” ile başlayan öğreti; Akedat Yitshak, Vayeşev, “U-vemidraş hazit” ile başlayan açıklama; Rambam, Mişne Tora, Hilhot Melahim 11:1 ve Hilhot Yesode HaTora 9:1, 3.
İlgili yazılar: Kabalat.com, “Yasa artık geçersiz mi?”; “Yeni Antlaşma Nedir?”; “Tora Göklerde Değildir: Yahudiliğin Epistemik Üstünlüğü”.
85. İddia: “Halkın antlaşması” ifadesi Maşiah’ın kanıyla kurulacak yeni antlaşmayı anlatır
Antlaşma, tarafları ve bağlarını belirleyen bir sözdür. Yeşaya’da kul “halk için antlaşma” olarak verilir. Zekeriya’da tutsakların kurtuluşu antlaşmanın kanıyla ilişkilendirilir. Yeremya ise yeni bir antlaşmadan söz eder. Bu üç metinde antlaşmanın kimleri ve hangi olayları kapsadığı ayrı ayrı okunmalıdır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Antlaşma, tarafları ve bağlarını belirleyen bir sözdür. Yeşaya’da kul “halk için antlaşma” olarak verilir. Zekeriya’da tutsakların kurtuluşu antlaşmanın kanıyla ilişkilendirilir. Yeremya ise yeni bir antlaşmadan söz eder. Bu üç metinde antlaşmanın kimleri ve hangi olayları kapsadığı ayrı ayrı okunmalıdır.
Bu yorumu benimseyen Hristiyanlar, Yeşaya 49:8’de kulun halk için antlaşma olarak verilmesini, Maşiah’ın, yani Mesih’in kendisini korban, başka bir deyişle Haşem’e sunulan bir kurban olarak vereceğine işaret sayarlar. Zekeriya 9:11’de tutsakları özgürlüğe çıkaran antlaşma kanını da bu kurbanın kanı olarak okurlar. Bu iki bağlantıdan, Yeremya’nın vaat ettiği yeni antlaşmanın İsa’nın ölümüyle kurulduğu sonucunu çıkarırlar.
Tanah’ın Cevabı:
Yeşaya 49:8’de Haşem, kula kurtuluş gününde yardım ettiğini söyler ve onu koruyacağını vaat eder. “Seni halk için antlaşma olarak vereceğim” sözünün ardından kulun yapacağı işler gelir. Ülkeyi yeniden ayağa kaldıracak, ıssız kalmış mirasları paylaştıracak ve tutsaklara çıkmalarını söyleyecektir. Bu görevlendirmeyi İsa’nın kanıyla yeni bir antlaşma kurma vaadi saymak yanlıştır. Ayetteki “seni vereceğim” sözüne “korban olarak” anlamı Hristiyan yorumuyla eklenir. Yeşaya’nın cümlesinde “yeni antlaşma” ifadesi de bulunmaz. (Yeşaya 49:3–9)
Yeşaya 49:8’deki İbranice וְאֶתֶּנְךָ לִבְרִית עָם, “seni halk için antlaşma olarak vereceğim” der. Raşi, bu ifadeyi Haşem’in antlaşma halkı olmakla ilişkilendirir ve yeniden kurulacak ülkeyi Erets İsrael, yani İsrael ülkesi olarak açıklar.
İki ayet önce Haşem, “Seni uluslara ışık olarak vereceğim” der. İsrael adıyla çağırdığı kul, Yaakov’un kabilelerini ayağa kaldıracak ve İsrael’den sağ kalanları geri getirecektir. Uluslara ışık olması bu işe eklenir. Yeşaya 42’de ise “halk için antlaşma” ve “uluslar için ışık” aynı cümlede yer alır. Haşem kulun elini tutar ve onu korur. Kul körlerin gözünü açmak ve karanlıkta tutulanları hapisten çıkarmakla görevlidir. Hristiyan savı karanlıktan çıkışı ölümden dirilme olarak yorumlar. Yeşaya’nın verdiği somut bağ, tutsaklığın bitmesi ve insanların ıssız kalmış topraklarına kavuşmasıdır. (Yeşaya 49:3–12, 42:6–7)
Yeşaya, kulun halkla antlaşma ve uluslarla ışık ilişkisini daha önce de işlerle açıklar. 42:6–7’de onu elinden tutan ve koruyan Haşem’dir. Kul, kör gözlerin açılması ve karanlıkta tutulanların çıkarılmasıyla görevlendirilir. 49:8–9’da benzer sözler, ülkenin iyileştirilmesi ve tutsakların dışarı çağrılmasıyla devam eder. Peygamber, antlaşmayla verilen görevi bu eylemler üzerinden anlatır. Şemot 24’te Sinay antlaşmasının kanı tartışmasız biçimde konu edildiğinde ise korbanlar, kan ve kanın halk üzerine serpilmesi ayrı ayrı belirtilir. (Yeşaya 42:6–7).
