20 iddia Tüm iddialar Yeşaya 53 dosyası
21. İddia: İsa’nın ölümü insanların bağışlanmasının zorunlu korbanıdır
Birinin işlediği suç başkalarına zarar verebilir. Suçun kime ait olduğu ve kimin o suçtan sorumlu tutulduğu ise ayrı bir sorudur. Yehezkel bunu aynı ailenin üç kuşağını anlatarak açıklar.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Birinin işlediği suç başkalarına zarar verebilir. Suçun kime ait olduğu ve kimin o suçtan sorumlu tutulduğu ise ayrı bir sorudur. Yehezkel bunu aynı ailenin üç kuşağını anlatarak açıklar.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, İsa’nın son kurban olarak ölmesini geçmişte ve gelecekte işlenen bütün günahların bağışlanmasının şartı sayarlar. Tövbe eden kişinin bağışlanmasını da bu ölüme bağlarlar. Onlara göre İsa hiç suç işlemediği halde başkalarının hak ettiği cezayı gönüllü olarak üstlendi ve onun doğruluğu kendisine inananlara sayıldı. Tora’daki sunular ile Yeşaya 53’ü bu öğretinin dayanağı olarak gösterirler.
Tanah’ın Cevabı:
Yehezkel, aynı aileden üç insanın hayatını anlatır. Doğru yaşayan babanın oğlu zorbalık yapar. Oğul, babasının doğruluğuyla kurtulmaz. Torun ise babasının yaptıklarını görür ve onun yolunu izlemez. Babasının suçu ona yüklenmez. Her insan kendi eyleminden sorumludur. Kötülük yapan kişi yolunu değiştirip Haşem’in hükümlerini yerine getirir ve adaletli davranırsa yaşayacaktır. Geçmiş suçları artık ona karşı anılmaz. Doğru yaşayan kişi kötülüğe döndüğünde ise daha önce yaptığı iyilikler onu korumaz. Bu örneklerde Haşem, her insanı kendi eylemi ve dönüşü üzerinden yargılar.
Yehezkel aynı ayette, “doğrunun doğruluğu onun üzerinde, kötünün kötülüğü de onun üzerinde olacaktır” der. İbranice metinde her iki cümlenin sonunda עָלָיו תִּהְיֶה (alav tiye), yani “onun üzerinde olacaktır” ifadesi bulunur. Akedat Yitshak, Yehezkel’in sözlerini açıklarken baba ile oğlun her birinin ayrı bir nefeş, yani can olduğunu ve birinin diğerinin suçu nedeniyle cezalandırılmadığını söyler. (Yehezkel 18:20–23, 18:5–24)
Tora, bu ölçüyü mahkeme için de koyar. Baba çocuğunun, çocuk da babasının suçu yüzünden öldürülemez. Sanhedrin’de ayetin sonundaki “herkes kendi günahı yüzünden öldürülecektir” sözü, bu kişisel sorumluluğu zaten bildiren hüküm olarak ele alınır. Yeremya’da aynı ilke yeni antlaşma vaadinin hemen öncesinde ekşi üzüm örneğiyle anlatılır. Ekşi üzümü yiyenin kendi dişleri kamaşır. Her insan kendi suçu yüzünden ölür.
Bir baba ailenin bütün parasını harcadığında çocukları yoksul kalabilir. Yoksulluğun yükü onlara da düşer, parayı harcayan kişi ise babadır. İsa’nın ahlaken suçlu sayılmadan başkalarının cezasını taşıdığı savı da Yehezkel’in verdiği cevabı değiştirmez. Peygamber, kimin suçlu olduğunu anlattıktan sonra kimin yaşayacağını da belirler. Kötülüğünü bırakıp doğru yaşamaya başlayan insan yaşar. Çünkü kendi tuttuğu yol değişmiştir. (Devarim 24:16, Yeremya 31:29–30, Yehezkel 18:20–24)
Yeremya’nın, David’in soyundan gelecek krala verdiği “Haşem doğruluğumuzdur” adı da bu ölçüyü kaldırmaz. Kral ülkede adaleti sağlayacak, halk onun günlerinde güven içinde yaşayacaktır. Aynı ad daha sonra Yeruşalayim için de kullanılır. Şehrin insanlara verebileceği kişisel bir doğruluğu yoktur. Ad, adaletin ve kurtuluşun kaynağını gösterir. Yeşaya’da suçları silen Haşem’dir. Tehilim, İsrael’in bütün suçlarından kurtuluşunu O’nun merhametine bağlar. (Yeremya 23:5–6, 33:15–16, Yeşaya 43:25, Tehilim 130:7–8)
Yom Kippur’da, yani Kefaret Günü’nde, Aharon, İsrael’in suçlarını canlı keçinin başı üzerinde itiraf eder. Keçi suçları taşıyarak ıssız yere gönderilir. Burada suçların taşınması, Haşem’in belirli bir hayvanla ve belirli bir günde buyurduğu ibadettir. Ayette anlatılan işlem, keçinin canlı olarak uzaklaştırılmasıdır. Buradan bir insanın başkalarının cezasını çekmek üzere öldürülmesi gerektiği sonucuna varılamaz. Aynı Tora, kanın sunakta kefaret için verildiğini ve iki kuşa gücü yetmeyen kişinin belirli suçlar için ince un sunarak bağışlanacağını söyler. Unun hayvan sunularının da getirildiği sunakta yakılması, yoksula verilmiş hükme yeni bir şart eklemez. (Vayikra 16:20–22, 17:11, 5:11–13)
Kişinin kendi günahıyla kendi sunusu arasındaki bağ, Mişna Keritot’ta somut bir hükümle gösterilir. Bir insan kendi günahı için bir hatat, yani günah sunusu ayırır ve ölürse, oğlu aynı hayvanı kendi günahı için getiremez. Kişi kendi ayırdığı hayvanı bile bir suçtan başka bir suça aktaramaz. Rambam, oğlun babası için ayrılan hayvanı kendi günahı için sunamayacağını özellikle açıklar. Aynı ailede bulunmak veya aynı türden bir günah işlemek, bir kişi için ayrılmış sunuyu diğerinin sunusuna dönüştürmez. Bu hüküm, Tora’nın belirli bir sunuya bağladığı kişiyi ve suçu korur. Sunuyu getiren insanın görevi de sürer: günahını kabul eder, gerektiğinde itirafta bulunur ve başkasına verdiği zararı telafi eder. Mişna Keritot 6:7; Rambam, Mişna açıklaması
Rabbinik kaynaklarda “tsadiklerin ölümü kefaret sağlar” sözü de bulunur. Tsadik, doğru ve erdemli kişidir. Moed Katan bu açıklamayı iki örnekle verir. Miryam’ın ölümü kızıl inekle ilgili bölümle, Aharon’un ölümü ise Tapınak hizmetini yürüten kohenlerin giysileriyle ilişkilendirilir. Burada bir kişinin ölümünün toplumla ilişkisi ele alınır. Gemara, toplumun belirli suçlarının Miryam’a veya Aaron’a aktarıldığını ve onların bu suçlardan dolayı cezalandırıldığını söylemez. Moed Katan 28a
Bu sözün nasıl anlaşılacağı da Yahudi kaynaklarında açıklanır. Midbar Şur, tsadikin ölümünün yaşayanları onun iyi yollarını sürdürmeye yöneltmesini vurgular. Şelah da ölümün insanları teşuvaya, yani günahtan dönmeye yöneltmesini ve bu dönüşün kefaretteki yerini anlatır.
Yaarot Devaş, midraştaki iki görüşü ayırır. Bir görüşte, çok erdemli bir kişi yaşarken diğer insanların onunla karşılaştırılması üzerinde durulur. Ölümünün ardından bu karşılaştırmanın değişmesi, kuşağın lehine değerlendirilir. Diğer görüşte ise ölüm yaşayanları tam bir dönüşe uyandırır ve kefaret bu teşuvayla ilişkilendirilir. Kefaret sözü teşuva, Yom Kippur, korban, yani sunu ve bazı durumlarda insanın kendi ölümü için de kullanılır. Her birinin işleyişi kendi bağlamında anlatılır. Bir insanın ölümünün toplum üzerinde etkili olabileceği söylenirken, başkasının kişisel suçunu üstlenip o suçun cezası olarak öldüğü şeklinde bir hüküm kurulmaz.
Bağışlanma yolu sürgündeki halka da açıktır. Şelomo, halkın suçunu kabul edip bütün yüreğiyle Haşem’e döndüğünde duasının işitilmesini ve bağışlanmasını ister. David ise kendi günahını kabul ettiğinde Natan’dan Haşem’in suçunu kaldırdığını işitir. Bu bağışlanmaların İsa’nın gelecekteki ölümüyle gerçekleştiği söylenirse önce İsa’nın ölümünün her bağışlanma için gerekli olduğu varsayılmış, sonra da Tanah’taki olaylar bu varsayıma göre açıklanmış olur. Şelomo bağışlanmayı Haşem’den ister. Divre HaYamim’de Haşem, alçalıp dua eden ve kötü yollarından dönen halkın günahını bağışlayacağını ve ülkesini iyileştireceğini bildirir. Ninova’da halkın kötülüğünden dönmesi üzerine ilan edilen felaket getirilmez; bağışlanma sözü ise doğrudan Yehezkel’de verilir. Natan da David’e onu bağışlayanın Haşem olduğunu söyler. (Divre HaYamim Bet 7:14, Yona 3:5–10) (Melahim Alef 8:46–50, Şemuel Bet 12:13)
Tora, sunu olarak getirilecek hayvanları, sunağı ve kohenin yapacağı işlemleri belirler. İsa’nın Roma yönetimi altında öldürülmesi bu şartları karşılamaz. Bir ölümün gönüllü olması, onu Haşem’in buyurduğu sunu yapmaz. Devarim, çocuklarını yakarak ilahlarına sunan halkların ibadet biçiminin Haşem’e uyarlanmasını yasaklar. Mika, insanın kendi suçu için ilk çocuğunu verme düşüncesini ele alır. Verilen cevap adaleti yerine getirmek, iyiliği sevmek ve Haşem’in önünde alçakgönüllülükle yürümektir. İnsan kendi yaşayışını düzeltmeye çağrılır. (Vayikra 1–7, Devarim 12:31, Mika 6:6–8)
Yeşaya 52:15’te krallar, hor gördükleri kulun yüceltilmesi karşısında susar. Yeşaya 53:4–6’da uluslar eskiden Haşem’in cezalandırdığını sandıkları kişinin, kendi isyanları yüzünden yara aldığını kabul eder. Kulun taşıdığı yük onların suçlarının meydana getirdiği acıdır. Eha 5:7 de aynı ayrımı gösterir. Çocuklar atalarının yaptıklarının sonuçlarını çeker, fakat suçu işleyenler atalardır.
