75 iddia Tüm iddialar Yeşaya 53 dosyası
203. İddia: Modern soy kayıtları kayıp olduğu için Yahudiler Maşiah’tan David soyunu kanıtlamasını isteyemez
Tanah, David’den sonra onun soyundan bir kralın geleceğini bildirir. Bir insanın bu aileden geldiğini göstermek için bir soy kaydı kullanılabilir. Eski kayıtların eksik olduğu durumlarda ise hem Tanah’ın ne vaat ettiğine hem de o soy bağının nasıl gösterilebileceğine bakılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Tanah, David’den sonra onun soyundan bir kralın geleceğini bildirir. Bir insanın bu aileden geldiğini göstermek için bir soy kaydı kullanılabilir. Eski kayıtların eksik olduğu durumlarda ise hem Tanah’ın ne vaat ettiğine hem de o soy bağının nasıl gösterilebileceğine bakılır.
Bu iddiayı savunan Hristiyanlar, bugün David’e kadar uzanan eksiksiz soy kayıtları bulunmadığını söylerler. Onlara göre gelecekte Maşiah olduğu söylenen birinin David soyundan geldiğini belgelemek de mümkün olmayacaktır. Bu yüzden Yahudilerin İsa’dan bu şartı karşılamasını isteyemeyeceğini savunurlar.
Tanah’ın Cevabı:
Bir soy bağını kanıtlamanın zor olması ile o bağa ilişkin vaadin ortadan kalkması farklı şeylerdir. Tanah’ın ne söylediği ile bir adayın bunu hangi belgelerle göstereceği ayrı sorulardır. Kayıtların eksik olması David hanedanı hakkındaki sözü değiştirmez.
Şemuel Bet 7:12–16’da Tanrı, David’den sonra onun içinden çıkacak soyu ve krallığını anlatır. Yeşaya 11:1’de Yişay’ın kütüğünden filiz çıkacağı söylenir. Yeremya 23:5–6, David’e çıkarılacak adil kralı ve onun günlerinde Yehuda ile İsrael’in güvenliğini bildirir. Bu vaatler belirli bir hanedanla bağlantı kurar.
Tanah, David’in ailesinden gelecek kişiyi yalnız bir soy adıyla tanıtmaz. Yeremya onun yeryüzünde adalet uygulayacağını ve Yehuda’nın onun döneminde kurtulacağını da bildirir. Yöneticinin ailesini belirleme şartı ile yapacağı işleri görme şartı aynı vaadin içindedir. Bugün belirli bir soy zincirini belgelemekte yaşanan güçlük, ayetin tanıttığı aileyi ya da yöneticinin görevlerini değiştirmez. (Yeremya 23:5–8).
Ezra 2:61–63’te sürgünden dönen bazı kohen aileleri soy kayıtlarını arar fakat bulamaz. Bu nedenle bu ailelerin kohenlik hizmetine ait hakları tanınmaz. Durum açıklığa kavuşuncaya kadar en kutsal yiyeceklerden yemelerine de izin verilmez. Nehemya 7:63–65 aynı olayı anlatır. Kayıt bulunamaması, metinde soy şartının kaldırılması için gerekçe yapılmaz.
Kohenlik ile David krallığı farklı görevlerdir. Ezra’daki olay, gelecekteki bir kralın soyunun hangi belgeyle kanıtlanacağını belirlemez. Ezra, bir ailenin kaydı bulunamadığında da soy şartının geçerli kaldığını gösterir.
Yeremya 33:20–22, David’e verilen sözün sürekliliğini gece ve gündüz düzeniyle karşılaştırır. Ayet bütün eski belgelerin günümüze ulaşacağını söylemez. Gelecekteki kralı değerlendirirken eldeki kayıtların yanında peygamberlerin ona verdiği görevlere de bakılır. Yeşaya 11:1–12 adaleti ve İsrael’in toplanmasını, Yehezkel 37:21–28 halkın birleşmesini ve kutsal yerin yeniden kurulmasını anlatır.
Rambam da Maşiah adayını David hanedanından bir kral olarak tanımlar; Tora’ya bağlılık ve görevlerindeki başarıyla birlikte Bet HaMikdaş’ın kurulmasını ve sürgünlerin toplanmasını ele alır. Bu rabbinik açıklama, bugün hangi belgenin kullanılacağını söylemez. Rambam, adayın David hanedanından gelmesi gerektiğini söyler.
İsa için sunulan soy listeleri kendi içerikleri ve tarihsel dayanaklarıyla incelenebilir. Başka adayların kayıtlarının bulunmasının zor olması, İsa’nın soy zincirindeki boşlukları kapatmaz. Tanah’ın David’in soyuyla ilgili şartı, bugün eldeki kayıtların durumuna göre ortadan kalkmaz.
Tanah kaynakları: Şemuel Bet 7:12–16; Yeşaya 11:1–12; Yeremya 23:5–6 ve 33:20–22; Ezra 2:61–63; Nehemya 7:63–65; Yehezkel 37:21–28. Yorum: Rambam, Mişne Tora, Melahim 11:4.
248. İddia: Meryem Heli’nin kızıydı; Yosef ve Meryem kuzen oldukları için İsa iki taraftan David soyundandır
Matta ve Luka, İsa’nın ailesiyle ilgili iki farklı soy listesi verir. Her iki listede de Yosef’in adı geçer. Fakat listeler Yosef’i aynı kişiye bağlamaz. Bu farkı açıklamak için ileri sürülen aile bağlarının metinlerde nasıl kaydedildiğine bakılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Matta ve Luka, İsa’nın ailesiyle ilgili iki farklı soy listesi verir. Her iki listede de Yosef’in adı geçer. Fakat listeler Yosef’i aynı kişiye bağlamaz. Bu farkı açıklamak için ileri sürülen aile bağlarının metinlerde nasıl kaydedildiğine bakılır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Luka’nın aslında Meryem’in soyunu verdiğini ve Yosef’in Heli’nin kızı Meryem’le evlendiği için Heli’nin oğlu olarak yazıldığını söylerler. Talmud’da anılan bir Miryam’ı Heli’nin kızı diye yorumlar ve onu İsa’nın annesi sayarlar. Luka’daki Matthat ile Matta’daki Matthan’ı da aynı kişi kabul edip Meryem ile Yosef’in kuzen olduğu sonucuna varırlar. Onlara göre İsa hem annesi hem de hukuki babası Yosef üzerinden David soyuna bağlanır.
Tanah’ın Cevabı:
Hristiyan yorumu, Matta ile Luka’nın farklı soy listelerini tek bir aile ağacında birleştirir. Fakat kullandığı bazı akrabalık bağları metinlerde açıkça verilmez. İki listeyi birbiriyle uyumlu hale getiren bir aile ağacı çizmek mümkündür. Ağacın doğru olduğunu söylemek için, listelerde yazmayan her bağın ayrıca bir belgeyle gösterilmesi gerekir.
Matta 1:16, Yaakov’un Yosef’in babası olduğunu söyler. Yosef de Meryem’in kocası olarak tanıtılır. Luka 3:23’te İsa’nın ὡς ἐνομίζετο, “sanıldığı üzere” Yosef’in oğlu olduğu belirtilir ve liste Yosef’i Heli’ye bağlar.
Luka, “Heli Meryem’in babasıydı” veya “Yosef Heli’nin damadı olduğu için onun oğlu sayıldı” demez. Meryem’in adı o soy listesinde yer almaz.
İddia ayrıca Luka’daki Matthat ile Matta’daki Matthan’ın aynı kişi olduğunu varsayar. Benzer adlar, iki ayrı listedeki kişilerin aynı insan olduğunu tek başına göstermez. İki liste, David’den sonraki kuşaklarda da ayrılır. Matta Şelomo üzerinden, Luka Natan üzerinden ilerler. Bu ad benzerliği, Matthat ile Matthan’ın aynı kişi olduğunu ya da ailelerin kuzenlik bağıyla birbirine bağlı olduğunu kanıtlamaz.
Bu iddiada Yeruşalayim Talmudu’nun Hagiga 2:2 bölümünde anlatılan bir görüme de başvurulur. Görümde kadın מִרְיָם בְּרַת עֲלֵי בְצָלִים (Miryam berat Aley Vetsalim) diye anılır. Buradaki berat sözü “kızı” demektir. Bu Hristiyan yorumu Aley’yi Luka’daki Heli, Miryam’ı da İsa’nın annesi sayar.
Miryam adının geçmesi, görümdeki kadının İsa’nın annesi olduğunu göstermez. Talmud’daki Aley Vetsalim ifadesinin Luka’nın soy listesinde geçen Heli’yi gösterdiğine de ayrı bir dayanak gerekir. Metin bunları birbirine bağlamaz veya Yahudilerin bu soy ilişkisini topluca kabul ettiğini bildirmez.
İki listede Yosef’in babası için farklı adlar verilmesini açıklamak amacıyla hukuki babalık, evlilik yoluyla akrabalık ve başka öneriler de ileri sürülmüştür. Bu önerilerin amacı listelerdeki farkı açıklamaktır. Her biri, metinlerde açıkça yazılı olan bağların ötesinde bir akrabalık varsayar.
Tanah, David’e kendi soyundan bir hükümdarla ilgili vaat verir (Şemuel Bet 7:12–16). Yeşaya 11:1 ve Yeremya 23:5 de Yişay ve David soyuyla ilişkili yöneticiden söz eder. Bamidbar 1:18 kabile kayıtlarını baba evleriyle ilişkilendirir. 27 ve 36. bölümler belirli miras durumlarında kızların haklarını düzenler. Bu metinlerde doğumla kurulan soy bağı, bir ailenin üyesi olmak ve aile mülkünü miras almak bakımından farklı hükümler vardır.
Hristiyan doğum anlatısında Yosef’in İsa’nın biyolojik babası olmadığı söylenir. Yosef’in David soyundan gelmesi, İsa’nın Yosef’ten biyolojik olarak geldiğini göstermez. Meryem üzerinden ileri sürülen soy bağı, Yosef’in soy kaydıyla kendiliğinden kanıtlanmaz.
Matta’nın kullandığı Grekçe, soy dizisinin son halkasında özel olarak önemlidir. Önce Yaakov’un Yosef’i dünyaya getirdiği söylenir. Yosef’in ardından Miryam’ın kocası olduğu belirtilir. İsa’nın doğumu anlatılırken kullanılan ἐξ ἧς ifadesi dişil tekildir ve Miryam’a döner. Böylece Matta, Yosef’i listede adlandırır ve İsa’nın Miryam’dan doğduğunu bildirir. Yosef’in soy çizgisi ile Miryam’ın anneliği, ayette ayrı ilişkiler olarak verilir. Matta 1:16–18.
Üçüncü yüzyılın başlarında Julius Africanus, iki listenin de Yosef’e ait olduğunu düşünerek başka bir uzlaştırma önermiştir. Yaakov’u biyolojik baba, Heli’yi hukuki baba sayar. Bu öneri iki babanın neden farklı adlarla kaydedildiğini açıklamaya çalışır. Miryam’ın Heli’nin kızı olduğu veya kendisiyle Yosef’in kuzen olduğu sonucunu vermez. Soy listelerini uzlaştırmak için kurulan bir aile ilişkisi, o ilişkinin metinde kaydedildiğini göstermez. Africanus’un uzlaştırma önerisi.
