Misyoner İddiaları Arşivi

Yeremya, eski antlaşmanın neden bozulduğunu söylerken belirsiz konuşmaz. İsrael’in ataları için hema heferu et beriti, yani “onlar antlaşmamı bozdular” der. Kusur HaŞem’in verdiği Tora’ya değil, ona başkaldıran insana aittir. Bir ilacın kullanılmaması yüzünden hastalık ilerlediğinde ilacın yetersiz olduğu sonucuna varılamayacağı gibi, antlaşmanın insan tarafından bozulması da Tanrı’nın verdiği öğretinin kusurlu olduğunu göstermez. Yeremya’nın geleceğe ilişkin sözü tam bu noktadan başlar: Tora değişmeyecek, insanın Tora ile ilişkisi değişecektir.¹

Bir sonraki ayet bunu kendi kelimeleriyle tanımlar: “Bu, o günlerden sonra İsrael Evi ile yapacağım antlaşmadır, diyor HaŞem: Tora’mı onların içine koyacağım ve onu kalplerine yazacağım; Ben onların Tanrısı olacağım, onlar da Benim halkım olacak.” Cümlenin merkezi Torati, “Tora’m” kelimesidir. HaŞem başka bir Tora’dan, yeni bir kutsal kitaptan veya Sinay’da verilen öğretinin sona ermesinden söz etmez. Aynı Tora artık yalnız dışarıdan işitilen İlahi söz olarak kalmayacak, insanın içine de yazılacaktır.²

Radak’ın açıklamasını aktaran Şene Luhot HaBrit de yeniliği bu şekilde anlar. Yeni olan, öncekinin yerine geçen başka bir Tora değildir; insanların sadakatsizliği yüzünden bozulan antlaşmanın artık bozulmayacak oluşudur. Tora kalbe yerleştiğinde önceki kopuşun kaynağı olan insan başkaldırısı ortadan kalkacaktır. Yeremya’nın anlatımında değişen İlahi söz değil, onu taşıyan kalptir.

Yehezkel aynı geleceği başka bir görüntüyle anlatır: “Size yeni bir kalp vereceğim ve içinize yeni bir ruh koyacağım... Ruhumu içinize koyacağım ve sizi kurallarımda yürüteceğim; buyruklarımı koruyacak ve yerine getireceksiniz.” Yeni kalp ile yeni ruhun sonucu Tora’dan çıkış değil, HaŞem’in kurallarında yürümektir. Üstelik bu sözlerin hemen öncesinde İsrael’in uluslar arasından alınarak kendi toprağına getirileceği bildirilir. Ardından arınma, yeni kalp, yeni ruh ve HaŞem’in buyruklarına itaat gelir. Peygamberin sırası açıktır: İsrael geri gelir, arınır, içten dönüşür ve Tora’ya bağlanır. Hristiyan teolojisi bu düzeni İsrael’den, Erets İsrael’den ve Tora’dan kopararak başka bir dini yapının başlangıcı haline getirdiğinde, peygamberin verdiği yönü değiştirmiş olur.³⁴

Yeremya aynı bölümü İsrael’in sürekliliğine ilişkin olağanüstü bir güvenceyle tamamlar. Güneşi gündüzün ışığı, ayı ve yıldızları gecenin düzeni yapan yasalar sürdükçe İsrael’in HaŞem’in önünde ulus olmaktan çıkmayacağını söyler; göklerin ölçülmesi ve yerin temellerinin bütünüyle araştırılması kadar erişilmez bir şartı İsrael soyunun reddedilmesiyle yan yana koyar. Böylece yeni antlaşmanın tarafı İsrael ve Yehuda, içeriği HaŞem’in Tora’sı, sonucu Tora’nın kalbe yazılmasıdır; hemen ardından da İsrael’in ulus olarak sürekliliği güvence altına alınır.⁵

Yeremya 31’den “Sinay yetersizdi ve yerine başka bir din geldi” sonucu çıkmaz. Peygamber başarısızlığın yerini zaten göstermiştir: antlaşmayı bozan insandır. Gelecekte yenilenecek olan Tanrı’nın sözü değil, insanın ona bağlılığıdır. HaŞem yeni antlaşmayı “Tora’mı onların içine koyacağım” diye tanımlar. Yeni olan Tora değildir; Tora’ya artık başkaldırmayan insandır.⁶

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 1, güncel revizyon.
• Tanah, Yeremya 31:32–33.
• Tanah, Yeremya 31:33.
• Tanah, Yehezkel 36:26-27.
• Tanah, Yehezkel 36:24-28.
• Tanah, Yeremya 31:35-37.
• Kabalat.com: “Yeni Antlaşma Nedir?”; “Yasa artık geçersiz mi?”; “Tora Göklerde Değildir: Yahudiliğin Epistemik Üstünlüğü”

Yeremya yeni antlaşmanın taraflarını kendisi adlandırır: “İsrael Evi ve Yehuda Evi ile yeni bir antlaşma yapacağım.” Ardından bu antlaşmanın içine ne koyacağını da söyler: “Tora’mı onların içine koyacağım.” Bu iki cümle birlikte okunduğunda Hristiyan yorumunun karşılaştığı sorun belirgindir. Peygamberin adını verdiği İsrael ve Yehuda başka bir toplulukla, Torati — “Tora’m” sözü de Moşe’nin Tora’sından ayrı bir dini sistemle değiştirilmek zorundadır. Oysa Yeremya ne Kilise’den, ne “yeni İsrael” adı verilen başka bir halktan, ne de Sinay’ın yerini alacak yeni bir kutsal kitaptan söz eder.⁸⁹

“Yeni” kelimesi bu değişikliklerin hiçbirini kendi başına taşımaz. Yeremya yeniliğin nerede bulunduğunu zaten açıklamıştır: önceki antlaşmayı atalar bozmuş, gelecekte ise Tora insanın içine yazılacaktır. Fark Tora’nın kimliğinde değil, insanın ona bağlılığındadır. Radak da yeni antlaşmayı başka bir Tora olarak değil, artık bozulmayacak antlaşma olarak açıklar. Yehezkel’in paralel tasviri aynı noktayı tamamlar: HaŞem İsrael’i uluslar arasından toplar, kendi toprağına getirir, ona yeni kalp ve yeni ruh verir ve bütün bunların sonucunu “kurallarımda yürümeniz, buyruklarımı koruyup yapmanız” diye belirtir.

Peygamberlerin geleceği böylece İsrael’in Tora’dan çıkarıldığı bir çağ değil, Tora’ya daha derin biçimde döndüğü bir çağdır. Devarim’in verdiği vahiy düzeni de sonradan ortaya çıkacak bir mucize iddiasına Tora’yı değiştirme yetkisi tanımaz. Moşe, “Size buyurduğum söze eklemeyin ve ondan eksiltmeyin” der; aynı ilkeyi “Size buyurduğum her şeyi yapmaya dikkat edin; ona eklemeyin ve ondan eksiltmeyin” sözleriyle tekrarlar. Devarim 13 daha ileri gider: bir peygamberin işareti gerçekten gerçekleşse bile İsrael’i Sinay’da tanıdığı HaŞem’den uzaklaştırıyorsa ona uyulmaz. Mucizenin gerçekleşmesi, önceki vahyi değiştiren yeni bir yetki yaratmaz.¹⁰¹¹¹²

Bu nedenle İsa’ya atfedilen mucizeler bütünüyle kabul edilse bile, bundan Moşe’nin Tora’sının sona erdiği sonucu çıkmaz. Tora kendi yetki sınırını daha önce belirlemiştir. Rambam, Mişne Tora, Hilhot Yesode HaTora 9:1’de bunu Moşe’nin peygamberliğinin kalıcı sonucu olarak açıklar: Tora’nın mitsvalarından (emirlerinden) birini sürekli olarak ortadan kaldırdığını ileri süren bir peygamber, işaretler gösterse bile Sinay’la çatışır. Rambam’ın dayanağı daha sonraki bağımsız bir dini varsayım değil, Tora’nın kendi “eklemeyin, eksiltmeyin”, “bizim ve çocuklarımız için sonsuza dek” ve “göklerde değildir” sözleridir.¹³

Tanah’ın peygamberlik çağının sonundaki yön de değişmez. Malahi gelecekte Eliyahu’dan ve HaŞem’in büyük gününden söz ederken İsrael’e “Kulum Moşe’nin Tora’sını hatırlayın; bütün İsrael için Horev’de ona buyurduğum kuralları ve buyrukları” der. Eğer Tanah İsrael’i Sinay’dan çıkaracak yeni bir dini düzen hazırlıyor olsaydı, geleceğe bakan bu son çağrının Moşe’nin Tora’sına dönmesi açıklanamazdı. Yeremya İsrael ve Yehuda ile antlaşmayı, Yehezkel İsrael’in toprağına dönüşünü ve HaŞem’in kurallarında yürümesini, Malahi ise geleceğin eşiğinde Moşe’nin Tora’sını hatırlamayı anlatır.¹⁴

Hristiyan yeni antlaşma öğretisi bu nedenle yalnız Yeremya’nın bir kelimesine farklı anlam vermekle kalmaz. Yeremya’nın taraflarını, Yehezkel’in geleceğini ve Malahi’nin yönünü birlikte yeniden düzenlemek zorunda kalır. Sonuç önce Hristiyan teolojisinde kabul edilir; ardından Tanah bu sonuca göre okunur. Yeremya 31’in kendi cümlesi ise çok daha sadedir: HaŞem, “Tora’mı onların içine koyacağım” der. Yeni antlaşma yeni bir dinin doğum belgesi değil, İsrael’in Tora’ya artık kopmayacak biçimde bağlanacağı gelecektir.¹⁵

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 2, güncel revizyon.
• Tanah, Yeremya 31:31.
• Tanah, Yeremya 31:33.
• Tanah, Devarim 4:2.
• Tanah, Devarim 13:1.
• Tanah, Devarim 13:2-6.
• Rambam, Mişne Tora, Hilhot Yesode HaTora 9:1.
• Tanah, Malahi 3:22.
• Kabalat.com: “Yeni Antlaşma Nedir?”; “Yasa artık geçersiz mi?”; “Tora Göklerde Değildir: Yahudiliğin Epistemik Üstünlüğü”

Yeremya farklı yasalar geleceğini söylemek isteseydi bunu ifade edebilirdi. Yeni bir Tora’dan, yeni buyruklardan veya Moşe’ye verilen yasaların değişmesinden söz etmesi mümkündü. Bunun yerine yeni antlaşmayı şu sözlerle tanımlar: “Tora’mı onların içine koyacağım ve onu kalplerine yazacağım.” Hristiyan yorum bütün ağırlığı “yeni” kelimesine verirken aynı cümlenin Torati — “Tora’m” kelimesini geri plana iter. Oysa Yeremya yeniliğin neyi değiştirdiğini kendi cümlesinde açıklar: Tora değil, Tora’nın insanın içinde taşıdığı yer değişmektedir.¹⁷

Bir metnin kağıttan insanın belleğine geçmesi metnin başka bir metne dönüşmesi değildir. Yeremya’nın imgesi bundan daha güçlüdür; HaŞem’in Tora’sı artık yalnız dışarıdan işitilen İlahi söz olmayacak, İsrael’in kalbine de yazılacaktır. “Kalbe yazılma” ifadesini “başka yasaların verilmesi” biçiminde okumak, peygamberin kullandığı görüntüye onun söylemediği bir sonuç ekler. Rav Saadia Gaon, HaEmunot veHaDeot’ta aynı iddiayı yüzyıllar önce ele alır ve cevabı devam eden ayetin içinde bulur: yeni antlaşmanın içeriği yine “Tora’m”dır. Yenilik, önceki antlaşmanın bozulmuş olmasına karşılık gelecekteki antlaşmanın artık bozulmayacak oluşudur.

Yehezkel’in dili bunu daha da belirginleştirir. HaŞem, “Size yeni bir kalp vereceğim ve içinize yeni bir ruh koyacağım... Ruhumu içinize koyacağım ve sizi kurallarımda yürüteceğim; buyruklarımı koruyacak ve yapacaksınız” der. Yeni kalp ile yeni ruhun sonucu yeni bir din değildir; HaŞem’in kurallarında yürümektir. Gan Naul da Yeremya ve Yehezkel’i aynı gelecek içinde okur: temizlenmiş kalp ve yeni ruh, insanı HaŞem’in buyruklarında yürümeye hazırlar; Yeremya’nın “Tora’mı onların içine koyacağım” sözü bu içsel dönüşümün başka bir ifadesidir.¹⁸

Aynı yön Maşiah dönemini anlatan başka peygamberliklerde de korunur. Yeşaya, ulusların Yeruşalayim’e çıkacağı geleceği “Çünkü Tora Tsiyon’dan, HaŞem’in sözü Yeruşalayim’den çıkacak” sözleriyle tasvir eder. Ardından savaşın sona ermesi anlatılır. Bu, Tora sonrası bir dünya değildir; Tora’nın Tsiyon’dan öğreti olarak yayıldığı dünyadır. Yehezkel 37’de David ile bağlantılı kralın yönetimi altında İsrael’in HaŞem’in yollarında yürümesi ve buyruklarını koruması aynı geleceğin başka bir yüzünü verir.¹⁹

Bu metinler yan yana geldiğinde Hristiyan “farklı yasalar” öğretisinin neye ihtiyaç duyduğu anlaşılır. Yeremya’daki “yeni” kelimesine başka bir Tora anlamı verilmeli, aynı cümledeki Torati daraltılmalı, Yehezkel’in “kurallarımda yürüyeceksiniz” sözü etkisizleştirilmeli ve Yeşaya’nın gelecekte Tsiyon’dan çıkacağını söylediği Tora başka bir kavrama dönüştürülmelidir. Böyle bir okuma peygamberlerin ortak yönünden değil, daha önce kabul edilmiş Hristiyan teolojisinden hareket eder.

Yeremya’nın kendi sözü daha yalındır. HaŞem “yeni yasalarımı” veya “yeni Tora’mı” insanların içine koyacağını söylemez; “Tora’mı” der. Yeni antlaşmanın yeniliği Tora’nın değiştirilmesinde değil, Tora’nın insanın kalbine öylesine yerleşmesindedir ki önceki sadakatsizlik artık antlaşmayı yeniden bozamayacaktır.²⁰

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 3, güncel revizyon.
• Tanah, Yeremya 31:33.
• Tanah, Yehezkel 36:26-27.
• Tanah, Yeşaya 2:3.
• Kabalat.com: “Yeni Antlaşma Nedir?”; “Yasa artık geçersiz mi?”; “Tora Göklerde Değildir: Yahudiliğin Epistemik Üstünlüğü”

Tora birkaç yüzyıl için verilmiş geçici bir düzen olsaydı, bu geçiciliğin Tora’nın kendi sözlerinde bir karşılığı bulunması gerekirdi. Moşe ise antlaşma konuşmasının sonuna yaklaşırken tam tersini söyler: “Gizli olanlar Tanrımız HaŞem’e aittir; açığa çıkarılmış olanlar ise sonsuza dek bize ve çocuklarımıza aittir; bu Tora’nın bütün sözlerini yapmak için.” Lanu ulevaneynu ad olam, “bize ve çocuklarımıza sonsuza dek”, ifadesi açıkça uygulamaya bağlanır: “bu Tora’nın bütün sözlerini yapmak için.” Tora kendisini Maşiah gelinceye veya başka bir dini düzen kuruluncaya kadar geçerli bir ara aşama olarak tanıtmaz.⁴⁷

Rambam da İggerot HaRambam’da bu ayeti Tora’nın sürekliliği için kullanır. Tora’daki bir mitsvanın kalıcı yükümlülüğünün sona erdiğini söyleyen peygamberin Moşe’nin peygamberliğiyle çatışacağını açıklar ve “bize ve çocuklarımıza sonsuza dek” sözünü dayanak gösterir. Fakat daha da belirleyici olan Devarim 30’dur. Moşe İsrael’in günahını, sürgününü ve gelecekteki geri dönüşünü anlattıktan sonra, geri dönen halka “Sen dönecek, HaŞem’in sesini dinleyecek ve bugün sana buyurduğum bütün mitsvaları yapacaksın” der. Ardından “bu Tora kitabında yazılı mitsvalarını ve kurallarını” korumaktan söz eder.⁴⁸⁴⁹

Eğer Tora tarihin belirli bir noktasında sona erecek geçici bir sistem olsaydı, sürgünün ötesindeki gelecekte Moşe’nin “bugün” verdiği mitsvalara geri dönüş beklenmezdi. Akedat Yitshak da Devarim 30’u böyle okur: gelecekte İsrael HaŞem’e dönecek ve Moşe’nin buyurduğu mitsvaları yeniden yerine getirecektir. Hristiyan kronolojisi Tora’yı geçmişe yerleştirmek isterken Moşe onu sürgünden sonraki geleceğin içine yerleştirir.