Yeşaya 53:10–12’de kul için aşam imgesi, soy ve uzun ömür vaadi, suçları taşıma ve suçlular için yakarma birlikte yer alır. 53:11, kulun birçoklarını doğru kılmasını בְּדַעְתּוֹ (be-daato), yani bilgiyle ilişkilendirir. Yeşaya 2:2–4’te uluslar Haşem’in yollarını öğrenmek için Siyon’a yönelir. Zekeriya 8:23’te Tanrı’nın İsrael’le olduğunu duyup bir Yahudiye tutunurlar. Yeşaya 54:17 de kulların doğruluğunun Haşem’den geldiğini söyler. Uluslar Haşem’in kuluna ne yaptıklarını kavradıkça kendi yollarını değiştirebilirler. Bu, Yehezkel 18’deki hükmü yerine oturtur. Değişen hayat, kulun acısını gören ve kötülüğünden dönen insanın hayatıdır. İsa’nın ölümünü bütün çağlardaki bağışlanmanın şartı yapmak, hem Yeşaya’daki itirafı hem Yehezkel’deki dönüş hükmünü değiştirir. Yehezkel gelecekte de kohenlerin kutsal ile kutsal olmayanı ayırmayı öğreteceğini, Şabat ve bayramları gözeteceğini, günah, Pesah ve bayram sunularının arınma ve kefaret görevleri olacağını bildirir (44:23–24, 45:15–25).
Bir başkasının günah yüzünden acı çekmesi, o günahın sorumluluğunun ona geçtiğini göstermez. Yehezkel suçun onu işleyene ait olduğunu ve o kişinin kötülüğünü bıraktığında yaşayacağını bildirir. İsa’nın ölümünü herkes için zorunlu korban sayan iddia bu hükme aykırıdır.
Rabbinik açıklamalar: Sanhedrin 27b; Akedat Yitshak, Yehezkel 18 açıklaması; Mişna Keritot 6:7 ve Rambam’ın açıklaması; Moed Katan 28a; Midbar Şur, tsadiklerin ölümüne ilişkin açıklama; Şelah, Ahare Mot; Yaarot Devaş I, midraş açıklaması.
Tanah kaynakları: Yehezkel 18:20–24; Devarim 24:16 ve 12:31; Yeremya 31:29–30 (Mechon Mamre’de 31:28–29), 23:5–6 ve 33:15–16; Yeşaya 43:25 ve 53:10–12; Tehilim 130:7–8; Vayikra 1–7, 5:11–13, 16:20–22 ve 17:11; Melahim Alef 8:46–50; Şemuel Bet 12:13; Mika 6:6–8; Yehezkel 45:15–25. Özgün metin karşılaştırması: Vayikra 5:11–13. Yeşaya 53:11 · 2:2–4 · 54:17 · Yehezkel 44:23–24
133. İddia: Doğuştan günahlı insan doğası kusursuz bir insan kurbanını zorunlu kılar
Tanah, insanın kötülüğe eğilimi olduğunu söyler ve günah işleyen kişiye dönüş yolunu gösterir. Kötülüğe yatkın olmak, bir suç işlemiş olmak ve o suçun bağışlanması için ne yapılması gerektiği üç ayrı konudur.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Tanah, insanın kötülüğe eğilimi olduğunu söyler ve günah işleyen kişiye dönüş yolunu gösterir. Kötülüğe yatkın olmak, bir suç işlemiş olmak ve o suçun bağışlanması için ne yapılması gerektiği üç ayrı konudur.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, insanın doğuştan günahlı olduğunu söylerler. Bu kabulden, Haşem’in insanı bağışlaması için günahsız ve kusursuz bir insanın kurban olarak öldürülmesi gerektiği sonucunu çıkarırlar.
Tanah’ın Cevabı:
Bereşit 6:5 ve 8:21, insanın kötülüğe yatkınlığını; Yeremya 17:9 insan yüreğinin aldatıcılığını anlatır. Tehilim 51:7 (bazı Hristiyan baskılarında 51:5), insanın günahla mücadelesinin ne kadar erken başladığını ağır bir dille dile getirir. Bu ayetler, her bebeğin başkasının suçuyla doğduğu veya affın ancak günahsız bir insan öldürülürse mümkün olduğu hükmünü vermez.
Bereşit 8:21’de כִּי יֵצֶר לֵב הָאָדָם רַע מִנְּעֻרָיו, “Çünkü insan yüreğinin eğilimi gençliğinden beri kötülüğe yönelir” denir. Mi-ne'urav (מִנְּעֻרָיו) “gençliğinden beri” ifadesidir; her yeni doğanın bir başkasının işlediği günahtan sorumlu olduğunu belirten bir hüküm değildir. Yetser (יֵצֶר) insanın eğilimlerini ve zihninde kurduğu düşünceleri anlatır. Aynı pasajda Tanrı’nın bir daha bütün canlıları aynı şekilde yok etmeyeceği güvencesi bulunur. Kötülüğe eğilimin açıklanmasıyla bu eğilimin zorunlu olarak masum bir insanın kurban edilmesini gerektirdiği önermesi arasında ayette bir bağ kurulmaz.
Yehezkel 18:20, kişisel günahın sorumluluğunu günah işleyene verir. 18:21–23, günahından dönenin yaşayacağını bildirir. Devarim 30:11–14, Tanrı’nın buyruğunun uygulanabilir olduğunu açıklar. Hoşea 14:2–5 ve Yeşaya 55:6–7, insanı Tanrı’ya dönüş ve bağışlanmaya çağırır. Yona 3:5–10, Ninova’nın bu dönüşle cezadan kurtuluşunu anlatır.
Yehezkel 18:2–4’te “Babalar koruk üzüm yedi, çocukların dişleri kamaştı” sözü reddedilir. Koruk, henüz olgunlaşmamış ekşi üzümdür. Benzetme, babanın suçunun çocuğa yüklenmesini anlatır. Devarim 12:31 ve Yeremya 7:31’in doğrudan konusu çocukların putlara yakılmasıdır. Bu iki hükmün kapsamı genişletilmeden de Tanah’ta bir insanın zorunlu hatat, yani günah sunusu olarak öldürülmesini emreden bir hüküm bulunmadığı görülür.
Bereşit 4:7’de Tanrı Kayin’e günahın ona yöneldiğini, fakat onun günaha egemen olması gerektiğini söyler. Kötülüğe yatkın olmak, insanın kötülük yapmaya mecbur olduğunu veya doğuştan bir başkasının suçunu taşıdığını göstermez. Tanrı’nın gösterdiği karşılık, insanın seçimini düzeltmesi ve doğruyu yapmasıdır; henüz verilmemiş bir insan kurbanı hükmünü beklemesi değildir.
Vayikra 5:11–13’te yoksul kişinin kansız un sunusuyla bağışlanacağı yazılıdır; Vayikra 1–7’de insan günah kurbanı olarak sayılmaz. Bereşit 22:11–13’te Yitshak’ın öldürülmesi durdurulur. Hristiyanların insanın kötü eğilimini zorunlu insan kurbanı öğretisine dönüştürmeleri, Tora’nın verdiği dönüş ve bağışlanma yolunu değiştirir.
Yehezkel 18:21’de kötülüğünden dönen insanın Tanrı’nın buyruklarına uyarak yaşayacağı açıkça bildirilirken Vayikra 5:13’te belirli günahlar için וְכִפֶּר עָלָיו הַכֹּהֵן ... וְנִסְלַח לוֹ, “Kohen onun için kapara yapacak ... ve o bağışlanacaktır” denir. Kapara, burada günahın giderilmesiyle ilgili sunu hizmetini anlatır. Aynı bölümde ince unla getirilebilen günah sunusu da düzenlenmiştir. Böylece insanın ahlaki zaafının varlığı, Tanrı’nın belirlediği teşuva, yani günahtan dönme ve bağışlanma hükümlerini geçersiz kılmadığı gibi, Tora’da yer almayan zorunlu insan korbanı öğretisini de doğurmamaktadır.
Tehilim 51, David’in kendi günahını itiraf ettiği ve Tanrı’dan temiz bir yürek istediği duadır. Günahla ilgili güçlü doğum ifadesi bu itirafın içindedir. Mezmur, Adam’ın kişisel suçunun her bebeğe aktarıldığını veya bağışlanmanın bir insanın ölümüne bağlı olduğunu söylemez. Tehilim 51:5–12.
İddiada İyov 14:1, 4; 15:14 ve 25:4 de insanın temizliğiyle ilgili sözler için kullanılır. Bunlar İyov kitabındaki farklı konuşmacıların tartışmasının parçalarıdır. Sözler insanın kırılganlığı ve Tanrı karşısındaki konumu hakkında sorular içerir; bir insanın günah sunusu olarak öldürülmesini emretmez. İyov 14:1–4, 15:14, 25:4.
Tanah kaynakları: Bereşit 8:21, 6:5 ve 4:7; Yehezkel 18:1–23; Vayikra 5:11–13 ve 1–7; Devarim 30:11–14; Hoşea 14:2–5; Yeşaya 55:6–7; Yona 3:5–10; Yeremya 17:9; Tehilim 51:7 (Masoretik; bazı Hristiyan baskılarında 51:5).
137. İddia: İnsan en “uygun” korban olabilir
Bir şeyin değerli olmasıyla belli bir iş için uygun olması farklıdır. Tora, neyin yenebileceğini ve neyin sunakta sunulabileceğini ayrı ayrı belirler. Bu nedenle bir insanın ahlaki bakımdan kusursuz sayılması, onun sunak için uygun olup olmadığını tek başına açıklamaz.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Bir şeyin değerli olmasıyla belli bir iş için uygun olması farklıdır. Tora, neyin yenebileceğini ve neyin sunakta sunulabileceğini ayrı ayrı belirler. Bu nedenle bir insanın ahlaki bakımdan kusursuz sayılması, onun sunak için uygun olup olmadığını tek başına açıklamaz.
Bu yorumu benimseyen Hristiyanlar, Maşiah’ın, yani Mesih’in kusursuz olduğu için Haşem’e sunulabilecek en uygun, başka bir deyişle ‘koşer’ korban olduğunu söylerler. Onlara göre kusursuzluğu, insan olduğu halde Tora’daki korban düzenine dahil edilmesini sağlar.
Tanah’ın Cevabı:
Vayikra 1:2–17, Tanrı’ya sunulacak hayvanları belirler: sığır, koyun, keçi ve belirli kuşlar. Vayikra 2, tahıl sunusunu düzenler. Tora “En değerli canı getir” demiyor; hangi sununun geçerli olduğunu kendisi açıklıyor. Devarim 14:4–5’in yenmesine izin verdiği geyik gibi hayvanlar bile kurban olarak getirilebilecek türler arasında yer almaz.
