Kelipot ve Sitra Achra

Rabbi Nissan Dovid Dubov’un İçsel Yolculuk eserinden çeviri.
Tanrı iyidir ve O’nun doğası iyilik yapmaktır. Öyleyse kötülüğü neden yarattı? Neden adaletsizlikle dolu, kötülerin üstün geldiği bir dünyada yaşıyoruz? Klasik Yahudi felsefesi bu sorulara şöyle cevap verir: Tanrı iyi olduğu ve iyilik yapmak O’nun doğası olduğu için dünyayı yarattıklarına iyilik vermek üzere yarattı. Onlara verebileceği en büyük iyilik ise Kendisidir.
Bu ödülün Zohar’ın deyimiyle “utanç ekmeği”, yani kazanılmamış bir armağan olmaması için Tanrı bizi özgür seçim alanına yerleştirdi. Burada kötülük yerine iyiliği seçmek için çaba göstermeliyiz. Seçimin ödülü Gelecek Dünya’da verilir: Ruh, bu dünyadaki mücadelesinde ödülünü hak ettikten sonra bedensellikten sıyrılır ve Şehina’nın ışığında huzur bulur.
Bu nedenle kötülüğün yaratılması, nihai ödüle giden basamak olan özgür seçim alanı için gereklidir. İnsanın görevi, Tora ve mitsvalara bağlı kalarak dünyanın tuzaklarından ve ayartmalarından geçmektir. Bunlar Olam HaBa’nın, Gelecek Dünya’nın, mutluluk dolu ödüllerine açılan biletlerdir.
Hasidizm, yaratılışın nihai amacının bu dünyada Tanrı için bir konut kurmak olduğunu vurgular. Tanrı ilahi kaynağını gizleyen fiziksel bir dünya yarattı ve bedeniyle dünyadaki payını arıtıp yükseltmesi için bedenin içine bir ruh yerleştirdi. Ruh Gelecek Dünya’da çabasının ödülünü alacak olsa da yaratılışın nihai amacı bu dünyadadır. Ruhun en büyük başarısı, doğası hayvansal olan kaba ve maddi bedeni kullanarak karanlığı ışığa, acıyı tatlılığa dönüştürmektir.
Ruhun kendisi lekesiz ve kutsaldır; düzeltilmeye ihtiyacı yoktur. Yaakov’un merdiveninde gördüğümüz gibi ruh bu dünyaya yükselmek için iner. Burada, Gelecek Dünya’da başaramayacağı bir şeyi başarır. Dünyaların en aşağısında bulunduğu halde hayvansal dürtülerini ve tutkularını yenerek Tanrı’nın yaratılıştaki amacını gerçekleştirebilir. Gerçek bir hizmetle Tanrı’nın iradesini yerine getirmeye ve burada Dira BeTahtonim, yani aşağı alemlerde İlahi Olan için bir konut kurmaya çalışır.
Kral Şelomo, Şir HaŞirim’de bu durumu “siyahım, ama güzelim” sözleriyle anlatır. Ruh dünyanın karanlığına ve karmaşasına inerken inişinin yükselmek için olduğunu anlar. Bedene iniş karanlıktır; yaratılışın amacının gerçekleşmesi bakımından ise güzeldir. Kötülüğün güçleri bu konutu kurma yolundaki en büyük mücadeleyi oluşturur. Karanlık ne kadar yoğun ve kötülük ne kadar güçlüyse, o karanlığın ışığa dönüşümü de o kadar parlak olur.
Kabala kötülüğü anlatmak için kelipa sözcüğünü kullanır. Kelipa, bir meyvenin kabuğu gibi “kabuk” demektir. Portakal koruyucu kabuğu olmadan suyunu içinde tutamaz; fakat portakalı yerken kabuğunu atarız. Kabuk meyveyi korumak için vardır. Kötülüğün varlığı da böyledir.
Hasidizm “iç irade” (pnimiyut haratson) ve “dış irade” (hitsoniyut haratson) kavramlarını kullanır. İnsan işe gittiğinde geçimini sağlamanın bütün ayrıntılarıyla uğraşır; bu sırada dış iradesiyle hareket eder. İç arzusu ise kazandığı parayla asıl istediği şeyleri yapmaktır. Kelipa, Tanrı’nın dış iradesinden; keduşa, yani kutsallık ise iç iradesinden kaynaklanır.
Kabala bu dünyadaki her şeyi sitra deKeduşa, yani kutsallık tarafı, veya sitra ahra, yani “diğer taraf”, kelipa tarafı içinde ele alır. Arada üçüncü bir taraf yoktur. Her düşüncenin, sözün, eylemin veya yaratılmış varlığın kaynağı keduşada ya da kelipadadır.
Kutsal taraf, Tanrı’nın kutsallığının Kendisine bütünüyle teslim olana yerleşmesi ve yayılmasıdır. Bu teslimiyet, yukarıdaki meleklerde olduğu gibi fiilen veya her Yahudi’nin kendisini özveriyle Tanrı’ya teslim etme kapasitesinde olduğu gibi potansiyel olarak bulunur. Bilgelerimizin, bir kişi oturup Tora öğrendiğinde Şehina’nın onun üzerinde bulunduğunu söylemesi bunu anlatır.