Peygamberlerde de yön değişmez. Yeşaya, ulusların gelecekte Tsiyon’a çıkacağını ve “Çünkü Tora Tsiyon’dan, HaŞem’in sözü Yeruşalayim’den çıkacaktır” diyeceklerini bildirir. Bu ayet Moşe’nin bütün mitsvalarının bütün uluslara aynı biçimde uygulanacağını söylemez; fakat geleceği Tora’nın ortadan kalktığı bir dönem olarak da anlatmaz. Yehezkel, David ile bağlantılı gelecekteki kralın yönetiminde İsrael için “kurallarımda yürüyecek, kurallarımı koruyacak ve onları yapacaklar” der. Yeremya ise yeni antlaşmanın içine “Tora’mı onların içine koyacağım ve onu kalplerine yazacağım” sözünü yerleştirir.⁵⁰⁵¹⁵²

Bu metinler birlikte ele alındığında geçici olduğu söylenen Tora’nın neden geleceğin merkezinde bulunduğu sorusu ortaya çıkar. Hristiyan teolojisi önce İsa’nın gelişiyle Tora’nın eski düzene ait olduğunu kabul eder, ardından Tanah’ı geriye doğru okuyarak Sinay’ı bu sonuca hazırlık yapan geçici bir aşamaya dönüştürür. Kanıtın yönü böylece değişir. Tora geçici olduğunu gerçekten söylüyorsa ayeti gösterilebilir; peygamberler sona ereceğini öğretiyorsa bu sözler gösterilebilir. Fakat elimizde “bize ve çocuklarımıza sonsuza dek”, “bugün sana buyurduğum bütün mitsvaları yapacaksın”, “bu Tora kitabında yazılı”, “Tora Tsiyon’dan çıkacak”, “kurallarımda yürüyecekler” ve “Tora’mı onların içine koyacağım” ifadeleri vardır.

Tora’daki her mitsva her insan tarafından, her yerde ve her tarihsel şartta uygulanmaz. Bazıları Erets İsrael’e, bazıları Bet HaMikdaş’a, bazıları kohenlere, krala, mahkemeye veya belirli hayat durumlarına bağlıdır. Bir uygulama şartının bulunmaması ile Tanrı’nın o mitsvayı sona erdirmesi aynı şey değildir. Bet HaMikdaş olmadığında korbanların fiilen sunulamaması, korbanlara ilişkin Tora’nın geçici bir yasa haline geldiğini göstermez; gerekli şart mevcut değildir. Hristiyan geçicilik iddiası bu iki kategoriyi birbirine karıştırdığında, belirli mitsvaların uygulanamamasından bütün Tora’nın sona erdiği sonucuna geçer.

Tanah’ın geleceği Tora’nın enkazı üzerinde kurulmaz. Moşe sürgünden dönen İsrael’i yine Tora’ya yöneltir; Yeremya Tora’yı kalbe yazar; Yehezkel HaŞem’in kurallarında yürüyen bir halk görür; Yeşaya Tora’nın Tsiyon’dan çıkacağını söyler. Tora’ya bir son tarihi verilecekse bu tarihin Tanah’tan gelmesi gerekir. Tanah böyle bir tarih vermez.⁵³

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 7, güncel revizyon.
• Tanah, Devarim 29:28.
• Tanah, Devarim 30:8.
• Tanah, Devarim 30:10.
• Tanah, Yeşaya 2:3.
• Tanah, Yehezkel 37:24.
• Tanah, Yeremya 31:33.
• Kabalat.com: “Yasa artık geçersiz mi?”; “Yeni Antlaşma Nedir?”; “Tora Göklerde Değildir: Yahudiliğin Epistemik Üstünlüğü”

Bazı rabbinik metinlerde Tora hadaşa, “yeni Tora” ifadesinin bulunması ilk bakışta Maşiah’ın Moşe’nin Tora’sının yerine başka yasalar getireceği düşüncesine elverişli görünebilir. Fakat peygamberlerin Maşiah geleceği ile bu rabbinik ifadelerin kendi açıklamaları yan yana getirildiğinde başka bir tablo ortaya çıkar. Yenilik Tora’nın kaldırılması değil, Tora’nın dünyada daha tam yaşanması ve daha derin anlaşılmasıdır.

Yeşaya gelecekte ulusların Yeruşalayim’e çıkacağını anlatırken şöyle der: “Gelin, HaŞem’in dağına, Yaakov’un Tanrısı’nın evine çıkalım; bize yollarını öğretsin ve O’nun yollarında yürüyelim. Çünkü Tora Tsiyon’dan, HaŞem’in sözü Yeruşalayim’den çıkacaktır.” Peygamberin geleceğinde Tora sahneden çekilmez; tam tersine Tsiyon’dan öğreti olarak yayılır.⁹⁸

Yehezkel de David soyundan gelecek kralın dönemini “Kulum David onların üzerinde kral olacak... yasalarımda yürüyecekler, kurallarımı koruyacak ve onları yapacaklar” sözleriyle tasvir eder. Yeremya’nın yeni antlaşmasında ise HaŞem “Tora’mı onların içine koyacağım ve onu kalplerine yazacağım” der. Akedat Yitshak’ın aktardığı midraşik açıklama da bunu Tora bilgisinin unutulmayacak biçimde insanın içine yerleşmesiyle ilişkilendirir. Yeşaya’da Tora Tsiyon’dan çıkar, Yehezkel’de Maşiah dönemindeki İsrael HaŞem’in kurallarında yürür, Yeremya’da aynı Tora kalbe yazılır.⁹⁹¹⁰⁰

Rambam bu geleceği son derece somut hale getirir. Hilhot Melahim 11:1’de Maşiah’ın David krallığını yeniden kuracağını, Bet HaMikdaş’ı inşa edeceğini, İsrael’in dağılmışlarını toplayacağını ve önceki Tora düzenini yeniden işler hale getireceğini söyler. Korbanlar yeniden sunulur; Şemita ve Yovel Tora’daki biçimleriyle yeniden uygulanır. Bu Maşiah yeni bir din kuran kişi değildir. Tarihsel şartlar yüzünden uygulanamayan Tora kurumlarını yeniden yaşanabilir hale getirir.¹⁰¹

Aynı Rambam, Mişne Tora, Hilhot Yesode HaTora 9:1’de Tora’nın sürekliliğini kesin bir sınır olarak verir: kalıcı ekleme veya eksiltme yapılamaz; bir peygamber Tora’daki bir mitsvanın artık geçerli olmadığını ya da mitsvaların yalnız belirli bir dönem için verildiğini ileri süremez. Bu nedenle Yahudi ölçüsünde Maşiah’ın Tora’yı değiştirmesi onu doğrulayan değil, iddiasını bozan bir özellik olurdu.¹⁰²

Peki rabbinik “yeni Tora” dili ne anlama gelir? Vayikra Rabba 13 çevresinde “Tora hadaşa me-iti tetse” — “Ben’den yeni Tora çıkacaktır” sözü gerçekten bulunur. Ancak bu ifade çoğu zaman Yeşaya 51:4 ile ilişkilendirilirken önemli bir ayrıntı gözden kaçar: Masoretik İbranice ayette hadaşa, “yeni” kelimesi yoktur. Ayet ki Tora me-iti tetse, “Çünkü Tora Ben’den çıkacaktır” der. “Yeni” sözü peygamberin cümlesinde değil, daha sonraki midraşik genişletmededir. Dolayısıyla midraşın kelimesini geriye taşıyıp Yeşaya’nın kendisi “yeni Tora” demiş gibi kullanmak doğru değildir.¹⁰³

Daha önemlisi, Yahudi yorumcular bu ifadeyi Moşe’nin Tora’sının yerine başka bir yasa kitabı geleceği biçiminde anlamazlar. Toldot Yaakov Yosef, Tora’nın yasalarının değişmeyeceğini kabul ettikten sonra “yeni Tora”yı yeni bir hiddüş, yani mevcut Tora’da yeni bir açılım olarak açıklar. Keter Şem Tov, bugün anlatılar ve tarihsel olaylar içinde giyinmiş daha derin İlahi anlamların gelecekte açılacağını söyler. R. Tsadok HaKohen de bugün gizli kalan eski Tora hakikatlerinin gelecekte açıklığa kavuşması üzerinde durur. Başka bir açıklama ise belirli midraşik sahneyi horaat şaa, yani geçici olağanüstü uygulama çerçevesinde ele alır ve Eliyahu’nun Karmel’deki istisnai korbanını örnek gösterir.

Bu yorumlar birbirinin aynı değildir; fakat ortak sınırları açıktır. Hiçbiri Sinay’ın sona erdiğini, Moşe’nin Tora’sının yerine başka bir kutsal kitabın geçtiğini, Şabat veya kaşrut gibi mitsvaların kaldırıldığını ya da Maşiah’ın yeni bir din kurduğunu öğretmez. Hristiyan yorumun ulaşmak istediği sonuca varabilmesi için birkaç ayrı adımı tek hamlede birleştirmesi gerekir: önce Yeşaya’daki Tora’ya midraşın “yeni” kelimesi eklenir; sonra “yeni” mevcut Tora’nın yeni kavrayışı değil, Moşe’nin Tora’sının sonu diye anlaşılır; son olarak bu yeni sistem Hristiyanlıkla özdeşleştirilir. Bu bağlantıların hiçbirini Tanah kurmaz.

Maşiah’ın büyüklüğü Sinay’ı aşmasında değil, Sinay’ın öğrettiği dünyanın tarih içinde gerçekleşmesindedir. Bet HaMikdaş kurulur, İsrael toplanır, korbanlar geri gelir, Şemita ve Yovel yeniden uygulanır, Tora Tsiyon’dan çıkar ve HaŞem’in Tora’sı kalbe yazılır. “Yeni Tora” mevcut Tora’nın daha önce açılmamış derinliğini anlatıyorsa Yahudi kaynaklarında bunun yeri vardır. Moşe’nin Tora’sının yerine yeni yasalar ve yeni bir din kastediliyorsa, bu anlam Yahudi kaynaklarından değil Hristiyan teolojisinden gelmektedir.¹⁰⁴

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 13, güncel revizyon.
• Tanah, Yeşaya 2:3.
• Tanah, Yehezkel 37:24.
• Tanah, Yeremya 31:33.
• Rambam, Mişne Tora, Hilhot Melahim uMilhamoteihem 11:1.
• Rambam, Mişne Tora, Hilhot Yesode HaTora 9:1.
• Vayikra Rabba 13.
• Kabalat.com: “Yasa artık geçersiz mi?”; “Yeni Antlaşma Nedir?”; “Tora Göklerde Değildir: Yahudiliğin Epistemik Üstünlüğü”

Peygamberler Maşiah çağını Tora’nın sona erdiği bir dönem olarak anlatmazlar. Tam tersine, gelecekteki kral, İsrael’in dönüşü, Bet HaMikdaş ve HaŞem’in buyruklarına bağlılık aynı gelecek tablosunun parçalarıdır. Yehezkel, bölünmüş İsrael’in yeniden tek halk oluşunu anlattıktan sonra “Kulum David onların üzerinde kral olacak... yasalarımda yürüyecekler, kurallarımı koruyacak ve onları yapacaklar” der. Klasik Yahudi yorumunda bu David, David soyundan gelecek Maşiah ile ilişkilendirilir.¹¹⁶

Ayetin yapısı önemlidir. Maşiah’ın krallığı ile İsrael’in HaŞem’in kurallarında yürümesi karşıt değil, eşzamanlıdır. Devamında atalara verilen ülkede yaşama, ebedi barış antlaşması ve HaŞem’in kutsal mekanının İsrael’in ortasında bulunması gelir. Menorat HaMaor da bu unsurları aynı gelecek bütünlüğü içinde aktarır. Maşiah Tora’yı gömmeye değil, Tora’ya göre yaşayan İsrael’in tam düzenini kurmaya gelir.

Yeşaya geleceğin evrensel yüzünü anlatırken aynı yönü korur: “Birçok halk gidip diyecek: Gelin, HaŞem’in dağına, Yaakov’un Tanrısı’nın evine çıkalım; bize yollarını öğretsin ve O’nun yollarında yürüyelim. Çünkü Tora Tsiyon’dan, HaŞem’in sözü Yeruşalayim’den çıkacaktır.” Bu ayet ulusların İsrael’e ait bütün mitsvalarla yükümlü olacağını söylemez. Buna ihtiyaç da yoktur. İddia edilen Tora sonuyla bağdaşmayan şey çok daha basittir: peygamberin geleceğinde Tora yok olmaz; Tsiyon’dan çıkar.¹¹⁷

Yeremya’nın yeni antlaşmasında da HaŞem “Tora’mı onların içine koyacağım ve onu kalplerine yazacağım” der. Akedat Yitshak’ın aktardığı klasik açıklama, bu sözü Tora bilgisinin insanın içine öylesine yerleşmesiyle ilişkilendirir ki artık unutulmaz hale gelir. Tora’nın işlevinin bittiği çağda Tora’nın kalbe yazılması açıklanamaz. Yeremya’nın yeniliği Tora’dan kurtuluş değil, Tora’ya artık kopmayacak kadar derin bağlılıktır.¹¹⁸¹¹⁹

Rambam’ın Hilhot Melahim 11’deki Maşiah tasviri bu peygamberlik dilini tarihsel kurumlara çevirir. Maşiah David krallığını yeniden kurar, Bet HaMikdaş’ı inşa eder, İsrael’in dağılmışlarını toplar ve Tora düzenini yeniden tam işler hale getirir. Korbanlar yeniden sunulur; Şemita ve Yovel Tora’daki biçimleriyle yeniden uygulanır. Maşiah adayının Tora ile meşgul olması, mitsvaları yerine getirmesi ve İsrael’i Tora yolunda yürümeye yöneltmesi de onun değerlendirilmesinin parçasıdır.

Bu tanım ile “Maşiah geldiğinde Tora’nın görevi biter” düşüncesi aynı Maşiah anlayışı değildir. Birinde gelecekteki kral İsrael’i mitsvalara döndürür ve uygulanamayan Tora kurumlarını yeniden kurar; diğerinde Maşiah’ın gelişi Tora yükümlülüklerinin tarihsel sonu olur. Ortak kelime “Maşiah”tir, fakat verilen görevler birbirine karşıttır.

Hristiyan yorum bu güçlüğü çoğu zaman peygamberlerin kelimelerini başka anlamlara taşıyarak aşmaya çalışır. Bet HaMikdaş ruhsal bir topluluğa, İsrael başka bir cemaate, Tora Moşe’nin Tora’sından ayrı bir öğretime, David’in krallığı tarihsel krallıktan başka bir düzleme dönüştürülür. Böylece kelimeler korunur, fakat kelimelerin Tanah içindeki somut ilişkileri çözülür. Oysa Yehezkel aynı gelecekte kralı, İsrael’i, ülkeyi, kutsal mekanı ve HaŞem’in kurallarını yan yana verir.

Sinay geleneğinin aktarım biçimi de aynı sürekliliği taşır. Moşe Tora’yı Sinay’da alır, Yehoşua’ya aktarır; gelenek Yaşlılar ve Peygamberler üzerinden sürer. Peygamberler Sinay’ın yerine yeni bir dini temel kuran kişiler değildir. Onların geleceğe ilişkin sözleri de Sinay’ın rakibi olan başka bir dünyayı değil, HaŞem’in iradesinin İsrael ve insanlık içinde daha tam gerçekleştiği dünyayı anlatır.¹²⁰

Yeremya bunu Tora’nın kalbe yazılmasıyla, Yehezkel HaŞem’in kurallarında yürümekle, Yeşaya Tora’nın Tsiyon’dan çıkmasıyla ifade eder. Rambam aynı geleceği Bet HaMikdaş, korbanlar, Şemita, Yovel ve İsrael’in toplanmasıyla somutlaştırır. Bu kaynakların ortak yönü Tora’nın sonu değil, Tora’nın merkeziliğidir.

Maşiah çağı Tora’nın görevini tamamlayıp ortadan çekildiği çağ değildir. Peygamberlerin ve klasik Yahudi öğretisinin tasvirinde, Tora’nın tarih, toplum ve insan kalbi içinde olması gerektiği gibi yaşandığı çağdır.¹²¹

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 15, güncel revizyon.
• Tanah, Yehezkel 37:24.
• Tanah, Yeşaya 2:3.
• Tanah, Yeremya 31:33.
• Tanah, Yeremya 31:33.
• Mişna, Avot 1:1.
• Kabalat.com: “Yasa artık geçersiz mi?”; “Yeni Antlaşma Nedir?”; “Tora Göklerde Değildir: Yahudiliğin Epistemik Üstünlüğü”

Hristiyan yorumcu bir önceki savın devamında İsrael ile HaŞem arasındaki ilişkinin yeniden kurulmasını belirli bir şarta bağlar. İsrael, öldürdüğü Maşiah konusunda teşuva etmelidir; Hristiyan yorumcu bu Maşiah’ı İsa olarak kabul ettiği için sonuç, ulusal dönüşün İsa’nın kabulünden geçmesidir. Yeni berit ve Maşiah’ın yeniden gelişi de bu zincire eklenir. Bu görüşü sınamak için Tanah’ın İsrael’in sürgünden dönüşünü hangi şartlarla anlattığına bakmak gerekir.¹⁴²⁴

Moşe bu soruyu İsrael henüz ülkeye girmeden ele alır. Devarim 30’da bereket ve lanetlerin gerçekleşmesi, halkın uluslar arasına dağılması ve daha sonra dönmesi anlatılır. Dönüşün yönü ve içeriği aynı cümlede verilir: “Tanrın HaŞem’e dönecek ve bugün sana emrettiğim her şeye göre O’nun sesini dinleyeceksin; sen ve çocukların, bütün yüreğinle ve bütün canınla. O zaman Tanrın HaŞem sürgününü geri çevirecek, sana merhamet edecek ve seni dağıttığı bütün halkların arasından yeniden toplayacak.”¹⁴²⁵

Burada ve-şavta ad HaŞem Elohekha — “Tanrın HaŞem’e döneceksin” sözü tek başına değildir. Hemen ardından ve-şamata vekolo kekhol aşer anokhi metsavvekha hayom — “bugün sana emrettiğim her şeye göre O’nun sesini dinleyeceksin” gelir. Bölüm sürgünlerin toplanmasını, HaŞem’in İsrael’in yüreğini sünnet etmesini, O’nu bütün yüreğiyle sevmesini ve yeniden mitsvaları yapmasını anlatır. Sonunda da bu emirlerin Sefer Torada yazılı olduğu söylenir.^14261427

Tanah burada Hristiyan yorumun konuştuğu tarihsel durumu zaten kurmuştur: günah işleyen İsrael, lanetler, uluslar arasına dağılma, teşuva, yüreğin değişmesi, toplanma ve ülkeye dönüş. Bu yüzden daha sonraki bir teolojinin dolduracağı sessiz bir boşluk yoktur. Metin “gelecekte öldürülecek Maşiah’ı kabul edeceksiniz”, “onun ölümünü kefaret sayacaksınız” veya “İsa’ya iman ederek Bana döneceksiniz” demez. Dönüşü HaŞem’e yönelmek ve Moşe’nin hayom — “bugün” verdiği Tora’ya itaat etmekle tanımlar.