Vayikra 1:2’de אָדָם כִּי־יַקְרִיב מִכֶּם קָרְבָּן לַיהוָה מִן־הַבְּהֵמָה מִן־הַבָּקָר וּמִן־הַצֹּאן תַּקְרִיבוּ אֶת־קָרְבַּנְכֶם denir: “Aranızdan bir insan Haşem’e korban getireceği zaman, korbanınızı hayvandan, sığırdan ve davardan getireceksiniz.” Cümlenin başındaki adam ki yakriv (אָדָם כִּי־יַקְרִיב) korbanı getirecek insana, sonraki min ha-behema (מִן־הַבְּהֵמָה) ise sunulabilecek hayvan türüne ilişkindir. “Adam” sözcüğünün bulunması, insanın sunulacak hayvan olarak listeye alındığı anlamına gelmez. Aynı bölümün devamında kuşlar, ikinci bölümde minha, yani tahıl sunusu ayrıca düzenlenir. Korbanın geçerliliği “hangi canlı daha değerlidir” ölçüsüyle değil, Tanrı’nın belirlediği tür ve hizmet koşullarıyla kurulmaktadır.
Bereşit 22:11–13’te Yitshak’ın öldürülmesi durdurulur ve yerine koç sunulur. Yeremya 7:31 ile Devarim 12:31, çocukların tanrılar adına yakılmasını kınar. Mika 6:6–8, kişinin ilk doğanını kendi günahına karşılık sunması sorusuna adalet, merhamet ve Tanrı önünde alçakgönüllülükle cevap verir.
Vayikra 27:32–33’te sürünün onda birini ayırmak için sopanın altından geçen her onuncu hayvan Tanrı’ya ayrılır; iyiyle kötü arasında seçim yapılması yasaklanır. Burada kutsal olarak ayrılmanın ölçüsü bile kişinin kurduğu üstünlük sırası değil, Tanrı’nın buyurduğu sayımdır. ‘İnsan daha üstündür’ sözü, Tanrı’nın hangi sununun ayrılacağını belirleyen hükmüne yeni bir canlı türü ekleyemez.
İnsan hayatının değerli olması onu Tora’nın kurban hayvanı yapmaz. Hristiyanların “İsa kusursuz olduğu için en uygun kurbandır” iddiası, Tanrı’nın belirlediği tür ve hizmet koşullarının yerine insanın kurduğu değer sıralamasını koyar.
Vayikra 27:33’te hayvan ondalığı için לֹא יְבַקֵּר בֵּין־טוֹב לָרַע וְלֹא יְמִירֶנּוּ, “İyi ile kötü arasında ayırım yapmayacak ve onu değiştirmeyecek” hükmü bulunur. Böylece kişinin bir hayvanı daha değerli sayması bile sunu hukukunu keyfi biçimde değiştirmemektedir. Bereşit 22:12–13’te Yitshak’ın öldürülmesinin durdurulması ve onun yerine koç sunulması da aynı tür farkının somut örneğidir. Bir insanın ahlaki değeri, onun başka insanların günahları için sunulacak bir korban olarak öldürülmesini emreden hüküm yerine geçmez.
Bir şeyin genel anlamda “uygun” veya “değerli” olması, Tora’nın belirli bir korban için kabul ettiği türden olduğu anlamına gelmez. Devarim 14:4–5’te geyik ve ceylan yenebilen hayvanlar arasında sayılır; Vayikra 1 ise sunu için sığır, davar ve belirli kuşları belirtir. Yenmesine izin verilen her hayvan bile otomatik olarak sunakta kullanılacak bir korban sayılmaz.
Vayikra 5:5–13’te belirli günahlar için kişinin maddi durumuna göre farklı sunular düzenlenir. Koyun veya keçi getiremeyen kuş getirebilir; buna da gücü yetmeyen ince un sunabilir. Tora bu son durumda da kohenin kapara yapacağını ve kişinin bağışlanacağını bildirir. Kapara, burada günahın giderilmesi için yapılan hizmeti anlatır. Sununun geçerliliği, Tora’nın o durumda hangi sunuyu kabul ettiğine bağlıdır. İsa’nın kusursuz olduğu savı, insanı Tora’nın sunu olarak belirlediği türlere eklemez. Vayikra 5:5–13.
Tanah kaynakları: Vayikra 1:2–17, 2 ve 27:32–33; Devarim 14:4–5; Bereşit 22:11–13; Devarim 12:30–31; Yeremya 7:31; Mika 6:6–8.
141. İddia: İsa Tora’yı “yerine getirdiği” için Tora’nın bağlayıcılığı sona erebilir
Bir buyruğu yerine getirmek, o buyruğun istediği işi yapmaktır. Bir peygamberlik sözü ‘yerine geldi’ dendiğinde ise vaat edilen olayın gerçekleşmesi kastedilir. Bu iki anlamdan birinin Tora’nın emirlerini sonraki kuşaklar için sona erdirip erdirmediğine, Tora’nın kendi hükümleriyle bakılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Bir buyruğu yerine getirmek, o buyruğun istediği işi yapmaktır. Bir peygamberlik sözü ‘yerine geldi’ dendiğinde ise vaat edilen olayın gerçekleşmesi kastedilir. Bu iki anlamdan birinin Tora’nın emirlerini sonraki kuşaklar için sona erdirip erdirmediğine, Tora’nın kendi hükümleriyle bakılır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, İsa’nın Tora’yı eksiksiz yerine getirdiğini söylerler. Onlara göre İsa bu görevi tamamladığı için Tora’nın emirleri halkı artık bağlamaz.
Tanah’ın Cevabı:
Devarim 4:2 ve 12:32 (geleneksel İbranice ayet sırasına göre 13:1), Tanrı’nın buyruklarına ekleme yapılmamasını ve onlardan bir şey çıkarılmamasını emreder. Devarim 30:11–14, buyruğun insanın yapabilmesi için verildiğini söyler. Bir kişinin 'Tora’yı yerine getirdiği' iddiası bu buyrukları başka insanlar için yürürlükten kaldıran yeni bir Tora hükmü değildir.
Devarim 4:2’nin İbranicesi לֹא תֹסִפוּ עַל־הַדָּבָר אֲשֶׁר אָנֹכִי מְצַוֶּה אֶתְכֶם וְלֹא תִגְרְעוּ מִמֶּנּוּ לִשְׁמֹר אֶת־מִצְוֺת יְהוָה אֱלֹהֵיכֶם şeklindedir: “Size emrettiğim söze ekleme yapmayın ve ondan eksiltmeyin; Tanrınız Haşem’in mitsvalarını koruyun.” Lo tosifu (לֹא תֹסִפוּ) “eklemeyin”, lo tigreu (לֹא תִגְרְעוּ) ise “eksiltmeyin” demektir. İkisi de insanın verilmiş buyruğu kendi kararıyla değiştirmesini yasaklar. Birinin mitsvayı uygulaması bu sınırı ortadan kaldırmaz. Başka bir kişinin doğru davranmış olması, bütün İsrael’in aynı mitsvadan artık muaf tutulduğuna ilişkin bir hüküm değildir.
Hristiyan anlatıdaki 'yerine getirmek' sözü hem Tanrı’nın isteğine itaat etmek hem de bir peygamberlik beklentisinin gerçekleştiğini ileri sürmek anlamlarıyla kullanılır. Bunların hiçbiri diğer insanların buyruklara uyma yükümlülüğünün bittiğini göstermez. Devarim 17:18–20, kralın Tora’yı öğrenip uygulamasını emreder. David soyundan kralın Tanrı’ya bağlı olması, İsrael halkının geri kalanının buyruklardan muaf tutulacağı anlamına gelmez.
Matta’nın kendi anlatısında da 5:17’deki “yerine getirmek” sözünü 5:19 izler: Buyrukların en küçüğünü bozup insanlara öyle öğreten kişi kınanır; onları yapıp öğreten kişi övülür. Cümlenin kendi devamı, yerine getirmeyi başkalarını buyruklardan kurtarmak diye açıklamaz. Bu sözü Tora’nın kaldırılmasının gerekçesi yapmak, alıntı yapılan Hristiyan metnin devamıyla da çatışır.
Yeremya 31:33, gelecekte aynı yasayı halkın yüreğine yazacağını; Yehezkel 36:26–27, halkı kendi buyruklarını yapmaya yönelteceğini bildirir. Yehezkel 44:23–24, geleceğin kutsal hizmetinde Şabat ve bayramların uygulanacağını anlatır. Bir buyruğu yerine getirmek, o buyruğu gelecek kuşaklar için kaldırmak değildir. Yehezkel 37:24 ve Yeremya 31:33, Maşiah döneminde de Tanrı’nın Tora’sına uyulacağını bildirir.
Yeremya 31:33, נָתַתִּי אֶת־תּוֹרָתִי בְּקִרְבָּם וְעַל־לִבָּם אֶכְתְּבֶנָּה, “Tora’mı onların içine koyacağım ve yüreklerine yazacağım” der. Torati (תּוֹרָתִי), Tanrı’nın “Benim Tora’m” dediği öğretidir. Yehezkel 36:27’de yeni ruhun sonucu, halkın Tanrı’nın hükümlerini koruyup uygulaması olarak açıklanır. Dolayısıyla gelecekte Tora’nın içten benimsenmesiyle buyrukların yürürlükten kaldırılması aynı düşünce değildir. Matta 5:17–19’daki daha sonraki yorum tartışması da bu özgün Tanah hükümlerinden bağımsız değerlendirilemez.
Yehezkel 36:27’de וְאֶת־רוּחִי אֶתֵּן בְּקִרְבְּכֶם וְעָשִׂיתִי אֵת אֲשֶׁר־בְּחֻקַּי תֵּלֵכוּ וּמִשְׁפָּטַי תִּשְׁמְרוּ וַעֲשִׂיתֶם denir: “Ruhumu içinize koyacağım; hükümlerimde yürümenizi ve yargılarımı koruyup yerine getirmenizi sağlayacağım.” Haşem halkı içten değiştirir. Bu değişim, halkın mitsvaları, yani buyrukları uygulamasında görülür. Yeremya 31:33 de halka yazılacak yeni bir yasa değil, Tanrı’nın Torati (תּוֹרָתִי), “Benim Tora’m” dediği öğretinin yüreğe yazılmasını bildirir. Yeni antlaşma, Tora’nın uygulanmasını gereksiz kılmak yerine onu içselleştirir.