Luka, Meryem’i Heli’nin kızı olarak kaydetmez. Adların benzerliği de Yosef ile Meryem’in kuzen olduğunu göstermez. Bu bağlar ayrıca kanıtlanmadan İsa’nın David’in soyuna iki taraftan bağlandığı söylenemez.
Kaynaklar: Matta 1:1–16, Yunanca; Luka 3:23–38, Yunanca; Yeruşalayim Talmudu, Hagiga 2:2; Şemuel Bet 7:12–16; Yeşaya 11:1; Yeremya 23:5–8; Bamidbar 1:18, 27:8–11, 36:6–9.
51. İddia: Maşiah’ın aynı anda hem Tanrı hem insan olması gerekir
Maşiah, Tanah’ta David’in soyundan gelecek ve halkı adaletle yönetecek kraldır. Hristiyan iddiası bu görevin ötesine geçer ve kralın yalnızca insan olup olmadığı sorusunu ortaya atar. Bu soruya cevap vermek için kralın kim olduğu, Haşem’le ilişkisi ve David’le soy bağı ayrı ayrı ele alınmalıdır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Maşiah, Tanah’ta David’in soyundan gelecek ve halkı adaletle yönetecek kraldır. Hristiyan iddiası bu görevin ötesine geçer ve kralın yalnızca insan olup olmadığı sorusunu ortaya atar. Bu soruya cevap vermek için kralın kim olduğu, Haşem’le ilişkisi ve David’le soy bağı ayrı ayrı ele alınmalıdır.
Bu öğretiyi benimseyen Hristiyanlar, Maşiah’ın, yani Mesih’in aynı anda hem tam Tanrı hem tam insan olması gerektiğini savunurlar. İsa’nın insan doğasını annesi Miryam’dan aldığını, başlangıcı olmayan Tanrı’nın Oğlu olduğunu ve insan babası olmadan doğduğunu söylerler. David soyuna verilen oğulluk sözünü, İmmanuel adını ve Yeşaya 9’daki “Güçlü Tanrı” ifadesini buna dayanak gösterirler. David’le soy bağını açıklamak için iki yol önerirler. Birinde Yosef’in biyolojik baba olmadan baba sayıldığını, diğerinde Miryam’ın soyunun David’e uzandığını ileri sürerler.
Tanah’ın Cevabı:
Yehezkel 34:23–24’te Haşem, İsrael’in başına getireceği yöneticiyi “kulum David” diye adlandırır: “Ben onların Tanrısı olacağım, kulum David de aralarında önder olacak.” Yehezkel 37:24–27’de halk bu kralın yönetiminde Haşem’in hükümlerini yerine getirir; Haşem de kutsal yerini halkın arasında kurar. Tanrı halkının Tanrısıdır; görevlendirdiği kral ise O’nun kuludur.
Hristiyan açıklaması, İsa’nın insan doğasıyla kul, Tanrısal doğasıyla Tanrı olduğunu söyler. Bu açıklamada aynı kişiye iki ayrı nitelik yüklenir. Yehezkel ise kralı halkın arasındaki kul ve önder, Haşem’i de halkın Tanrısı olarak tanıtır. Kralın aynı zamanda Tanrı olduğunu söylemez. Hoşea 11:8–9’da Haşem, Efrayim’i yok etmeyeceğini söylerken “Ben Tanrı’yım, insan değilim; senin ortandaki Kutsal Olan’ım” der. Bamidbar 23:19’da da Tanrı’nın yalan söyleyen veya sözünden dönen bir insan olmadığı belirtilir. Halkının arasında bulunan ve sözünü yerine getiren Haşem’dir.
Krala “oğul” denmesi de onu Tanrı yapmaz. Şemuel Bet 7:12–14’te Haşem, David’in soyundan gelecek krala baba olacağını söyler. Divre HaYamim Alef 22:9–10 bu sözü Şelomo’ya bağlar. Şelomo, David ile Batşeva’nın oğludur (Şemuel Bet 12:24). Tehilim 2:6–8’de oğul ilanı kralın Siyon’a yerleştirilmesiyle birlikte gelir. Aynı aile dili Mısır’dan çıkarılan İsrael halkı için de kullanılır (Şemot 4:22–23; Devarim 14:1–2).
Yeşaya 7’de Ahaz döneminde bir çocuk işaret olarak verilir. Çocuk iyiyi kötüden ayırmayı öğrenmeden önce Ahaz’ın korktuğu iki kralın ülkesi terk edilecektir. Çocuğa verilen İmmanuel adı “Tanrı bizimle” demektir. Yeşaya 8:8–10’da aynı söz, düşmanların planlarının boşa çıkmasıyla ilişkilendirilir. Çocuğun adı Tanrı’nın halkıyla birlikte olduğunu bildirir; Tanrı’nın onun insan babasının yerini aldığını söylemez.
Tanah, Haşem’in çocuk sahibi olamayan veya yaşlanmış kadınlara çocuk verdiğini de anlatır. Sara, Avraam’a bir oğul doğurur (Bereşit 21:1–3); Haşem Hanna’yı hatırlar ve Şemuel doğar (Şemuel Alef 1:19–20); Manoah’ın eşine de bir oğul doğuracağı bildirilir (Şofetim 13:2–5). Bu olaylarda Tanrı’nın yardımı ile insanın soy bağı ayrı şeylerdir.
Yeşaya 9:5–6’daki “Güçlü Tanrı” sözü daha doğrudan bir kanıt olarak gösterilir. Aynı ifade Yeşaya 10:20–21’de Haşem için kullanılır. Yeşaya 9’daki adların nasıl gruplandırılacağı konusunda farklı okumalar vardır. Sorulardan biri, hangi sözlerin çocuğun adı olarak okunacağıdır. Ayetteki adların tümü çocuğa ait kabul edildiğinde de adın içindeki sözlerin kimi anlattığı ayrıca incelenmelidir. Yeremya 23:5–6’da David için çıkacak kral “Haşem doğruluğumuzdur” adıyla anılır; Yeremya 33:15–16’da aynı ad Yeruşalayim’e verilir. Ad, şehrin Tanrı olduğunu söylemez.
Yeşaya 9’da çocuk David’in tahtında adaletle yönetecektir; bunu gerçekleştirecek olanın Haşem olduğu söylenir. Yeşaya 9:3’teki Midyan benzetmesi 10:26’da Asur’un yenilgisi için de kullanılır. Haşem’in gayretinin bunu gerçekleştireceği sözü ise Yeruşalayim’in Asur’dan kurtuluşu anlatılırken yeniden geçer (Yeşaya 37:31–32). Kralın yönetimi, Haşem’in halkını kurtarmasıyla birlikte anlatılır.
David’in tahtına oturacak kralın soyu da önemlidir. Yeşaya 11:1–3 onu Yişay’ın kökünden çıkan bir filiz olarak anlatır; Haşem’in ruhu onun üzerindedir. Yeremya onu David için çıkarılacak doğru dal olarak adlandırır. David’e verilen vaat onun evini, soyunu ve tahtını kapsar (Şemuel Bet 7:12–16).
Tora’da halk ailelerine ve baba evlerine göre kaydedilir (Bamidbar 1:18). Bir kişinin Yahudi olması, hangi kabileden geldiği veya David’in krallık ailesine bağlı olup olmadığıyla aynı soru değildir. Hristiyan anlatısında Yosef’in David soyundan geldiği, fakat İsa’nın biyolojik babası olmadığı söylenir. Tanah’ta, David soyundan bir erkeğin kendisinden doğmayan bir çocuğu evlat edinmesiyle David’in krallık soyunun o çocuğa geçtiğini bildiren bir hüküm gösterilmez. Yosef’in biyolojik baba sayılması ise insan babası olmadan doğum iddiasıyla çelişir.
Luka’daki soy listesinin Miryam’a ait olduğu ve onun David soyundan geldiği de ileri sürülür. Anne tarafından akrabalık gerçektir ve Tanah’ta kaydedilir. Şeşan’ın kızı Mısırlı Yarha’dan Attay’ı doğurur; sonraki kuşaklar listelenir. Böyle bir listenin anneden gelen akrabalığı göstermesi, taht hakkını da o yolla verdiği anlamına gelmez.
Yair, Hetsron’un ailesinde sayılırken babasının annesi üzerinden bağlı olduğu Menaşe’nin adıyla da anılır. Huram’ın annesinin Dan soyundan, babasının Sur’lu olduğu bildirilir (Divre HaYamim Alef 2:21–23, 34–41; Bamidbar 32:41; Divre HaYamim Bet 2:13). Bu kayıtlar anne tarafından bağı gösterir; David’in tahtının o bağ yoluyla aktarıldığını söylemez. Kohenlikte de sunak görevi Aharon’a ve oğullarına verilmiştir (Bamidbar 18:7).
Tselofhad’ın kızları babalarının toprağını miras alır (Bamidbar 27:6–11). Miras başka bir kabileye geçmesin diye kendi babalarının kabilesi içinde evlenmeleri istenir; toprak babalarının kabilesinde kalır (Bamidbar 36:6–12). Bir kızın mülk alabilmesi, David’in krallık soyunun anne çizgisinden aktarıldığını göstermez.
Yeşaya 7’de çocuğun adıyla Haşem’in yaptığı iş birlikte okunur. İmmanuel “Tanrı bizimle” demektir. 8:10’da, düşmanların planının başarısız olması aynı sözle açıklandığında Tanrı’nın kim olduğu ve kimin yanında bulunduğu cümlenin içinden anlaşılır. Çocuğun adı bu desteği hatırlatır. 7:16’da verilen süre, çocuğun erken gelişimini Ahaz’ın korktuğu iki kralın sonuna bağlar. Adın taşıdığı ilahi mesaj, çocuğun Tanrısal bir doğaya sahip olduğunu veya insan babası olmadan doğduğunu bildiren bir söz içermez. Yeşaya 7:13–16 ve 8:8–10.
Matta’nın anlatısı İsa’nın gebeliğine dair özel iddiayı kendisi anlatır ve İmmanuel sözünü o anlatıya uygular. Yeşaya, Ahaz döneminde bir çocuğun doğumunu ve iki kralın sonunu anlatır. Bu iki cümle biçimi arasındaki fark, adın anlamıyla çocuğun doğasının aynı şey sayılmasına engeldir. Tanah’ın gelecekteki kralı için verdiği bilgi, kralın David soyundan çıkacağı ve Haşem’in onu halkının başına getireceğidir. Matta 1:18–25 ve Yehezkel 37:24–28.
Tanah, Haşem’i İsrael’in Tanrısı; David soyundan getireceği kralı da O’nun kulu olarak tanıtır. Oğulluk dili, Tanrı’nın halkıyla ve seçtiği kralla ilişkisini anlatır. Bu sözlerden hem Tanrı hem insan olan bir Maşiah sonucu çıkmaz.