Hayom sözü burada sıradan bir ayrıntı değildir. Moşe gelecekteki sürgün dönüşünü anlatırken ölçüyü gelecekte ortaya çıkacak başka bir kurtuluş öğretisine bırakmaz; “bugün sana emrettiğim” der. Bölümün sonu da aynı bağı yeniden kurar: Sefer Tora’da yazılı emir ve kuralları korumak, bütün yürekle HaŞem’e dönmek. Hristiyan yorumun “HaŞem’e dönüş ancak İsa’yı kabul ederek mümkündür” şartı bu cümlenin içinde değildir.¹⁴²⁸

Jesus for Jews adlı eserdeki başka açıklamalar da bu gerilimi görünür kılar. Devarim 30’u ve Yehezkel 36’yı ele alırken gelecekte İsrael’in toplanacağını, yüreğinin değişeceğini ve Tanrı’nın yasasına bağlanacağını kabul eder. Yehezkel’in “Kurallarımda yürümenizi sağlayacağım; kararlarımı koruyacak ve yapacaksınız” sözünü de aktarır. Yeni beriti, İsrael’in Moşe Tora’sına gerçek bir itaat içinde yaşayabilmesini sağlayan düzen olarak anlatır. Bu, Tanah’ın metnine yakındır. Sorun, daha sonra İsa’nın bu düzenin zorunlu kapısı yapılmasıdır.¹⁴²⁹

Hoşea’nın kitabının sonunda dönüş çağrısı aynı yöndedir: “Şuva İsrael ad HaŞem Elohekha — Dön, ey İsrael, Tanrın HaŞem’e; çünkü suçun nedeniyle tökezledin.” Bir sonraki ayet sözleri yanına alıp HaŞem’e dönmeyi, suçu bağışlamasını istemeyi anlatır. HaŞem de “Dönekliğini iyileştireceğim, onları özgürce seveceğim; çünkü öfkem ondan döndü” diye cevap verir. Günah vardır; teşuva vardır; bağışlanma vardır. Araya İsa’ya iman şartı yerleştirilmez.^14301431

Yoma 86a bu ayeti teşuvanın Tanrısal tahta kadar ulaşması bağlamında kullanır ve kurtuluşla ilişkilendirir. Bu, Hoşea’nın peşatından sonraki rabbinik yorum katmanıdır; fakat yön değişmez: dönüş HaŞem’edir. Hazal da “önce İsa’yı kabul et, sonra HaŞem’e dönebilirsin” diye bir ara basamak kurmaz.¹⁴³²

Hoşea 3:5’te David de anılır: “Sonra İsrael oğulları dönecek ve Tanrıları HaŞem’i ve kralları David’i arayacaklar.” David burada gelecekteki David soyundan kralı işaret edecek biçimde yorumlanabilir. Fakat cümle İsrael’in Tanrısı ile kralını birbirine özdeşleştirmez. HaŞem Elohehem — “Tanrıları HaŞem” ve David malkam — “kralları David” ayrı nesnelerdir. Metin “David kralı Tanrı kabul edecekler” veya “ancak David kralı aracılığıyla HaŞem’e ulaşacaklar” demez. Bir Maşiah okuması kabul edilse bile bu, Maşiah’ın kimliğini İsa olarak önceden çözmez.¹⁴³³

Yehezkel 36 daha da somuttur. HaŞem İsrael’i ulusların arasından toplar, temizler, taş yüreği çıkarır, yeni yürek verir ve ruhunu içine koyar. Bunun sonucu açıkça söylenir: “Ruhumu içinize koyacağım ve kurallarımda yürümenizi, kararlarımı koruyup yapmanızı sağlayacağım. Atalarınıza verdiğim ülkede yaşayacaksınız; siz Benim halkım olacaksınız, Ben de sizin Tanrınız olacağım.” Yeni yürek ve ruhun davranışsal karşılığı behukay telekhu — “kurallarımda yürümeniz” ve mişpatay tişmeru va-asitem — “kararlarımı koruyup yapmanız”dır.¹⁴³⁴

Hristiyan teolojisi buraya “Tanrı’nın ruhu ancak İsa aracılığıyla verilebilir” önermesini ekleyebilir. Fakat bu önerme Yehezkel 36’nın söylediği şey değildir. Önceden kabul edilmiş bir kristoloji Yehezkel’e taşınırsa, sonra Yehezkel’in yeni ruh dili İsa’nın kanıtı gibi görünür. Metnin kendi açıklaması ise yeni ruhun İsrael’i HaŞem’in yollarına yönelttiğini söyler.

Yeremya 31’deki yeni berit de yönü değiştirmez. Berit “İsrael evi ve Yehuda evi” ile yapılır; içeriği “Tora’mı içlerine koyacağım ve yüreklerine yazacağım; Ben onların Tanrısı olacağım ve onlar Benim halkım olacak” sözleriyle anlatılır. İbranice natati et Torati bekirbam ve-al libam ektevenna der. Yeni olan Tanrı değildir. Yeni olan İsrael’in yerine geçen başka bir halk değildir. Metin “Tora’nın yerine başka bir din koyacağım” da demez. Aynı HaŞem, aynı İsrael ve Yehuda, Tanrı’nın Tora’sının içselleşmesi söz konusudur.^14351436

Hristiyan yorumun yeni beriti İsrael’in Tora’ya daha tam itaat edebilmesiyle ilişkilendirmesi bu nedenle kendi savına karşı bir soru doğurur. Eğer yeni beritin sonucu İsrael’in HaŞem’in Tora’sına bağlanmasıysa, bu berite girişin zorunlu şartının “İsa’nın öldürülmesinden teşuva etmek ve İsa’yı kabul etmek” olduğu nerede söylenir? Devarim 30 bunu söylemez. Hoşea 14 söylemez. Hoşea 3 söylemez. Yehezkel 36 ve Yeremya 31 söylemez.¹⁴³⁷

Rambam, Hilkhot Teşuva 7:5’te Tora’nın İsrael’in sürgünün sonunda teşuva edeceğini ve hemen ardından kurtulacağını önceden bildirdiğini söyler; dayanağı Devarim 30’dur. Bu klasik çizgi Hristiyan yorumun ‘önce İsa’nın kabulü’ şartından farklıdır. Sanhedrin 97b’de Rabbi Eliezer ile Rabbi Yehoşua kurtuluşun İsrael’in önceden teşuvasına ne ölçüde bağlı olduğunu tartışır. Görüşleri aynı değildir. Fakat tartıştıkları şey İsrael’in teşuvası, kurtuluşun zamanı ve Tanrı’nın süreci nasıl tamamlayacağıdır. İki tarafın hiçbirinde “İsrael İsa’ya iman ederse kurtulur” şartı yoktur.^14381439

Yeşaya 55:7 de aynı temel dili taşır: “Kötü kişi yolunu, suçlu kişi düşüncelerini bıraksın; HaŞem’e dönsün ve O ona merhamet etsin; Tanrımıza dönsün, çünkü bolca bağışlar.” Yahudi litürjisinde bu tür dönüş ayetlerinin Hoşea’nın “Dön İsrael, Tanrın HaŞem’e” çağrısıyla yan yana korunması, daha sonraki dua dilinin de aynı doğrudan teşuva eksenini sürdürdüğünü gösterir. Tanah’ın teşuva düzeni tekrar tekrar aynı eksende hareket eder: kötü yolu bırakmak, HaŞem’e dönmek, günahı kabul etmek, doğru olanı yapmak, Tanrı’nın bağışlaması. Bu yapının ortasına “bütün bunlar ancak gelecekte çarmıha gerilecek belirli kişiyi kabul edersen geçerlidir” şartı koymak için açık bir Tanah cümlesi gerekir.¹⁴⁴⁰

Hristiyan yorumun mantığı gerçekte başka bir öncüle dayanır: İsa’nın Maşiah olduğu önceden kabul edilir; İsrael’in gelecekte Maşiah’a yöneleceği söylenir; sonra bu Maşiah zaten İsa kabul edildiği için “İsrael ancak İsa’ya dönerek HaŞem’e dönebilir” sonucu çıkarılır. Fakat ilk önerme, kitabın tartışmakta olduğu şeydir. İsa’nın Tanah’ın Maşiah’ı olduğu bağımsız olarak kanıtlanmadan, “Maşiah’a yönelmek = İsa’ya yönelmek” denklemi kanıt üretmez.¹⁴⁴¹

Bu yüzden gerekli zincir çok daha uzundur: Tanah gelecekteki Maşiah’ı tanımlamalı; bu tanım İsa’ya özgü biçimde uymalı; Tanah bu Maşiah’ın öldürülmesini İsrael’in ulusal günahı saymalı; sonra İsrael’in HaŞem’e dönüşünü bu kişinin kimliğini kabul etmeye bağlamalı ve bunu Devarim 30’un dönüş düzenine yerleştirmelidir. Son halkalar metinde yoktur.

Tanah farklı peygamberlerde dönüşe yeni boyutlar ekler. Hoşea sevgi ve evlilik dilini; Yeremya yeni beriti ve Tora’nın yüreğe yazılmasını; Yehezkel temizlenmeyi, yeni yüreği, ruhu, ülkeye dönüşü ve David çizgisini ekler. Fakat Moşe’nin yönünü değiştirmez. Dönüş HaŞem’edir. Ahlaki içeriği günahtan dönmektir. Tora içeriği HaŞem’in sesini dinlemek ve mitsvaları yapmaktır. Tanrısal yardım yüreğin değiştirilmesidir. Ulusal sonuç sürgünlerin toplanmasıdır.¹⁴⁴²

Hristiyan yorumcu bu yapının içine İsa’yı zorunlu aracı olarak yerleştirir. Tora ise “Tanrın HaŞem’e döneceksin”, “bugün sana emrettiğim her şeye göre O’nun sesini dinleyeceksin” ve “bu Sefer Tora’da yazılı emirlerini koruyacaksın” der. Yeremya “Tora’mı yüreklerine yazacağım”; Yehezkel “kurallarımda yürüyecek, kararlarımı koruyup yapacaksınız”; Hoşea “Dön İsrael, Tanrın HaŞem’e” der. “HaŞem’e dönüşün zorunlu yolu önce İsa’yı kabul etmektir” şartı bu metinlerden gelmez. Bu şartı Tanah’a yerleştirmek, Hristiyan teolojisini Tora’nın açık teşuva düzeninin içine sokmaktır. Bu nedenle iddia yalnız metinde bulunmamakla kalmaz; Devarim 30’un açık tarifine aykırıdır.¹⁴⁴³

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 120, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 51–55; İsrael’in Maşiah’ı öldürme günahından teşuvası, yeni berit ve gelecekteki kabul çizgisi.
• Devarim 30:1–3.
• Devarim 30:2; ve-şavta ad HaŞem Elohekha ve-şamata vekolo kekhol aşer anokhi metsavvekha hayom.
• Devarim 30:3–10; sürgünlerin toplanması, yüreğin sünneti, mitsvalara dönüş ve Sefer Tora vurgusu.
• Devarim 30:8–10.
• Yehezkel 36:24–28; Heaster’ın aynı metni yeni yürek, yeni ruh ve Tora’ya itaat bağlamında kullanması için bkz. Jesus for Jews, ilgili yeni berit tartışması.
• Hoşea 14:2: Şuva İsrael ad HaŞem Elohekha.
• Hoşea 14:3–5.
• Bavli Yoma 86a–b; Hoşea 14:2 ve teşuvanın Tanrı’ya ulaşması/kurtuluşla ilişkisi üzerine sugya.
• Hoşea 3:5.
• Yehezkel 36:24–28; özellikle behukay telekhu ve mişpatay tişmeru va-asitem.
• Yeremya 31:31–34; natati et Torati bekirbam ve-al libam ektevenna.
• Yeremya 31:31–34, özellikle 31:33: natati et Torati bekirbam ve-al libam ektevenna; karşılaştırma için Devarim 30:1–10 ve Yehezkel 36:24–28.
• Devarim 30; Hoşea 3:5; 14:2–5; Yehezkel 36:24–28; Yeremya 31:31–34.
• Rambam, Mişne Tora, Hilkhot Teşuva 7:5; Devarim 30:1–3’ü gelecekteki ulusal teşuva ve kurtuluşun Tora’daki vaadi olarak kullanır.
• Bavli Sanhedrin 97b–98a; Rabbi Eliezer ve Rabbi Yehoşua’nın teşuva-kurtuluş ilişkisi tartışması.
• Yeşaya 55:7.
• Heaster’ın Maşiah kimliğini önceden İsa olarak kabul edip gelecekteki Maşiah yönelişini İsa’ya yönelişle özdeşleştiren çıkarım zinciri için Jesus for Jews, s. 51–55 ve ilgili Maşiah bölümleri.
• Devarim 30; Hoşea 14; Yeremya 31; Yehezkel 36.
• Devarim 30:2, 8–10; Yeremya 31:33; Yehezkel 36:27; Hoşea 14:2.

Hristiyan yorumun yeni antlaşma anlayışı iki zaman katmanını birlikte kullanır. Bir yandan Yeremya 31’in İsrael ve Yehuda için gelecekte ulusal biçimde gerçekleşeceğini kabul eder; bütün İsrael’in henüz bu durumda olmadığını söyler. Öte yandan yeni antlaşmanın temeli olarak İsa’nın ölümünü görür ve bugün İsa’yı kabul eden kişinin bu antlaşmanın bağışlanmasına girebildiğini savunur. Bu, kaba biçimde “Hristiyan yorumcu antlaşmanın hem var hem yok olduğunu söylüyor” diye özetlenmemelidir. Gerçek sav, antlaşmanın Maşiah’ın ölümüyle açıldığı fakat ulusal İsrael’de tamamlanmasının geleceğe kaldığı iki-aşamalı bir modeldir.²⁵⁴³

Sorulması gereken şey bu modelin Yeremya’nın kendi cümlesinden çıkıp çıkmadığıdır. Peygamber “İsrael evi ve Yehuda evi ile yeni bir antlaşma yapacağım” der. Ardından aynı antlaşmanın özelliklerini tek tasvir içinde verir: Tora içlerine konacak, yüreklerine yazılacak; HaŞem onların Tanrısı, onlar O’nun halkı olacak; küçükten büyüğe O’nu bilecekler ve suçları bağışlanacaktır. Metin bu unsurları yüzyıllarla ayrılmış iki hukuki evreye bölmez.²⁵⁴⁴

Hristiyan yorumcu, Hristiyan gelenekteki “şimdiden fakat henüz tamamlanmadı” şemasını Yeremya’ya taşır. Fakat bunu Yeremya’nın peşatı diye sunmak başka şeydir. Ayette “antlaşma önce başka topluluklarda veya bireylerde Maşiah’ın kanıyla başlayacak, İsrael ve Yehuda binlerce yıl sonra ulusal olarak katılacaktır” cümlesi yoktur. Bu zaman bölünmesini yapan peygamber değil, sonraki Hristiyan eskatolojisidir.²⁵⁴⁵

Üstelik yeni antlaşmanın içeriği eski Tora’nın karşıtı değildir. HaŞem “Tora’mı” — Torati — insanların içine koyacağını söyler. Yehezkel 36 yeni yürek ve yeni ruhu “yasalarımda yürümeniz ve hükümlerimi koruyup yapmanız” sonucuna bağlar. Bu iki peygamber birlikte okunduğunda yenilik, İsrael’in HaŞem’e bağlılığının içsel ve kalıcı hale gelmesidir. Tora’nın İsa’nın ölümüyle hukuken kaldırılması bu tasvirlerin içinde yoktur.²⁵⁴⁶

Yeni antlaşma vaadının hemen ardından Yeremya İsrael’in ulusal sürekliliğini de güvence altına alır. Güneş, ay ve yıldız düzeni sürdükçe İsrael soyunun HaŞem’in önünde ulus olmaktan çıkmayacağını söyler. Bu, antlaşmanın İsrael’den alınarak başka bir topluluğa taşınması fikrine sınır koyar. Gelecekteki derin yenilenme İsrael’in ortadan kalkmasıyla değil, İsrael ve Yehuda’nın dönüşümüyle gerçekleşir.²⁵⁴⁷

Hristiyan yorumun modeli Yeremya’nın sözlerinden değil, Hristiyan teolojisinin ek öncüllerinden oluşur. Peygamber bir antlaşma, belirli taraflar ve belirli sonuçlar anlatır. İsa’nın ölümüyle bu antlaşmanın ilk hukuki aşamasının zaten başladığı, ardından yaklaşık iki bin yıllık bir ara dönem geldiği ve ulusal tarafın sonra katılacağı söylenmez. Yeremya’nın tamamlanmış tablosuna bakıldığında ölçü açıktır: İsrael ve Yehuda dönüşür, Tora yüreğe yazılır, HaŞem bilgisi yayılır ve suç bağışlanır. Bu tablonun büyük bölümü gerçekleşmemişse antlaşmanın peygamberlikteki gerçekleşmesi de tamamlanmış sayılamaz.²⁵⁴⁸

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 250, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 2–3, 41–42, 55–56. Heaster yeni antlaşmayı İsa’nın kurbanına bağlar; bireysel Yahudilerin şimdi girebileceğini, ulusal gerçekleşmenin ise Maşiahın yeniden görünmesine kadar tamamlanmayacağını savunur.
• Yeremya 31:31–34. Antlaşmanın tarafları ve temel belirtileri aynı peygamberlik birimi içinde birlikte anlatılır.
• Yeremya 31:31–34. Pasajda birinci yüzyılda başlayan bireysel/Gentil aşama ile gelecekteki ulusal İsrael aşaması şeklinde açık bir kronoloji bulunmaz.
• Yeremya 31:33; Yehezkel 36:26–28. İçsel yenilenme HaŞem’in Tora’sı, yasaları ve hükümlerine itaatle sonuçlanır.
• Yeremya 31:35–37. Yeni antlaşma pasajının hemen devamında İsrael’in ulusal sürekliliği kozmik düzenle güvence altına alınır.
• Yeremya 31:31–37; Yehezkel 37:21–28. Gelecek antlaşma ve ulusal yeniden kurulma aynı İsrael merkezli gelecek düzeninin parçalarıdır.