Zekeriya’da antlaşma kanı gerçekten anılır. Önce Siyon’a eşeğe binen kralının geleceği bildirilir. Ardından Haşem, antlaşmasının kanı sayesinde tutsaklarını susuz çukurdan çıkardığını söyler. İbranice cümlede “sen”, “senin antlaşman” ve “senin tutsakların” dişil biçimdedir. İbranicede bu sözler dişil biçimde kurulduğunda burada bir şehir olarak anılan Siyon’a, yani Yeruşalayim’e seslenilir. Antlaşma da tutsaklar da Siyon’la ilişkilendirilir. Ayetten bu kanın kralın bedeninden geldiği sonucu çıkmaz.
Tora’da kanla anılan antlaşmanın açık bir örneği vardır. Moşe Sinay’da boğaların kanını halkın üzerine serper ve onu Haşem’in İsrael’le yaptığı antlaşmanın kanı olarak adlandırır. Zekeriya’nın sözleri de Siyon’la bağı zaten kurulmuş bir antlaşmaya dayanır. Raşi, bu kanı Sinay’da halkın üzerine serpilen antlaşma kanıyla açıklar. (Zekeriya 9:9–12, Şemot 24:3–8)
Yeremya yeni antlaşmanın taraflarını ve getireceği değişikliği açıkça adlandırır. Haşem onu İsrael evi ve Yehuda eviyle yapacak, kendi Tora’sını içlerine yerleştirip yüreklerine yazacaktır. Bu söz, halkın Tora’yı gönülden benimseyeceğini anlatır. Küçüğünden büyüğüne hepsi O’nu tanıyacak ve Haşem günahlarını bağışlayacaktır. Malaki’nin bütün İsrael’e Moşe’nin Tora’sını hatırlatması da bu devamlılığı gösterir. Hristiyan savı Yeşaya’daki “verme”, Zekeriya’daki “kan” ve Yeremya’daki “yeni antlaşma” sözlerini birleştirirken her birinin kime ve hangi işe bağlandığını değiştirir. Yeşaya’da kul sürgünün yıktığını onarır. Zekeriya Siyon’a kendi antlaşması üzerinden seslenir. Yeremya’da Haşem, Tora’sını İsrael ile Yehuda’nın yüreğine yazar. Bu sözlerden İsa’nın kanıyla kurulmuş bir antlaşma çıkarmak, açıklanması gereken Hristiyan öğretisini ayetlerin içine önceden yerleştirmektir. (Yeremya 31:31–34, Malaki 3:22)
Tanah kaynakları · Yeşaya 49:3–9 · 42:6–7 · Zekeriya 9:9–12 · Şemot 24:3–8 · Yeremya 31:31–34 · Malaki 3:22.
113. İddia: Yahudiler İsa’dan sonra Maşiah anlayışını değiştirdi
Tanah, David’in soyundan gelecek bir kralı ve o kralın döneminde halkın yaşayacağı değişimi birlikte anlatır. Bu nedenle bir metin adil bir yönetimden, halkın ülkesine dönmesinden veya insanların içten değişmesinden söz ettiğinde, bunların beklenen kralla ilişkisi metnin kendi cümlelerinden anlaşılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Tanah, David’in soyundan gelecek bir kralı ve o kralın döneminde halkın yaşayacağı değişimi birlikte anlatır. Bu nedenle bir metin adil bir yönetimden, halkın ülkesine dönmesinden veya insanların içten değişmesinden söz ettiğinde, bunların beklenen kralla ilişkisi metnin kendi cümlelerinden anlaşılır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, İsa’dan önce Yahudilerin Maşiah’ı, yani Mesih’i belirli bir kişi olarak beklediğini söylerler. İsa kabul edilmeyince sonraki hahamların bu beklentiyi bir düşünceye, bir simgeye ya da kişisiz bir kurtuluş çağına dönüştürdüğünü ileri sürerler. Yeşaya’nın acı çeken kulunu İsrael olarak okumayı da bu değişime örnek gösterirler.
Tanah’ın Cevabı:
Tanah’ta Maşiah’tan beklenen işler Hristiyanlıktan önce yazılıydı. Haşem, David’e kendi soyundan gelecek bir hükümdarın tahtını sağlamlaştıracağını vaat eder. Yeremya o aileden çıkacak kralın ne yapacağını da söyler. Kral ülkede adaleti sağlayacak, onun günlerinde Yehuda kurtulacak ve İsrael halkı güven içinde yaşayacaktır. Halkın kendi toprağına dönmesi de aynı vaadin içindedir. Bu görevler, İsa’yı değerlendirmek için sonradan ortaya konmuş şartlar değildir. Yahudilerin Maşiah’tan bunları istemesi, Yeremya’nın vaat ettiği kralı beklemelerinden kaynaklanır. Şemuel Bet 7:12–16, Yeremya 23:5–8.