Devarim 29:28’de açıklanmış olanların “bu Tora’nın bütün sözlerini yapmak üzere” İsrael’e ve çocuklarına sonsuza dek ait olduğu söylenir. Bir kişinin Şabat’ı yerine getirmesi, sonraki Şabatların yükümlülüğünü kaldırmaz. Bir emrin yerine getirilmesi ile o emrin yürürlükten kalkması ayrı şeylerdir. Devarim 29:28.
Yeşaya 2:2–4 gelecekte ulusların Tanrı’nın yollarını öğrenmeye geleceğini, Tora’nın Siyon’dan çıkacağını bildirir. Malaki 3:22 de Moşe’nin Tora’sını ve bütün İsrael için verilen hükümleri hatırlatır. Bu metinler geleceği Tora’nın unutulması veya kaldırılması üzerinden anlatmaz. Yeşaya 2:2–4, Malaki 3:22.
Bir mitsvanın her koşulda herkes tarafından uygulanamaması da onun kaldırılması demek değildir. Bazı mitsvalar kohenlere, krala, belirli yerlere veya Tapınak hizmetine bağlıdır. Örneğin Tapınak yokken Tapınağa bağlı bir görev yapılamaz. O görevin buyruğu yine geçerlidir. Bir kişinin bir buyruğu yerine getirmesi de herkesin o buyruktan muaf tutulduğunu göstermez.
Tanah kaynakları: Devarim 4:2, 12:32 (Masoretik numaralandırmada 13:1), 17:18–20 ve 30:11–14; Yeremya 31:33; Yehezkel 36:26–27, 37:24 ve 44:23–24. Karşılaştırılan Hristiyan metni: Matta 5:17–19.
160. İddia: Yeşaya 53:10–11 kulun ölümden dirileceğini bildirir
Yeşaya 53’te kul hakkında önce ölüm ve mezar dili kullanılır. Ardından soyunu göreceği ve günlerinin uzayacağı bildirilir. Bu sözlerin ne anlattığını anlamak için Tanah’ın hem bir insanın ölümünden hem de bir halkın yıkımdan sonra yeniden ayağa kalkmasından nasıl söz ettiğine bakılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Yeşaya 53’te kul hakkında önce ölüm ve mezar dili kullanılır. Ardından soyunu göreceği ve günlerinin uzayacağı bildirilir. Bu sözlerin ne anlattığını anlamak için Tanah’ın hem bir insanın ölümünden hem de bir halkın yıkımdan sonra yeniden ayağa kalkmasından nasıl söz ettiğine bakılır.
Bu yorumu savunan Hristiyanlar, Yeşaya 53:8–11’de ölümle ilgili sözleri, kulun sonradan soyunu göreceği ve uzun yaşayacağı vaadiyle birleştirirler. Onlara göre kul öldükten sonra yaşayacağı için bu sözler İsa’nın dirilişini ve sonsuza dek yaşamasını haber verir. Kulun soyunu da İsa’ya inananlar olarak yorumlarlar.
Tanah’ın Cevabı:
Yeşaya 53:8–9, yaşayanlar diyarından koparılmayı ve mezarı anlatır. 53:10–11’de aynı kul soyunu görür, günleri uzar ve çektiği emeğin karşılığıyla tatmin olur. Henüz şiirin başında, bir zamanlar hor görülen İsrael’in yükseltileceği bildirilmiştir (52:13–15). Onun neye döndüğünü ise sonraki bölüm gösterir. Siyon’un çocukları artar ve sürgünde ıssız kalan kentler yeniden dolar (54:1–3).
Yehezkel 37:11–14, bu dilin nasıl işlediğini peygamberin kendi açıklamasıyla verir. Kuru kemikler “bütün İsrael evi”dir. “Mezarlarınızı açacağım” sözünü “sizi İsrael toprağına götüreceğim” vaadi izler. Halk ölüme benzetilen bir yıkımdan sonra yeniden kurulabilir. Yeşaya’nın mezardan soy ve uzun yaşama uzanan dili de bir halkın tarihine uygulanabilir.
Yeşaya 53:10’daki יִרְאֶה זֶרַע יַאֲרִיךְ יָמִים, yir’eh zera, ya’arikh yamim, “soy görecek, günlerini uzatacak” demektir. Zera soy veya nesil anlamına gelir. Yeşaya 41:8, 48:19 ve 59:21’de soyun devamı için kullanılır.
Sözcük başka yerlerde mecazi olarak da kullanılabilir: Yeşaya 57:3–4’te kötülük yapan topluluk, soy diliyle nitelenir. Dolayısıyla kelimenin mecazi kullanımı mümkündür; fakat bu, 53:10’da İsa’ya inananların kastedildiğini göstermez. Siyon’un çocuklarına ilişkin devam bölümü, İsrael’in gelecek kuşaklarını anlamak için açık bir bağlam sunar.
“Günlerini uzatmak” Tanah’ta yaşam süresini ve kuşaklar boyunca devamı ifade eder. Devarim 17:20’de Tora’ya bağlı kralın ve oğullarının İsrael’deki yönetiminin sürmesi için kullanılır. Tanah bireysel dirilişi açıkça anlatırken ölülerin yaşayacağını veya toprakta uyuyanların uyanacağını söyler (Yeşaya 26:19, Daniel 12:2). 53:12’de kulun yaptığı ise suçlular için yakarmaktır. Yeşaya 53:10–11’de vaat edilen, soy görmek ve emeğin karşılığına ulaşmaktır. Ebedi olduğuna inanılan bir varlığın göksel konumuna dönmesi ile günlerin uzatılması aynı şey değildir.
53:10’daki aşam sözcüğü de iddianın başka bir parçasıdır. Bu sözcük korban hukukunda suç korbanı için kullanılır; suç ve karşılık anlamlarıyla da ilişkilidir. אִם־תָּשִׂים אָשָׁם נַפְשׁוֹ cümlesindeki eylemi kimin yaptığı ve cümlenin nasıl çevrileceği tartışılır: Fiil biçimi “sen koyarsan” veya “o koyarsa” diye çözümlenebilir. Bu fark, “onun canını suç sunusu yaparsan” ve “canı bir suç sunusu sunarsa” okumalarına yol açar. İlk okumada can sunu olarak anlatılır; ikinci okumada sunuyu getiren kulun kendisidir.
İbn Ezra ifadeyi suçun kabul edilmesi ve itirafıyla açıklar; kurtuluşu görecek olanlardan ve çocuklarından söz eder. Raşi de ifadeyi karşılık ve kulun yaşamı üzerinden açıklar. Bunlar ayetin zorunlu olarak insanın korban edilmesi anlamına gelmediğini gösteren yorumlardır.
Tora’da Yitshak’ın kesilmesi durdurulur (Bereşit 22:12–13). Devarim 12:31, çocukların ateşte sunulmasını Tanrı’nın nefret ettiği uygulamalar arasında sayar. Yeşaya’daki aşam sözcüğünden insan korbanının Tora’nın yeni bir gereği olduğu sonucu çıkarılamaz.
Metnin eski yazmaları ve çevirileri arasında bir fark daha vardır. Masoretik metinde 53:11’de “görecek” fiilinden sonra görülen şey belirtilmez. Büyük Yeşaya Parşömeni gibi bazı eski İbranice yazmalar ise “ışık görecek” okumasını taşır; eski Yunanca çeviride de ışık sözcüğü bulunur. İyov 33:28–30’da ışık, ölüm çukurundan kurtuluş ve yaşamla ilişkilendirilir. Bu eski okuma, acının ardından yaşam ve kurtuluş görüntüsünü güçlendirebilir; İsa’nın üçüncü gün dirildiğini söylemez.
İbn Ezra ve Radak bölümü İsrael’in sürgünü ve kurtuluşu bağlamında okur. İbn Ezra ayrıca soy görme ve günlerin uzaması ifadelerinin İsa’nın bilinen yaşamına uygulanmasına karşı çıkar. Targum Yonatan, 52:13’te Maşiah’tan söz etmesine rağmen 53:10–11’i halkın arınması, Maşiah’ın krallığını görmesi, çocuklarının çoğalması ve ulusların boyunduruğundan kurtuluşu üzerinden genişletir. Bunlar metnin eski yorumlarıdır; ayetin kendi sözleriyle karıştırılmamalıdır.
Yeşaya 53:11, kulun emeğinin karşılığını görüp tatmin olmasını ve bilgisiyle birçoklarını doğruya yöneltmesini bildirir. 53:12’de ödül, payını almak ve ganimeti paylaşmak olarak anlatılır. 54. bölüm de çocuklar ve yeniden yerleşilen kentler hakkında konuşur. Yeşaya 65:20–23 de uzun ömrü, evlerinde yaşayan ve çocuklarıyla bağlarının ürününü yiyen bir halkla birlikte anlatır. İsa’nın üçüncü gün dirilmesi, göğe yükselmesi ve soyunun takipçileri olması, bu tarihsel ödüllerin her birine başka bir anlam yüklenerek ayete bağlanmıştır.
Tanah kaynakları: Yeşaya 53:8–12; 54:1–3; 41:8–9, 48:19, 49:3, 57:3–4, 59:21, 65:20–23; Yehezkel 37:11–14; Devarim 17:20; Yeşaya 26:19; Daniel 12:2; İyov 33:28–30; Bereşit 22:12–13; Devarim 12:31. Yorum ve metin tanıkları: Targum Yonatan, Yeşaya 53:10–11; Emanuel Tov, Yeşaya metin tanıkları.
206. İddia: Korban hayvanları birinin yerine geçen kurbanlar değil, temsilciydi; bu yüzden kusursuz insanı temsil etmek zorundaydı
Tora’da Tanrı’ya sunulan armağana korban denir. Bazı korbanlar belirli günahlar için sunulur. Tora böyle durumlarda kohenin yapacağı hizmeti ve kişinin nasıl bağışlanacağını açıklar. Kapara, burada günahın giderilmesiyle ilgili hizmeti anlatır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Tora’da Tanrı’ya sunulan armağana korban denir. Bazı korbanlar belirli günahlar için sunulur. Tora böyle durumlarda kohenin yapacağı hizmeti ve kişinin nasıl bağışlanacağını açıklar. Kapara, burada günahın giderilmesiyle ilgili hizmeti anlatır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, bir hayvanın insan gibi doğruyu ve yanlışı seçmekten sorumlu tutulmadığını ve Tora’nın buyruklarına uymakla yükümlü olmadığını söylerler. Buradan hayvan sunusunun insanın günahı için gerçek kapara sağlayamayacağı sonucunu çıkarırlar. Onlara göre bu sunular, gelecekte ölecek kusursuz bir insanı, İsa’yı temsil ettikleri için geçici olarak kabul edilmiştir.