Hristiyan yorumcu, Yeşaya 49:8’deki “Seni halk için bir antlaşma olarak vereceğim” sözünü bir adım daha ileri taşır. “Seni vereceğim” ifadesinin kişinin korban olarak verilmesini ima ettiğini söyler; bunu Zeharya 9:11’deki “antlaşmanın kanı” sözüyle, ardından Yeremya 31’deki yeni antlaşmayla birleştirir. Böylece Yeşaya’daki kul Maşiah, Maşiah korban, onun kanı da yeni antlaşmanın aracı olur ve bütün zincir İsa’da tamamlanır. Bu zincirin en kritik sözü, İbranice ayette bulunmayan ve Hristiyan yorumun parantez içinde eklediği “korban olarak” ifadesidir. Yeşaya’nın İbranicesi şöyledir: כֹּה אָמַר יְהוָה בְּעֵת רָצוֹן עֲנִיתִיךָ וּבְיוֹם יְשׁוּעָה עֲזַרְתִּיךָ וְאֶצָּרְךָ וְאֶתֶּנְךָ לִבְרִית עָם לְהָקִים אֶרֶץ לְהַנְחִיל נְחָלוֹת שֹׁמֵמוֹת “HaŞem şöyle dedi: Uygun zamanda sana cevap verdim, kurtuluş gününde sana yardım ettim; seni koruyacağım ve seni halk için bir antlaşma olarak vereceğim; ülkeyi ayağa kaldırman ve ıssız mirasları yeniden paylaştırman için.” Yeşaya’nın cümlesinde bu yorum için gerekli kelimeler yoktur. Dam, “kan”, zevah, “kesilen korban”, ve korban sözcükleri kullanılmaz; ölümden, günah taşımaktan veya insanın kendisini sunmasından söz edilmez. Berit hadaşa, “yeni antlaşma”, ifadesi de yoktur. Yeşaya yalnız berit am der.⁹⁰⁰

“Yeni antlaşma” kimliği, Yeremya 31’in sonradan bu ayete bağlanmasıyla gelir. Hristiyan yorumun yorumunun dayandığı sözcük וְאֶתֶּנְךָ — ve-etenkha, “seni vereceğim” fiilidir. Fakat iki ayet önce aynı bölüm aynı fiili kullanır: וּנְתַתִּיךָ לְאוֹר גּוֹיִם “Seni uluslara ışık olarak vereceğim.” Yeşaya 49:6’daki “verme” kişinin öldürülmesi değil, görevlendirilmesidir. Aynı fiil 49:8’de yeniden kullanıldığında yalnız “vermek” kelimesinden korban ölümü çıkmaz. Bir insanın uluslara “ışık” olarak verilmesi nasıl ölüm anlamına gelmiyorsa, “antlaşma” olarak verilmesi de fiilin kendi anlamı nedeniyle ölümü gerektirmez. Üstelik 49:8 “verilme”nin ne işe yaradığını açıklar: lehakim erets, ülkeyi ayağa kaldırmak; lehankhil nehalot şomemot, ıssız mirasları yeniden paylaştırmak. Bir sonraki ayette tutsaklara “Çıkın”, karanlıktakilere “Ortaya çıkın” denir. Kulun işi onarım, mirasın geri verilmesi ve özgürlüktür. Raşi de 49:8’i bu yönde okur. Li-vrit am sözünü “Benim için antlaşma halkı olmak” şeklinde açıklar; hemen ardından “ülkeyi ayağa kaldırmak” ifadesindeki ülkenin Erets İsrael olduğunu belirtir. Raşi’nin açıklamasında insan kanı veya Maşiah’ın öldürülmesi yoluyla kurulacak yeni bir antlaşma yoktur.⁹⁰¹⁹⁰²

Aynı ifade Yeşaya 42:6’da yeniden karşımıza çıkar: וְאֶצָּרְךָ וְאֶתֶּנְךָ לִבְרִית עָם לְאוֹר גּוֹיִם “Seni koruyacağım ve seni halk için antlaşma, uluslar için ışık olarak vereceğim.” Raşi sözlerin Yeşaya’ya yöneldiğini belirtir ve kişinin işlevini halkı HaŞem’in antlaşmasına geri döndürmek, onları aydınlatmak olarak açıklar. Yeşaya 42:6’daki paralel, ve-etenkha li-vrit am yapısının bir kişinin kanını antlaşmanın maddesi yapmak zorunda olmadığını gösterir. Kişi antlaşmayı halka taşıyan veya halkı antlaşma ilişkisine geri götüren biri olabilir. Yahudi kaynakları ifadeyi daha geniş biçimde İsrael’in göreviyle de ilişkilendirir. Avodat HaKodeş, Yeşaya 42:6’yı seçilmiş ulusun peygamberlik görevi içinde açıklar; başka yorumlar Yeşaya 49:8’i Erets İsrael’in yeniden kurulması ve sürgündekilerin dönüşüyle ilişkilendirir. Bunların her biri ayetin tek anlamı olmak zorunda değildir. Ortak nokta şudur: berit am kendi başına “öldürülen insanın kanıyla kurulan antlaşma” anlamına gelen teknik bir ifade değildir.^903904905

Hristiyan yorumun sonraki halkası Zeharya 9:11’dir. Birkaç ayet önce eşeğe binen Maşiah kralından söz edildiği için, “Senin antlaşmanın kanı sayesinde tutsaklarını susuz çukurdan çıkardım” sözündeki kanı Maşiah’ın kanı olarak okur. İbranice ise şöyledir: גַּם־אַתְּ בְּדַם־בְּרִיתֵךְ שִׁלַּחְתִּי אֲסִירַיִךְ מִבּוֹר אֵין מַיִם בּוֹ Buradaki at — “sen” dişil tekildir. Beritekh — “senin antlaşman” da dişil tekil muhataba yönelmiştir. Bölümün hemen önce hitap ettiği kişi bat Tsion — Tsion kızı, yani Yeruşalayim/İsrael’dir. Zeharya 9:11 “Maşiah’ın kanı” demez. Sözü edilen kan, dişil muhatabın “senin antlaşmanın kanı”dır. Klasik Yahudi açıklamaları bu ayrımı daha da berraklaştırır.

Raşi, “antlaşmanın kanı”nı Sinay’da İsrael üzerine serpilen antlaşma kanı olarak açıklar ve doğrudan Şemot 24:8’e gider: “İşte HaŞem’in sizinle yaptığı antlaşmanın kanı.” Radak iki açıklama aktarır. Birinde bu, sürgün boyunca İsrael’in bağlı kaldığı brit milanın kanıdır; diğerinde Sinay’da HaŞem’in İsrael’le yaptığı antlaşmanın kanıdır. Vayikra Rabba da Zeharya 9:11’i Sinay’daki antlaşma kanına bağlar ve HaŞem’in bu kanı hatırlamasıyla İsrael’in kurtuluşunu ilişkilendirir. Zeharya 9:11’de gerçekten kan vardır; tartışma hangi kanın kastedildiğidir. Hristiyan yorumcu birkaç ayet önce Maşiah kralından söz edildiği için bu kanı onun kanı yapar. Oysa zamir Tsion’a yönelir ve eski Yahudi yorumları kanı İsrael’in zaten var olan antlaşmasıyla ilişkilendirir. ⁹⁰⁶

Zeharya’nın düşüncesi “Maşiah öldürülecek ve onun kanıyla yeni antlaşma yapılacak” değildir. Raşi, İsrael’in Sinay’da kendisiyle yapılan antlaşmanın kanı sayesinde kurtarılacağını söyler; Radak aynı ifadeyi brit mila veya Sinay antlaşmasıyla açıklar; Vayikra Rabba da Sinay bağlantısını korur. Yeşaya 49’a eklenmek istenen “Maşiah’ın kanı” halkası Zeharya 9’dan çıkmaz. Yeremya 31’e geldiğimizde peygamber gerçekten berit hadaşa — yeni antlaşma der. Kiminle yapılacağı da doğrudan belirtilmiştir: וְכָרַתִּי אֶת־בֵּית יִשְׂרָאֵל וְאֶת־בֵּית יְהוּדָה בְּרִית חֲדָשָׁה⁹⁰⁷

“İsrael evi ve Yehuda eviyle yeni bir antlaşma yapacağım.” HaŞem ardından bu antlaşmanın içeriğini kendi sözleriyle açıklar: נָתַתִּי אֶת־תּוֹרָתִי בְּקִרְבָּם וְעַל־לִבָּם אֶכְתֲּבֶנָּה “Tora’mı onların içine koyacağım ve onu kalplerine yazacağım.” Bunun sonucu HaŞem’in onların Tanrısı, onların da O’nun halkı olması; herkesin HaŞem’i bilmesi ve günahların bağışlanmasıdır. Yeremya 31:31–34’te Maşiah’ın kanından söz edilmez. İnsan korbanı anlatılmaz. Yeni antlaşmanın merkezine başka bir öğreti değil, açıkça Torati — “Tora’m” yerleştirilir. Radak da bu nedenle “yeni” kelimesini farklı bir Tora verilmesi olarak anlamaz. Yenilik, antlaşmanın artık bozulmamasıdır. HaŞem Tora’sını İsrael’in içine ve kalbine yerleştireceği için antlaşma kalıcı olacaktır. Radak geleceğe ait bu düzeni Malahi’nin “Kulum Moşe’nin Tora’sını hatırlayın” sözüyle de birleştirir.⁹⁰⁸

Hristiyan yorum burada şu ek öncüle dayanır: Bir kişinin “antlaşma” olarak verilmesini sıradan görev dili olarak değil, Maşiah’ın antlaşmayı kendi kişiliğinde temsil etmesi şeklinde okur; Zeharya’daki kanı da bunun açıklaması sayar. Daha sonraki Hristiyan metinleri İsa’nın kanı ile yeni antlaşma arasında zaten doğrudan bağ kurar. Bu teoloji önce kabul edildiğinde Yeşaya, Zeharya ve Yeremya ona göre aynı şemaya yerleştirilir. Fakat Tanah’tan İsa’ya doğru ilerlediğimizde üç metin aynı şeyi söylemez. Yeşaya 49’da “yeni” ve “kan” yoktur; “seni vereceğim” aynı bölümde görev diliyle kullanılır. Zeharya 9’da kan vardır, fakat “senin antlaşmanın kanı” dişil Tsion’a yönelir ve Yahudi kaynakları onu Sinay veya brit mila ile açıklar. Yeremya 31’de yeni antlaşma vardır, fakat HaŞem onun içeriğini Tora’sını İsrael’in kalbine yazmak olarak tanımlar.⁹⁰⁹

Hristiyan yorumun parantez içindeki “korban olarak” sözü bütün yorumun dönüm noktasıdır. İbranice ve-etenkha yalnız “seni vereceğim” der. Hristiyan yorumcu bu fiile korban anlamını ekler; sonra bu ek anlamı Zeharya’daki “kan” ve Yeremya’daki “yeni antlaşma” ile birleştirir. Yeşaya’dan “vermek”, Zeharya’dan “kan”, Yeremya’dan “yeni antlaşma” alınır ve sonunda İsa’nın kanıyla kurulan yeni antlaşma öğretisi elde edilir. Ortak kelimeler ortak olayı kendiliklerinden kurmaz. Bir anahtar, bir kapı ve bir ev üç ayrı cümlede bulunabilir; bunların aynı sahnenin parçaları olduğunu söylemek için aradaki bağın gösterilmesi gerekir. Burada Yeşaya’nın kuluna verilen iş ülkeyi yeniden kurmak ve tutsakları özgürlüğe çıkarmaktır; Zeharya’nın antlaşma kanı İsrael/Tsion’a aittir; Yeremya’nın yeni antlaşması İsrael ve Yehuda ile yapılır ve Tora’nın kalbe yazılmasıyla tanımlanır.

Yeşaya 49:8 Maşiah’ın kanlı bir insan korbanı olacağını söylemez. Zeharya 9:11 bu eksik bilgiyi İsa’nın kanıyla tamamlamaz; zamir Tsion’a yönelir ve klasik Yahudi kaynakları kanı Sinay veya brit mila ile ilişkilendirir. Yeremya 31 de yeni antlaşmanın niteliğini açıkça verir: HaŞem Tora’sını İsrael’in içine koyacak ve kalbine yazacaktır.⁹¹⁰

Bu üç metin arasındaki bağ, İsa’nın kanıyla kurulan yeni antlaşma öğretisi önce kabul edilip Yeşaya 49 bu öğretiye göre geriye doğru okunduğunda kurulabilir. Yalnız Tanah’ın sözleri izlendiğinde Yeşaya 49:8’den insan korbanına, İsa’nın kanına ve onun ölümüyle kurulan yeni antlaşmaya giden bir yol yoktur.⁹¹¹

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 85, güncel revizyon.
• Yeşaya 49:8; Zeharya 9:11; Yeremya 31.
• Yeşaya 49; Yeremya 31.
• Yeşaya 49:6.
• Yeşaya 42:6.
• Raşi, Bereşit 22:12.
• Yeşaya 42:6; Yeşaya 49:8.
• Zeharya 9:11; Şemot 24:8; Raşi, Zeharya 9:11 yorumu; Radak, Zeharya 9:11 yorumu; Vayikra Rabba.
• Yeşaya 49; Zeharya 9; Raşi, Yeşaya 49 yorumu; Radak, Yeşaya 49 yorumu; Vayikra Rabba.
• Yeremya 31:31–34; Radak, Yeremya 31:31–34 yorumu.
• Yeşaya 49; Zeharya 9; Yeremya 31.
• Yeşaya 49:8; Zeharya 9:11; Yeremya 31.
• Yeşaya 49; Yeşaya 49:8.