Yeşaya 9 için Masoretik ayet numaraları kullanılmıştır. Buradaki 9:3 ve 9:5–6, birçok Hristiyan baskısında 9:4 ve 9:6–7 olarak geçer.
Tanah kaynakları: Yehezkel 34:23–24; Yehezkel 37:24–27; Hoşea 11:8–9; Bamidbar 23; Şemuel Bet 7:12–14; Şemuel Bet 12:24; Divre HaYamim Alef 22:9–10; Tehilim 2:6–8; Şemot 4; Devarim 14; Yeşaya 7; Yeşaya 8; Bereşit 21; Şemuel Alef 1:19–20; Şofetim 13; Yeşaya 9:5–6; Yeşaya 9; Yeşaya 10; Yeşaya 37; Yeremya 23; Yeremya 33; Yeşaya 11; Şemuel Bet 7:12–16; Bamidbar 1:18; Divre HaYamim Alef 2; Bamidbar 32; Divre HaYamim Bet 2; Bamidbar 18; Bamidbar 27:6–11; Bamidbar 36; Şemot 4:22; Devarim 14:1; Bamidbar 23:19.
13. İddia: Maşiah yeni bir Tora getirecektir
Peygamberlerin anlattığı Maşiah çağında İsrael yeniden toplanır ve Haşem’in yolunu izler. Bu geleceğin yeni bir Tora içerip içermediğini, peygamberlerin o dönemin halkına yüklediği görevler belirler.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Peygamberlerin anlattığı Maşiah çağında İsrael yeniden toplanır ve Haşem’in yolunu izler. Bu geleceğin yeni bir Tora içerip içermediğini, peygamberlerin o dönemin halkına yüklediği görevler belirler.
Maşiah’ın yeni bir Tora getireceğini savunan Hristiyanlar, Sinay’da verilen kutsal Tora’nın geçici bir görev taşıdığını söylerler. Onlara göre Maşiah yeni bir Tora getirecekti ve İsa, Moşe’nin Tora’sını tamamlayıp yerine yeni hükümler koyarak bunu yaptı. Yeremya’nın yeni antlaşma vaadini, Yeşaya’da Tora’nın Haşem’den çıkacağı sözünü ve bazı Yahudi yorumlarındaki “yeni Tora” ifadesini bu görüşlerine dayanak gösterirler.
Tanah’ın Cevabı:
Yehezkel’in anlattığı gelecekte İsrael bir kralın yönetiminde birleşir. Haşem’in “kulum David” diye andığı kralın döneminde halk O’nun hükümlerine göre yaşar ve emirlerini yerine getirir. Yeşaya da David’in babası Yişay’ın soyundan gelecek yöneticiyi Haşem’e saygısı ve yoksullar için sağladığı adaletle tanıtır. Haşem’in hükümlerine bağlı bir yaşam, Maşiah’ın yönetimiyle birlikte vaat edilir. (Yehezkel 37:24, Yeşaya 11:1–5)
Bu yaşamı öğrenmek için başka uluslar da Yeruşalayim’e gelir. Yaakov’un Tanrısı’nın evine çıkıp O’nun yollarında yürümek isterler. “Tora Tsiyon'dan, Haşem'in sözü Yeruşalayim'den çıkacaktır.” Aynı anlatımda savaş araçları tarım araçlarına çevrilir. Mika’da herkes kendi asmasının ve incir ağacının altında korkusuzca oturur. Tora yayıldıkça ulusların yaşayışı değişir, savaşın yerini barış alır. (Yeşaya 2:2–4; Mika 4:1–4)
Yeşaya’nın כִּי תוֹרָה מֵאִתִּי תֵצֵא, “Çünkü Tora Benden çıkacaktır” sözünün ardından Haşem’in adaletinin uluslara ışık olacağı söylenir. Aynı bölümde Haşem, doğruluğu bilen ve Tora’sını zaten yüreğinde taşıyan halka seslenir. Böylece öğretiyi taşıyan halk ile onu öğrenecek uluslar aynı anlatım içinde yer alır. Yeşaya’nın cümlesinde “yeni” sözcüğü bulunmaz. (Yeşaya 51:4–7)
Yeremya’da “yeni” sözcüğü antlaşmayı niteler. Haşem, İsrael ve Yehuda’yla yapılacak antlaşmada kendi Tora’sını halkın içine koyacağını ve yüreğine yazacağını söyler.
Bu iç değişimin sonucu Moşe’nin sözlerinde açıklanır. İsrael sürgündeyken Moşe’nin “bugün sana buyurduğum” dediği hükümlere uygun olarak Haşem’e döner. Halk ülkesine getirildiğinde yüreği sünnet edilir, yani Haşem’i bütün yüreğiyle sevmesi sağlanır. Onun ardından da Moşe’nin o gün verdiği bütün emirler uygulanır. Değişen halkın yüreğidir. Önce de sonra da yerine getirilen emirler aynıdır. (Yeremya 31:30–33, Devarim 30:2–8)
Bu emirler gündelik yaşamda da yerini korur. Yehezkel’in anlattığı gelecekte kohenler halka kutsal ile sıradanı, ibadet açısından temiz ile kirli olanı ayırt etmeyi öğretir. Anlaşmazlıklar Haşem’in hükümlerine göre çözülür, bayramları gözetilir ve Şabatları kutsal tutulur. Zekeriya’da, Yeruşalayim’e karşı gelen uluslardan sağ kalanlar her yıl Sukkot’u, yani Çardak Bayramı’nı kutlamak için şehre çıkar. Gelmeyenler için yağmurun kesilmesi ve ceza vardır. Böylece uluslar İsrael’in bayramlarından birine katılır. Malaki’de ise Haşem’in büyük günü öncesinde Moşe’ye Horev’de bütün İsrael için verilen Tora’nın, hükümleri ve kurallarıyla birlikte hatırlanması istenir. (Yehezkel 44:23–24; Zekeriya 14:16–19; Malaki 3:22–24)
İddiada geçen “yeni Tora” sözü, Yeşaya’dan sonraki bir Yahudi anlatısında, gelecekteki bir ziyafetle ilgili olarak kullanılır. Vayikra Rabba, Tora’nın Vayikra kitabıyla ilgili Yahudi açıklamalarını içerir. Eserin 13:3 bölümünde iki canlıdan söz edilir: Behemot adlı hayvan ve Livyatan adlı deniz canlısı.
Anlatıda Livyatan, Behemot’u yüzgeçleriyle öldürür. Hayvan kesimiyle ilgili olağan kurallar böyle bir kesime izin vermez. Bu yüzden hayvanın etinin nasıl yenebileceği sorulur. “Benden yeni Tora çıkacaktır” sözü, bu soruya cevap olarak verilir ve “Tora’da bir yenilik” diye açıklanır. Anlatı, belirli bir hayvanın etinin nasıl yenebileceği sorusunu ele alır. Bu özel durumun bütün Sinay hükümlerine uygulanması için ayrı bir dayanak gerekir.
Bu soruya verilen cevaplar farklıdır. Toldot Yaakov Yosef’e göre yalnızca yeni bir açıklama yapılacağını söylemek, hayvanın nasıl yenebileceği sorusunu çözmez. Eser, yaratılışın ilk günlerinden kalan bu hayvanın olağan kesim şartına bağlı olmadığını söyler. Etz Yosef ise ziyafetteki izni, o duruma özgü geçici bir uygulama olarak açıklar.
Rabbi Tsadok daha geniş bir izin olabileceğini söyler. Buna göre bugün yasak olan bazı şeylere gelecekte izin verilecek ve bu iznin de Tora’nın içinde bulunduğu anlaşılacaktır. Aynı metinde Tora’nın sonsuza kadar var olduğu ve değiştirilemeyeceği belirtilir.
Başka iki açıklama, insanın Tora’yı nasıl öğrendiği üzerinde durur. Keter Şem Tov’da Lavan ve Bilam gibi kişilerin anlatılarındaki derin anlamların gelecekte açığa çıkacağı söylenir. Akedat Yitshak’ta ise Yeremya’nın yüreğe yazılan Tora vaadi, öğrenilenin unutulmayacak biçimde insanın içine yerleşmesiyle ilişkilendirilir.
Rambam, Maşiah çağını David krallığının kurulması, Tapınak’ın inşası ve dağılmış İsrael’in toplanmasıyla anlatır. Sunular yeniden getirilir. Şemita, yedinci yılda toprağın dinlendirilmesini içerir. Yovel ise belirli dönemlerde toprağın sahibine dönmesine ilişkin hükümleri kapsar. Bu iki hüküm yeniden uygulanır. Ayrıca kalıcı bir değişiklik ile bir olay için verilen geçici talimatı birbirinden ayırır. Eliyahu’nun Karmel’de Tapınak dışında sunu getirmesi böyle bir olaya aittir. Genel hüküm sürer ve peygamber Tora’nın emirlerini kalıcı olarak kaldıramaz. (Hilhot Melahim 11:1, Hilhot Yesode HaTora 9:1, 3)
Bu yorumlarda ele alınan yenilik, kimi zaman belirli bir izin, kimi zaman da Tora’nın daha derin öğrenilmesidir. Bunların hiçbiri, Yeşaya’nın cümlesine Tora’nın kaldırılacağına dair bir hüküm eklemez. Tanah’ta Maşiah çağında Haşem’in hükümleri uygulanır, Şabat kutsal tutulur ve bayramlar kutlanır. Sinay Tora’sının İsa aracılığıyla bağlayıcılığını yitirdiği iddiası, Tanah’ın bu açık hükümlerine aykırıdır.
Gelecekte Tora’nın uluslara öğretilmesi, Sinay’ın hükümlerinin değiştirilmesi anlamına gelmez. Peygamberlerin aynı çağda uygulanacağını söylediği emirler, Maşiah’ın onları kaldırıp başka bir Tora getireceği iddiasını çürütür.
Tanah kaynakları: Yehezkel 37:24, 44:23–24; Yeşaya 11:1–5, 2:2–4, 51:4, 7; Mika 4:1–4; Yeremya 31:30–33, özellikle 32; Devarim 30:2, 6, 8 (özgün metin); Zekeriya 14:16–19; Malaki 3:22, 22–24. Yeremya atıfları Masoretik numaralandırmayladır. 31:30–33 bazı çevirilerde 31:31–34; Tora’nın yüreğe yazılması 31:32, bu çevirilerde 31:33 olarak yer alır (İbranice bölüm). Malaki 3:22–24, bazı çevirilerde 4:4–6 olarak numaralandırılır.
İddiada başvurulan rabbinik metinler ve açıklamalar: Vayikra Rabba 13:3; Toldot Yaakov Yosef, Şemini, “Be-midraş Şemini” ile başlayan açıklama; Etz Yosef, Vayikra Rabba 13:3, “Ela letsaref” açıklaması; Resisei Layla 56:23; Keter Şem Tov, “Ki Tora hadaşa me-iti tetse” ile başlayan öğreti; Akedat Yitshak, Vayeşev, “U-vemidraş hazit” ile başlayan açıklama; Rambam, Mişne Tora, Hilhot Melahim 11:1 ve Hilhot Yesode HaTora 9:1, 3.