Tanrı’ya teslim olmayan, kendisini ayrı bir varlık olarak gören şey ise yaşam gücünü kutsallığın iç iradesinden almaz. Yaşam gücü ona “arkasından” verilir: Sayısız daralma boyunca derece derece iner; sonunda ışık, o ayrı varlığın içinde sürgün durumunda sıkışıp kalabilecek kadar azalır.
Kabala iki tür kelipa tanımlar. Kelipat Noga, aydınlatılabilen kabuktur; yükseltilip arıtılabilir. Şaloş Kelipot HaTmeot ise bütünüyle tame olan üç kelipadır. Bu üçünün düzeltilmesi veya kurtarılmasının yolu onların yok edilmesidir.
Yehezkel’in gördüğü Merkava’da bu üç kelipa “fırtına”, “büyük bulut” ve “alev saçan ateş” olarak; Kelipat Noga ise onları çevreleyen parlaklık olarak anlatılır (Yehezkel 1:4). Koşer olmayan canlıların ruhları ve bir ağacın ilk üç yılındaki meyvesi olan orla gibi yenmesi yasak bitkisel yiyeceklerin varlığı bu üç kelipadan kaynaklanır. 365 yasak emirle ve bunların uzantılarıyla ilgili eylemlerin, sözlerin ve düşüncelerin yaşam gücü de onlardan gelir.
Kutsallık alanındaki her şeyin kutsal olmayan alanda bir karşılığı vardır. Fiziksel dünyadaki her şey de varlığını ve yaşam gücünü aldığı ruhsal bir karşılığa sahiptir. Yahudi’nin Nefeş HaBehemiti, yani hayvansal ruhu; koşer canlıların ruhları; cansız varlıkların ve yenmesine izin verilen bitkilerin yaşam gücü; yasak içermeyen dünyevi düşünce, söz ve eylemler — Tanrı uğruna yapılsın veya yapılmasın — Kelipat Noga’dan gelir.
Tanrı “birini ötekinin karşısında” yaratmıştır. Bir Yahudi iki ayrı ruhtan oluşur. Kaynağı üst sefirotta bulunan ve on ruh gücünü içeren Nefeş Elokit, ilahi ruh, yine on ruh gücüne sahip Nefeş HaBehemit ile karşı karşıyadır. İlahi ruhun güçleri keduşaya, hayvansal ruhun güçleri kelipaya yönelir. İki ruh, ruhun “giysileri” denen düşünce, söz ve eylemi yönetmek için mücadele eder.
İnsan bu giysileri keduşayla mı, kelipayla mı dolduracağını sürekli seçer. Hayvansal ruhun zihni yönetmesine izin verdiğinde ruhun giysileri hayvansal dürtülerin tumasıyla kirlenebilir. Bu kirlilik faydasızdır ve ruhu tahrip eder.
Bu dünyadaki her şeyin yüksek alemlerde bir kaynağı vardır. Kelipot ile sitra ahranın kaynağı nedir? Kötülük, iyi olan Tanrı’dan nasıl ortaya çıktı? Tsimtsum bölümünde, ilk tsimtsumdan sonra dünyaları oluşturmak üzere Kavın boşluğa uzanmasını ve Atsilut, Beria, Yetsira ile Asiya dünyalarının kuruluşunu görmüştük. Atsilut’tan önce ise Tohu, yani Kaos Dünyası denen başka bir aşama vardı. Kelipanın yaratılışı buradan kaynaklanır.
Arizal’ın öğretisine dayanan bu açıklama Şevirat HaKelim, Kapların Kırılması, adını taşır. Midraş, Tanrı’nın bu dünyadan önce başka dünyalar yarattığını ve onları yok ettiğini söyler. Arizal bunların ruhsal alemler olduğunu açıklar. İlk dünya, Bereşit 1:2’de geçen “tohu vavohu” ifadesindeki Tohu’ydu.
Tsimtsumun ve sefirotun ortaya çıkışından sonra Tohu’daki sefirot, birbirleriyle ilişki kurmaksızın tek tek dizilmişti. Hesed, Gevura ile ilişkisi bulunmayan saf Hesed’di; diğerleri de böyleydi. Zayıf kaplara (kelim muatim) giren ışıklar son derece yoğun ve güçlüydü (orot merubim). Kaplar bu ışıkların altında kaldı ve kırıldı. Bunu, 60 wattlık bir ampule bir milyon volt elektrik uygulamaya benzetebiliriz.
Tohu’nun büyük üstünlüğü, parlak ve yoğun ışıklarla dolu olmasıydı. Büyük eksikliği ise her sefiranın bencil olması, bütün ışığı kendisi için istemesi ve başka bir sefirayla paylaşamaması veya birlikte var olamamasıydı. Bağımsızlık ve egonun kökü Tohu’dan gelir.