Halkın ülkesine dönmesiyle kimin başa geçeceği, Yehezkel’de aynı olayın iki parçasıdır. Haşem dağılmış İsrael’i toplayıp ülkede tek ulus yapacağını söyler. Ardından “Kulum David onların kralı olacak ve hepsinin tek çobanı olacak” der. Halk O’nun hükümlerine uyacak, kutsal yer de aralarında bulunacaktır. Zekeriya’da Siyon’a gelecek kralın barışı uluslara duyurması, Yeşaya’da ise David’in babası Yişay’ın soyundan gelen hükümdarın yoksullar için adaletle hükmetmesi aynı beklentiyi tamamlar. Savaşın araçları ortadan kaldırılacak, Haşem’in bilgisi dünyayı dolduracak, İsrael’in kovulmuşları ve Yehuda’nın dağılmışları toplanacaktır. Bir kralın gelişi ile onun döneminde yaşanacak değişim, bu vaatlerde birbirine bağlıdır. Yehezkel 37:21–28, Zekeriya 9:9–10, Yeşaya 11:1–12.
Yehezkel 37’nin başındaki iki değnek bu vaadi tanınabilir kılar. Değneklerden birine Yehuda’nın, ötekine Yosef’in ve İsrael’in adı yazılır. Sonra ikisi peygamberin elinde birleştirilir. Haşem, bu hareketi iki topluluğu kendi ülkelerinde bir ulus haline getirmek ve üzerlerine tek kral koymak diye açıklar. Bu birleşme, antik metinde tarif edilen bir olaydır. Maşiah’ın kimliğini sınamak için aranan bu birleşme, Yehezkel’in İsa’dan yüzyıllar önce açıkladığı vaadin içindedir. (Yehezkel 37:15–24).
Yeşaya’nın İsrael’e “kulum” demesi de bir kralın geleceği vaadiyle çelişmez. Bir peygamber halkın çektiği acıyı anlatabilir ve başka bir yerde o halkı yönetecek kraldan söz edebilir. Yeşaya, kul diye kime seslendiğini iki yerde açıkça söyler. İlkinde İsrael’i Yaakov ve Avraam’ın soyu diye tanıtır. İkincisinde doğrudan “Sen kulumsun, İsrael” der. Üstelik aynı kul, Yaakov’un kabilelerini ayağa kaldırmak ve İsrael’in sağ kalanlarını geri getirmekle görevlendirilir. Bu ayrım, bir yorumcunun belirli bir yerde kulu İsrael olarak okumasını, onun Maşiah’ın bir kişi olarak geleceğini reddetmesi gibi sununca kaybolur. Yeşaya 41:8–9, 49:3–6.
Halkın içten değişmesi de kralın ve ülkenin yerini almaz. Yeremya’da yeni antlaşma İsrael ve Yehuda’yla kurulur, Haşem Tora’sını halkın yüreğine yazar. Yehezkel’de Haşem, halkı kendi toprağına getirir ve hükümlerini yerine getirmelerini sağlayacak ruhu onlara verir. Manevi yenilenme, Tanah’ın zaten aynı geleceğe bağladığı bir olaydır. Bu yüzden bir dönem veya ruhsal dönüşümden söz edilmesi, kişisel Maşiah beklentisinin terk edildiği anlamına gelmez. Yeremya 31:31–34, Yehezkel 36:24–28.
Hahamların daha sonra Maşiah’ı bir insan yerine yalnızca bir düşünce olarak görmeye başladığı iddiası, atıfta bulunulan yorumların kendi içeriğiyle de çelişir. İsa’dan yaklaşık yüz yıl sonraki Bar Koziva olayına ilişkin anlatıda Rabbi Akiva yaşayan bir kişiyi Maşiah kral sayar. Ona itiraz eden Rabbi Yohanan ben Torta ise David’in oğlunun henüz gelmediğini söyler. Aralarındaki anlaşmazlık, beklenen kralın kim olduğu üzerinedir.
Yüzyıllar sonra Rambam da aynı beklentiyi David soyundan bir kral, İsrael’in toplanması ve Tapınak’ın yeniden kurulmasıyla ifade eder. Rambam’ın anlattığı kral Tora’ya bağlılığı güçlendirir ve İsrael’in savaşlarını yürütür. Bunlar sonraki hahamların ne beklediğinin kayıtlarıdır. Krallığın ve kurtuluşun ölçülerini ise o kayıtlardan önce Tanah koymuştur. Bir adayı reddetmek, Tanah’ın vaat ettiği kişiden vazgeçmek değildir. Yeruşalmi Taanit 4:5:13, Mişne Tora, Krallar ve Savaşlar 11:4.
Başka kaynaklar da aynı noktayı gösterir. Talmud’un Sanhedrin 98b bölümünde bilgeler Maşiah’ın adını tartışır; Şilo, Yinon, Hanina ve Menahem gibi adlar anılır. Sukka 52a’da ise bir görüş, öldürülen Maşiah ben Yosef’ten söz eder; aynı bölümde Maşiah ben David de anlatılır. Bu kaynaklardaki görüşler birbirinden farklıdır, ancak her ikisi de Maşiah’ı bir kişiye bağlar. Sanhedrin 98b, Sukka 52a.