İlgili yazılar: Kabalat.com, “Yasa artık geçersiz mi?”; “Yeni Antlaşma Nedir?”; “Tora Göklerde Değildir: Yahudiliğin Epistemik Üstünlüğü”.
49. İddia: Şemuel Bet 7 Maşiah’ın ölümden dirilmesini haber verir
Tanah’ın Şemuel Bet kitabında Haşem, David’e kendisinden sonra soyunun krallığı sürdüreceğine söz verir. Bir kimseyi ‘kaldırmak’ ya da ‘ortaya çıkarmak’, o kişiye bir görev vermeyi de anlatabilir. Bu sözün burada hangi anlamda kullanıldığını, vaadin kime verildiği ve o kişinin ne yapacağı belirler.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Tanah’ın Şemuel Bet kitabında Haşem, David’e kendisinden sonra soyunun krallığı sürdüreceğine söz verir. Bir kimseyi ‘kaldırmak’ ya da ‘ortaya çıkarmak’, o kişiye bir görev vermeyi de anlatabilir. Bu sözün burada hangi anlamda kullanıldığını, vaadin kime verildiği ve o kişinin ne yapacağı belirler.
Şemuel Bet 7:12’yi İsa’ya bağlayan Hristiyanlar, “soyunu kaldıracağım” sözünü onun ölümden dirileceğinin haberi olarak okurlar. Eski Grekçe çevirideki fiilin başka metinlerde ölümden dirilmek için de kullanılmasını buna dayanak gösterirler. Onlara göre vaat önce David’in oğlu Şelomo’da gerçekleşti. Ancak krallığın sonsuza dek süreceği sözünün, ölümden dirilen Maşiah, yani Mesih ile tamamlanacağını söylerler.
Tanah’ın Cevabı:
Haşem David’e şöyle der: “Günlerin dolup atalarınla yattığında, senden sonra kendi bedeninden çıkacak soyunu ortaya çıkaracağım ve onun krallığını sağlamlaştıracağım.” “Atalarınla yatmak”, burada ölmek anlamına gelir. Ölümü anılan kişi David’dir. Ondan sonra ortaya çıkarılan kişi ise onun soyundandır (Şemuel Bet 7:12–16). Ayet, bu kişinin önce ölüp sonra dirileceğini söylemez.
Devamında David’in soyundan gelecek kişinin Haşem’in adına bir ev yapacağı bildirilir. Divre HaYamim Alef 22:9–10 bu kişinin adını verir: Şelomo. Haşem onun için “O Bana oğul olacak, Ben de ona baba olacağım” der. Divre HaYamim Alef 28:5–6 da David’in oğulları arasından Şelomo’nun seçildiğini ve Tapınağı yapacağını söyler. Tapınağın yapımı ve açılışı Melahim Alef 6–8’de anlatılır; Şelomo kendisinin tahta çıkmasını ve evi yapmasını verilen sözün gerçekleşmesi olarak açıklar (8:17–20).
Şelomo kral olmak için ölümü beklemez. David henüz hayattayken onun emriyle meshedilir; yani üzerine yağ sürülerek kral olarak görevlendirilir. Ardından babasının tahtına oturur (Melahim Alef 1:32–40). David’in ardından soyunun krallığı sürdürmesi, Şelomo’nun ölümden dirilmesini gerektirmemiştir.
İbranice metindeki וַהֲקִימֹתִי אֶת־זַרְעֲךָ אַחֲרֶיךָ (vahakimoti et zaraha ahareha), “senden sonra soyunu ortaya çıkaracağım” der. Aynı kökten gelen fiil, Şemuel Alef 2:35’te sadık bir kohenin, Devarim 18:18’de ise bir peygamberin ortaya çıkarılması için kullanılır. İki yerde de bir göreve getirilecek kişi anlatılır.
Eski Grekçe çeviri Septuaginta, üç ayette de anistemi fiilini kullanır: Şemuel Bet 7:12’de “soyunu ortaya çıkaracağım”, Şemuel Alef 2:35’te “sadık bir kohen çıkaracağım”, Devarim 18:18’de “bir peygamber çıkaracağım” der. Bu fiil başka bağlamlarda ölümden diriltmeyi de anlatabilir. Aynı fiilin her kullanımı birinin öldüğü anlamına gelmez. Peygamber ve kohen örneklerinde bir kişinin göreve getirilmesi anlatılır. David’e verilen sözde de fiilin ne anlama geldiğini, kimin öldüğü ve kimin onun ardından göreve geldiği belirler. Grekçe Şemuel Bet 7; Şemuel Alef 2; Devarim 18
David’e verilen söz Şelomo’nun ömrüyle sınırlı değildir. David, Haşem’in ailesinin uzak geleceğinden söz ettiğini anlar (Şemuel Bet 7:19). On altıncı ayette güvence verilenler onun evi, krallığı ve tahtıdır; buradaki “ev”, David’in krallığı sürdürecek ailesi, yani hanedanıdır. Divre HaYamim Alef 17:11–14 de gelecek soyun David’in oğullarından olacağını söyler.
Gelecekteki kral vaadi Yeremya 23:5–8’de David için çıkarılacak doğru bir Dal ile anlatılır: Kral adaletle yönetecek, Yehuda kurtulacak, İsrael güven içinde yaşayacak ve sürgündekiler ülkelerine dönecektir. Yeşaya 11:1–5 de Yişay’ın kökünden çıkacak, Haşem’in ruhuyla adaletli hüküm verecek bir filizden söz eder. Vaadin gelecekteki David kralına uzanması, onun önce ölüp sonra dirileceğini göstermez.
Şemuel Bet 7:14’te Haşem’in oğula baba olacağı söylenirken, aynı oğlun suç işlediğinde terbiye edileceği de belirtilir. Divre HaYamim bu baba-oğul sözünü Şelomo’yla ilişkilendirir. Burada Tanrı’dan biyolojik doğum veya günahsız bir kişinin başkaları adına ölümü anlatılmaz.
Aynı vaadin Divre HaYamim’deki anlatımı, David’den sonra çıkacak kişinin “oğullarından biri” olduğunu açıklar. Ardından o oğlun evi inşa edeceği ve tahtının sağlamlaştırılacağı bildirilir. Tehilim 2’de oğulluk sözü de kralın Siyon’da görevlendirilmesiyle birlikte gelir. Hem Şelomo’nun adıyla açıklanan vaat hem mezmurdaki kralın Siyon’a yerleştirilmesi, oğulluk dilini David soyunun krallığına bağlar. (Divre HaYamim Alef 17:11–14).
Tehilim 16, Tanrı’ya sığınma duasıdır. Dua eden kişi korunmaktan, ölüler diyarına, yani ölülerin bulunduğu yere bırakılmamaktan ve kendisine yaşam yolunun gösterilmesinden söz eder. Bu sözlere İsa’nın dirilişi anlamını vermek, Şemuel Bet 7’deki fiilin kendi bağlamında diriliş bildirdiğini kanıtlamaz.
David’e verilen söz, onun ardından soyundan bir kralın ortaya çıkarılması ve hanedanının sürmesidir. Şelomo’nun tahta çıkışı bu sözün tarihsel karşılığıdır. İbranice ve Grekçe fiillerin başka anlamları bulunması, bu ayeti İsa’nın ölümden dirilişine dönüştürmez.
Tanah kaynakları: Şemuel Bet 7:12–16 ve 7:19; Divre HaYamim Alef 22:9–10, 28:5–6, 17:11–14; Melahim Alef 1:32–40 ve 6–8; Şemuel Alef 2:35; Devarim 18:18; Yeremya 23:5–8; Yeşaya 11:1–5; Tehilim 16.
73. İddia: Giysilerin paylaşılması gibi ayrıntılar İsa’nın kimliğini kanıtlar
Tehilim 22’de yardım isteyen kişi, giysilerinin elinden alındığını ve aralarında paylaşıldığını söyler. Hristiyanlığın kutsal metinlerinden Yuhanna’da da askerler İsa’nın giysilerini paylaşır. İki anlatıda ortak bir ayrıntının bulunması, birinin diğerindeki kişiyi önceden haber verip vermediği sorusunu ortaya çıkarır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Tehilim 22’de yardım isteyen kişi, giysilerinin elinden alındığını ve aralarında paylaşıldığını söyler. Hristiyanlığın kutsal metinlerinden Yuhanna’da da askerler İsa’nın giysilerini paylaşır. İki anlatıda ortak bir ayrıntının bulunması, birinin diğerindeki kişiyi önceden haber verip vermediği sorusunu ortaya çıkarır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Tehilim 22’de giysilerin paylaşılması ve elbise için kura çekilmesini Yuhanna 19:23–24’te İsa’nın başına gelenlerle karşılaştırırlar. David’in sıkıntılarının en büyük gerçekleşmesini İsa’da gördüklerini söylerler. İsa’nın, kendisini çarmıha geren askerlerin onun giysilerini nasıl paylaşacağına karar veremeyeceğini de vurgularlar. Giysi paylaşımının alay, susuzluk ve bedensel acıyla birleşince İsa’nın Maşiah, yani Mesih olduğunu kanıtladığını savunurlar.
Tanah’ın Cevabı:
Tehilim 22:19’da, “Giysilerimi aralarında paylaşıyorlar; elbisem için kura çekiyorlar” diye yakarılır. Çevresi düşmanlarla sarılmış, gücü tükenmiş bir insanın üzerindeki giysilere bile el konulmaktadır. Kendi eşyası üzerinde söz sahibi olamayacak kadar savunmasız bırakılmıştır. Bu aşağılanma sahnesinden İsa’nın kimliğine geçebilmek için, mezmurun o kişiyi anlattığını gösteren bir bağ gerekir. Giysi paylaşımı, bu bağ kurulmuş gibi kullanılamaz.
Yuhanna anlatısında ise giysiler askerlere dört pay olarak dağıtılır, dikişsiz iç giysi yırtılmadan kura ile birine bırakılır. Tehilim’deki cümle de bu olayda gerçekleşen bir kehanet olarak alıntılanır. Böylece şiirin iki yarısı, birkaç giysinin paylaşılması ile tek bir giysi için kura çekilmesi şeklinde ayrılır. Oysa Tehilim’de birden çok dış giysi, dört asker veya dikişsiz bir iç giysi sayılmaz. Türkçedeki “giysilerim” ve “elbisem” sözleri birbirine yakındır. Şiirin iki yarısının farklı türden giysileri anlattığını kabul etmek gerekmez. Paylaşma, giysilerin bölüştürülmesidir. Kura ise hangi giysinin kime düşeceğini belirler. Bu iki ifade, yağmalanan eşyanın dağıtılmasını birlikte anlatır. Yuhanna’daki ayrıntılı sahneyi kurabilmek için gereken bilgiler, mezmurun sözcüklerinden değil, Yuhanna’nın anlatısından alınır.