Tanah’ın Cevabı:
Tora, emrettiği korbanların belirli durumlarda kapara ve bağışlanma sağladığını açıkça söyler. Kapara, burada günahın giderilmesiyle ilgili hizmeti anlatır. Tora hayvana bir buyruk yüklemez. Sunuyu getiren insana ve hizmeti yapan kohene ne yapacaklarını söyler. Sununun ne işe yarayacağını da Tanrı bildirir. Tora bu bağışlanmayı gelecekte bir insanın ölmesine bağlamaz.
Vayikra 4:20, 26, 31 ve 35’te ilgili günah sunusunun ardından kohenin kapara yapacağı ve kişinin bağışlanacağı bildirilir. 4:31’de וְכִפֶּר עָלָיו הַכֹּהֵן וְנִסְלַח לוֹ, “Kohen onun için kapara yapacak ve o bağışlanacak” denir. Ayetler hangi durumda hangi korbanın sunulacağını ve hangi şartların yerine getirileceğini ayrı ayrı belirtir.
Vayikra 17:11, kanın sunakta kapara için verildiğini söyler. Raşi bu ilişkiyi “can gelsin ve can için kapara yapsın” sözleriyle açıklar. Ramban da Vayikra 1:9 yorumunda hayvanın günahkarın yerine kabul edilmesini anlatır. Raşi ve Ramban, korbanın nasıl anlaşılabileceğini açıklar. Tora’nın kendi hükmü, kanın sunakta belirli bir kapara görevi için verildiğini söyler.
Vayikra 5:5–13 başka bir önemli örnek verir. Belirli günahlar için kişi önce suçunu itiraf eder. Sürüden hayvan almaya gücü yetmezse kuş, ona da yetmezse belirli miktarda ince un getirir.
5:13’te kohenin onun için kapara yapacağı ve kişinin bağışlanacağı söylenir. Bu özel durumlarda un sunusu getiren kişinin de bağışlanacağı bildirilir. Ayet unu, bu koşulları karşılayan kişiler ve sayılan günahlar için bir yol olarak verir.
Korbanların hepsi aynı amaçla da sunulmaz. Vayikra 1’de bütünüyle yakılan ola sunusu düzenlenir. 3. bölüm ise şelamim, yani esenlik sunusuyla ilgilidir. 7. bölümde şükürle ilgili sunular anlatılır. Şemot 29:38–42 günlük sunuları anlatır. Tora’nın farklı türlere verdiği bu görevler, yalnızca günah sunusundan söz edilmediğini gösterir. Hepsini aynı kişinin gelecekte ölmesine işaret saymak, Tora’nın her sunuya verdiği ayrı görevi açıklamaz.
Mika 6:6–8, “Suçum için ilk doğanımı mı vereyim?” sorusunu sorar. Ardından insana adil davranması, iyilik ve bağlılığı anlatan hesedi sevmesi ve Tanrı’yla alçakgönüllü yürümesi söylenir. Devarim 12:31 ve Yeremya 7:31, oğulların ve kızların ateşte sunulmasını kınar. Tora, hayvanın günahlardan sorumlu tutulmamasından, bir insanın korban edilmesi gerektiği sonucunu çıkarmaz.
Hayvan korbanının gerçek kapara sağlayamadığı, yalnız gelecekteki kusursuz bir insanı işaret ettiği ve o insanın İsa olduğu iddiaları Vayikra’nın kendi cümlelerinde yer almaz. Tora, kendi koyduğu şartlar karşılandığında kişinin bağışlanacağını doğrudan bildirir. Bu bağışlanmanın gerçekleşmesi için İsa’nın veya başka bir insanın ölümünü şart koşmaz.
Tanah kaynakları: Vayikra 1–7, özellikle 4:20, 26, 31, 35 ve 5:5–13; Vayikra 17:11; Şemot 29:38–42; Devarim 12:31; Mika 6:6–8; Yeremya 7:31. Yorumlar: Raşi, Vayikra 17:11; Ramban, Vayikra 1:9.
222. İddia: İnsanın kötü eğilimi kusursuz insan kurbanını zorunlu kılar
Tanah, insanın kötülüğe yönelebildiğini ve buna rağmen kendi davranışından sorumlu olduğunu söyler. Aynı metinler, yanlış yapan kişinin yolunu değiştirmesi ve Tanrı’nın onu bağışlaması üzerinde de durur. Bir eğilimin varlığı ve işlenen günahın nasıl giderileceği ayrı sorulardır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Tanah, insanın kötülüğe yönelebildiğini ve buna rağmen kendi davranışından sorumlu olduğunu söyler. Aynı metinler, yanlış yapan kişinin yolunu değiştirmesi ve Tanrı’nın onu bağışlaması üzerinde de durur. Bir eğilimin varlığı ve işlenen günahın nasıl giderileceği ayrı sorulardır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, insanın günah işlemeye zorlanmadığını, ancak doğası gereği günaha yatkın olduğunu söylerler. İsrael’in de Tora’ya eksiksiz uymadığını belirterek halkın günahı için kusursuz bir korban gerektiği sonucuna varırlar. Bu korbanın İsa olduğunu ileri sürerler.
Tanah’ın Cevabı:
İnsanın kötü eğilimlerle mücadele ettiği Tanah’ta açıkça anlatılır. Fakat bu gerçek, günahın bağışlanması için kusursuz bir insanın ölmesinin zorunlu olduğunu göstermez. Tanah, insanın zayıflığını anlatırken aynı zamanda seçimini, Tanrı’ya dönüşünü ve Tanrı’nın bağışlamasını da anlatır.
Bereşit 8:21, insan yüreğinin eğiliminin gençliğinden itibaren kötü olduğunu söyler. Yeremya 17:9 da yüreğin aldatıcılığından söz eder. Hemen sonraki ayette Tanrı, herkese yollarına ve yaptıklarının sonucuna göre karşılık vermek için yüreği araştırdığını bildirir. Yürek insanı bir davranışa itebilir. Tanrı’nın değerlendirdiği, insanın bu eğilim karşısında nasıl davrandığıdır.
Bu sorumluluk Kayin’e söylenen sözde de görülür. Bereşit 4:7, günahı kapıda çömelmiş ve insana yönelmiş olarak anlatır. Ardından וְאַתָּה תִּמְשָׁל־בּוֹ, “Sen ona egemen olabilirsin” der. Tora hem tehlikeyi hem de insanın onun karşısındaki sorumluluğunu bildirir.
Devarim 30:11–14’te emir uzak veya erişilemez olarak sunulmaz. Buyruk insana yakındır. Onu uygulayabilsin diye ağzında ve yüreğindedir. Aynı bölüm “yaşamı seç” diye çağırır (30:19). Bu sözler, insanın hiç hata yapmayacağını söylemez. Doğruyu seçmenin ve yanlışından dönmenin gerçek seçenekler olduğunu gösterir.
Yehezkel 18:20–23’te oğlun babasının suçunu taşımayacağı bildirilir. Kötü kişi işlediği günahlardan döner, Tanrı’nın hükümlerini tutar ve adaletle davranırsa yaşayacaktır. Yeşaya 55:6–7 de kötü kişinin yolunu bırakıp Tanrı’ya dönmesini söyler ve Tanrı’nın bolca bağışlayacağını bildirir. İnsan yaptığı yanlıştan dönüp davranışını düzeltir. Bağışlamayı bildiren Tanrı’dır.
Rabbinik kaynaklar da kötü eğilimi ciddiye alır. Kiduşin 30b, Tanrı’nın yetser hara denen kötülüğe yönelme eğilimine karşı Tora’yı bir çare olarak verdiğini ve Tanrı’nın yardımı olmadan insanın bu mücadeleyi kazanamayacağını söyler.
Sanhedrin 91b’de eğilimin insanın hayatında ne zaman ortaya çıktığı tartışılır. Bu kaynaklarda ele alınan şey, insanı yanlış yapmaya iten eğilimdir. Bu eğilimin kendisi, birinin işlediği suç veya başka bir insanın korban edilmesini gerektiren bir hareket olarak anlatılmaz.
Tora’nın korban hükümleri de her bağışlanmanın mutlaka ölüm veya kan gerektirdiği iddiasını doğrulamaz. Vayikra 5:5–13, belirtilen günahlar için itirafı ve kişinin imkanlarına göre getireceği sunuyu düzenler. İki kuş almaya da gücü yetmeyen kişi ince un getirir. Kohen onun için kapara yapar ve kişi bağışlanır. Bu un sunusu ayette belirtilen günahlarla sınırlıdır. Tora bu durumda kan içermeyen bir sununun ardından bağışlanmayı açıkça bildirir.
Bereşit 22:11–13’te Yitshak’ın öldürülmesi durdurulur ve onun yerine koç sunulur. Devarim 12:31 ve Yeremya 7:31 insan kurbanı uygulamalarını kınar. Tora, insanın kötü eğilimini açıklarken kusursuz bir insanın öldürülmesini zorunlu kılan bir hüküm vermez.
İnsanın yanlış yapmaya yatkın olması, Tanah’ın o yanlıştan dönmek için verdiği yolu değiştirmez. Tanah insanı seçime ve dönüşe çağırır, Tanrı’nın merhametini ve belirli durumlar için koyduğu kapara hükümlerini açıklar. İnsanların günaha eğilimi, İsa’nın ya da başka bir insanın ölmesini zorunlu kılmaz.
Kaynaklar: Bereşit 4:7, 6:5, 8:21, 22:11–13; Devarim 12:31, 30:11–19; Yeremya 17:9–10, 7:31; Yehezkel 18:20–32; Yeşaya 55:6–7; Vayikra 5:5–13; Kiduşin 30b; Sanhedrin 91b.
224. İddia: Kusursuz bir insan bile Adam soyundan olduğu için ölmek zorundadır
Bereşit, Adam’a toprağa döneceğinin söylenmesini ve sonraki kuşaklardan insanların ölümlerini anlatır. Talmud da insanın kendi günahı bulunmadan ölüp ölemeyeceğini tartışır. Birinin neden ölümlü olduğu ve ölümünün başkalarının günahları için ne anlama geldiği farklı sorulardır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Bereşit, Adam’a toprağa döneceğinin söylenmesini ve sonraki kuşaklardan insanların ölümlerini anlatır. Talmud da insanın kendi günahı bulunmadan ölüp ölemeyeceğini tartışır. Birinin neden ölümlü olduğu ve ölümünün başkalarının günahları için ne anlama geldiği farklı sorulardır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Adam’ın soyundan gelen herkesin ölümlü olduğunu ve kusursuz bir insanın da öleceğini söylerler. İsa’yı insan ve Adam’ın soyundan biri olarak gördükleri için çarmıhta öldürülmeseydi bile sonunda yaşlılıktan öleceğini ileri sürerler.