Maşiah’ın adı, gelişi ve görevleriyle ilgili yorumlar kaynaklara göre değişir. İkinci Tapınak dönemine ait Ölü Deniz Yazmaları da farklı beklentiler içerir. Bu çeşitlilik, İsa’dan sonra kişisel Maşiah beklentisinin ortadan kaldırıldığını göstermez. Akiva’nın Bar Koziva’yı Maşiah sayması ve Rambam’ın yüzyıllar sonra David soyundan bir kral beklemesi, böyle bir iddiayla doğrudan çelişir.
Tanah kaynakları · Şemuel Bet 7:12–16 · Yeşaya 11:1–12, 41:8–9, 49:3–6 · Yeremya 23:5–8, 31:31–34 · Yehezkel 36:24–28, 37:21–28 · Zekeriya 9:9–10.
120. İddia: İsrael ancak İsa’yı kabul ederek Tanrı’ya geri dönebilir
Moşe, İsrael’in ülkesinden uzaklaştırıldıktan sonra nasıl geri döneceğini anlatır. Bu dönüş hem kime yönelineceğiyle hem de halkın hayatında neyi değiştireceğiyle ilgilidir. Dönüşün şartları, Moşe’nin ve peygamberlerin bu konuda verdikleri buyruklardan anlaşılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Moşe, İsrael’in ülkesinden uzaklaştırıldıktan sonra nasıl geri döneceğini anlatır. Bu dönüş hem kime yönelineceğiyle hem de halkın hayatında neyi değiştireceğiyle ilgilidir. Dönüşün şartları, Moşe’nin ve peygamberlerin bu konuda verdikleri buyruklardan anlaşılır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, İsrael’in Maşiah’ı öldürdüğü için tövbe etmesi gerektiğini söylerler. Onlara göre Haşem, İsrael’i ancak İsa’yı Maşiah, yani Mesih olarak tanıdığında yeniden kabul edecektir. Daniel 9’daki antlaşma sözünü de İsa’nın ölümü ve dirilişiyle ilişkilendirirler.
Tanah’ın Cevabı:
Devarim 30:1–3, sürgüne düşen İsrael’in Tanrı’ya nasıl döneceğini açıkça anlatır: Tanrı’nın sözlerini yüreğine alacak, O’na dönecek ve sesini dinleyecektir. 30:4–10, Tanrı’nın halkını yeniden toplayacağını ve buyruklarına uymasını sağlayacağını bildirir. Bu dönüşün şartları arasında İsa’ya iman etmek yoktur.
Devarim 30:2’nin özgün hükmü וְשַׁבְתָּ עַד־יְהוָה אֱלֹהֶיךָ וְשָׁמַעְתָּ בְקֹלוֹ כְּכֹל אֲשֶׁר־אָנֹכִי מְצַוְּךָ הַיּוֹם אַתָּה וּבָנֶיךָ בְּכָל־לְבָבְךָ וּבְכָל־נַפְשֶׁךָ şeklindedir: “Tanrın Haşem’e dönecek, bugün sana emrettiğim her şey doğrultusunda O’nun sesini dinleyeceksin; sen ve çocukların, bütün yüreğiniz ve bütün canınızla.” Ve-şavta (וְשַׁבְתָּ) dönüşü, ve-şama’ta be-kolo (וְשָׁמַעְתָּ בְקֹלוֹ) Tanrı’nın sesine itaati ifade eder. Dönmesi istenen halk yine İsrael’dir. Halkın nasıl döneceğini ise Moşe’nin “bugün” verdiği buyruklar gösterir. Ayet, İsa’ya iman etme veya onu Maşiah olarak kabul etme şartını belirtmez.
Hoşea 14:2–5, halkın günahını itiraf edip Tanrı’ya yönelmesini, Asur’a ve putlara güvenmeyi bırakmasını anlatır. Tanrı onların dönekliğini iyileştireceğini ve onları seveceğini söyler. Yeşaya 55:6–7, kötülüğünden dönenin bağışlanacağını; Yehezkel 18:21–23, doğru yaşayışa dönene yaşam verileceğini bildirir.
Yehezkel 36:25–27’de halkı temizleyen, ona yeni yürek veren ve buyruklarını yapmaya yönelten yine Tanrı’dır. Yeremya 31:31–34’te yeni antlaşmanın tarafları İsrael ve Yehuda olarak adlandırılır.
Devarim 4:30–31, son günlerde sıkıntı içindeki İsrael’in Tanrı’ya döneceğini ve O’nun sesini dinleyeceğini bildirir. Gerekçe de açıklanır: Tanrı merhametlidir; halkını bırakmaz, atalarıyla yaptığı antlaşmayı unutmaz. Dönüşün yolu ve dayanağı Moşe’nin kendi sözlerinde verilmiştir. Buna İsa’yı kabul etme şartı eklemek, antlaşmayı hatırlayan Tanrı’nın açık çağrısını değiştirir.
Melahim Alef 8:46–50’de Şelomo, Haşem’den sürgündeki halkın duasını işitmesini ve itiraf ettikleri günahları bağışlamasını ister. Yeremya 3:12–14 de İsrael’e doğrudan “Geri dön” çağrısı yapar. Tanah, İsrael’e Tanrı’ya dönmesini ve O’nun buyruklarını korumasını emreder. Bu dönüşün yerine İsa’yı Maşiah olarak kabul etme şartı koymak, Tora’nın belirlediği yolu değiştirmektir.