Giysilerin ganimet sayılması Tanah’ın başka bir bölümünde de karşımıza çıkar. Şoftim 5:28–30’da Sisera’nın annesi oğlunun dönüşünü beklerken gecikmeyi ganimet paylaşımıyla açıklamaya çalışır; beklentinin içinde renkli ve işlemeli giysiler de vardır. Bu sahne, gerçekleşmiş bir zaferi değil, bekleyenlerin kendilerini avutmasını anlatır. Yine de giysilerin ganimet olarak bölüşülmesinin ne anlama geldiği açıktır: Bir taraf diğerinin malına el koymaktadır. Giysi paylaşımından kişinin hangi yöntemle öldürüldüğü veya kim olduğu belirlenemez.
Midraş Tehilim de giysilerin paylaşılması sözünü Ester’le ilişkilendirir. Açıklamada saraydakiler, kralın Ester’i öldüreceğini düşünüp onun giysilerini ve değerli eşyalarını aralarında paylaşmayı konuşur. Midraş bu ayeti Ester’in karşı karşıya olduğu tehlikeyi anlatmak için kullanır. Aynı sözün farklı bir olaya uygulanabilmesi, giysi paylaşımının yalnız bir kişiye özgü bir kimlik işareti olmadığını gösterir.
Askerlerin davranışını İsa’nın düzenleyemeyeceği itirazı da bu ayrımı değiştirmez. Bir olayın kişinin iradesi dışında gerçekleşmesi, eski bir şiirin o kişiyi önceden tanımladığını göstermez. Düşmanlarının eline düşen başka bir kralın değerli giysileri de kendisine sorulmadan paylaşılabilir. Bunun o kralın seçimi olmaması, giysi paylaşımını anlatan her eski duayı onun kehaneti yapmaz. İsa ile şiir arasındaki bağlantıyı kuran Yuhanna’dır. Bu bağlantının çok daha önce Tanah tarafından kurulduğunu göstermek için mezmurun kendi sözlerinde bir dayanak bulunması gerekir.
David’in ilk örnek, İsa’nın ise bu örneğin en büyük gerçekleşmesi olduğu savında da aynı bağın kurulması gerekir. David’in yaşadığı sıkıntılara benzeyen bir durum yaşamakla David’e vaat edilen krallığın sahibi olmak farklı şeylerdir. Mezmurda giysileri paylaşılan kişi Haşem’den yardım ister, kılıçtan ve aslanın ağzından kurtarılması için yakarır; ardından Haşem’in adını kardeşlerine anlatacağını ve toplulukta O’nu öveceğini söyler. 22:25’te, mazlumun sesinin işitildiği açıkça vurgulanır. Şiir böylece tehlikeden dua ve şükrana ilerler. Bu akışı ölüm ve diriliş diye okumak, ölümün gerçekleştiğini gösteren ayrı bir dayanak gerektirir. Giysilerin elinden alınması bu dayanağı sağlamaz.
Alay, susuzluk, kemiklerin belirginleşmesi ve el-ayak ifadesi aynı tabloya eklendiğinde de her ayrıntının gerçekten ne söylediği korunmalıdır. Masoretik metnin 22:17. ayetinde “aslan gibi” yazılıdır; çarmıha çivileme fiili bulunmaz. Duanın işitilmesi de kendi başına öldükten sonra diriliş demek değildir. Gerçek giysi paylaşımı ayrıntısıyla bu ek yorumların yan yana konulması, hepsini eşit ölçüde doğrulanmış bilgiye dönüştürmez. Aynı şiirin sözlerini önce İsa’nın hayatına göre açıklayıp sonra bu açıklamaları birbirini doğrulayan kanıtlar olarak toplamak, başta kabul edilen sonucu yeniden söylemektir.
Tanah, David’in krallığının geleceğini çok daha belirli sözlerle anlatır. Şemuel Bet 7:12–16’daki vaat David’in soyuna ve hanedanına bağlanır. Yeşaya 11:1–12’de David’in babası Yişay’ın kökünden çıkacak yönetici adaletle hükmeder; İsrael’in dağılmışları toplanır ve yeryüzü Haşem bilgisiyle dolar. Yehezkel 37:21–28’de de halk kendi ülkesinde birleştirilir, David diye anılan kralın yönetiminde Haşem’in hükümlerine uyulur ve kutsal yer onların arasında kalıcı olarak bulunur. Bu vaatleri gelecekte tamamlanacak işler saymak, giysi paylaşımını onların gerçekleşmiş kanıtı yapmaz. Bir insanın kıyafetlerine el konulması; onun İsrael’i topladığını, vaat edilen yönetimi kurduğunu veya Tapınak vaadini gerçekleştirdiğini göstermez. Tehilim 22:19’u İsa’nın Maşiah kimliğinin kanıtı diye sunan iddia, bir acı sahnesini Tanah’ın verdiği ölçülerin yerine koyduğu için yanlıştır.
Tanah kaynakları: Tehilim 22:12–25, özellikle 22:19, 22:23 ve 22:25; Şoftim 5:28–30; Şemuel Bet 7:12–16; Yeşaya 11:1–12; Yehezkel 37:21–28. Ayet numaraları Masoretik metne göredir; giysilerin paylaşıldığı ayet birçok Hristiyan baskısında 22:18’dir.
74. İddia: “Yapıcıların reddettiği taş” İsa’dır
Tehilim 118’de bir taşın yapıya yerleştirilmesiyle ilgili bir benzetme vardır. Ustaların işe yaramaz diye ayırdığı taş, sonunda yapının en önemli yerlerinden birine konur. Bu görüntü, küçümsenen birinin Haşem’in yardımıyla yükselmesini anlatır. Taşın kimi veya neyi gösterdiği ise sözün geçtiği yere göre anlaşılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Tehilim 118’de bir taşın yapıya yerleştirilmesiyle ilgili bir benzetme vardır. Ustaların işe yaramaz diye ayırdığı taş, sonunda yapının en önemli yerlerinden birine konur. Bu görüntü, küçümsenen birinin Haşem’in yardımıyla yükselmesini anlatır. Taşın kimi veya neyi gösterdiği ise sözün geçtiği yere göre anlaşılır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Tehilim 118:22’de ustaların reddettiği ve köşenin başı olan taşı Maşiah, yani Mesih olarak okurlar. Onlara göre İsrael’in önderleri İsa’yı reddetti, Tanrı ise onu diriltip yüceltti. Bereşit 49, Daniel 2, Zekeriya 3 ve Yeşaya’daki taş benzetmelerini de aynı Maşiah’a bağlarlar. Bu ayetler birlikte okunduğunda reddedilen taşın İsa olduğunun anlaşıldığını savunurlar.
Tanah’ın Cevabı:
Tehilim 118’de insanların değersiz saydığı şey, Haşem’in sağladığı kurtuluşla onurlu bir yere yükselir: “Yapıcıların reddettiği taş köşenin başı oldu” (118:22). Yapıcılar taşı işe yaramaz görmüş, fakat o taş yapıda başlıca yeri almıştır. Benzetmenin gücü, insanın verdiği hükmün Haşem’in hükmü karşısında boşa çıkmasındadır. Hemen öncesinde kurtuluş için şükredilir; ardından “Bu Haşem’den oldu” denir ve sevince çağrılır. İsa’nın adı bu benzetmeye sonradan yerleştirilir. Matta 21:42 ve Elçilerin İşleri 4:11’de yapılan uygulama, Hristiyan iddiasının kendisidir; Tanah’ın bu kimliği önceden belirlediğinin ayrı bir kanıtı olarak kullanılamaz.
Talmud’un Pesahim 119a bölümü, bu ilahinin sözlerini David ve ailesiyle ilişkilendirir: Şükür sözünü David’in, reddedilen taş sözünü babası Yişay’ın, sonraki övgüyü kardeşlerinin söylediği anlatılır. Bu açıklamada taşın yükselişi David’in seçilmesiyle birlikte düşünülür.
Tehilim 118’de kullanılan רֹאשׁ פִּנָּה, yapının köşesinde baş yeri alan taşı anlatır. Aynı kelimeler Yeşaya 28:16’daki “sağlam temel” ifadesini içermez. Mezmurun imgesi, değersiz görülen birinin Haşem’in yardımıyla en önemli yere gelmesidir. Şemuel, Yişay’ın büyük oğullarını birer birer gördüğünde aradığı kralı aralarında bulmadı. Ailenin başlangıçta çağırmadığı, sürünün başındaki David getirildiğinde Haşem onun meshedilmesini buyurdu. Targum’un taş benzetmesini David’le ilişkilendirmesi, bu seçilişin sırasını izler. (Şemuel Alef 16:6–13).
Şiirdeki kurtuluşun nasıl gerçekleştiği de açıktır. Konuşan, “Ölmeyeceğim; yaşayacağım ve Haşem’in yaptıklarını anlatacağım” der. Sonraki ayet bunu daha da belirginleştirir: “Haşem beni ağır biçimde terbiye etti, fakat ölüme teslim etmedi” (118:17–18). Ardından doğruluk kapılarından girip şükretmek ister. Burada ölümün eline bırakılmamış bir hayat için sevinilir. Bu sözleri önce öldürülme, sonra dirilme şeklinde açıklamak, “ölüme teslim etmedi” ifadesini “ölüme teslim etti ve sonra geri getirdi” haline çevirir. İsa’nın dirilişine ilişkin inanç, bu değişikliği mezmurun kendi anlamı yapmaz.
Şükrana çağrılanlar İsrael, Aharon evi ve Haşem’den korkanlardır. Kuşatma anlatısında ise “Bütün uluslar beni kuşattı” sözü ve düşman çemberinin yarılması yer alır (118:1–4, 10–12). Kurtuluş İsrael’in ibadet hayatının içindedir; şiir Haşem’in evi, bayram sevinci ve sunakla devam eder (118:26–27). Bu bağlamdan bütün Yahudi halkını taşı reddeden yapıcılarla özdeşleştiren bir hüküm üretilemez. Sav daha dar tutulup yapıcıların yalnız İsa’ya karşı çıkan önderler olduğu söylendiğinde de onların kimliğini mezmurdan göstermek gerekir. Metin kuşatan ulusları adlandırır, fakat yapıcıları belirli bir dönemin Yahudi önderleri diye tanıtmaz. Birinin önderler tarafından reddedilmiş olması, onun Haşem tarafından seçildiğini kanıtlamaz; yanlış kişilerin de reddedilmesi mümkündür.
Bu eksik kimlik bilgisi, başka kitaplardaki her taş sözcüğünü aynı kişinin adı sayarak tamamlanamaz. Taş, içinde bulunduğu anlatıya göre sağlam bir dayanağı, yapının önemli bir parçasını veya yolda karşılaşılan engeli anlatabilir. Yeşaya 8:13–14’te kutsal sayılması istenen Haşem’dir; İsrael’in iki evi, yani İsrael ve Yehuda için çarpma taşı ve tökezleme kayası olacak olan da aynı öznedir. Yeşaya 28:16–17’de ise Haşem Siyon’a güvenilir bir temel taşı koyar ve adaletle doğruluğu ölçü yapar. Birinde Haşem taşa benzetilir, diğerinde taşı koyan O’dur.