Hristiyan yorumcu, Sinay beritini evlilik bağına benzetir ve İsrael’in sadakatsizliği sonucunda HaŞem’in bu ilişkiyi sonunda sona erdirdiğini ileri sürer. Zeharya 11:10’u eski beritin resmen bozulması, Hoşea’daki Lo-Ammi adını İsrael’in artık Tanrı’nın halkı olmaması, İkinci Bet HaMikdaş’ın yıkılışını da bunun tarihsel işareti olarak kullanır. Daniel 9:26’dan ayrıca Maşiah öldürüldükten sonra Yahudilerin artık onun halkı olmayacağı anlamını çıkarır. Hristiyan yorumcu sonsuz bir reddediliş savunmaz; İsrael’in daha sonra İsa konusunda teşuva edip yeniden kabul edileceğini söyler.¹³⁹²

Tora tam bu sorunun merkezine son derece açık bir cümle yerleştirir. Vayikra 26, berite sadakatsizliğin en ağır sonuçlarını anlatır: yenilgi, şehirlerin harap olması, kutsal yerin yıkımı, ülkenin ıssızlaşması ve halkın düşman ülkelerine dağılması. Yani Hristiyan yorumun günah, ceza, ülke kaybı ve sürgün diye gösterebileceği şartların hepsi zaten bölümün içindedir. Sonra HaŞem, İsrael tam düşmanlarının ülkesindeyken şöyle der: “Bütün bunlara rağmen onları reddetmeyeceğim, onlardan tiksinmeyeceğim; onları bütünüyle yok edip onlarla olan beritimi bozmayacağım. Çünkü Ben HaŞem onların Tanrısıyım.”¹³⁹³

Ayet, “sadık kaldıkları sürece beritimi bozmayacağım” demez. Sadakatsizlik ve sürgün gerçekleştikten sonra konuşur. Bu nedenle İsrael berite karşı geldi; öyleyse HaŞem de İsrael ile beritini sona erdirdi ve artık onları halkı saymıyor çıkarımı Vayikra 26’nın kendi sonuna Tanah’a açıkça aykırıdır. Ceza vardır; sürgün vardır; yakınlığın kaybı vardır. Fakat Tora özellikle “beritimi bozmayacağım” der.¹³⁹⁴

Bavli Megilla 11a ayeti tam bu yönde okur. “Onları reddetmeyeceğim... beritimi bozmayacağım” sözlerini Babil, Pers, Yunan ve Roma baskıları boyunca İsrael’in terk edilmemesiyle ilişkilendirir; Vespasian dönemini bile bu güvence içinde düşünür. Bu rabbinik okumayı peşatın kendisiyle karıştırmamak gerekir. Fakat İsa’dan sonraki Yahudi geleneğinin Vayikra 26’yı berit bitti diye değil, sürgünde bile beritin sürdüğü şeklinde anladığını açıkça gösterir.¹³⁹⁵

Evlilik imgesinin kendisi de Hristiyan yorumun sonucunu zorunlu kılmaz. Yeremya 3, kuzey İsrael’in sadakatsizliğini boşanma diliyle anlatır; fakat aynı bölüm birkaç ayet sonra “Dön, ey dönek İsrael” diye çağırır ve İsrael ile Yehuda’nın yeniden bir araya gelmesini bekler. Yehezkel 16 daha da sert evlilik imgeleri kullanır; sonunda ise HaŞem “Gençlik günlerindeki seninle olan beritimi hatırlayacağım ve seninle sonsuz bir berit kuracağım” der. Peygamberlikte ayrılık imgesi ilişkinin korkunç derecede bozulmasını anlatabilir; aynı halkın daha sonra çağrılması, temizlenmesi ve yenilenmesi onun kimliğinin silinmediğini gösterir.^13961397

Zeharya 11:10’da daha somut bir metin sorunu vardır. İbranice ifade et beriti aşer karatti et kol ha-amimdir: “bütün halklarla kurduğum berit.” Ayet “İsrael ile Sinay’da kurduğum berit” demez; özne alanı kol ha-amim, bütün halklardır. Raşi de bunu Sinay beriti olarak değil, diğer halkların İsrael’e zarar vermesini sınırlayan Tanrısal düzenle ilişkilendirir; Targum Yonatan da ayetin bütün halklar unsurunu korur. Hristiyan yorumun açıklamasında ayetin sözünü ettiği beritin tarafları değiştirilmiştir. Bütün halklarla olan berit, hiçbir metinsel gerekçe gösterilmeden Sinay’da İsrael ile yapılan berit haline getirilir.¹³⁹⁸

Daniel 9:26’da sorun daha da açıktır. İlgili İbranice söz ve-ha'ir ve-ha-kodeş yaşhit am nagid habadır. Cümlenin öznesi am nagid haba — “gelecek önderin halkı”dır; bu halk kenti ve kutsal yeri yıkar. Ayette “Yahudiler artık onun halkı olmayacak” diye bir cümle yoktur. Raşi’nin açıklamasında da kenti ve kutsal yeri yıkan taraf gelecek önderin ordusu/halkıdır. Hristiyan yorumun İsrael’in Tanrısal statüsünün değiştiğine temel yaptığı ifade Masoretik cümlenin içinde bulunmamaktadır. Burada yorum farkından önce dilbilgisi sorunu vardır.¹³⁹⁹

Hoşea’daki Lo-Ammi ise gerçek ve ağır bir berit krizidir: “Siz Benim halkım değilsiniz.” Fakat kitabın devamı aynı İsrael için “Size ‘Halkım değilsiniz’ denilen yerde ‘Yaşayan Tanrı’nın çocukları’ denecek” der; Yehuda ile İsrael’in yeniden birleşmesini anlatır ve daha sonra HaŞem Lo-Ammi’ye ‘Sen halkımsın’ diyeceğim diye konuşur. Bir kitabın ortasındaki kriz adını kitabın kendi yeniden kurulma sözlerinden ayırıp son kimlik bildirimi haline getirmek, Hoşea’nın edebi hareketini yarıda keser.¹⁴⁰⁰

Pesahim’deki rabbinik anlatı da Hoşea’yı aynı yönde okur. Hoşea’nın İsrael yerine başka bir ulus düşünmesi kınanır; İsrael Avraam, Yitshak ve Yaakov’un çocukları olarak anılır ve Lo-Ammi sözünün hemen ardından gelen yeniden kabul ayetleri birlikte okunur. İsrael’in günahları antlaşmanın sona erdiği anlamına gelmez. Ama günahın başka bir halkla değiştirilme anlamına gelmediğini vurgulayan güçlü bir rabbinik hafıza vardır.¹⁴⁰¹

Yeremya 31, başka bir halkla değiştirme düşüncesini daha da zor hale getirir. Bu Hristiyan yorumun de başvurduğu yeni berit açıkça İsrael evi ve Yehuda evi ile kurulacaktır. HaŞem “Tora’mı içlerine koyacağım ve yüreklerine yazacağım; Ben onların Tanrısı olacağım, onlar da Benim halkım olacak” der. Yeni olan halk değildir. Aynı İsrael ve Yehuda ile kurulan beritin içselleşme biçimidir. Sifra’nın sonraki okuması da önceki beritin bozulmasıyla gelecekte İsrael evi ve Yehuda eviyle kurulacak yeni beriti aynı çerçevede tutar. Metin “eski halkı bırakıp başka bir toplulukla berit kuracağım” demez.¹⁴⁰²

Aynı bölüm birkaç ayet sonra güneşi, ayı ve yıldızları tanık yapar. Bu yaratılış düzenleri HaŞem’in önünden kalkarsa ancak o zaman İsrael soyu O’nun önünde ulus olmaktan çıkacaktır; gökler ölçülebilir ve yerin temelleri bütünüyle araştırılabilirse ancak o zaman İsrael’in bütün soyunun reddedilmesi düşünülebilir. Yeni berit ile İsrael’in ulusal devamlılığı aynı bölümde yan yana durur. Esther Rabba bu yaratılış dili üzerinden İsrael’i HaŞem önünde ulus olmaktan çıkarmanın gök ve yer düzenini ortadan kaldırmak kadar düşünülemez oluşunu vurgular. Rambam da zulüm altındaki Yahudilere yazdığı İgeret Teyman’da Vayikra 26:44 ile Yeremya 31’i yan yana getirerek İsrael’in bütünüyle reddedilmesi düşüncesine karşı kullanır. Birini kabul edip ötekini yok saymak bölümün bütünlüğünü bozar.^14031404

Yehezkel 36–37 de aynı yapıyı başka imgelerle kurar. Günah işlemiş ve ulusların arasına dağılmış İsrael toplanır, ülkesine getirilir, temizlenir ve yeni bir yürek alır. Sonra dağılmış bene İsrael tek halk olur; “Onlar Benim halkım olacak, Ben de onların Tanrısı olacağım” denir ve David kulunun onların üzerinde kral olması anlatılır. Eski İsrael ortadan kalkıp başka bir topluluk onun adını almaz. Günah işleyen İsrael temizlenir; sürgündeki İsrael toplanır; bölünmüş İsrael birleştirilir.¹⁴⁰⁵

Zohar’ın Vayikra 26:44 üzerindeki açıklaması da sürgünde Şehina’nın İsrael ile birlikte bulunmasını ve HaŞem’in onları reddetmemesini öne çıkarır. Bu, geç rabbinik-mistik katmandır; ayetin peşatıyla özdeş değildir. Yine de İsa’dan sonra Yahudi gelenek İsrael’i artık Tanrı’nın halkı saymadı iddiasının karşısında önemli bir tanıktır.

Seçilmişlik bu nedenle ahlaki dokunulmazlık değildir. Amos, Yeşaya, Yeremya, Yehezkel ve Hoşea İsrael’i son derece sert biçimde yargılar. Berit sorumluluk doğurduğu için ceza da ağırdır. Fakat aynı peygamberler yargıladıkları İsraeli daha sonra toplar, temizler ve yeniden ülkeye getirir. Tanah’ın örgüsü berit → günah → ceza ve sürgün → teşuva → arınma → toplanma → yenilenme biçimindedir; özne baştan sona aynı İsrael’dir.¹⁴⁰⁶

Hristiyan yorumun eklediği belirleyici şart ise bu metinlerde yoktur. Ona göre İsrael, İsa’yı öldürdüğünü kabul edip İsa’ya döndüğünde yeniden Tanrı’nın halkı olacaktır. Vayikra 26 İsrael’i HaŞem’e ve berite bağlar; Hoşea yeniden kurulması HaŞem’in “Sen halkımsın” sözüyle anlatır; Yeremya yeni beriti İsrael ve Yehuda ile kurar; Yehezkel sürgündeki İsraeli toplayıp temizler. Bu kaynakların hiçbiri yeniden kurulması İsa’yı kabul etme şartına bağlamaz.¹⁴⁰⁷

İkinci Bet HaMikdaş’ın kaybı ağır bir Tanrısal ceza olarak okunabilir; bu, İsrael kimliğinin sona erdiğini göstermez. Zeharya 11:10’daki bütün halklar Sinay beriti değildir. Daniel 9:26, Yahudiler artık onun halkı olmayacak demez. Hoşea’nın Lo-Ammisi yeniden Halkımsın olur. Yeremya yeni beriti başka bir halkla değil İsrael ve Yehuda ile kurar. Ve Vayikra 26, sürgünün en karanlık yerinde son sözü kendisi söyler: “Onları reddetmeyeceğim... onlarla olan beritimi bozmayacağım.”

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 118, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 51–55; Sinay beritinin evlilik bağı olarak bozulduğu, Lo-Ammi, Zeharya 11:10, Daniel 9:26 ve İkinci Bet HaMikdaş’ın yıkılışı üzerinden İsrael’in statüsünü açıkladığı bölüm. Heaster gelecekte yeniden kurulması da kabul eder.
• Vayikra 26:27–45; özellikle 26:44.
• Vayikra 26:44–45; İsrael düşman ülkesindeyken bile HaŞem’in beritini bozmayacağını söylemesi.
• Bavli Megilla 11a; Vayikra 26:44’ün Babil, Pers, Yunan ve Roma dönemleriyle ilişkilendirilmesi.
• Yeremya 3:8–18; boşanma imgesi, “Dön, ey dönek İsrael” çağrısı ve İsrael-Yehuda yeniden kurulması.
• Yehezkel 16:59–63; özellikle 16:60.
• Zeharya 11:10; İbranice et beriti aşer karatti et kol ha-amim. Raşi, ayeti İsrael ile Sinay beriti olarak değil halkların İsrael’e zarar vermesini sınırlayan düzenle ilişkilendirir; Targum da “bütün halklar” unsurunu korur.
• Daniel 9:26; İbranice ve-ha'ir ve-ha-kodeş yaşhit am nagid haba. Kent ve kutsal yeri yıkan özne “gelecek önderin halkı”dır; “Yahudiler artık onun halkı olmayacak” cümlesi Masoretik metinde yoktur. Raşi de yıkımı gelecek önderin ordusu/halkı üzerinden açıklar.
• Hoşea 1:9; 2:1–2; 2:25. Bölüm numaraları bazı Tanah baskılarında İngilizce numaralamadan bir ayet farklı olabilir.
• Bavli Pesahim 87a–b; Hoşea, İsrael’in ataları ve Lo-Ammi sonrasındaki yeniden kabul ayetleri üzerine sugya.
• Yeremya 31:31–34; yeni beritin İsrael evi ve Yehuda eviyle kurulması, Tora’nın yüreğe yazılması ve “onlar Benim halkım olacak” sözü. Karşılaştırma için Sifra’nın yeni beriti aynı İsrael-Yehuda çerçevesinde okuyan geleneği.
• Yeremya 31:35–37; İsrael’in HaŞem önünde ulus olarak devamlılığının güneş, ay, yıldızlar ve yaratılış düzeniyle ilişkilendirilmesi; Esther Rabba’daki kullanım; Rambam, İgeret Teyman, Vayikra 26:44 ile Yeremya 31’i İsrael’in bütünüyle reddedilmesine karşı birlikte kullanır.
• Esther Rabba, Yeremya 31:35–37’nin İsrael’in ulusal devamlılığıyla ilgili kullanımı; Rambam, İgeret Teyman, Vayikra 26:44 ile Yeremya 31’i İsrael’in bütünüyle reddedilmesine karşı kullanır.
• Yehezkel 36:22–28; 37:21–28; sürgündeki İsrael’in toplanması, temizlenmesi, tek halk olması ve David kulunun yönetimi.
• Karşılaştırma için Devarim 30:1–10; Yeremya 30–33; Yehezkel 36–37; Hoşea 1–3. Ceza ve sürgünün ardından aynı İsrael’in teşuvası ve yeniden kurulması. Zohar’ın Vayikra 26:44 açıklaması, sürgünde Şehina’nın İsrael ile bulunması temasını ekler.
• Vayikra 26:44–45; Hoşea 2:25; Yeremya 31:31–37; Yehezkel 36:24–28, 37:21–28. Bu metinlerde yeniden kurulmasın şartı İsa’nın kabulü olarak verilmez.

Hristiyan yorumun savı “İsa öldüğü için herkes ne yaparsa yapsın daha doğmadan bağışlanmıştır” değildir. Savı daha dikkatli kuruludur: Tora’daki korbanlar gelecekte işlenecek günahlar için önceden sunulamaz; fakat hayvan korbanları geçici işaretlerdi. Kusursuz korban bir kez sunulduğunda yeni bir korban gerekmeyecek, daha sonra günah işleyen kişi geçmişteki bu tek korbanla ilişkiye girerek bağışlanabilecektir.¹⁶⁶¹

Tora’nın kendi korban düzeni ise zaman sırasını ısrarla korur. Vayikra 5’te kişi önce suçlu olur, işlediği günahı itiraf eder, sonra o günah nedeniyle korbanını getirir. Bölüm tekrar tekrar “işlediği günah” dilini kullanır ve kohenin onun için kapara sağlayacağını söyler. Henüz var olmayan bir günah için teşuva ve korban yoktur.¹⁶⁶²

Hristiyan yorumcu bunu zaten kabul eder. Asıl sıçrama bundan sonra gelir: hayvan korbanı gelecekteki günahı karşılayamıyorsa, “kusursuz” korbanın bunu yapabilmesi gerektiği varsayılır. Fakat “kusursuz” sözcüğünün içine sonuç önceden yerleştirilmiştir. Tora’da tamim bir korban hayvanının uygun bütünlüğünü anlatabilir; “bütün çağlarda henüz işlenmemiş bütün günahları tek ölümle kapsayan” anlamına gelmez.¹⁶⁶³

Yehezkel 18 insanın ahlaki hesabını geçmişte tamamlanmış tek bir olay çevresinde değil, kişinin gerçek yönelişleri çevresinde kurar:

“Tsadik doğruluğundan dönüp kötülük yaparsa... yaptığı kötülük nedeniyle ölecektir.”¹⁶⁶⁴

Aynı bölüm kötü kişi için ters yönü açar:

“Kötü kişi yaptığı kötülüğünden dönüp adalet ve doğruluk yaparsa, kendi nefeşini yaşatacaktır.”¹⁶⁶⁵

Kişinin ahlaki durumu değişebilir. Tsadik daha sonra kötülüğe dönebilir; raşa daha sonra teşuva edebilir. Saadia Gaon’un özgür seçim tartışması da aynı sorumluluk zeminini korur: insan buyruğu yapabilecek ve yasaktan kaçınabilecek güçtedir; Tanrı onu itaate ya da isyana zorlamaz. Teşuvanın anlamı da ancak bu gerçek seçimin bulunduğu yerde vardır.¹⁶⁶⁶

Hristiyan yorumcu buna kişisel dönüşün yine de gerekli olduğu cevabını verebilir. Fakat bu cevap metindeki boşluğu kapatmaz. Yehezkel kötü kişiye “geçmişte ölmüş kusursuz bir insan korbanına bağlan” demez; kötülüğünden dönmesini, adalet ve doğruluk yapmasını ve yaşamasını söyler. Tanah’ın teşuva çağrısına neden zorunlu bir tarihsel insan ölümü eklenmesi gerektiği ayrıca kanıtlanmalıdır.

Yirmiyahu 31:34 de Hristiyan yorumun ihtiyacı olan cümleyi vermez:

“Çünkü suçlarını bağışlayacağım ve günahlarını artık anmayacağım.”¹⁶⁶⁷

İbranice eslah gelecektir: “bağışlayacağım.” Fakat gelecek kip Yirmiyahu’nun zamanına göredir. Peygamber gelecekte İsrael ve Yehuda ile kurulacak beriti ve o gelecekteki bağışlanmayı anlatır. “Gelecekte bağışlayacağım” ile “o tarihten sonra henüz işlenmemiş bütün günahları geçmişteki tek ölüm önceden karşılamış olacak” aynı önerme değildir.