Tanah’ın Cevabı:
Yahudi kaynakları, bir insanın kendi günahı bulunmadan da ölebileceği görüşünü tartışır. Bir insanın ölebilecek olması, Adam’ın günahını kendisinin işlemiş sayıldığını veya öldüğünde başkalarının bağışlanacağını göstermez. Bunlar ayrı ayrı gösterilmesi gereken iddialardır.
Bereşit 3:19’da Adam’a “Topraksın ve toprağa döneceksin” denir. 3:22–24, yaşam ağacına erişimin engellenmesini anlatır. Bereşit 5’te soy çizgisi boyunca doğum ve ölüm kayıtları yer alır. Adam’ın günahı ile insanlığın ölümlü durumu arasında rabbinik kaynaklarda da bağ kurulur.
Şabat 55b’de Rav Ami, ölüm ile kişisel günah arasında doğrudan bağ kuran bir görüş ileri sürer. Talmud’daki tartışma buna, Binyamin ben Yaakov, Amram, Yişay ve Kilav’ın “yılan yüzünden” öldüğünü söyleyen bir kaynakla karşı çıkar. Burada söz edilen, Adam ve Havva’nın anlatısındaki yılanla başlayan olayın insanın ölümlülüğüne etkisidir.
Tartışmada, insanın kendi günahı olmadan da ölebileceği sonucuna varılır. Bu rabbinik tartışmada ölümlülük, her insanın kişisel suç işlemiş olmasına bağlanmaz.
Kohelet 9:2 de doğru kişiyle kötünün ölümle karşılaştığını anlatır. Bir kişinin ölmüş olması, tek başına onun belirli bir suç işlediğinin kanıtı değildir.
Önceki kuşakların davranışlarının sonuçları sonraki kuşakları etkileyebilir. Fakat bir sonucun içinde yaşamak, o davranışı kişinin kendisinin yaptığı anlamına gelmez. Yehezkel 18:20, “Oğul babanın suçunu taşımayacak” der. Devarim 24:16 da yargıda herkesin kendi günahından sorumlu tutulmasını emreder. Adam’ın davranışından sonra ölümlü olarak yaşamak, onun yaptığı davranıştan kişisel olarak suçlu sayılmak değildir.
Kişisel günahı olmadan ölen birinin, ölümüyle başkalarının suçlarını giderdiği ileri sürülüyorsa bunun ayrıca gösterilmesi gerekir. Şabat 55b’de adı verilen dört kişinin ölümü böyle bir insan korbanı olarak sunulmaz. Yehezkel 14:14–20 de Noah, Daniel ve İyov’un kendi doğruluklarıyla başkalarını kurtaracağını söylemez. Ayette her birinin kendi canını kurtaracağı vurgulanır.
Tora’nın korban hükümleri sununun türünü, yerini ve uygulanışını belirler (Vayikra 1–7). Bir insanın biyolojik olarak ölmesi, tek başına onun başkalarının günahı için korban olduğunu göstermez. Vayikra 5:11–13 ise belirli günahlar için kan içermeyen un sunusunun ardından bağışlanma bildirir.
Bereşit 22:11–13’te Yitshak’ın öldürülmesi durdurulur ve koç sunulur. Devarim 12:31 ile Yeremya 7:31 insan kurbanı uygulamalarını kınar. Bu metinler, bir insan ölümünün herkesin günahını gidermenin zorunlu yolu olduğunu bildirmez.
Kusursuz bir insanın da ölebilmesi, onun başka insanların suçunu üstlendiği anlamına gelmez. Birinin ölümü, hangi suçtan sorumlu olduğunu veya ölümünün bir kapara olup olmadığını göstermez. İsa’nın Adam soyundan geldiği için ölebileceği iddiasından, ölümünün başkalarının günahlarını gidereceği sonucu çıkmaz.
Kaynaklar: Bereşit 3:17–24, 5:1–31, 22:11–13; Şabat 55b; Kohelet 9:2; Yehezkel 18:20, 14:14–20; Devarim 12:31, 24:16; Yeremya 7:31; Vayikra 1–7, 5:11–13.
227. İddia: İnsan “koşer hayvan” olmadığı halde Maşiah insan korbanı olabilir
Tora, bir hayvanın yenmeye uygun olması ile sunu olarak getirilebilmesi için ayrı hükümler verir. Sunu için hayvanın türü, kimi zaman dişi veya erkek olması ve bedeninde kusur bulunup bulunmaması belirtilir. Bir insanın ahlaki özellikleri başka bir tür uygunluğu anlatır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Tora, bir hayvanın yenmeye uygun olması ile sunu olarak getirilebilmesi için ayrı hükümler verir. Sunu için hayvanın türü, kimi zaman dişi veya erkek olması ve bedeninde kusur bulunup bulunmaması belirtilir. Bir insanın ahlaki özellikleri başka bir tür uygunluğu anlatır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, “koşer” sözcüğünün “uygun” anlamına geldiğini söylerler. Maşiah’ın ahlaken kusursuz olduğunu ileri sürüp bu özelliğin onu Tanrı’ya sunulabilecek en uygun korban yaptığını düşünürler. Onlara göre İsa’nın insan olması böyle bir sunuya engel değildir.
Tanah’ın Cevabı:
Bir insanın doğru davranıp davranmadığı, onun nasıl yaşadığıyla ilgilidir. Vayikra’daki uygunluk şartı ise sunağa hangi sununun getirilebileceğini belirler. “Uygun” sözcüğünü kullanmak, bir insanı Tora’da belirlenen sunu türlerinden birine dönüştürmez.
Vayikra 1:2 korbanı sunan kişiden söz eder; sunulacak canlıları ise מִן־הַבְּהֵמָה מִן־הַבָּקָר וּמִן־הַצֹּאן, “hayvanlardan, sığırlardan ve davarlardan” diye belirtir. 1:14’te kuş sunusu için kumru ve güvercin yavruları ayrıca sayılır.
Vayikra 4–5, belirli günah ve suç sunuları için uygulanacak hükümleri açıklar. 5:11–13’te ilgili durumlarda ince un sunusuna da izin verilir. İnsan bu korban türleri arasında sayılmaz.
Yenilebilen bir hayvan olmakla sunakta korban olarak sunulabilmek de aynı şey değildir. Vayikra 11 ne yenebileceğini, Vayikra 1 sunak için ne getirilebileceğini açıklar. Sifra’nın Vayikra 1:2 açıklaması da genel hayvan ifadesinin sığır ve davar sözleriyle sınırlandığını belirtir. Yenilmesine izin verilen her hayvan bu nedenle sunak korbanı olmaz.
Vayikra 22:19–25’te sunu için aranan tamim, yani bedensel kusursuzluk şartı, uygun türden seçilmiş hayvana uygulanır. Bir koç istenmişse bedeninde kusur bulunmayan geyik bile tür şartını karşılamaz. Bir insanın kusursuz olduğunun söylenmesi de o kişiyi ayetin kabul ettiği sunulardan biri haline getirmez. Kusursuzluk şartı, tür şartının yerine geçmez.
Devarim 12:31, insanların oğullarını ve kızlarını tanrılarına ateşte yakmasını yasaklanan uygulamalar arasında sayar. Yeremya 7:31 ve 19:5 de çocukların yakılmasını kınar. Burada kınanan uygulama çocukların sunu olarak yakılmasıdır. Ayetler, insanların Tanrı’ya sunulabileceği yeni bir korban türü bildirmez.
Bereşit 22’de Yitshak’ın bağlanması anlatılır. Olayın sonunda Avraam’a çocuğa el uzatmaması söylenir. Fiilen sunulan canlı, Yitshak’ın yerine getirilen koçtur (22:11–13). Bu anlatı insanı Vayikra’daki korban listesine eklemez.
Yehezkel’in gelecekteki Mikdaş ve korban düzeninde de boğa, koç, kuzu ve keçilerden söz edilir (Yehezkel 43:18–27; 45:18–25). Peygamber yeni bir insan korbanı türü bildirmez.
Bir insanın başkası için fedakarlık yapması ahlaki bir eylemdir. Bir canlının sunakta hatat, yani günah sunusu veya aşam, yani suç sunusu olarak sunulması ise Tora’nın tür, yer ve uygulama bakımından belirlediği bir ibadettir. “Maşiah kusursuzdur, öyleyse en uygun korban odur” iddiası, bir insanın fedakarlığına sunak hizmetinin adını verir. Tora’nın belirlediği tür, yer ve uygulama koşulları bu benzetmeyle karşılanmış olmaz.
Kaynaklar: Vayikra 1:1–17, 4–5, 11 ve 22:17–25; Sifra, Vayikra 1:2; Bereşit 22:11–13; Devarim 12:31, 18:10; Yeremya 7:31, 19:5; Yehezkel 43:18–27, 45:18–25.
231. İddia: Devarim 17’deki kararlar Kutsal Yazı olarak kaydedilmediği için sonraki rabbinik gelenek bağlayıcı değildir
Tora, yargıçlara anlaşmazlıkları çözme görevi verir. Tanah’ta ayrıca Moşe’nin bir soruyu doğrudan Tanrı’ya sorduğu ve cevap aldığı anlatılar bulunur. Bir mahkemenin Tora’ya göre verdiği kararla Tanrı’nın doğrudan bildirdiği sözün nasıl işlediği bu örneklerden anlaşılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Tora, yargıçlara anlaşmazlıkları çözme görevi verir. Tanah’ta ayrıca Moşe’nin bir soruyu doğrudan Tanrı’ya sorduğu ve cevap aldığı anlatılar bulunur. Bir mahkemenin Tora’ya göre verdiği kararla Tanrı’nın doğrudan bildirdiği sözün nasıl işlediği bu örneklerden anlaşılır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Devarim 17’nin kohenlerin kararlarını Tanrı’nın bildirdiği yeni bir kutsal metin olarak kaydetmeyi emretmediğini söylerler. Devarim 4:2’deki Tora’ya ekleme yasağını da buna bağlarlar. Onlara göre bu iki ayet birlikte okunduğunda sonraki rabbinik öğretiler bağlayıcı sayılamaz.
Tanah’ın Cevabı:
Yetkili bir mahkeme, önündeki davada uyulması gereken bir karar verir. Vahiy, Tanrı’nın bildirdiği sözdür. Devarim 17, zor bir davada yetkili kişilerin kararına uyulmasını emreder. Kararların bağlayıcılığını, her birinin yeni Kutsal Yazı olarak kaydedilmesine bağlamaz.
Devarim 17:8–11’de çözülmesi güç bir yargı meselesi ortaya çıktığında kişi görevdeki kohenlere ve yargıca başvurur.