Bereşit 49:22–26’da Yosef’e verilen bereket anlatılır. “İsrael’in taşı” sözü de ona güç veren Yaakov’un Kudretlisi’nin ve babasının Tanrısı’nın anıldığı bu bölümde geçer. Bu kullanımların her birine dışarıdan İsa adı konulduğunda, ortak sözcükten yararlanılmış olur; ortak bir kişi kanıtlanmış olmaz. Haşem’e ait bir benzetmenin İsa’ya temsil yoluyla uygulandığı veya İsa’nın Tanrısal kimliğini gösterdiği savı da önce bu bağı kanıtlamak zorundadır. Bağı baştan kabul edip ayeti onun doğrulaması saymak, aynı iddiayı iki kez kullanmaktır.
Taşın krallıkla ilişkilendirildiği yerlerde de benzetmenin açıklaması göz ardı edilemez. Daniel 2:34–45’te insan eli değmeden kopan taş heykeli parçalar; Daniel bunun, göklerin Tanrısı’nın kuracağı ve yok olmayacak krallıkla ilişkisini açıklar. Midraş Tanhuma, Daniel’deki taşı Kral Maşiah’a da uygular. Bu yorumda kral krallığı temsil eder; yine de bütün taş ayetleri aynı kişinin hayatını anlatmaz. Bu görümde verilen bilgi, önceki krallıkları sona erdirecek ve yıkılmayacak bir krallıktır.
Zekeriya 3:8–9’da da getirilecek kul, “Filiz” diye anılır; ardından kohen, yani kutsal hizmette görevli Yehoşua’nın önüne konulmuş taş tanıtılır. İki imge yan yana bulunduğu için taşın doğrudan o kulun başka adı olduğu söylenemez. Devam eden görümde Zerubavel’in elleriyle Tapınağın temelinin atılması ve yine onun elleriyle tamamlanması anlatılır (4:6–10). Buradaki yapı ve yeniden kuruluş bağını silip yalnız taş sözcüğünü almak, taşın anlatıdaki görevini kaybettirir.
Bir kişinin önce küçümsenip sonra yükselmesi, gelecekteki kralın kimliğini tek başına belirlemez. Tanah’ın bu kral için verdiği görevler somuttur. Yeşaya 11:1–12’de Yişay’ın, yani David’in babasının kökünden çıkacak yönetici adaletle hükmeder; İsrael’in dağılmışları toplanır ve yeryüzü Haşem bilgisiyle dolar. Yeremya 23:5–8’de David için yetiştirilecek doğru kralın günlerinde Yehuda kurtulur, İsrael güven içinde yaşar ve halk ülkesine getirilir. Reddedilmiş olmak bu işleri gerçekleştirmek değildir. Bunların ileride yapılacağını söylemek de reddedilme olayını gerçekleşmiş krallık kanıtı yapmaz. Tehilim 118’in taşını İsa diye tanımlayan sav, Tanah’ın açıkça verdiği görevleri bir benzetmeyle değiştirdiği için yanlıştır.
Tanah kaynakları: Tehilim 118:1–24 ve 118:25–29; Bereşit 49:22–26; Daniel 2:34–45; Zekeriya 3:8–9 ve 4:6–10; Yeşaya 8:13–14, 28:16–17 ve 11:1–12; Yeremya 23:5–8.
75. İddia: Zekeriya 12:10 Yahudilerin öldürdüğü Maşiah’ı anlatır
Zekeriya, Yeruşalayim’in kuşatılmasını ve ardından ülkede tutulan büyük yası anlatır. Bu anlatıda birinin delinmesinden söz edilir. “Bana bakacaklar” ve “onun için yas tutacaklar” ifadelerinin kimleri gösterdiği, ayetin nasıl okunduğunu değiştirir.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Zekeriya, Yeruşalayim’in kuşatılmasını ve ardından ülkede tutulan büyük yası anlatır. Bu anlatıda birinin delinmesinden söz edilir. “Bana bakacaklar” ve “onun için yas tutacaklar” ifadelerinin kimleri gösterdiği, ayetin nasıl okunduğunu değiştirir.
Bu yorumu benimseyen Hristiyanlar, Zekeriya 12:10’da delinen kişinin İsa olduğunu söylerler. Onlara göre İsa ilk gelişinde öldürüldü. İkinci gelişinde ise İsrael onu tanıyacak ve onun için yas tutacak. Haşem’in “Bana bakacaklar” demesini ve ayetin ardından “onun için yas tutacaklar” diye devam etmesini, İsa’nın Tanrısal kimliğinin kanıtı sayarlar.
Tanah’ın Cevabı:
Zekeriya’da Yeruşalayim’i kuşatan uluslara karşı şehrin kurtuluşu vaat edilir. David eviyle Yeruşalayim halkına lütuf ve yakarış ruhu verilecek, ülkeyi derin bir yas kaplayacak, ardından günah ve kirlilikten arınmak için bir kaynak açılacaktır. 12:2–14 ile 13:1–2 boyunca birbirine bağlanan olaylar bunlardır. Hristiyan iddiası, bu anlatıdaki delinen kişiyi İsa olarak tanımlar; yasın nedenini de onun Tanrı olduğunun sonunda anlaşılmasına bağlar. Bu kişinin İsa olduğu ve yasın onun Tanrı olarak tanınmasından doğduğu, ayrı ayrı kanıtlanması gereken iki iddiadır. Delinerek öldürülmüş olmak, bir kişiyi Tanrı ya da Maşiah yapmaz.
12:10’daki cümle “Bana bakacaklar” diye başlar; “deldikleri” sözünün ardından “onun için yas tutacaklar” gelir. Ayette gerçekten delme fiili vardır; bir şeyin bedene saplanmasıyla oluşan yaralanmayı anlatır. Tartışma, bu fiilin varlığı değil, “Bana” ile “onun için” sözlerinin nasıl bağlandığı üzerindedir. “Deldikleri kişi nedeniyle Bana bakacaklar” çevirisiyle “Bana, deldikleri kişiye bakacaklar” çevirisi farklı bağlantılar kurar. İlkinde insanlar bir başkasının yaralanması nedeniyle Haşem’e yönelir. İkincisinde Haşem ile delinen kişi aynı kişiymiş gibi okunur.
İkinci çeviriyi kullanan bir Hristiyan, “Bana” sözünden “onun için” sözüne geçişi Tanrı ile İsa arasındaki ilişki olarak yorumlar. Fakat zamir değişimi bu kişilerin kim olduğunu kanıtlamaz. Üçleme öğretisini önceden kabul edip cümledeki geçişe yerleştirmek, sonra aynı cümleyi bu öğretinin delili saymak, kanıtlanacak sonucu baştan doğru kabul etmektir.
Üstelik Haşem’e karşı yapılmış sayılan bir davranışın, O’nun insan bedeni taşımasını gerektirmediği Tanah’ta açıkça gösterilir. Halk Şemuel’in yönetimi yerine kral istediğinde Haşem ona, “Seni reddetmediler; üzerlerinde kral olmamı reddederek Beni reddettiler” der (Şemuel Alef 8:7). Şemuel’e yönelen davranış Haşem’e yönelmiş sayılmıştır; bundan Şemuel’in Tanrı olduğu sonucu doğmaz. Zekeriya’daki sözleri de Tanrı’nın bedenen yaralanmasının zorunlu delili gibi kullanmak bu ayrımı yok sayar. Delinen kişinin Haşem’i temsil etmesiyle Haşem’in kendisi olması aynı şey değildir.
Bu ayeti öldürülen bir Maşiah’la ilişkilendiren Yahudi kaynakları da vardır. Talmud’un Sukka 52a bölümünde yasın nedeni üzerine iki görüş aktarılır. Bir görüşe göre yas, öldürülen Maşiah ben Yosef içindir; diğer görüş, öldürülen kötü eğilimle ilgilidir. Aynı tartışmanın devamında David soyundan Maşiah ile öldürülen Yosef soyundan Maşiah ayrı kişiler olarak anılır. Bu gelenek İsa’nın adını vermez ve Zekeriya’nın İsa’nın ikinci gelişini anlattığını söylemez.
Raşi önce halkın, ulusların sürgünde öldürdüğü İsraelliler için Haşem’e yönelip yakındığını açıklar; ardından Sukka’daki Maşiah ben Yosef yorumunu aktarır. İbn Ezra da Maşiah ben Yosef’in öldürülmesinden söz eder. Onun açıklamasında Tanrı, Yeruşalayim’e saldıran uluslara karşı harekete geçer; öldürülen Maşiah için halkı yas tutar. Bu kaynaklardaki öldürülmüş Maşiah yorumu, “Yahudiler İsa’yı öldürdü ve ikinci gelişinde onu tanıyacak” iddiasıyla aynı anlatı değildir.
Yasın büyüklüğü ise herkesin anlayabileceği bir acıyla anlatılır: biricik oğlunu veya ilk doğanını kaybeden kişinin kederi. Buradaki benzetme, yas tutulan kişiye Tanrısal bir soy ya da öz vermez. Megiddo ovasındaki yas anılır. David, Natan, Levi ve Şimi aileleri ile öteki aileler tek tek sayılır, kadınların da ayrı yas tuttuğu belirtilir. Böylece acının ülkenin her kesimine yayıldığı gösterilir. Ayetteki “deldikleri” sözü de yok sayılamaz; fakat bu söz bütün Yahudileri, her çağdaki her bireyi kapsayan bir suçlamaya dönüştürülemez. Bir kişinin yasına katılan herkesin onun katili olduğu düşüncesi zaten yanlıştır. David’in Şaul ile Yonatan için yaktığı ağıt bunun açık örneğidir (Şemuel Bet 1:17–27).
“Öldürülmesi ilk gelişte, tanınması ikinci gelişte gerçekleşecek” cevabı da eksik kimlik bağını kurmaz. “Deldikleri” sözü, yaralamanın yas tutmaktan önce olduğunu gösterir; araya hangi olayların girdiğini veya kaç yıl geçtiğini söylemez. Hristiyan yorumunda bu araya İsa’nın çarmıha gerilmesi, dirilmesi, göğe yükselmesi ve yeniden gelişi yerleştirilir. Bu sıralamanın delili Zekeriya’nın sözleri değil, ayete taşınan Hristiyan anlatısıdır. Bir peygamberliğin uzun bir zamanı kapsayabilmesi, seçilen herhangi bir geçmiş olayın onun ilk aşaması olduğu anlamına gelmez. Böyle bir bağlantı için, benzer bir yaralanmadan başka, sözü edilen kişiyi ve olayları birbirine bağlayan delil gerekir.
Bazen bu eksik bağlantı, sonraki bölümdeki yaralarla tamamlanmaya çalışılır: Zekeriya 13:6’da bir kişiye iki kolu arasındaki yaraların ne olduğu sorulur. Fakat 13:3–6’nın konusu, yalancı peygamberlerin ortadan kaldırılması ve peygamberlik iddiasının gizlenmesidir. Kişinin “Ben peygamber değilim” demesinin hemen ardından yaraları sorulur; cevapta bunların sevdiklerinin evinde alındığı söylenir. Çarmıh çivileriyle yeniden gelen Maşiah anlatısı burada da metne eklenmektedir. Bir önceki bölümde yas tutulan kişiyle bu konuşmadaki kişinin aynı olduğunu söyleyen bir bağ yoktur. Nitekim 13:3’te delme fiili doğrudan yalancı peygamber hakkında kullanılır. Yaralanma sözcükleri, tek başına bir kişinin kim olduğunu veya yaranın nasıl meydana geldiğini göstermez.