Üstelik yeni beritin metinsel sırası insan korbanıyla başlamaz. HaŞem “Tora’mı içlerine koyacağım ve onu yüreklerine yazacağım” der; ardından herkesin O’nu bileceği ve suçun bağışlanacağı söylenir. Metinde çarmıh, kusursuz insan korbanı veya geçmişteki tek ölümün bütün gelecekteki günahların kapara temeli olacağına dair bir cümle yoktur.¹⁶⁶⁸

Teşuvanın yapısı da bunu gerektirir. Henüz söylenmemiş yalandan, henüz yapılmamış hırsızlıktan, henüz işlenmemiş cinayetten dönülemez. Teşuva gerçek bir eyleme ve gerçek bir ahlaki yönelişe cevap verir. Yoma 86a-b kaparayı tek bir formüle indirgemez; farklı günah türlerinde teşuva, Yom Kippur, ıstırap ve ölümün farklı rollerini tartışır. Burada da “tek olay bütün gelecekteki günahları önceden kapattı” şeklinde bir düzen yoktur.¹⁶⁶⁹

Hazal’ın “tsadiklerin ölümü kapara sağlar” dilini görmezden gelmek de doğru olmaz. Moed Katan 28a, Miriam’ın ölümünü para aduma bölümüne, Aharon’un ölümünü kohen giysilerine komşu oluşları üzerinden bağlar ve tsadiklerin ölümünü kapara diliyle anlatır. Vayikra Rabbah ile Tanhuma’da da aynı düşüncenin paralel biçimleri vardır.^16701671

Fakat bu gerçek kaynaklar Hristiyan yorumun modelini söylemez. “Bir tsadik bir kez ölür; onun ölümü bütün insanların henüz işlemediği günahları bütün çağlar boyunca önceden öder; daha sonra bağışlanmanın zorunlu kurban temeli yalnız bu ölümdür” cümlesi bu midraşlarda yoktur. Agadik kapara benzetmesi, Hristiyanlığın tek ve evrensel insan korbanı öğretisiyle özdeşleştirilemez.

Aynı Hazal külliyatı kaparayı tek kanala da bağlamaz. Teşuva, Yom Kippur, ıstırap, ölüm ve korbanlar farklı bağlamlarda ele alınır. Bu nedenle “tsadiklerin ölümü kapara sağlar” şeklindeki deraş, Vayikra’daki korban hukukunun yerine evrensel bir insan korbanı yasası koymaz.

Hristiyan yorumun Yeremya 31’den çıkardığı sonuç da zaman mantığını karıştırır. Bir hakim “yarın borcunu bağışlayacağım” dediğinde, bu söz kişinin daha sonra yapacağı bütün borçları bugünden silmez. Peygamberin gelecekte bağışlanma vaat etmesi, daha sonraki bütün suçların geçmişteki tek bir olayla önceden ödendiği anlamına gelmez.

Tanah’ın çizgisi daha somuttur: günah gerçek zamanda işlenir, insan gerçek zamanda yön değiştirir ve HaŞem o insana bağışlanma ile yaşam yolunu açar. Hristiyan yorumcu buna “bir kez ve bütün gelecek için yeterli insan korbanı” ilkesini ekler. Bu ilke Tora’nın korban düzeninden, Yehezkel’in teşuva öğretisinden veya Yirmiyahu’nun yeni berit sözlerinden çıkmaz; Hristiyan korban öğretisi bu metinlere eklendiğinde elde edilir.

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 138, güncel revizyon.
• Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 51-52; gelecekteki günahlar için hayvan korbanı getirilemeyeceğini kabul ettikten sonra tek kusursuz korbanın sonraki günahlar için yeterli olacağı savı.
• Vayikra 5:5-6, 10, 13.
• Vayikra 1:3, 10; 3:1, 6; 4:3, 23, 28, 32. Korban hayvanı için tamim dilinin fiziksel/ritüel uygunluk bağlamı.
• Yehezkel 18:24.
• Yehezkel 18:27-28.
• Saadia Gaon, HaEmunot veHaDeot, Maamar IV, özellikle 3:1 ve 4:1; insanın buyruğu yapma ve yasaktan kaçınma gücüne sahip olduğunu, Tanrı’nın insanı itaate veya isyana zorlamadığını savunur. Teşuva eden kişinin ahlaki statüsü ayrıca Maamar V’te ele alınır.
• Yirmiyahu 31:34.
• Yirmiyahu 31:31-34.
• Bavli, Yoma 86a-b; teşuva ve kapara kategorileri.
• Bavli, Moed Katan 28a:4: Miriam’ın ölümü ile para aduma, Aharon’un ölümü ile kohen giysileri arasındaki yakınlıktan “tsadiklerin ölümü kapara sağlar” deraşı.
• Vayikra Rabbah 20:12; Midraş Tanhuma Buber, Aharei Mot 10:1 ve paralel gelenekler; tsadiklerin ölümünün kapara sağlaması, Miriam/para aduma ve Aharon/kohen giysileri yakınlığı üzerinden deraş edilir.

Hristiyan yorumcu bu görüşü açık biçimde kurar: Matta 5:17’deki “ortadan kaldırmaya değil, yerine getirmeye geldim” sözünü İsa’nın çarmıhta kusursuz korban olarak Tora’yı gerçekleştirmesi şeklinde okur. Daha sonra “yerine getirmek” fiilinden daha ileri bir sonuç çıkarır: Tora aslında yerine getirilmeyi bekleyen bir peygamberliktir; amacı İsa’da tamamlandıysa onu sürdürmenin artık anlamı kalmaz.¹⁶⁹⁷

Bu savın sorunu önce Tora’nın kendi türünü değiştirmesidir. Tora’da peygamberlik, vaat ve tarih anlatısı vardır; fakat Tora aynı zamanda buyruktur. Devarim 4 İsrael’e kuralları ve yasaları “yapın ki yaşayasınız” der ve hemen ardından buyurulan söze eklemeyi veya ondan eksiltmeyi yasaklar.¹⁶⁹⁸

Devarim 29:28 daha da açıktır: “Açığa çıkarılmış olanlar, bu Tora’nın bütün sözlerini yapmak üzere bize ve çocuklarımıza sonsuza dek aittir.”¹⁶⁹⁹

İbranice iki ifade yan yana durur: ad olam, “sonsuza dek”, ve laasot, “yapmak üzere.” Tora kendisini gelecekte birinin gerçekleştirip işlevini bitireceği metin olarak değil, kuşaklar boyunca yapılacak sözler olarak tanımlar.

Devarim 30 aynı noktayı erişilebilirlik üzerinden kurar. Mitsva gökte veya denizin ötesinde değildir; söz insanın ağzında ve yüreğindedir “onu yapman için” — laasoto. Burada amaç gelecek bir kişinin bütün Tora’yı tek olayda “tamamlaması” değil, İsrael’in Tora’yı yaşamasıdır.¹⁷⁰⁰

Bir peygamberliğin gerçekleşmesi ile bir buyruğun yerine getirilmesi aynı şey değildir. Şabat’ı bu hafta eksiksiz koruyan kişi “Şabat’ı yerine getirdim, artık gelecek Şabatlarda bağlayıcı değil” diyemez. Anne-babaya saygı mitsvasını bugün yapan kişi emri gelecek için ortadan kaldırmaz. Pesah’ın bir kuşakta doğru uygulanması sonraki kuşakların Pesah yükümlülüğünü sona erdirmez.

Hristiyan yorumun çıkarımı ancak gizli bir öncülle işler: bütün Tora’nın gerçek amacı mitsvaların yapılması değil, İsa’nın ölümünü önceden temsil etmektir. Fakat kanıtlanması gereken şey zaten budur. Korbanlar önce İsa’nın ölümü için tipolojiye çevrilir; ardından bu tipoloji bütün Tora’nın amacı yapılır; sonra İsa öldüğü için Tora’nın amacının tamamlandığı söylenir. Sonuç başlangıç varsayımının içine yerleştirilmiştir.

Tanah’ın hiçbir yerinde bütün Tora’nın Maşiah’ın ölümünü önceden resmetmek için verildiği veya Maşiah öldüğünde Sinay mitsvalarının sona ereceği söylenmez. Moşe’nin Tora’sını geçici bir semboller sistemi haline getirip gerçek amacını gelecekteki tek bir insan ölümüne bağlayan çerçeve, Tora’nın kendi açıklaması değildir.

Peygamberlerin gelecek tasviri ise ters yöne gider. Yehezkel gelecekteki David kralının günlerinde İsrael için şunu söyler:

“Benim yasalarımda yürüyecekler, kurallarımı koruyacak ve onları yapacaklar.”¹⁷⁰¹

Eğer Maşiah’ın görevi Tora’yı gerçekleştirip bağlayıcılığını sona erdirmekse, Hristiyan yorumcu Tanah’ın Maşiah çağında halkı neden yeniden HaŞem’in mişpatim ve hukkotunu yaparken gösterdiğini açıklamak zorundadır.

Yeşaya 2 de son günlerin resmini Tora’nın yokluğuyla değil, yayılmasıyla çizer:

“Çünkü Tora Tsion’dan, HaŞem’in sözü Yeruşalayim’den çıkacaktır.”¹⁷⁰²

Uluslar HaŞem’in yollarını öğrenmek için Tsion’a yönelir. Gelecek, Tora’nın işlevini yitirdiği dönem değil; Tanrı bilgisinin ve Tora öğretisinin genişlediği dönemdir.

Yirmiyahu’nun yeni beriti de aynı yöndedir:

“Tora’mı içlerine koyacağım ve onu yüreklerine yazacağım.”¹⁷⁰³

HaŞem “yeni beritte Tora’mı kaldıracağım” demez. Tora’yı insanın içine ve yüreğine yerleştirir. Yeni oluş, Tora’nın ortadan kalkması değil, içselleşmesidir.

Jesus for Jews adlı eserdeki gelecek korban savı da bu noktada gerilim yaratır. Yehezkel 40-48’in Maşiah çağında gerçek mizbeah, kohenlik ve korbanlardan söz ettiğini kabul ettiğinde bunları İsa’ya geriye doğru işaret eden anma korbanları şeklinde yeniden yorumlamak zorunda kalır. Fakat Tora’nın amacı İsa’nın ölümüyle tamamen sona ermişse, aynı korban düzeni gelecekte neden HaŞem’in peygamberi tarafından yeniden anlatılır?¹⁷⁰⁴

“İlk korbanlar ileriye, gelecektekiler geriye bakar” cevabı metinden gelmez. Bu yalnız iki yönlü bir Hristiyan tipolojisidir. Yehezkel gelecekteki korbanları “artık kapara işlevi taşımayan anma sembolleri” diye adlandırmaz; kapara, mizbeah ve avoda dilini kullanmaya devam eder.¹⁷⁰⁵

Tora’nın bugün bütün 613 mitsvanın her Yahudi tarafından fiilen uygulanamaması da “bağlayıcılık sona erdi” sonucunu vermez. Mitsvaların farklı özneleri ve şartları vardır: bazıları kohene, bazıları krala, bazıları Bet HaMikdaş’a, bazıları Erets İsrael’e, bazıları belirli toplumsal veya kişisel durumlara bağlıdır. Bir şartın yokluğu emrin tarihsel olarak iptal edildiği anlamına gelmez.

Aynı biçimde “ahlaki” ve “törensel” Tora ayrımı Sinay metninin kendi iptal cetveli değildir. Tora “ahlaki emirler kalıcıdır; törensel emirler Maşiah ölünce bitecektir” diye iki sınıf kurmaz. Şabat, Pesah, kaşrut ve korbanlar için kuşaklar boyunca süren düzen dili kullanılır. Daha sonraki Hristiyan sınıflandırma Tora’nın kendi hukuki kategorisi olarak geri okunamaz.¹⁷⁰⁶

Rambam, Hilkhot Yesodei HaTora 9:1’de bu Tanah yapısını halahik biçimde sistemleştirir: Tora’nın mitsvaları kuşaklar boyunca geçerlidir; daha sonraki bir peygamber onların kalıcı biçimde iptal edildiğini söyleyemez. Rambam bunu bağımsız bir rabbinik yetki iddiası olarak değil, Tora’nın eklememe-eksiltmeme ve kalıcılık dili üzerinden kurar.¹⁷⁰⁷

Malahi’nin son peygamberlik çağrısı da unutma değil hatırlamadır: “Kulum Moşe’nin Tora’sını... bütün İsrael için buyurduğum hukkim ve mişpatim ile hatırlayın.” Tanah’ın kanonik sonundaki yön, gelecekte Tora’nın işlevsizleşeceği değil, Moşe’nin Tora’sının hatırlanacağıdır.¹⁷⁰⁸

Matta 5’in Hristiyan içi yorumu ayrı bir tartışmadır. Buradaki soru Tanah’ın Tora için bir sona erme kuralı verip vermediğidir. Tanah böyle bir kural vermez. Tam tersine gelecekteki David kralının çağını Tora’yı yapan İsrael, Tsion’dan çıkan Tora ve yüreğe yazılan Tora ile anlatır.

Hristiyan yorumun “yerine getirmek”ten “artık tutmanın anlamı yok” sonucuna ulaşması için mitsvaları önce peygamberliğe dönüştürmesi, sonra bütün Tora’nın amacını İsa’nın ölümüne bağlaması gerekir. Ancak bundan sonra “yerine getirmek” hukuki bağlayıcılığın sona ermesi anlamına gelebilir. Tora’nın kendi dili bu geçişi kurmaz.

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 141, güncel revizyon.
• Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 13; Matta 5:17-18’i İsa’nın çarmıhta Tora’yı “fulfil” etmesi ve ardından Tora’yı sürdürmenin anlamının kalmaması yönünde yorumlaması.
• Devarim 4:1-2; 13:1.
• Devarim 29:28.
• Devarim 30:11-14.
• Yehezkel 37:24-28.
• Yeşaya 2:2-4.
• Yirmiyahu 31:31-34.
• Heaster’ın aynı eser içinde Yehezkel 40-48’deki gelecek korbanlarını Maşiah Krallığı döneminde yeniden kurulacak fakat İsa’ya geriye doğru işaret edecek korbanlar olarak açıklaması; bkz. bu kitabın 135. iddiası.
• Yehezkel 43:18-27; 45:15-25; 46:1-15.
• Örnekler için Şemot 12:14, 17; 31:16; Vayikra 16:29-34; 23:14, 21, 31, 41. “Le-dorotekhem” ve “hukkat olam” dili farklı mitsva alanlarında görülür.
• Rambam, Mişne Tora, Hilkhot Yesodei HaTora 9:1; Devarim 13:1 ve Tora’nın kalıcılığı ilkesi.
• Malahi 3:22 (Hristiyan numaralandırmasında 4:4).

Devarim 30:11–14 Hristiyan iddiasıne doğrudan karşı duran temel metinlerden biridir. Moşe, emrin gökte olmadığını, denizin ötesinde olmadığını, insana çok yakın bulunduğunu ve “onu yapmak için” ağızda ve yürekte olduğunu söyler. Hristiyan yorumcu bunu tümüyle reddetmez; Tora’ya tam itaatin “teknik olarak mümkün” olduğunu kabul eder. Fakat insanın kötü eğilimi nedeniyle bunun pratikte olağanüstü güç olduğunu, Devarim 30’un asıl çözümü gelecekte verdiğini savunur: İsrael toplandıktan sonra Tanrı onların yüreğini sünnet edecek, böylece yeni antlaşma altında itaat mümkün hale gelecektir.²³⁴¹

Devarim 30 gerçekten gelecekteki ulusal dönüş ve kurtuluş bağlamındadır. Bölüm, sürgünün uçlarına dağılmış İsrael’in HaŞem’e döneceğini, HaŞem’in onu toplayacağını, ülkeye getireceğini ve “yüreğini sünnet edeceğini” söyler. Gelecek bağlamını kabul etmek Hristiyan yorumun sonucunu kabul etmek değildir. Çünkü metnin sırası dikkat çekicidir: insanın HaŞem’e dönüşü, Tanrı’nın yüreği sünnet etmesinden önce anlatılır. “Sen Tanrın HaŞem’e dönecek ve O’nun sesini dinleyeceksin” sözü 30:2’dedir; yüreğin sünnet edilmesi 30:6’dadır.²³⁴²

Bu sıra, gelecekteki İlahi yardımın bugünkü ahlaki imkansızlığın kanıtı olmadığını gösterir. İnsan döner; HaŞem onu toplar ve dönüşünü derinleştirir. Bir süreçte Tanrı’nın insanı daha ileri taşıması, ilk adımın Tanrı tarafından imkansız bırakıldığı anlamına gelmez. Devarim 30:8 bunu yeniden söyler: “Sen yeniden HaŞem’in sesini dinleyecek ve bugün sana emrettiğim bütün mitsvaları yapacaksın.” Gelecekteki yenilenmenin içeriği Tora’dan kurtuluş değil, Tora’ya daha tam bağlılıktır.²³⁴³

Ramban’ın Devarim 30:11 açıklaması tartışmayı özellikle berraklaştırır. “Bu mitsva”yı teşuva (dönüş) olarak okur ve gelecek zamanda söylenmesinin İsrael’in bir gün gerçekten teşuva yapacağına dair vaat taşıdığını belirtir. Aynı yorumda, insan dünyanın en uzak yerine sürülmüş olsa bile HaŞem’e dönebileceğini ve bu sözün “her zaman ve her yerde” yapılabilecek kadar yakın olduğunu söyler. Böylece gelecek vaat ile şimdiki imkan aynı cümlede korunur.²³⁴⁴

Hristiyan yorumun düşüncesi, “gelecekte daha derin itaat olacak” önermesinden “şimdi gerçek itaat mümkün değildir” sonucuna geçer. Bu geçiş zorunlu değildir. Bir kişinin gelecekte çok daha büyük bilgelik kazanacak olması bugün düşünemediğini göstermez. Bir toplumun gelecekte büyük bir ahlaki dönüş yaşayacağının vaat edilmesi de bugünkü insanın doğruyu seçemediğini göstermez. Devarim 30:11–14 zaten böyle bir uzaklaştırmaya karşı konuşur: “Bu mitsva senin için fazla zor değildir ve senden uzak değildir... söz sana çok yakındır... onu yapmak için.”²³⁴⁵