Devarim 30:8, gelecekte dönüşten sonra וְאַתָּה תָשׁוּב וְשָׁמַעְתָּ בְּקוֹל יְהוָה וְעָשִׂיתָ אֶת־כָּל־מִצְוֺתָיו אֲשֶׁר אָנֹכִי מְצַוְּךָ הַיּוֹם der: “Yeniden dönüp Haşem’in sesini dinleyecek ve bugün sana emrettiğim bütün mitsvaları yerine getireceksin.” Geleceğe ilişkin bu vaat, Haşem’e dönüş ile Moşe’nin mitsvalarına, yani Tora’nın buyruklarına yeniden uyulmasını birlikte anlatır. Hoşea 14:2–5 ve Yehezkel 18:21–23 aynı dönüşü ve merhameti tamamlar. Yeremya 31:31–34’te yeni antlaşmanın İsrael ve Yehuda ile yapılması, Tora’nın onların yüreğine yazılması vaadi de bu süreklilikle uyumludur.
Hoşea 3:5, İsrael oğullarının dönüp Tanrıları Haşem’i ve kralları David’i arayacağını söyler. Ayette Tanrı ile kral ayrı ayrı anılır. Kralın adı David soyundan gelecek Maşiah’a işaret edecek biçimde okunsa da ayet onun İsa olduğunu söylemez. İsa’nın Maşiah olduğu önce varsayılıp sonra bu ayetteki kralın adı onun kanıtı olarak kullanılamaz. Hoşea 3:5.
İddianın dayandığı Daniel 9:26–27’de bir maşiahın, yani meshedilmiş kişinin ortadan kaldırılması, ardından kentin ve kutsal yerin yıkılması anlatılır. 27. ayette birçok kişiyle bir hafta için güçlendirilen antlaşmadan ve sunuların durdurulmasından söz edilir. Ayet, İsa’nın adını vermez; onun dirildiğini veya İsrael’in Tanrı’ya dönmek için ona iman etmesi gerektiğini söylemez. Bu sonuçlar Daniel’in sözlerine eklenmiştir. Daniel 9:26–27.
Tanah kaynakları: Devarim 30:1–10, özellikle 30:2 ve 30:8; 4:30–31; Hoşea 14:2–5 (Masoretik); Yehezkel 18:21–23, 36:25–27; Yeremya 31:31–34 ve 3:12–14; Yeşaya 55:6–7; I Melahim 8:46–50.
138. İddia: İsa’nın tek ölümü sonraki günahlar için de yeterli korban sağlar
Tora, belirli bir günah işlendikten sonra o günahın nasıl itiraf edileceğini ve hangi durumda sunu getirileceğini açıklar. Bir kişi daha sonra yeniden günah işlerse o yeni davranışın nasıl bağışlanacağı ayrı bir sorudur.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Tora, belirli bir günah işlendikten sonra o günahın nasıl itiraf edileceğini ve hangi durumda sunu getirileceğini açıklar. Bir kişi daha sonra yeniden günah işlerse o yeni davranışın nasıl bağışlanacağı ayrı bir sorudur.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, İsa’nın bir kez ölmesinin daha sonra işlenecek günahlar için de yeterli olduğunu söylerler. Onlara göre günah işleyen kişi yeni bir hayvan korbanı getirmek yerine İsa’nın geçmişteki sunusuna yönelerek bağışlanabilir. Bu görüş, kişinin kötülüğünden dönmeden sonraki tüm günahlarının kendiliğinden bağışlanacağını ileri sürmez.
Tanah’ın Cevabı:
Vayikra 5:5–13, günah işleyen kişinin suçunu itiraf etmesini ve durumuna uygun sunu getirmesini emreder. Yoksul bir kişi için kan içermeyen un sunusu da kabul edilir ve “bağışlanacaktır” denir. Tora, işlenmiş günahın nasıl ele alınacağını somut olarak anlatır. Kişinin bağışlanması için geçmişte ölmüş bir insanla ilişki kurmasını emretmez.
Vayikra 5:5’te וְהִתְוַדָּה אֲשֶׁר חָטָא עָלֶיהָ, “İşlediği günahı itiraf edecek” emri verilmektedir. Günahın itirafı, kişinin ne yaptığını kabul etmesi ve davranışını düzeltmek için ilk adımı atmasıdır. 5:13’te belirli suçlar için uygun korban işlemi ardından וְכִפֶּר עָלָיו הַכֹּהֵן ... וְנִסְלַח לוֹ, “Kohen onun için kapara yapacak ... ve o bağışlanacaktır” denir. Ayet, kişi daha sonra günah işlediğinde geçmişteki bir insan ölümüyle ilişki kurması gerektiğini bildirmez. Hangi suçun işlenmiş olduğu ve yükümlülüğün hangi yolla yerine getirileceği metinde açıkça ele alınmaktadır.