Arınma vaadinin yönü de açıktır: David eviyle Yeruşalayim halkı için kaynak açılacak; ülkeden putların adları, yalancı peygamberler ve kirlilik ruhu kaldırılacaktır. Haşem’e dönüş ve halkın temizlenmesi, şehrin kurtuluşuyla birlikte vaat edilir. Bunu “İsa’nın Tanrı olduğu kabul edilince onun kanıyla arınma” biçiminde anlatmak, peygamberin verdiği vaade başka bir inancın şartını ekler. Tanah, David soyuyla ilgili krallık sözünü Şemuel Bet 7:12–16’da verir; gelecekteki hükümdarın adaletini ve İsrael’in toplanmasını Yeşaya 11:1–12’de, birleşmiş halkın tek kral altında yaşamasını ve Haşem’in kutsal yerinin onların arasında bulunmasını Yehezkel 37:21–28’de somutlaştırır. Bir kişinin ölümüne benzerlik bulmak, bu vaatlerdeki kralın o kişi olduğunu kanıtlamaz. Zekeriya 12:10’u İsa’nın Tanrılığının, çarmıhının ve ikinci gelişinin kanıtı olarak sunmak yanlıştır: bu üç sonuç, delinen kişinin kimliği daha belirlenmeden ayete yerleştirilmektedir.
Tanah kaynakları: Zekeriya 12:2–14, özellikle 12:10–14; 13:1–2 ve 13:3–6; Şemuel Alef 8:7–8; Şemuel Bet 1:17–27; 7:12–16; Yeşaya 11:1–12; Yehezkel 37:21–28.
77. İddia: Mika 5 Maşiah’ın Beytlehem’de dünyaya geleceğini bildirir
Mika, Beytlehem Efrata’dan İsrael’i yönetecek bir hükümdarın çıkacağını söyler. Beytlehem, David’in ailesinin geldiği yerdir. Bir hükümdarın ailesinin nereden geldiğiyle kendisinin nerede doğduğu farklı bilgilerdir. Mika’nın hangi bilgiyi verdiği, ayetin sözlerinden ve hükümdarın yapacağı işlerden anlaşılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Mika, Beytlehem Efrata’dan İsrael’i yönetecek bir hükümdarın çıkacağını söyler. Beytlehem, David’in ailesinin geldiği yerdir. Bir hükümdarın ailesinin nereden geldiğiyle kendisinin nerede doğduğu farklı bilgilerdir. Mika’nın hangi bilgiyi verdiği, ayetin sözlerinden ve hükümdarın yapacağı işlerden anlaşılır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Mika 5:1’i Maşiah’ın, yani Mesih’in Beytlehem’de doğacağına dair bir kehanet olarak okurlar. Bazıları, hükümdarın kökeninin eski günlere uzanmasını onun başlangıcı olmadan var olduğuna da kanıt sayar. Onlara göre İsa’nın Beytlehem’de doğması kehaneti yerine getirdi ve Matta 2:6’nın Mika’dan aktardığı söz, onun beklenen hükümdar olduğunu doğruladı. Krallığın henüz görülmeyen sonuçlarını ise İsa’nın ikinci gelişine bırakırlar.
Tanah’ın Cevabı:
Mika 5:1’de, birçok Hristiyan baskısında 5:2 olarak numaralanan ayette, küçük Beytlehem Efrata’dan İsrael’i yönetecek bir hükümdarın çıkacağı vaat edilir. Onun kökenleri eski günlere uzanır. Sonraki ayetlerde de bir çobanın sürüsünü gözetmesi gibi halkını Haşem’in gücüyle koruyup yöneteceği, büyüklüğünün dünyanın uçlarına erişeceği ve düşman tehdidine karşı kurtuluş sağlayacağı söylenir. Beytlehem adı bu bütünün içindedir: peygamber, kökü geçmişte bulunan bir krallığın yeniden yükselişini anlatmaktadır. Bir yer adını ayırıp orada doğduğu söylenen kişiyi Maşiah ilan etmek, vaadin hem soyunu hem de gerçekleşecek yönetimini atlamaktır.
Beytlehem’in bu krallıkla bağı Tanah’ta açıkça kurulmuştur. Haşem, Şemuel’i Beytlehemli Yişay’a gönderir; onun oğullarından birini kral olarak seçmiştir (Şemuel Alef 16:1). David, Yehuda’nın Beytlehem kentinden Efratlı Yişay’ın oğlu olarak tanıtılır; daha sonra kendi babasını yine Beytlehemli Yişay diye belirtir (Şemuel Alef 17:12,58). Efrata ile Beytlehem’in aynı yer olduğu Bereşit 48:7’de de yer alır. Dolayısıyla Mika’nın “Beytlehem, Efrata, Yehuda” sözleri, gelecekteki kralı David’in ailesinin çıktığı yere bağlar. “Yehuda’nın binlikleri” ifadesi de kentin, aile ve topluluklardan oluşan Yehuda içindeki küçük yerini gösterir. Buradaki “binlik”, ailelerden oluşan bir topluluğun adıdır. Bu yüzden Beytlehem’in gerçek bir kent olmasıyla bu anlam arasında çelişki yoktur.
Raşi, Beytlehem’i David’in çıktığı yer olarak açıklar ve gelecek yöneticiyi Maşiah ben David’le, yani David soyundan gelecek Maşiah’la ilişkilendirir. Radak da onun Beytlehemli David’in soyundan geleceğini söyler. Bu açıklamalar, Beytlehem bağlantısını gelecekteki kralın David ailesine dayanan köküyle kurar.
Bir ailenin geldiği yer ile o aileden doğacak her kişinin doğum yeri aynı bilgi değildir. Bir soyun Beytlehem’den çıkmış olması, yüzyıllar sonraki annelerin çocuklarını mutlaka orada doğuracağını söylemez. Mika’nın hükümdar için kullandığı söz “Senden Benim için çıkacak”tır. Bir sonraki ayette “doğuracak olan doğuruncaya kadar” denirken doğum açıkça anılır; ancak burada da kadının doğum yapacağı kent belirtilmez. Önceki bölümde Siyon’un sıkıntısı zaten doğum sancısıyla anlatılmıştır (Mika 4:9–10). Bu nedenle 5:2’deki doğum sözünü doğrudan Meryem’in Beytlehem’deki doğumuna çevirmek de ayrıca kanıt gerektirir.
“Benim için” sözü ise hükümdarın Haşem adına yerine getireceği görevi belirtir; babasız doğum anlamı taşımaz. Beytlehem bağlantısını fiziksel doğumun zorunlu adresi haline getirmek ve buradan İsa’nın kimliğine geçmek, ayetin vermediği iki sonucu peş peşe eklemektir.
Aynı yanlış sıçrama, “kökenleri eskiden, eski günlerdendir” sözünde de yapılır. Buradaki İbranice olam sözcüğü çok eski bir zamanı da anlatabilir. Hangi anlamı taşıdığını, yanındaki sözler ve anlatılan olay belirler. Mika’nın kendisi, İsrael’in Başan ve Gilad’da “eski günlerdeki gibi” otlamasını ister (7:14). Aynı eski günler ifadesi, Amos 9:11’de David’in yıkılmış çardağının yeniden kurulması, Malaki 3:4’te Yehuda ve Yeruşalayim’in sunularının yeniden kabul edilmesi için kullanılır. Başan ve Gilad’daki yaşamın da David’in krallığının da o sunuların da tarih içinde bir başlangıcı vardır. Malaki’de eski günler sözü, hemen yanındaki “geçmiş yıllar” sözüyle açıklanır. Geçmişe işaret eden iki ifadenin birlikte kullanılması da onları kendiliğinden başlangıçsızlığa dönüştürmez.
Bu kullanım, Tora’daki “Eski günleri hatırla; kuşaklar boyunca geçen yılları düşün” çağrısıyla da aynıdır (Devarim 32:7). Yeşaya 63:9,11’de halkın geçmişte kurtarılıp taşınması ve Moşe’nin günleri aynı zaman diliyle anılır. Yeremya 6:16’da ise günlerden değil, eski yollardan söz edilir; yine aynı kelime geçmişten gelen bir şeyi niteler. Böylece Mika’daki eski kökenler sözünün nasıl anlaşılacağı, uzak bir sözlük ihtimaliyle değil, Tanah’ın kendi cümleleriyle açıklığa kavuşur. Kelimenin başka bağlamlarda ebediyeti ifade etmesi, David’in ailesine uzanan bu tarihsel kökü ezeli bir Tanrı’ya dönüştürmez. “Kökenleri” sözcüğünün çoğul oluşu da İsa’nın yaratılıştan önce var olduğu veya eski çağlarda insanlara göründüğü bilgisini vermez; bu olayların her biri ayrıca metne eklenmektedir.
Hükümdarın Haşem’le ilişkisi de aynı açıklıkla kurulmuştur: “Haşem’in gücüyle, Tanrısı Haşem’in adının yüceliğiyle” halkını güdecektir (Mika 5:3). Gücünü veren Tanrı ile bu güçle yöneten hükümdar birbirinden ayrılır. Hristiyanların İsa’nın hem insan hem Tanrı olduğunu söylemesi, Mika’nın bu kişiye Tanrısal bir öz verdiğinin delili olamaz; böyle bir açıklama yine kanıtlanmak istenen inancı baştan kabul eder. Mika’nın sunduğu kişi, eski kökleri olan ve Tanrısı Haşem’e bağlı olarak hükmeden kraldır.
Matta 2:6’nın sözleri de Mika’nın cümlesinden farklıdır. Mika Beytlehem’i Yehuda’nın binlikleri arasında küçük diye niteler. Matta’da bu, Yehuda’nın yöneticileri arasında “hiç de en küçük değilsin” biçimini alır. İki değişiklik vardır. Mika’nın sözünü ettiği toplulukların yerini yöneticiler alır. Mika’nın küçük dediği yere de Matta “en küçük değilsin” diye seslenir. Mika’nın kökenlerle ilgili son cümlesi aktarılmaz; onun yerine halkı güdecek yönetici sözü gelir. “Halkım İsrael’i güdeceksin” ifadesi David’e yönelik olarak Şemuel Bet 5:2 ve Divre Hayamim Alef 11:2’de bulunur; Mika 5:3’te de hükümdarın gütmesinden söz edilir. Bu bağlantılar, Matta’nın farklı ayetlerden bir araya getirdiği ifadeyi Mika 5:1’in kendi cümlesi yapmaz. Eski Yunanca çevirinin standart metni de Beytlehem’in küçüklüğünü korur; Matta’daki biçim, İbranice ayetin doğrudan karşılığı değildir.