Yeremya 31’deki berit hadaşa (yeni antlaşma) da Tora’nın başarısızlığını ilan etmez. HaŞem “Tora’mı onların içine koyacağım ve yüreklerine yazacağım” der. Yeni olan Tanrı’nın Tora’sının kimliği değil, onun insanın iç dünyasında yerleşme biçimidir. Yehezkel 36:26–27 aynı düşünceyi “yeni yürek” ve “yeni ruh” diliyle anlatır; sonuç “yasalarımda yürümenizi ve hükümlerimi koruyup yapmanızı sağlayacağım”dır. Gelecekteki kalp dönüşümü mevcut mitsvaların hükümsüzlüğüne değil, onların yapılmasına bağlanır.²³⁴⁶

Bir başka kavram kayması “Tora’ya itaat edebilmek” ile “hayatı boyunca tek bir günah işlememek” arasında oluşur. Tora, insanın hata edebileceğini baştan kabul eder. Bunun için teşuva, tazmin, itiraf ve belirlenmiş durumlarda korban düzeni vardır. Yehezkel 18, günahkar insanı “insan doğan gereği bunu yapamaz” diye bırakmaz; “işlediği bütün günahlarından döner, bütün yasalarımı korur, adalet ve doğruluk yaparsa kesinlikle yaşayacaktır” der. Sorumluluk gerçekse, başka türlü davranma imkanı da gerçektir.²³⁴⁷

Yahudi kaynakları insan iradesini İlahi yardımdan bağımsız mutlak bir güç olarak tanımlamaz. Yahudi kaynakları da bunu öğretmez. Kiduşin 30b yetser hara (kötü eğilim) hakkında HaŞem yardım etmese insanın onu yenemeyeceğini söyleyecek kadar güçlü bir dil kullanır. Fakat aynı sugya Tora’yı bu eğilime karşı verilen ilaç olarak tanımlar ve insanın onu yönetme sorumluluğunu korur. İlahi yardım ile ahlaki seçim birbirinin karşıtı değildir.²³⁴⁸

Devarim 30 bu nedenle Hristiyan yorumun ihtiyaç duyduğu zaman çizgisini vermez. Gelecekte İsrael’in ulusal teşuvası tamamlanacak, HaŞem halkı toplayacak ve yürek üzerinde daha derin bir dönüşüm gerçekleştirecektir. Fakat aynı bölüm insanın dönüşünü bu olaylardan önce anlatır ve mitsvayı “sana çok yakın... onu yapmak için” diye tanımlar. Hristiyan yeni-antlaşma öğretisi bu metindeki bir boşluğu doldurmamaktadır; boşluk önce insanın bugünkü itaat imkanını küçülterek oluşturulmakta, sonra İsa’ya dayalı çözümle doldurulmaktadır.²³⁴⁹

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 221, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 47–49. Heaster Devarim 30:11–14’ün itaati mümkün gösterdiğini kabul eder; ‘technically’ tam itaatin mümkün olduğunu, fakat insanın günahlı eğilimi nedeniyle gelecekteki yürek sünneti ve yeni antlaşma yardımının gerekli olduğunu savunur.
• Devarim 30:1–6. İsrael’in HaŞem’e dönüşü 30:2’de, HaŞem’in yüreği sünnet etmesi 30:6’da anlatılır; metinsel sıra insanın dönüşünü İlahi yürek müdahalesinden önce verir.
• Devarim 30:8–10. Gelecekteki dönüşümün sonucu ‘bugün sana emrettiğim bütün mitsvaları yapacaksın’ biçimindedir; Tora’nın kimliği değiştirilmez.
• Ramban, Devarim 30:11. ‘Bu mitsva’yı teşuva olarak açıklar; gelecek zamanın İsrael’in gerçekten döneceğine dair vaat taşıdığını, buna rağmen teşuvanın ‘her zaman ve her yerde’ insana yakın olduğunu söyler.
• Devarim 30:11–14, özellikle 30:14: ‘söz sana çok yakındır; ağzında ve yüreğindedir, onu yapmak için.’ Metin emri erişilemez bir gelecek imkanına dönüştürmez.
• Yeremya 31:31–34; Yehezkel 36:24–28. Yeni antlaşmada HaŞem ‘Tora’mı’ yüreğe yazar; yeni yürek ve ruhun sonucu HaŞem’in yasalarında yürümek ve hükümlerini yapmaktır.
• Yehezkel 18:21–23, 30–32. Günahkarın günahlarından dönüp HaŞem’in yasalarını yapması gerçek bir yaşam yolu olarak sunulur; peygamber bunun başka bir insanın ölümü olmadan imkansız olduğunu söylemez.
• Bavli, Kiduşin 30b. Yetser haranın insana her gün saldırdığı, HaŞem yardım etmese yenilmesinin mümkün olmayacağı, buna karşı Tora’nın ilaç olarak verildiği birlikte anlatılır.
• Devarim 30:1–14; Ramban ad loc.; Yeremya 31:31–34; Yehezkel 36:24–28. Gelecekteki derinleşme bugünkü ahlaki imkansızlığın kanıtı değildir; Hristiyan yeni-antlaşma mekanizması bu metinlerde İsa’nın ölümüyle açıklanmaz.

Tora’nın korban düzeninde insan henüz işlemediği günah için önceden teşuva yapmaz ve gelecekteki bütün günahları için önceden hayvan korbanı sunmaz. Ardından bunun hayvan korbanlarının geçiciliğini gösterdiğini, kusursuz insan korbanının ise bir kez gerçekleşip daha sonraki günahlar için sürekli geçerli kapara (kefaret) zemini oluşturacağını savunur. İsa’nın ölümünden sonra yeni korban gerekmez; daha sonra günah işleyen kişi bu geçmiş ölümle ilişki kurarak bağışlanabilir.²⁴⁰²

Bu Hristiyan yoruma söylemediği şeyi yüklememek gerekir. O, kişinin gelecekteki her günahının henüz işlenmeden, sonraki davranışından bağımsız biçimde peşinen bağışlandığını söylemez. Hristiyan iddiası şudur: tek tarihsel ölüm bütün gelecek kuşakların günahları için yeterli korban temelini meydana getirmiştir. Tanah, bütün gelecek kuşakların günahları için tek bir insanı korban olarak belirlemez.²⁴⁰³

Hristiyan yorumcu Yeremya 31:34’teki “suçlarını bağışlayacağım ve günahlarını artık hatırlamayacağım” sözünü kullanır. Ayet gerçekten gelecekteki bağışlanmayı vaat eder. Fakat “Tanrı gelecekte bağışlayacaktır” ile “gelecekte işlenecek günahların kapara temeli daha önce öldürülmüş kusursuz bir insanda tamamlanmıştır” aynı cümle değildir. Yeremya 31’de Maşiah’ın ölümü, insan kanı, çarmıh veya geçmişteki tek korban bu bağışlanmanın sebebi olarak anılmaz.²⁴⁰⁴

Vayikra’nın korban düzeni zaman bakımından ters yönde işler. Önce eylem gerçekleşir; kişi günahının farkına varır; belirlenmiş durumda korban gerekiyorsa onu getirir; kohen kapara sağlar ve bağışlanma ilan edilir. Vayikra 4 bu sıralamayı farklı kişiler için tekrar eder. Gelecekte henüz yapılmamış özgür seçimler için sınırsız bir korban hesabı açılmaz. Yeni bir günah, yeni bir ahlaki olaydır.²⁴⁰⁵

Yehezkel 18 aynı yapıyı korban hukukundan bağımsız biçimde gösterir. Tsadik daha sonra doğruluğundan dönüp kötülük yaparsa yeni davranışı önemlidir; kötü kişi günahlarından dönüp adalet ve doğruluk yaparsa önceki suçları ona karşı hatırlanmaz. Peygamber insanı sabit bir geçmiş hesaba kilitlemez. Bugünkü doğruluk yarınki kötülüğü dokunulmaz kılmaz; bugünkü kötülük de yarınki teşuvayı kapatmaz. HaŞem’in hükmü insanın gerçekten yaptığı seçimlerle ilişkilidir.²⁴⁰⁶

Mişna Yoma 8:9 bu ilkeyi daha da keskin ifade eder: “Günah işleyeceğim ve teşuva yapacağım” diyen kişiye teşuva fırsatı verilmez; “günah işleyeceğim ve Yom Kippur kefaret edecek” diyen için Yom Kippur kefaret etmez. Aynı Mişna kişiler arası suçların zarar verilen kişi razı edilmeden Yom Kippur tarafından giderilmediğini söyler. Kapara, gelecekte günah işleme özgürlüğünü peşinen güvence altına alan soyut bir fon değildir.²⁴⁰⁷

Yahudi kaynaklarında tsadiklerin ölümü kaparayla ilişkilendirilir. Moed Katan 28a, Miryam’ın ölümünün para aduma ile yan yana gelmesinden “tsadiklerin ölümü kapara sağlar” deraşını çıkarır; Aharon’un ölümüyle kohen giysileri arasında da benzer bağ kurar. Bu kaynak Hristiyan yorumun “Yahudilikte bir tsadikin ölümünün hiçbir kefaret anlamı olamaz” şeklindeki muhtemel bir karşı itirazı gerçekten çürütür.²⁴⁰⁸

Fakat Moed Katan’ın söylediği ile Hristiyan yorumun bir-defalık evrensel korban öğretisi aynı değildir. Gemara “bir tsadikin ölümü gelecekte henüz işlenmemiş bütün insanların kişisel günahlarını hukuken üzerine alır”, “bundan sonra Tora korbanlarına gerek yoktur” veya “teşuva geçmişteki bu ölüme iman etmek demektir” demez. Aynı rabbinik gelenek Yom Kippur’u, teşuvayı, kişiler arası düzeltmeyi ve korban hukukunu korur. Agadik kapara benzetmesini Hristiyan vekalet-kurban doktriniyle özdeşleştirmek yeni bir teolojik adımdır.²⁴⁰⁹

Hayvan korbanlarının tekrarlanması da tek başına onların başarısızlığını göstermez. İnsan ahlaki hayatı devam ettiği için yeni eylemler gerçekleşir. Dün bağışlanan kişi bugün yeniden günah işleyebilir; dün doğru olan kişi yarın kötülük seçebilir; kötülük yapan kişi de yarın dönebilir. Tora ile peygamberler bu değişken sorumluluğu ciddiye alır. Hristiyan yorumun tek tarihsel insan ölümünü bütün sonraki kaparanın zorunlu temeli yapan cümlesi ise Tanah’ta kurulmaz. Yeremya gelecekte bağışlanma vaat eder; bu bağışlanmanın mekanizmasını geçmişteki İsa ölümü olarak tanımlamaz.²⁴¹⁰

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 228, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 51–52. Heaster gelecekteki günahlar için önceden hayvan korbanı/teşuva yapılamayacağını kabul eder; kusursuz İsa korbanının ise bir kez gerçekleşip daha sonraki günahlar için sürekli kapara temeli olduğunu savunur.
• Duncan Heaster’ın savının dar biçimi: gelecekteki günahların davranıştan bağımsız olarak peşinen bağışlandığı değil, tek tarihsel ölümün sonraki bağışlanmalar için yeterli korban zemini olduğudur. Bu ayrım birincil metin s. 52’deki açıklamanın adil temsilidir.
• Yeremya 31:31–34. Gelecekte bağışlanma vaat edilir; pasajda Maşiah ölümü, insan kanı, çarmıh veya geçmişteki tek insan korbanı bu bağışlanmanın nedeni olarak verilmez.
• Vayikra 4:22–35; 5:1–13. Günahın işlenmesi, fark edilmesi, ilgili korbanın getirilmesi, kapara ve bağışlanma sıralaması somut olay üzerinden işler; gelecekteki tüm özgür seçimler için peşin korban hesabı kurulmaz.
• Yehezkel 18:21–24, 30–32. Kötü kişinin daha sonra dönmesi ve tsadikin daha sonra kötülüğe yönelmesi gerçek ahlaki değişiklikler olarak hesaba katılır; kişinin gelecekteki eylemleri önceden hükümsüzleştirilmez.
• Mişna Yoma 8:9. ‘Günah işleyeceğim ve teşuva yapacağım’ diyen kişiye teşuva fırsatı verilmez; ‘günah işleyeceğim ve Yom Kippur kefaret eder’ diyen için Yom Kippur kefaret etmez; kişiler arası suçta mağdurun razı edilmesi gerekir.
• Bavli, Moed Katan 28a. Miryam’ın ölümü para aduma, Aharon’un ölümü kohen giysileriyle ilişkilendirilir; tsadiklerin ölümüne kapara etkisi atfedilir.
• Moed Katan 28a ile Mişna Yoma 8:9’un birlikte değerlendirilmesi: tsadik ölümüne agadik kapara anlamı verilmesi, gelecekteki bütün kişisel günahların bir kez ve herkes için hukuken devredildiği anlamına gelmez; teşuva ve kişisel düzeltme sistemi devam eder.
• Yeremya 31:31–34; Yehezkel 18; Vayikra 4–5. Tanah gelecekte bağışlanma ve devam eden ahlaki sorumluluk öğretir; tek geçmiş insan ölümü bütün çağların zorunlu korban temeli olarak tanımlanmaz.

Tora’da yeni bir antlaşmanın geçerliliği için bütün İsrael’in yeniden Sinay’da toplanmasını şart koşan böyle bir usul maddesi yoktur. Tora’da “Eğer bu antlaşma bir gün kaldırılacaksa bütün İsrael yeniden Sinay’da toplanacak, aynı gün ve aynı ay içinde yeni bir kamusal tören yapılacaktır” diye bir usul maddesi yoktur. Daha temel soru, Tora’nın kendi içinde gelecekte yürürlükten kaldırılacağına dair herhangi bir yetki veya vaat bulunup bulunmadığıdır.²⁴⁴⁶

Sinay’ın kamusal niteliği yine de önemsiz değildir. Şemot 19 ve Devarim 4 bu olayı yalnız Moşe’nin kişisel görümü olarak değil, İsrael’in ortak kurucu tecrübesi olarak anlatır. Bu, sonraki bir kişinin “Bana özel olarak eski antlaşmanın artık geçerli olmadığı bildirildi” iddiasıyla aynı kanıt türü değildir. İkinci vahyin aynı dağda veya aynı takvim gününde gerçekleşmesi gerekmez; fakat önceki kamusal antlaşmayı iptal ettiği söylenen iddianın kaynağı ve yetkisi ayrıca gösterilmelidir.²⁴⁴⁷

Tora’nın kendi sınırı daha açıktır. “Size emrettiğim söze eklemeyeceksiniz ve ondan eksiltmeyeceksiniz” denir. Devarim 13:1 aynı ilkeyi tekrarlar. Bu sözler her yeni tarihsel durumda yorum yapılmasını yasaklamaz; önceki maddelerde gördüğümüz gibi Tora bizzat yargı kurumu kurar. Fakat Tanrı adına Tora’nın mitsvalarını bütünüyle iptal eden yeni bir antlaşma düzeni ilan etmek çok daha güçlü bir iddiadır. Bunun Tora veya Neviim içinde açık dayanağı gösterilmelidir.²⁴⁴⁸

Peygamberlerin geleceğe baktığı yerlerde yön başka tarafa gider. Malahi’nin son çağrılarından biri “Kulum Moşe’nin Tora’sını, Horev’de bütün İsrael için ona emrettiğim yasaları ve hükümleri hatırlayın” sözüdür. Devarim 30 sürgünden dönüşü anlatırken İsrael’in yeniden HaŞem’in sesini dinlemesini ve “bugün sana emrettiğim bütün mitsvaları” yapmasını bekler. Gelecek kurtuluş Tora’nın yok edilmesiyle değil, ona dönüşle anlatılır.²⁴⁴⁹

Yeremya’nın yeni antlaşması da bu çizgiyi kırmaz. HaŞem “Tora’mı onların içine koyacağım ve yüreklerine yazacağım” der. İbranice Torati — Tora’m — kelimesi, yeni antlaşmanın yeniliğini Tora’nın ortadan kaldırılması değil, içselleştirilmesi yönünde kurar. Hristiyan yorumcu yeni antlaşmayı eski düzenin yerini alan farklı bir hukuk sistemi gibi okuduğunda, peygamberin kendi kullandığı kelimenin açıklanması gerekir.²⁴⁵⁰

Tartışmanın güçlü Yahudi biçimi “Tora yalnız bütün ulusun önünde kaldırılabilir” değildir. Tanah’ın Tora’yı kaldırdığına ilişkin metin nerede? Hristiyan yorumcu aynı tarih ve aynı mekan şartının bulunmadığını gösterebilir; fakat bu, Tora’nın sona erdiğini göstermez. Kamusal Sinay vahyi önceki antlaşmanın ağırlığını açıklar; ekleme-eksiltme emirleri sınırı verir; geleceğe ilişkin metinler ise İsrael’in yeniden Tora’ya yönelişini anlatır. İptal öğretisi bu kaynakların içinden değil, daha sonraki Hristiyan teolojik sistemden gelir.²⁴⁵¹

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 234, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 54–55. Heaster, Sinay’da kamusal olarak verilen Tora’nın sona erdirilmesi için aynı tür bir ulusal toplantının gerekli olduğuna dair Tanah kanıtı bulunmadığını söyler.
• Şemot 19:9–20; Devarim 4:9–14, 32–36. Sinay, İsrael’in ortak işitme ve görme tecrübesi olarak sunulur.
• Devarim 4:2; 13:1 [Hristiyan numaralandırmasında 12:32]; 17:8–13.
• Malahi 3:22 [4:4]; Devarim 30:1–10.
• Yeremya 31:31–34, özellikle 31:33 [Yahudi numaralandırmasında 31:32–33 bazı baskılarda farklılaşabilir]. İbranice metin natati et Torati bekirbam — ‘Tora’mı içlerine koyacağım’ der.
• Rambam, Mişne Tora, Hilhot Yesodei HaTora 9:1; Devarim 13:1–6. Rambam peygamberlik iddiasının Tora’nın mitsvalarını kalıcı biçimde değiştiremeyeceğini bu Tora ilkelerine bağlar.