Yehezkel 18:21–28, insanın doğru yoldan sapabileceğini, kötülüğünden dönebileceğini ve o andaki davranışından sorumlu olduğunu bildirir. Yeşaya 55:6–7, kötü kişiye yolunu bırakıp Tanrı’ya dönmesini söyler ve dönen kişiye bağışlanma vaat eder. Melahim Alef 8:46–50’de halk sürgünde suçunu itiraf edip Tanrı’nın merhametine yönelir.
Vayikra 5 ve 16 hangi suç için, hangi zamanda ve nasıl arınma yapılacağını ayrı ayrı düzenler.
Yehezkel 33:13, doğru kişinin kendi doğruluğuna güvenerek kötülük işlemesi halinde önceki doğru davranışlarının onu kurtarmayacağını bildirir. Geçmişteki kabul, gelecekteki her suçu önceden kapatan bir güvence değildir. Tanrı insanın her dönemdeki yönelişini ve davranışını değerlendirir; daha önce gerçekleşmiş bir olay, sonra işlenen kötülükten dönüş sorumluluğunu kaldırmaz.
Yeremya 31:31–34, yeni antlaşmanın İsrael ve Yehuda’yla yapılacağını, Tanrı’nın yasasının yüreklerine yazılacağını ve günahların bağışlanacağını açıklar. Bu ayetlerde bağışlanmanın geçmişteki tek bir insan ölümüne bağlandığı söylenmez.
Yehezkel 33:13’te Tanrı’nın doğru kişiye yaşam vaat etmesi, o kişinin daha sonra kendi doğruluğuna güvenip kötülük işlemesi durumunda onu o yeni kötülüğün sonucundan korumaz. Ayet şöyle der: וּבָטַח עַל־צִדְקָתוֹ וְעָשָׂה עָוֶל כָּל־צִדְקֹתָיו לֹא תִזָּכַרְנָה, “Kendi doğruluğuna güvenip kötülük işlerse, bütün doğrulukları anılmayacaktır.” Bu hüküm, kişinin daha sonraki eylemlerinin de değerlendirildiğini gösterir. Yeremya 31:31–34’ün yeni antlaşmasında Tora’nın İsrael’in yüreğine yazılması ve bağışlanma vaadi de eylem ve sorumluluktan ayrılmamaktadır.
İddia, kişinin yeni bir günah işledikten sonra bağışlanmak için İsa’nın geçmişteki ölümüne yönelmesini öngörür. Bu görüş, herkesin gelecekte yapacağı her şeyin dönüş gerekmeksizin otomatik olarak bağışlanacağını söylemez. Yehezkel 18 ve Yeşaya 55, günahkarı kötülüğünden dönmeye ve Tanrı’ya yönelmeye çağırır; geçmişte ölmüş bir insana bağlanmayı şart koşmaz.
Rabbinik kaynaklarda doğruların ölümünün kapara sağlamasıyla ilgili açıklamalar da vardır. Talmud’un Moed Katan 28a bölümü, Miriam ve Aharon’un ölümleri üzerinden bu dili kullanır. Bu açıklama, bütün çağlarda bağışlanmanın tek zorunlu temeli olarak bir insanın ölümünü belirleyen bir Tora hükmü vermez. Tanah, sonradan günah işleyen insanı işlediği suçu kabul etmeye, kötülüğü bırakmaya ve Haşem’e dönmeye çağırır.
Tanah kaynakları: Vayikra 5:5–13 ve 16; Yehezkel 18:21–28, 33:13; Yeşaya 55:6–7; I Melahim 8:46–50; Yeremya 31:31–34.
221. İddia: Devarim 30’da Tora’ya tam itaat ancak yeni antlaşmayla mümkün olacaktır
Devarim 30, sürgüne giden İsrael’in Tanrı’ya dönmesini ve Tanrı’nın halkın yüreğini değiştirmesini anlatır. Moşe aynı bölümde karşısındaki insanlara buyruğun kendilerine yakın olduğunu ve onu uygulayabileceklerini söyler. Bölüm, insandan beklenen davranışla Tanrı’nın gelecekte yapacağı değişikliği ayrı ayrı gösterir.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Devarim 30, sürgüne giden İsrael’in Tanrı’ya dönmesini ve Tanrı’nın halkın yüreğini değiştirmesini anlatır. Moşe aynı bölümde karşısındaki insanlara buyruğun kendilerine yakın olduğunu ve onu uygulayabileceklerini söyler. Bölüm, insandan beklenen davranışla Tanrı’nın gelecekte yapacağı değişikliği ayrı ayrı gösterir.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Tora’ya tam olarak uymanın mümkün olduğunu, fakat insanın günaha eğilimi yüzünden bunu başaramadığını söylerler. Devarim 30’daki vaadi yeni antlaşmayla ilişkilendirir ve Tanrı’nın İsrael’e bu antlaşma altında yardım edeceğini ileri sürerler. Onlara göre halk ancak bu yardımdan sonra Tora’ya itaat edebilir.