עַל־פִּי הַתּוֹרָה אֲשֶׁר יוֹרוּךָ וְעַל־הַמִּשְׁפָּט אֲשֶׁר־יֹאמְרוּ לְךָ תַּעֲשֶׂה: “Sana öğretecekleri Tora’ya ve sana söyleyecekleri hükme göre yapacaksın.” Karara neden uyulacağı ayette yazılıdır. Tora, bu kararı yetkili kişilerin vermesini ve halkın ona uymasını emreder.
Şemot 18:13–26’da görevlendirilen yargıçlar halkın davalarını çözer. Devarim 16:18–20 adaletle hüküm vermelerini emreder. Bu kararların her birinin Tanah’a eklenmesi gerektiği söylenmez. Bir kararın yazılması, sonraki kuşaklara aktarılması ve hangi durumda bağlayıcı olduğu ayrı meselelerdir.
Devarim 4:2’deki ekleme ve eksiltme yasağı da aynı Tora’dadır. “Tanrı yeni bir emir vahyetti” demekle, mevcut bir emrin anlaşmazlık konusu olan bir olayda nasıl uygulanacağını belirlemek farklıdır. Devarim 17 ikinci görevi yetkili yargı kurumuna verir.
Bamidbar 27:1–11’de Tselofhad’ın kızlarının miras talebiyle ilgili Moşe’nin izlediği yol anlatılır. Moşe meseleyi doğrudan Tanrı’ya sunar ve Tanrı’dan cevap alır. Devarim 17’de ise yetkili mahkeme, önüne gelen zor davada Tora’ya göre hüküm verir. Tselofhad’ın kızlarına verilen doğrudan ilahi cevap, her mahkeme kararının kendiliğinden yeni vahiy olduğu anlamına gelmez.
Devarim 12:21’de sıradan etin kesilmesi için “sana emrettiğim gibi” denir; pasaj bütün uygulama ayrıntılarını burada tekrar etmez. Sifrei Devarim 75 bu ifadeyi aktarılan kesim kurallarıyla ilişkilendirir. Bu rabbinik açıklama, kesimle ilgili ayrıntıların öğretildiğini söyler. Sonraki geleneğin her ayrıntısını tek bir ayetten çıkarmak için yeterli değildir. Ayet, daha önce verilen emre gönderme yapar. O emrin ayrıntılarını yeniden saymaz.
Sanhedrin 88b, bilginler arasındaki anlaşmazlıkların daha yüksek mahkemelere taşınmasını anlatır. Bava Metsia 59b’de Rabbi Yehoşua, göksel bir ses Rabbi Eliezer’i desteklediğinde “Tora göklerde değildir” der. Rabbinik anlatı, mahkemenin her görüş ayrılığında yeni bir ilahi bildirim beklemeden karar verdiğini gösterir.
Günümüzdeki her rabbinin kişisel görüşü vahiy değildir; bireysel bir karar verici ile Büyük Sanhedrin de aynı makam değildir. Tora kaynaklı hükümlerle rabbinik düzenlemeler arasında da ayrım yapılır. Rambam, Mamrim 1:1–2’de merkezi mahkemenin yorum ve karar yetkisini Devarim 17 ile ilişkilendirir.
Bir kararın Tanah’a eklenmemiş olması, Tora’nın kurduğu yargı düzeninde bağlayıcı olamayacağını göstermez. Devarim 17’de yetkili yargıcın hükmüne uymak için, hükmün yeni bir vahiy olarak kayda geçirilmesi şart koşulmaz.
Kaynaklar: Devarim 17:8–13, 4:2, 12:21, 16:18–20; Şemot 18:13–26; Bamidbar 27:1–11; Nehemya 8:7–8; Sifrei Devarim 75, 154; Sanhedrin 88b; Bava Metsia 59b; Rambam, Mişne Tora, Mamrim 1:1–2.
14. İddia: Tora’nın buyrukları daha sonraki vahiy ile kalıcı olarak kaldırılabilir
Haşem’in sözünü Sinay’da halk işitti. Tora ayrıca daha sonra Haşem adına konuşacak bir peygamberin hangi sınırlar içinde dinleneceğini belirledi. Böylece sonraki bir buyruğun yetkisi, önceki vahiyden bağımsız bırakılmadı.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Haşem’in sözünü Sinay’da halk işitti. Tora ayrıca daha sonra Haşem adına konuşacak bir peygamberin hangi sınırlar içinde dinleneceğini belirledi. Böylece sonraki bir buyruğun yetkisi, önceki vahiyden bağımsız bırakılmadı.
Sinay Tora’sını veren Haşem’in daha sonra bazı emirleri kaldırabileceği, bu Hristiyan iddiasının temelidir. Görüşü savunanlar Tora’nın geçici bir görev taşıdığını söylerler. İsa bu görevi tamamladıktan sonra, daha sonraki bir vahiy yoluyla bazı emirlerin bağlayıcılığının kalıcı biçimde sona erdiğini ileri sürerler. Onlara göre değişikliğe karar veren, yasayı ilk başta veren Haşem’dir.
Tanah’ın Cevabı:
İsrael Horev’de toplanmış, Haşem’in sözünü orada işitmişti. Moşe, o gün yaşananların unutulmamasını, çocuklara ve torunlara öğretilmesini ister. Ardından bir sınır konur. “Size buyurduğum söze eklemeyin ve ondan eksiltmeyin.” Emirlerin korunması için verilen bu talimat, bütün buyrukların yerine getirilmesi istenirken tekrarlanır. Daha sonra bir kişi çıkıp Haşem’in artık başka türlü buyurduğunu söylediğinde, halkın önünde verilmiş olan hüküm o kişinin kendi sözüyle değişmez. (Devarim 4:2, 9–10, Devarim 13:1, bazı çevirilerde 12:32) Bir topluluğa açıklanan sözleşmenin hükümleri, sonradan gelen bir kişinin sözleşme sahibinden farklı bir mesaj aldığını söylemesiyle değişmez. Yeni iddianın yetkisi, önceden verilmiş ölçüyle sınanır.
Moşe, Haşem’in göndereceği peygamberin dinlenmesini de emreder. Bu yetkinin kapsamı bellidir. Peygamber kendisine buyurulan sözü iletir. Haşem adına haber verilip o haber gerçekleşmezse sözün Haşem’den gelmediği anlaşılır. Tora, bildirilen işaretin gerçekleştiği durumu da ele alır. Bir peygamber ya da rüya gören kişi bir işaret bildirir ve işaret gerçekleşir. Ardından halkı başka ilahlara çağırırsa sözü dinlenmez. O sırada sınanan şey, halkın Haşem’i bütün yüreğiyle sevip sevmediğidir. İsrael’e O’na bağlı kalması, O’nun sesini dinlemesi ve emirlerini koruması buyurulur. Bir işaretin gerçekleşmesi, o kişinin ardından söylediği her sözün doğru olduğunu garanti etmez. Mucize veya diriliş iddiası da Tora’nın koyduğu sınırı kaldıracak bir yetki vermez. (Devarim 18:15–22, Devarim 13:2–6)
“Yasayı veren Haşem, yasayı değiştirebilir” denildiğinde, değişikliğin gerçekten Haşem tarafından buyurulduğunun gösterilmesi gerekir. Bu akıl yürütmede önce İsa’nın yetkisi Tora’ya dayanılarak savunulur. Ardından aynı yetki, Tora’nın koyduğu sınırı kaldırmak için kullanılır. Böylece kanıtlanması gereken sonuç daha başlangıçta doğru sayılmış olur. Devarim’in peygamberlik hakkında verdiği hüküm bu akıl yürütmeye izin vermez. Haşem’in buyurmadığı bir sözü O’nun adına söylemek aynı bölümde mahkum edilir. (Devarim 18:18–20)
Eliyahu’nun Karmel’de yaptığı şey, geçici bir talimatın kapsamını gösterir. Yakmalık sunular için Haşem’in seçeceği yer belirlenmiştir. Eliyahu ise o gün Karmel’de on iki kabileyi temsil eden taşlarla Haşem’in yıkılmış sunağını onarır. Duasında yaptıklarını Haşem’in sözüyle yaptığını söyler ve halkın O’nu tanımasını, yüreğiyle O’na dönmesini ister. Olay halkın “Haşem Tanrı’dır” diye seslenmesiyle sona erer. Karmel’deki sunu, o gün yapılan eyleme verilen iznin örneğidir. O günden sonra herkese dilediği yerde sunu yapma yetkisi verilmiş olsaydı, Tora’nın yer hakkındaki hükmü değiştirilmiş olurdu. Eliyahu böyle bir yetki vermez. (Devarim 12:13–14, Melahim Alef 18:30–39)
Rambam, Hilhot Yesode HaTora 9:1 ve 9:3’te kalıcı değişiklikle bu geçici talimatı birbirinden ayırır. Tora’daki bir emrin yalnız eski bir dönem için verildiğini söyleyen peygamberlik iddiası reddedilir. Eliyahu’nun uygulaması ise horaat şaa, yani belirli bir durum için verilen geçici talimattır. İzin o olayla sınırlıdır. Putlara tapınmak içinse geçici izin de verilemez. (Hilhot Yesode HaTora 9)
Zor bir davada yeni bir karar verilmesi de Tora’nın öngördüğü bir durumdur. Dava yerinde çözülemezse yetkili kohenlere, yani kutsal hizmetle görevli kişilere ve yargıca götürülür. Onların verdiği karara uyulması Tora’nın kendi emridir. Böyle bir kararın bağlayıcı olması, Tora’nın o makama verdiği yetkiye dayanır. Bir davada hangi hükmün nasıl uygulanacağını belirlemek, o hükmün bundan böyle uygulanmayacağını ilan etme yetkisi vermez. (Devarim 17:8–11) Mişna Avot 1:1’deki aktarım da Moşe’den Yehoşua’ya, ileri gelenlere ve peygamberlere uzanır. Peygamberler Sinay’dan başlayan bu aktarımın içindedir. (Avot 1:1)
Emirlerin geleceği de açıkça gösterilmiştir. Yeremya’nın yeni antlaşmasında Haşem kendi Tora’sını halkın yüreğine yazar. Yehezkel’de halka yeni bir yürek ve ruh verilmesinin sonucu, Haşem’in hükümlerinin uygulanmasıdır. Gelecekteki Tapınak’ta halka kutsal ile sıradanı, ibadet açısından temiz ile kirli olanı ayırt etmek öğretilir. Anlaşmazlıklar Haşem’in hükümlerine göre çözülür, bayramlar gözetilir ve Şabat kutsal tutulur. Peygamberlerin vaat ettiği yenilenme, halkın bu emirleri günlük yaşamında yerine getirmesini sağlar. (Yeremya 31:32, Yehezkel 36:26–27, Yehezkel 44:23–24)
Malaki, Haşem’in büyük günü gelmeden önce bütün İsrael için Horev’de verilmiş olan Tora’nın, hükümleri ve kurallarıyla hatırlanmasını ister. Hemen ardından Eliyahu’nun gelişi haber verilir. Böylece peygamberin geleceğe ilişkin çağrısı, halkı yeniden Moşe’nin Tora’sına yöneltir. Sinay’da koruma altına alınan, gelecekte de uygulanacağı bildirilen bu emirlerin İsa aracılığıyla kalıcı olarak kaldırıldığı iddiası Tanah’a aykırıdır. (Malaki 3:22–24, bazı çevirilerde 4:4–6)
Bir peygambere belirli bir olay için verilen görev, Sinay emirlerini kalıcı biçimde kaldırma yetkisi vermez. Gelecek için aynı emirleri koruyan peygamberlik sözleri de kalıcı ilga iddiasıyla çelişir.