Böyle bir dünya varlığını sürdüremezdi. Yok edildi ve çok daha iyi olan Tikun, Onarım Dünyası, kuruldu. Tikun’da her sefira diğerleriyle ilişki içindedir: Hesed Gevura’yı, Gevura da Hesed’i içerir. Bu karşılıklı ilişki, geniş kaplarla ve daha az yoğun “az ışık”la (orot muatim) birleşerek varlığını sürdürebilen bir dünya oluşturdu.
Tikun durumu, bütün organları arasında uyumlu ve karşılıklı bir ilişki bulunan insana benzetilir. Kabala, sefirotun İgulim, yani daireler, veya Yoşer, yani doğrusal düzen, halinde dizilişinden söz eder. Daireler ve doğrusal düzen, Tohu ve Tikun ile eş anlamlıdır. Tohu’da sefirot, birbirine temas etmeyen eş merkezli daireler gibi dizilmişti. Yoşer’de ise dengeli ilişkileri olan bir insan biçiminde düzenlenirler.
Tohu’nun kapları kırıldığında 288 kıvılcım kendi düzeylerinden “düştü” ve yaratılışın alt düzeylerine gömüldü. Aşağı inerken daha küçük parçalara ayrıldılar; bencil kökenleri nedeniyle daha çok ve daha kaba hale geldiler. Daha arınmış kıvılcımlar Atsilut’ta toplandı. Diğerleri Beria’ya veya Yetsira’ya düşerek bu düzeylerin “kötü”, yani bağımsız, bölümlerini oluşturdu. En kaba kıvılcımlar Asiya’ya düştü ve sonunda kelipot’u meydana getirdi.
Kapların Kırılması ilahi planda kazayla gerçekleşmiş bir kusur değildi. Bu süreç, insana özgür seçimi kullanma ve Dira BeTahtonim kurma mücadelesini veren kötülüğün yaratılmasına imkan sağladı. Dahası, Tohu’nun özgün ışıkları kelipanın içinde gizlidir. İnsan Kelipat Noga’yı veya üç tame kelipayı yok etme ya da teşuva yoluyla dönüştürdüğünde bu ışıkları serbest bırakır.
Her maddi varlıkta kutsallık kıvılcımları bulunur. O varlık Tanrı uğruna kullanıldığında kıvılcımlar açığa çıkar. Bazı kıvılcımlar birinin kendilerini serbest bırakmasını yüzlerce, hatta binlerce yıl bekleyebilir. Bu göreve birur nitstsotsot, kıvılcımların arıtılması, denir.
Yemek yemek bunun bir örneğidir. Bedenle ruh yiyecek sayesinde bir arada tutulur. Her koşer yiyecek, Tanrı uğruna yenildiğinde açığa çıkan kutsallık kıvılcımları içerir. Tora öğrenmek ve mitsvaları yerine getirmek için sağlıklı olmak amacıyla yemek buna örnektir. Tikun Dünyası’ndan gelen ruh, kökü Tohu’da olan bu kıvılcımla beslenir.
Bir yiyecek Tanrı uğruna yenmediğinde, beden ondan aldığı enerjiyi Tora öğrenmek veya başka ilahi amaçlar için kullanıncaya kadar Kelipat Noga düzeyinde kalır. Koşer olmayan yiyecek ise onu yiyen kişi kutsal davranışa dönüp onu geçmişe dönük olarak yükseltinceye veya Tanrı kıvılcımların yükselmesini sağlayıncaya kadar kelipa olarak kalır.
Dünyanın nihai arınması Maşiah günlerinde ve ardından diriliş zamanında gerçekleşecektir. Tanrı o zaman “tuma ruhunu yeryüzünden kaldıracak”tır. Bütün kelipot ortadan kalkacak ve ilahi hizmet keduşa alanında sonsuza kadar yükselecektir. Bu dönem sık sık dinlenme günü Şabat’a benzetilir.
Halaha, Şabat’ta yemek pişirmeyi ve başka belirli melahaları yasaklar; buna karşılık önceden pişmiş yemekleri uygun koşullarda sıcak tutma ve izin verilen soğuk yiyecekleri hazırlama yollarını düzenler. Şabat sofrasının büyük bölümü hafta içindeki hazırlığa dayanır. Maşiah dönemi ve sonrası Şabat’a benzediği için bugün “hafta içinde” yaşıyoruz. Şimdi nihai Şabat’a hazırlanma, bu dünyada İlahi Olan için konut yapma zamanıdır. O gün bugünkü çalışmamızın meyvesinden yararlanacağız.
Rabbi Nissan Dovid Dubov
Kaynak notu: Etz Hayim 1:4, Adam Kadmon ve Nekudim içinde İgulim ve Yoşer boyutlarını da açıklar. Şulhan Aruh, Orah Hayim 321:12, belirli yiyecek hazırlıklarına Şabat’ta izin verir; yasak bir işlemle pişirilen yiyeceğin kullanımı ise 318:1’de olayın koşullarına göre düzenlenir.
Özgün metin: Kelipot and Sitra Achra · Tanya, Likute Amarim 6–8 · Yehezkel 1:4