Tanah’ın Cevabı:
Devarim 30, Tanrı’nın gelecekte İsrael’in yüreğini değiştireceğini söyler. Fakat buradan, o zamana kadar insanın Tanrı’ya dönemeyeceği veya emirlerini yerine getiremeyeceği sonucu çıkmaz. Aynı bölüm, Moşe’nin karşısındaki halka emrin yakın olduğunu ve yapılabileceğini bildirir.
Bölümün başında İsrael’in sürgündeyken yaşadıklarını hatırlayıp bütün yüreğiyle Tanrı’ya döneceği ve O’nun sesini dinleyeceği anlatılır (Devarim 30:1–2). Ardından Tanrı’nın halkı toplayacağı, ülkeye getireceği ve yüreğini sünnet edeceği bildirilir (30:3–6).
Yüreğin sünnet edilmesi, halkın Tanrı’yı bütün yüreği ve canıyla sevmesi için iç dünyasında gerçekleşecek değişimi anlatır. Metin insanın dönüşünü 2. ayette, Tanrı’nın yürek üzerindeki eylemini 6. ayette anlatır. Ayette halk önce Tanrı’ya döner. Yürekteki daha derin değişim bundan sonra anlatılır. İlk dönüşün ancak o değişimden sonra mümkün olduğu iddiası ayetlerin sırasıyla uyuşmaz.
Devarim 30:8, gelecekte halkın Tanrı’nın sesini dinleyeceğini ve “bugün sana emrettiğim bütün mitsvaları” yapacağını söyler. 30:10, bunları “bu Tora kitabında” yazılı hükümler olarak tanımlar. Ayetteki mitsvalar, Moşe’nin o gün verdiği Tora buyruklarıdır. Gelecekteki değişimin sonucu, halkın bu buyrukları uygulamasıdır.
Moşe daha sonra şöyle der: “Bu emir senin için fazla zor ve senden uzak değildir.” Emir gökte veya denizin ötesinde değildir. כִּי־קָרוֹב אֵלֶיךָ הַדָּבָר מְאֹד בְּפִיךָ וּבִלְבָבְךָ לַעֲשֹׂתוֹ: “Söz sana çok yakındır; onu yapman için ağzında ve yüreğindedir” (30:11–14). “Onu yapmak için” ifadesi, Moşe’nin hitap ettiği halkın sorumluluğunu da açıklar.
Ramban, 30:11’deki “bu emir”i teşuva, yani Tanrı’ya dönüş olarak yorumlar. Ona göre bölüm İsrael’in gelecekte gerçekten döneceğini vaat ederken, dönüşün uzak bir ülkede bile yapılabilecek kadar yakın olduğunu da söyler. Ramban, bir yandan halkın gelecekte topluca döneceğini, öte yandan bir insanın bulunduğu yerde bugün de Tanrı’ya dönebileceğini açıklar.
Devarim 10:16’da halka “Yüreğinizin sünnetsizliğini giderin” buyurulur. 30:6’da ise Tanrı, gelecekte halkın yüreğini sünnet edeceğini bildirir. İlk ayet, insanın kendi tutumunu değiştirmesini ister. İkinci ayet Tanrı’nın gelecekte yapacağını bildirir. Tanrı’nın yardım edeceğini bildirmesi, insanın kendi tutumundan sorumlu olduğu gerçeğini değiştirmez.
Yeremya 31:31–34’te yeni antlaşmanın içeriği de açıktır: Tanrı “Tora’mı içlerine koyacağım ve yüreklerine yazacağım” der. Yehezkel 36:26–27’de yeni yürek ve yeni ruh, Tanrı’nın kurallarında yürümek ve hükümlerini yapmakla ilişkilendirilir. Bu vaatler, Tora’nın yerine başka bir öğreti konacağını söylemez.
Tora’ya itaat edebilmek ile hayat boyunca hiç günah işlememek aynı şey değildir. Tora, insanın hata edebileceğini hesaba katar. Yanlışın türüne göre suçu itiraf etmeyi, verilen zararı karşılamayı veya belirli durumlarda korban sunmayı düzenler. Yehezkel 18:21–23, kötülüklerinden dönen, Tanrı’nın yasalarını gözeten ve adaletle davranan kişinin yaşayacağını bildirir.
Tanrı’nın insana yardım etmesi, insanın seçimiyle birlikte anlatılır. Kiduşin 30b, kötü eğilime karşı Tanrı’nın yardımından söz eder ve Tora’yı bu eğilime karşı bir çare olarak anlatır. Bu açıklamada insan, Tora’yı öğrenip doğru olanı yapmaktan yine sorumludur.
Devarim 30 hem insanı şimdi dönüşe çağırır hem de gelecekte daha derin bir dönüşüm vaat eder. Moşe, karşısındaki insanlara buyrukları uygulayabileceklerini söyler. Aynı bölümde, gelecekte de bu buyrukları yerine getirecek bir halk tarif edilir. Devarim 30, itaatin ancak yeni antlaşmayla mümkün olacağı iddiasına dayanak vermez.
Kaynaklar: Devarim 30:1–14, 30:19 ve 10:16; Ramban, Devarim 30:11; Yeremya 31:31–34; Yehezkel 18:21–23, 36:24–28; Kiduşin 30b.