Tanah kaynakları: Devarim 4:2, 9–10, 12:13–14, 13:1–6 (13:1 bazı çevirilerde 12:32), 17:8–11, 18:15–22; Melahim Alef 18:30–39; Yeremya 31:32 (Masoretik numaralandırma; bazı çevirilerde 31:33; İbranice bölüm); Yehezkel 36:27 ve 36:26, 44:23–24; Malaki 3:22 ve 3:23–24. Tora ayetlerinin özgün metinleri: Devarim 4:2, 13:1–6.
66. İddia: Yeşaya 53:10 Tanrı’nın insan kurbanı istediğini gösterir
Yeşaya 53, acı çeken bir kuldan söz eder. Onuncu ayette kulun hayatı için kullanılan aşam, Tora’da belirli suçlar için getirilen sununun da adıdır. Bir insanın acısının sunu diliyle anlatılmasıyla o insanın gerçekten kurban edilmesinin istenmesi, ayrı ayrı incelenmesi gereken iki durumdur.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Yeşaya 53, acı çeken bir kuldan söz eder. Onuncu ayette kulun hayatı için kullanılan aşam, Tora’da belirli suçlar için getirilen sununun da adıdır. Bir insanın acısının sunu diliyle anlatılmasıyla o insanın gerçekten kurban edilmesinin istenmesi, ayrı ayrı incelenmesi gereken iki durumdur.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Yeşaya 53:10’da aşam sözcüğünün kullanılmasından Haşem’in İsa’nın gönüllü ölümünü gerçek bir sunu olarak istediği sonucunu çıkarırlar. Onlara göre İsa, bütün insanların günahları için kendisini sundu. Bu yüzden çarmıhtaki ölümü, Tora’daki hayvan sunularını daha yüksek bir düzeyde tamamlayan kusursuz insan sunusu olarak görürler.
Tanah’ın Cevabı:
Tora’da bir sununun ne olduğu, Haşem’in onun için verdiği hükümlerle belirlenir. Vayikra 1:2’de sunuyu getiren insandır; sunulan ise sığır veya davar, yani koyun ya da keçidir. Sonraki hükümler kuşları ve un sunularını da kapsar. 5:14–19’da belirli suçlar için kusursuz bir koç getirilir. 7:1–7’de suç sunusunun nerede kesileceği, kanının sunağa nasıl uygulanacağı, hangi kısımlarının yakılacağı ve kohenlerin, yani kutsal hizmette görevli kişilerin ondan nasıl yiyeceği belirlenir. İnsan, bu sunulardan biri olarak eklenmez. Bir acıyı veya fedakarlığı sunuya benzetmekle bir insan bedenini Tora’nın kabul ettiği sunu saymak arasındaki fark buradan doğar.
Yeşaya 53:10’daki אָשָׁם (aşam), suç ve telafi alanına ait bir sözcüktür. Bereşit 26:10’da Avimeleh onu halkın üzerine gelebilecek suçluluk için kullanır. Bamidbar 5:7–8’de sözcük iade edilen bedelle ilişkilidir, Şemuel Alef 6:3–8’de ise telafi için gönderilen altın nesnelerle. Vayikra 5:14–19’da aşam belirli bir sunuyu adlandırır ve sunulan hayvan kusursuz bir koçtur. Sözcüğün anlamını her yerde yanındaki eylem ve konu belirler.
Yeşaya’da cümle אִם (im), yani “eğer” ile başlar. תָּשִׂים (tasim) biçimi “sen koyarsan” ve “o koyarsa” okumalarına açıktır. Buna göre cümle “onun canını suç sunusu olarak koyarsan” veya “onun canı bir suç sunusu ortaya koyarsa” diye okunabilir. İkinci okumada özne, dişil olan נֶפֶשׁ (nefeş), yani can veya hayat sözcüğüdür. Ardından kulun göreceği soy, uzayan günleri ve başarı gelir. Bu koşullu vaat, bir insanı yakmaya veya kanını sunağa uygulamaya dair bir emir değildir.
Haşem’e sunulacak ibadetin sınırını Devarim 12:30–31 açıkça çizer. İsrael, çevresindeki ulusların ibadetlerini öğrenip aynı şeyleri Haşem’e uygulamaya kalkışmamalıdır. “Tanrın Haşem’e böyle yapmayacaksın” emrinin ardından, o ulusların oğullarını ve kızlarını ateşte yaktıkları söylenir. Yasak yalnız sununun yanlış tanrıya yöneltilmesiyle sınırlanmaz; o ibadet Haşem’e de yapılamaz. Yeremya 7:31’de çocukların Tofet’te yakılması için “Bunu emretmedim ve aklımdan geçmedi” denir. 19:5’te aynı ret, “Emretmedim, söylemedim ve aklımdan geçmedi” sözleriyle tekrarlanır. İnsan ölümünü daha değerli bir ibadet saymak, Haşem’in kendi koyduğu sınırı tersine çevirir.
Yitshak’ın bağlanması da bu sınırın aşılmasıyla sonuçlanmaz. Bereşit 22 daha ilk cümlesinde Avraam’ın sınandığını söyler. Ardından sevdiği oğlunu sunakta yakılan bir sunu olarak sunması istenir. Avraam bıçağı aldığında ise “Elini çocuğa uzatma ve ona hiçbir şey yapma” emri gelir. Sunulan, Yitshak’ın yerine bulunan koçtur. Anlatının kendi sözleriyle koç “oğlunun yerine” sunulur. Sınama insanın öldürülmesiyle tamamlanmamış, insanın hayatı korunmuştur. Bereşit Raba 56:4 de Yeremya’nın “aklımdan geçmedi” sözünü Yitshak’ın bağlanmasıyla ilişkilendirir. Bu, anlatının sonunda insanın neden öldürülmediğine dikkat çeken bir midraştır. Midraş, kutsal metin üzerine aktarılan bir açıklamadır. İsa’yı bu olayın daha büyük gerçekleşmesi sayan Hristiyan yorum, tam bu sonuca ters yönde ilerler: Anlatıda hayvan insanın yerini alırken, yorumda insan hayvanın yerini alır.
Mika 6:6–8’de günahını gidermek isteyen kişinin önerileri giderek büyür. Önce buzağılar, sonra binlerce koç ve on binlerce yağ ırmağı, en sonunda kendi çocuğu gelir: “Suçum için ilk doğanımı, canımın günahı için bedenimin meyvesini mi vereyim?” Cevap, daha değerli bir insan aramaya yöneltmez. Haşem’in istediği adaleti yerine getirmek, sadık sevgiyi sevmek ve O’nunla alçakgönüllülükle yürümektir. Hayvan sunularının üstüne insan ölümünü yerleştiren değer sıralaması burada reddedilir. Günahkarın kendi hayatını düzeltmesi istenir.
Hristiyan savında çarmıhın eski töreni aynen tekrarlamadığı, onu daha yüksek biçimde tamamladığı söylenir. İsa’nın gönüllü olarak kendisini verdiği, hatta bunun Tanrı’nın kendini sunması olduğu ileri sürülür. Bir insanın başkasını kurtarmak için hayatını tehlikeye atmasıyla, ölümünün herkesin bağışlanması için zorunlu sunu ilan edilmesi ayrı iddialardır. Kişinin gönüllü olması, neden kendi hayatını verdiğini açıklar. Tora’nın o ölümü bağışlanma için zorunlu bir sunu kabul ettiğini göstermez. Bir insanın başkası için hayatını vermesiyle, bedeninin tapınaktaki suç sunusu sayılması aynı şey değildir. Yeşaya da Haşem’in “doğru kulum” diye andığı kişiyle Haşem’in kendisini ayrı anar; aşam sözcüğü o kişinin Tanrı olduğu bilgisini taşımaz. Tora’daki ibadet hükümlerinin hemen ardından, verilen emre ekleme ve ondan çıkarma yasağı gelir (Devarim 13:1). İnsan ölümünü yeni ve üstün bir suç sunusu yapmak, buna “tamamlanma” adı verilse de bu hükmü değiştirir.
Ayetin başı, kulun ezilmesine Haşem’in tarihteki hükmü içinde yer verir. Bununla bir insanı sunmasını istediği söylenmiş olmaz. Bereşit 50:20’de Yosef, kardeşlerinin kötülüğü tasarladığını, Haşem’in ise aynı olayın sonunda birçok insanı yaşattığını söyler. Kardeşlerin kötülüğü bu yolla bir ibadet haline gelmez. Devarim 8:5 acının bazen eğitici olabileceğini, Amos 3:2 ise seçilmişliğin sorumluluğu kaldırmadığını gösterir. Yeşaya’da da acının ardından gelen iyilik, acıyı verenlerin eylemini bir kurbana dönüştürmez.
53:10’da kul soyunu görecek, günleri uzayacak ve Haşem’in istediği iş onun eliyle başarıya ulaşacaktır. 54:1–3’te çocukları çoğalan Siyon ve yeniden kurulacak şehirler anlatılır. Kulu aşağılayanların eylemi ile Haşem’in sonunda İsrael’e verdiği hayat iki ayrı şeydir. İnsan kurbanı iddiası, bu sonuca ulaşabilmek için Yeşaya’nın şiirine Tora’daki açık yasağın tersini ekler.
Tanah kaynakları: Yeşaya 53:10–12, 54:1–3 ve 55:6–7; Vayikra 1:2, 14, 5:14–19 (Sefaria) ve 7:1–7 (Sefaria); Bamidbar 5:7–8 (Sefaria); Bereşit 22:1–2, 10–13, 26:10 ve 50:20; Şemuel Alef 6:3–5; Devarim 8:5, 12:30–31 ve 13:1; Yeremya 7:31 ve 19:5; Mika 6:6–8; Amos 3:2; Yehezkel 18:20–23, 30–32. Devarim 13:1, bazı Hristiyan çevirilerinde 12:32 olarak numaralanır.