Hristiyan yorumun “etkinleştirici antlaşma” ifadesinde Tanah’a gerçekten temas eden bir düşünce vardır. Yeremya 31 Tora’nın yüreğe yazılmasını, Yehezkel 36 yeni yürek ve yeni ruhu, Devarim 30 ise yüreğin sünnet edilmesini anlatır. Gelecekte İsrael’in HaŞem’e bağlılığının daha derin ve bütünlüklü olacağı açıktır. Sorun, bundan önce Tora’ya gerçek itaatin insan için fiilen imkansız olduğu ve ancak İsa’nın ölümüyle kurulan farklı bir antlaşmanın bunu mümkün hale getirdiği sonucunun çıkarılmasıdır.²⁴⁵⁸

Devarim 30’un sırası bu sonucu vermez. İsrael sürgünde sözleri yüreğine alır, “Tanrın HaŞem’e döner” ve O’nun sesini dinler; daha sonra HaŞem onun yüreğini sünnet eder. İnsan dönüşü, yürek sünnetinden önce anlatılmıştır. Bölümün sonunda Moşe mitsvayı gökte veya denizin ötesinde erişilemez bir şey gibi düşünmemeyi emreder: “Söz sana çok yakındır; ağzında ve yüreğindedir, onu yapmak için.” Gelecekteki İlahi yardım bugünkü ahlaki imkanı yok etmez.²⁴⁵⁹

Ramban bu iki yönü birlikte tutar. Devarim 30:11’deki “bu mitsva”yı teşuva olarak açıklar ve gelecekte büyük ulusal teşuvanın gerçekleşeceğini kabul eder. Fakat teşuvanın yalnız o çağda mümkün olacağını söylemez; insanın dünyanın en uzak yerinde bile HaŞem’e dönebileceğini ve bunun her zaman erişilebilir olduğunu belirtir. 30:6’daki yürek sünnetini ise Maşiah çağında kötüye yönelik arzunun kökten zayıflamasıyla ilişkilendirir. Gelecekte yetkinleşme vardır; geçmişte özgür iradenin bulunmaması yoktur.²⁴⁶⁰

Yeremya’nın yeni antlaşmasında da yenilik Tora’nın kimliğinde değildir. “Tora’mı onların içine koyacağım ve yüreklerine yazacağım” denir. Yehezkel aynı fikri “Yasalarımda yürümenizi ve hükümlerimi koruyup yapmanızı sağlayacağım” diye ifade eder. Burada yeni yürek eski mitsvaların karşıtı değildir; onları yaşama gücünün ve isteğinin derinleşmesidir. Peygamberlerde gelecekteki içsel dönüşüm gerçekten itaati derinleştirir; fakat bu, Tora’nın daha önce uygulanamaz olduğu veya bu dönüşümün İsa’nın ölümüne bağlı olduğu anlamına gelmez.²⁴⁶¹

Daha da önemlisi, bu pasajların hiçbiri yürek dönüşümünü Nasıralı İsa’nın ölümüne bağlamaz. Yeremya’da İsa, insan kurbanı veya çarmıh yoktur. Yehezkel’de HaŞem halkını uluslardan toplar, temizler, yeni yürek verir ve kendi yasalarında yürütür. Bu dönüşümü Hristiyan kefaret öğretisine bağlamak peygamberlerin kendi cümlesinden değil, daha sonraki Hristiyan öğretisinin metne eklediği bağlantıdan gelir. Kanıt ile daha sonraki teolojik açıklama birbirinden ayrılmalıdır.²⁴⁶²

Tanah gelecekte HaŞem’in İsrael’in yüreğinde derin bir dönüşüm meydana getireceğini ve itaati bütünleştireceğini öğretir; Hristiyan yorumcu bundan Tora’ya bugünkü gerçek itaatin imkansız olduğu sonucunu çıkarır. Fakat aynı Tora bugün için “yapmak için sana çok yakındır” der; günahkarı teşuvaya çağırır ve dönüşü gerçek bir imkan olarak kabul eder. Gelecekteki tamlık, bugünkü imkansızlığın kanıtı değildir. Yeni antlaşmanın yeniliği Tora’dan kurtuluş değil, Tora’nın insanın içine yerleşmesidir.²⁴⁶³

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 236, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 48–49, 55–56. Heaster yeni antlaşmayı İsrael’in Moşe Tora’sına tam itaatini mümkün kılan bir ‘enabling covenant’ olarak tanımlar.
• Devarim 30:1–14, özellikle 30:2, 6, 8, 11–14. Bölüm teşuvayı ve itaati İlahi yürek sünnetiyle ilişkilendirir; mitsvanın yapılabilir ve yakın olduğunu da açıkça söyler.
• Ramban, Devarim 30:6 ve 30:11. Ramban gelecekteki yürek sünnetini Maşiah dönemiyle ilişkilendirirken teşuvanın her zaman insanın erişiminde olduğunu açıklar.
• Yeremya 31:31–34; Yehezkel 36:24–28. Her iki pasaj da gelecekteki içsel dönüşümü HaŞem’in Tora’sı, yasaları ve hükümlerine bağlılıkla birleştirir.
• Yeremya 31:31–34; Yehezkel 36:22–28. Pasajların kendi metninde insan kurbanı veya İsa adı bulunmaz.
• Yehezkel 18:21–23, 30–32; Devarim 30:11–14. Peygamber günahkarı doğrudan dönüşe ve yaşamaya çağırır; Tora mitsvanın yapılabilirliğini vurgular.

Yeremya 3:16 gerçekten şaşırtıcı bir gelecek tasviri verir. İsrael çoğalıp ülkede yeniden yerleştiğinde artık “HaŞem’in antlaşma sandığı” denmeyeceği, onun akla gelmeyeceği, anılmayacağı ve yeniden yapılmayacağı söylenir. Hristiyan yorumcu bu değişimi Sinay düzeninin yerini başka bir antlaşmanın aldığına delil sayar. Değişen unsur antlaşma sandığıdır.²⁴⁶⁴

Ayetin kendisi sandığın yerine Tora’sız bir din koymaz. Bir sonraki cümle Yeruşalayim’in “HaŞem’in tahtı” diye çağrılacağını ve bütün ulusların HaŞem’in adına orada toplanacağını söyler. Merkezde sandık yerine Yeruşalayim’in kendisi ve HaŞem’in evrensel krallığı belirir. Bu, kutsal sembolün işlevindeki dönüşümdür. Sandığın artık merkezi olmaması ile Moşe’nin Tora’sının yürürlükten kalkması arasında metinde hiçbir eşitlik kurulmaz.²⁴⁶⁵

Aynı Yeremya kitabı yeni antlaşmayı açıklarken “Tora’mı onların içine koyacağım ve yüreklerine yazacağım” der. Eğer 3:16’nın anlamı Sinay Tora’sının iptali olsaydı 31. bölümde içselleştirilen şeyin neden yine Torati — Tora’m — diye adlandırıldığını açıklamak gerekirdi. Peygamberin kendi kelimeleri, kültik merkezin ve insanın iç dünyasının dönüşümünü Tora’nın yok edilmesiyle özdeşleştirmez.²⁴⁶⁶

Tanah’ta kutsal eşya ile Tora’nın bağlayıcılığı zaten aynı şey değildir. Birinci Bet HaMikdaş yıkıldığında sandık ve Mikdaş hizmeti ortadan kalktı; buna rağmen sürgündeki peygamberler İsrael’i Tora’ya, Şabat’a, adalete ve teşuvaya çağırmayı bırakmadılar. Bir mitsvanın veya kutsal nesnenin tarihsel şartlar yüzünden uygulanamaması bütün antlaşmanın sona ermesi değildir. Yeremya 3 bunu gelecekte sandığın bilinçli olarak merkez olmaktan çıkacağı bir düzeye taşır; fakat kapsamı yine sandıktır.²⁴⁶⁷

Yehezkel’in gelecekteki Mikdaş tasviri de ‘eski kutsal düzen bütünüyle yok olacak’ düşüncesine izin vermez. Yehezkel 40–48’de kohenler, mizbeah, korbanlar, Şabatlar ve belirlenmiş zamanlar yeniden yer alır. Bu düzen Moşe’nin bütün ayrıntılarının birebir kopyası değildir ve yorum sorunları vardır; fakat peygamber geleceği Tora’dan bağımsız, yalnız sembolik bir Hristiyan ibadeti biçiminde anlatmaz. Sandığın yokluğu diğer kutsal kurumların yokluğu demek değildir.²⁴⁶⁸

Hristiyan yorumun çıkarımı bu yüzden bir ayrımın silinmesine dayanır. Yeremya gelecekte sandığın artık ihtiyaç duyulan merkezi sembol olmayacağını söyler; Hristiyan yorumcu bunu Sinay düzeninin bütününün değiştirildiği şeklinde büyütür. Oysa aynı peygamber Tora’yı yüreğe yazar, İsrael ile Yehuda’nın antlaşmasını yeniler ve Yeruşalayim’i HaŞem’in tahtı yapar. Sandığın merkezden çekilmesi gerçek bir değişimdir. Tora’nın kaldırılması değildir.²⁴⁶⁹

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 237, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 55–56; Yeremya 3:16–17. Heaster sandığın artık anılmamasını eski antlaşma düzenindeki değişime bağlar.
• Yeremya 3:16–18. Sandık tasvirinden hemen sonra Yeruşalayim’in HaŞem’in tahtı olması ve ulusların oraya toplanması anlatılır.
• Yeremya 31:31–34. Yeni antlaşmanın içeriği Torati — ‘Tora’m’ — sözüyle tanımlanır.
• Yeremya 7:1–15; 17:19–27; 29:10–14. Yeremya, Mikdaşın yıkımı ve sürgün ihtimali içinde dahi Tora’ya bağlılık ve teşuva çağrısını sürdürür.
• Yehezkel 40–48, özellikle 43:18–27; 44:15–31; 45:15–25; 46:1–15. Gelecek tasvirinde gerçek Mikdaş, kohenlik ve korban avodası bulunur.
• Yeremya 3:16–18; 31:31–37. İki pasaj birlikte okunduğunda kutsal merkezin dönüşümü ile İsrael’in ve Tora’nın sürekliliği aynı gelecek tasviri içinde bulunur.

Matta 5:17–18 burada alışılmış biçimin tersine okunur. İsa’nın “Tora’yı yıkmaya değil yerine getirmeye geldim” demesinin, Tora’nın bir kehanet gibi tamamlanacağı anlamına geldiğini söyler. İsa’nın ölümü bu amacı tamamladıysa artık Tora’yı sürdürmeye çalışmanın anlamı kalmadığını açıkça yazar. Böylece “yıkmak” fiili reddedilirken sonuçta aynı hukuk düzeninin işlevi sona erdirilir.²¹³⁰

Tanah açısından sorun “yerine getirmek” kelimesinin Yunanca anlamından daha önce başlar. Tora kendi hükmünün bir insanın ölümüyle biteceğini hiçbir yerde söylemez. Devarim, Tanrı’nın emirlerine ekleme ve eksiltmeyi yasaklar; açığa çıkarılan hükümlerin İsrael ve çocukları için “sonsuza dek” uygulanacağını söyler. Tora’nın kendi metni, kendi son kullanma tarihini vermemektedir.²¹³¹

Daha önemlisi, Tanah’ın gelecek tasvirleri Tora’nın ölüm sonrası iptalini değil devamını gösterir. Devarim 30 sürgün sonrasında İsrael’in Tanrı’ya dönmesini ve “bugün sana emrettiğim bütün mitsvaları” yapmasını anlatır. Yehezkel 36 ve 37 gelecekte İsrael’in Tanrı’nın hükümlerinde yürüyeceğini söyler. Malahi ise peygamberlik kitabının sonunda “kulum Moşe’nin Tora’sını hatırlayın” diye seslenir.²¹³²

Yeremya 31’deki yeni antlaşma da aynı noktayı daha açık hale getirir. Tanrı “Tora’mı içlerine koyacağım ve yüreklerine yazacağım” der. Yeni olan, Tora’nın yokluğu değil, Tora’nın insanın içine yerleşmesidir. Antlaşma “İsrael evi ve Yehuda evi” ile yapılır ve hemen ardından İsrael’in ulus olarak devamlılığı gök düzeni kadar güçlü bir dille güvence altına alınır.²¹³³

Rabbinik hukuk katmanı da bu peşat çizgisini sistemleştirir. Rambam, Tora’nın hükümlerinin sonsuza dek geçerli olduğunu ve bir peygamberin bir mitsvayı kalıcı olarak ortadan kaldıramayacağını açıkça yazar. Bu, Hristiyanlığa karşı sonradan kurulmuş bir sözcük oyunu değil, Devarim’deki ekleme-eksiltme ve “sonsuza dek” dilinin halahik sonucudur.²¹³⁴

Aynı Rambam’ın Maşiah tasviri Hristiyan yorumun “Maşiah gelince Tora’nın amacı biter” modelinin tam karşıtıdır. Maşiah geldiğinde David soyundan krallık yenilenir, Bet HaMikdaş kurulur, sürgünler toplanır, korbanlar yeniden sunulur, Şemita ve Yovel Tora’daki hükümlerine göre uygulanır. Maşiah, Tora’yı sona erdiren kişi değil, İsrael’in Tora düzenini tam olarak yeniden kuran kraldır.²¹³⁵

Jesus for Jews adlı eserde da bu noktada bir gerilim vardır. İleride, Maşiah Krallığı sırasında İsrael’in Moşe Tora’sının bölümlerini uygulayacağını, Tanrı’nın yeni antlaşmayla onları Tora’ya itaat eder hale getireceğini ve Malahi 4:4’ün “Moşe’nin Tora’sını” hatırlattığını kabul eder. Eğer İsa’nın ölümü Tora’nın amacını tamamlayıp onu anlamsız hale getirdiyse, gelecekte aynı Tora’ya dönmenin teolojik nedeni açıklanmak zorundadır.²¹³⁶

Tanah’ın çizgisi kesintisizdir. Günah, sürgün, teşuva, yeni yürek, dönüş ve Maşiah çağı vardır; fakat bunların hiçbirinde Tanrı “Moşe’nin Tora’sı bir kişinin ölümüyle hukuken sona erecektir” demez. Böyle bir hüküm Tanah’tan değil, daha sonraki Hristiyan antlaşma teolojisinden gelir.

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 192, güncel revizyon.
• Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 12–13: “His speaking of fulfilling the law implies that the Law was a prophecy which he was soon to fulfil. Therefore there would be no point in continuing to try to keep the law if its object was now fulfilled.” Ardından Eski Antlaşma yasalarının ortadan kalktığını söyler.
• Devarim 4:2; 13:1 [Hristiyan numaralandırmasında 12:32]; 29:28. Özellikle 29:28, “açığa çıkarılanlar bize ve çocuklarımıza sonsuza dek, bu Tora’nın bütün sözlerini yapmak için aittir” der.
• Devarim 30:1–10; Yehezkel 36:26–28; 37:24; Malahi 3:22 [Hristiyan baskılarında 4:4]. Bunların her biri gelecek veya son dönem bağlamında Tora’ya itaat dilini korur.
• Yeremya 31:31–37. 31:33’te “et Torati be-kirbam ve-al libbam ekhtavenna”, “Tora’mı içlerine koyacağım ve yüreklerine yazacağım” denir; 31:35–37 İsrael’in ulusal devamlılığını vurgular.
• Rambam, Mişne Tora, Hilkhot Yesodei HaTora 9:1: Tora’nın sonsuza dek değişmeden kalacağını, ekleme ve eksiltme yapılamayacağını ve mitsvaların geçici olduğunu söyleyen kişinin Moşe’nin peygamberliğini inkar ettiğini belirtir.
• Rambam, Mişne Tora, Hilkhot Melakhim uMilhamoteihem 11:1, 3–4. 11:1 gelecekte korbanların, Şemita ve Yovel’in yeniden uygulanacağını; 11:3 Tora’nın hükümlerinin ebedi olduğunu; 11:4 Maşiah adayının İsrael’i Tora yolunda güçlendirmesini kriter olarak verir.
• Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 48 civarı, 5.7 bölümünde Yehezkel 36, Devarim 30, Malahi 4:4–6 ve Yehezkel 40–46 üzerinden Maşiah Krallığı sırasında İsrael’in Moşe Tora’sına itaat edeceğini ve yeni antlaşmayı “enabling covenant” diye tanımlar. Bu, PDF s. 12’deki “artık Tora’yı sürdürmenin anlamı yok” cümlesiyle açık bir iç gerilim oluşturur.