228. İddia: Tek bir ölüm gelecekte işlenecek günahların kefaretine sürekli temel olabilir
Vayikra, belirli bir günah işlendiğinde insanın ne yapacağını ve ilgili sununun nasıl getirileceğini açıklar. İnsanların sonradan işleyeceği günahların, daha önce yapılmış tek bir sunuyla nasıl ilişkilendirildiği ise ayrı bir sorudur.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Vayikra, belirli bir günah işlendiğinde insanın ne yapacağını ve ilgili sununun nasıl getirileceğini açıklar. İnsanların sonradan işleyeceği günahların, daha önce yapılmış tek bir sunuyla nasıl ilişkilendirildiği ise ayrı bir sorudur.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, hayvan sunularının henüz işlenmemiş günahlar için önceden getirilemediğini, İsa’nın kusursuz korbanının ise bir kez gerçekleştiğini söylerler. Onlara göre sonradan günah işleyen kişi yeni bir hayvan sunmak yerine bu ölümle ilişki kurarak bağışlanabilir. Böylece geçmişteki tek bir ölümü, sonraki bağışlanmaların sürekli temeli sayarlar.
Tanah’ın Cevabı:
Bu iddiaya göre kişi henüz işlemediği günahlar için kendiliğinden bağışlanmış sayılmaz. Günah işledikten sonra İsa’nın ölümüyle ilişki kurarak bağışlanma ister. Bu görüşün dayanağını sınamak için Tanah’ın sonradan işlenen suç ve o suçun bağışlanması hakkında ne söylediğine bakılır.
Vayikra 4–5’te belirli günahlar için düzenlenen süreç günah işlendikten sonra başlar. Kişi yaptığının farkına varır ve durumuna göre gereken sunuyu getirir. Kohen kapara yapar, ardından kişinin bağışlanacağı bildirilir.
Vayikra 5:5–13 itirafı ve kişinin imkanlarına göre sunu seçeneklerini açıklar. İki kuşa da gücü yetmeyen kişi ince un getirir. Onun da bağışlanacağı söylenir.
Yom Kippur hizmetinin her yıl yapılması da Tora’nın kendi hükmüdür (Vayikra 16:34). Tekrar edilmesi, hizmetin başarısız olduğu anlamına gelmez. İnsan yaşamı sürer ve insanlar yeni davranışlarda bulunur. Tora, belirli bir insan ölünce bu hizmetin işlevini kaybedeceğini söylemez.
Yehezkel 18:21–24, kişinin sonraki davranışını ciddiye alır. Kötü kişi günahlarından dönüp adil ve doğru davranırsa yaşayacaktır. Doğru kişi ise doğruluğundan dönüp kötülük yaparsa yeni davranışından sorumlu tutulacaktır. Daha önce doğru davranan kişi, sonradan yaptığı kötülükten sorumludur. Daha önce kötülük yapan bir kişi de davranışını değiştirip Tanrı’ya dönebilir.
Mişna Yoma 8:9, “Günah işleyeceğim ve sonra döneceğim” veya “Yom Kippur kefaret edecek” diyerek günahı planlayan kişi hakkında uyarır. Aynı Mişna, insanlar arasındaki suçlarda zarar gören kişinin gönlünün alınması gerektiğini söyler. Bu rabbinik açıklama, başkasına verilen zarar düzeltilmeden kaparaya güvenilemeyeceğini vurgular.
Yeremya 31:31–34 yeni antlaşmada Tanrı’nın suçları bağışlayacağını ve günahları artık hatırlamayacağını bildirir. Bu, gelecekteki bağışlanma vaadidir. Ayet bunun nedenini daha önce ölmüş bir insanın kanı veya tek bir insan korbanı olarak açıklamaz. Yeşaya 55:6–7 de kötü kişiyi yolunu bırakıp Tanrı’ya dönmeye çağırır ve Tanrı’nın bolca bağışlayacağını söyler.
Rabbinik kaynaklarda doğruların ölümüyle kapara arasında ilişki kuran bir yorum da vardır. Moed Katan 28a, Miryam’ın ölümüyle kızıl inek törenini, Aharon’un ölümüyle de kohen giysilerini yan yana getirerek doğruların ölümünün kapara sağladığını söyler. Kaynak, bir kişinin ölümünün bütün gelecek kuşakların günahları için zorunlu ve tek korban olduğunu veya Tora’daki korbanların artık gereksizleştiğini söylemez.
Tanah gelecekte bağışlanma vaat eder. Sonraki günahların bağışlanmasını geçmişte ölmüş bir insana yönelmeye bağlamaz. Kişinin dönüşü, başkasına verilen zararın düzeltilmesi ve Tora’da ilgili durumlar için belirlenen hükümler kendi yerlerinde durur.
Kaynaklar: Vayikra 4, 5:5–13 ve 16:34; Yehezkel 18:21–24; Yeşaya 55:6–7; Yeremya 31:31–34; Mişna Yoma 8:9; Moed Katan 28a.