Hristiyan savunmasında, Beytlehem’in küçük olduğu fakat İsa’nın doğumuyla büyük önem kazandığı, Matta’nın da bu sonucu anlattığı söylenir. Bu açıklama farkın nedenini yorumlar; İsa’nın o hükümdar olduğunu kanıtlamaz. Küçük kentten büyük bir kral çıkması Mika’da zaten vaat edilmiştir. Matta’nın bunu İsa’nın doğumuna uygulaması ise kanıtlanması gereken bağlantının kendisidir. Anlatıda bu sözün din önderlerine söyletilmesi de onu Mika’nın metninden bağımsız bir doğrulamaya dönüştürmez. Bir yorumun içindeki konuşmayı, o yorumun doğruluğunu kanıtlayan ayrı bir kaynak gibi kullanmak aynı varsayımı ikinci kez tekrarlamaktır.
Vaadin gerçekleşip gerçekleşmediğini belirleyen ise hükümdarın yapacağı işlerdir. Mika 5:3–5’te halkını koruyan, güvenli yaşamı sağlayan ve ülkeye giren düşmanın tehdidini kıran bir yönetim vardır. Aşur’un ülkeye, saraylara ve sınırlara saldırması bu kurtuluşun somut çerçevesidir. Bunu yalnız kişinin içinde günaha karşı kazanılan zafer veya kilisenin yayılması olarak anlatmak, ülkesi kurtarılacak halkı ve vaadin sonucunu değiştirir. Yeremya 23:5–6 David’den çıkan kralın adaletini, Yehuda’nın kurtuluşunu ve İsrael’in güvenliğini; Yeşaya 11:1–12 adil yönetimi, Haşem bilgisinin yayılmasını ve sürgünlerin toplanmasını; Yehezkel 37:21–28 halkın ülkesinde birleşmesini, tek kralı ve aralarında bulunacak kutsal yeri birlikte vaat eder. Bunlar yalnız bir doğum yeriyle karşılanabilecek görevler değildir.
İsa bu yönetimi kurmamış, İsrael’in sürgünlerini toplamamış ve halkı vaat edilen güvenliğe kavuşturmamıştır. Bunların ikinci gelişte tamamlanacağını söylemek, henüz gerçekleşmemiş görevleri gerçekleşmiş delile çeviremez. Peygamberliğin farklı zamanlara uzanabileceği düşüncesi de aradaki boşluğa istenen hayat öyküsünü yerleştirme yetkisi vermez. Mika’da kralın önce görevini tamamlamadan ölmesi, dirilmesi, göğe çıkması ve yeniden dönmesiyle kurulmuş bir sıra yoktur. Yalnız Beytlehem bağlantısını seçip vaat edilen hükümdarlığı başka bir gelişe erteleyerek İsa’nın Maşiah olduğu sonucuna varmak yanlıştır.
Tanah kaynakları: Mika 4:8–14; 5:1–5; 7:14; Bereşit 48:7; Devarim 32:7; Şemuel Alef 16:1; 17:12,58; Şemuel Bet 5:2; Divre Hayamim Alef 11:2; Amos 9:11; Malaki 3:4; Yeşaya 63:9–11; 11:1–12; Yeremya 6:16; 23:5–6; Yehezkel 37:21–28. İlgili yazı: Mika 5:1 ve Beytlehem.
78. İddia: Mika 5 Maşiah’ın ilk gelişte dövülüp ikinci gelişte barış getireceğini anlatır
Mika, kuşatma sırasında İsrael’in yargıcının yanağından vurulacağını söyler. Sonraki ayette Beytlehem’den bir hükümdarın çıkacağını bildirir. Hükümdar halkını koruyacak ve barış getirecektir. Tartışma, ilk sahnede vurulan kişiyle daha sonra vaat edilen hükümdarın aynı kişi olup olmadığı üzerinedir.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Mika, kuşatma sırasında İsrael’in yargıcının yanağından vurulacağını söyler. Sonraki ayette Beytlehem’den bir hükümdarın çıkacağını bildirir. Hükümdar halkını koruyacak ve barış getirecektir. Tartışma, ilk sahnede vurulan kişiyle daha sonra vaat edilen hükümdarın aynı kişi olup olmadığı üzerinedir.
Bu yorumu benimseyen Hristiyanlar, yanağından vurulan yöneticinin Beytlehem’de doğduğunu söyledikleri İsa olduğunu savunurlar. Vurulmayı onun ilk gelişinde reddedilip aşağılanmasıyla, İsrael’in bir süre bırakılmasını da bunun sonucuyla açıklarlar. Onlara göre halk gelecekte tövbe edince aynı Maşiah, yani Mesih, ikinci kez gelecek, İsrael’i düşmanlarından kurtaracak ve barışı kuracaktır.
Tanah’ın Cevabı:
Mika’nın anlattığı sıkıntı, bir halkın kuşatılması ve yönetiminin aşağılanmasıdır. 4:14’te “İsrael’in yargıcını değnekle yanağından vuracaklar” denir. Ardından David’in ailesinin yurdu Beytlehem Efrata’ya seslenilir: İsrael’de hükmetmek üzere oradan bir yönetici çıkacaktır. İlk ayet, kuşatma altındaki bir önderin aşağılanmasını anlatır. İkinci ayet, gelecekte halkını kurtaracak hükümdarı tanıtır. Hristiyan yorumunda aşağılanan yargıç İsa sayılır, Beytlehem’den çıkacak yönetici de onunla özdeşleştirilir. Fakat iki cümlenin yan yana bulunması, bu iki kişinin aynı olduğunu söylemez. Bir halkın önderinin aşağılanmasının ardından o halka kurtuluş getirecek bir kralın vaat edilmesi, aynı kişinin ayrılıp daha sonra yeniden gelmesini gerektirmez.
Aşağılanan kişinin adı ayette verilmez; onu vuranların, kendi Maşiah’ını reddeden İsrael halkı olduğu da söylenmez. Kuşatma altında yaşanan aşağılanmayı İsa’nın ilk gelişine bağlamak için, önce hem kişinin hem de ona saldıranların kimliği metne eklenir. Masoretik, yani geleneksel İbranice metinde yanağa vurma ayetinin sonunda bölüm ayrımı bulunur; Beytlehem’e hitap bundan sonra başlar. İki bölümdeki kişileri özdeşleştirmek için ortak kimliğe işaret eden bir bilgi gerekir; bölüm sırası böyle bir bilgi vermez.
Raşi, yanağa vurma sözünü İsrael’in kendi peygamberlerine ve yargıçlarına yönelttiği aşağılamayla ilişkilendirir. Pesikta deRav Kahana ise bu sözü peygamber Mika’ya uygular. Bu açıklamalarda vurulan kişi İsa olarak belirlenmez. Aynı Raşi, sonraki ayette Beytlehem’den çıkacak yöneticiyi Maşiah ben David olarak açıklar.
5:2’de gerçekten bir bekleme süresi vardır: “Bu nedenle onları, doğuracak olan doğuruncaya kadar bırakacak.” Burada bırakılan İsrael’dir; Maşiah’ın dünyayı terk etmesi anlatılmaz. “Bu nedenle” sözünü “İsa’yı öldürdükleri için” diye tamamlamak da ayette bulunmayan bir suç ve ceza ilişkisi kurar. Mika, bundan önce Siyon’u, yani Yeruşalayim’i, doğum sancısı çeken bir kadın gibi anlatmış, halkının Bavel’e gidişini ve orada düşmanından kurtarılışını dile getirmiştir (4:9–10). Doğum dili halkın sıkıntıdan kurtuluşa geçişinde zaten kullanılmaktadır. Raşi de bu bekleyişi Siyon’un doğum sancılarının sona ermesiyle açıklar. 5:2’de doğumla birlikte kardeşlerin İsrael halkına dönüşü gelir. Dolayısıyla bekleyişin sona ermesi, halkın yeniden birleşmesine bağlanmıştır; ölüp dirilmiş bir kişinin gökten dönmesine değil.
Gelecek yönetimin sonucu da aynı ölçüde somuttur. Hükümdar Haşem’in gücüyle halkını güdecek, halk yerleşip yaşayacak, onun büyüklüğü dünyanın uçlarına erişecektir. “Bu, barış olacaktır” sözünün hemen ardından Aşur’un ülkeye ve saraylara saldırması, ona karşı önderlerin çıkarılması ve düşman ülkeye girdiğinde kurtuluş sağlanması anlatılır (5:3–5). Buradaki barış, kuşatma ve saldırı karşısında halkın güvenliğidir. Yeşaya 11:1–12 de Yişay soyundan gelen hükümdarı adil yönetimiyle, Haşem bilgisinin yayılmasıyla ve dağılmış İsrael’in toplanmasıyla tanıtır. İsa bu işleri gerçekleştirmemiştir. Bir aşağılanma olayına benzerlik bulmak, hükümdarın kimliği belirlenirken halkı kurtarma ve yönetimi kurma şartlarını ortadan kaldırmaz.
Bu noktada, peygamberin birbirinden uzak dönemleri tek görümde anlatabileceği, ilk gelişle ikinci geliş arasındaki sürenin de bu yüzden görünmediği ileri sürülür. Ayrıntılı takvim verilmemesi, iki gelişin kanıtı değildir. Aynı açıklama herhangi bir süreyi veya hayat öyküsünü araya yerleştirmek için kullanılabilir. Mika’dan iki geliş sonucu çıkarmak için aşağılanan yargıcın gelecekteki kral olduğu, onun öldüğü, dirildiği, göğe çıktığı ve sonra geri döneceği bağlantılarının kurulması gerekir. Bunlar Mika’nın verdiği bağlantılar değildir. Peygamber önce kuşatılmış halkı anlatır. Ardından sıkıntının sona ereceğini, kardeşlerin döneceğini ve hükümdarın halkını koruyacağını söyler. İsa’nın yerine getirmediği görevler, geleceğe ertelenince gerçekleşmiş olmaz. Mika iki gelişi öğretmez; gerçek yönetim ve kurtuluş vaat eder.
Tanah kaynakları: Mika 4:8–14; Mika 4:14–5:5; Mika 5, tam bölüm; Yeşaya 11:1–12. Masoretik Mika 4:14, birçok Hristiyan baskısında 5:1; Masoretik 5:1 ise 5:2 olarak numaralanır. İlgili yazılar: 77. iddia: Beytlehem, eski kökenler ve Matta’nın aktarımı; Mika 5:1 ve Beytlehem.
81. İddia: Zekeriya 9:9 ilk gelişi, 9:10 ise ikinci gelişi anlatır
Zekeriya 9’da bir kralın eşek üzerinde geldiği, ardından savaş araçlarının kaldırıldığı ve yönetiminin geniş bir alana yayıldığı anlatılır. Daniel 7’de ise insan görünümündeki biri bulutlarla gelir ve kendisine yönetme yetkisi verilir. Tartışma, bu tasvirlerin aynı kral için iki ayrı geliş gerektirip gerektirmediği üzerinedir.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Zekeriya 9’da bir kralın eşek üzerinde geldiği, ardından savaş araçlarının kaldırıldığı ve yönetiminin geniş bir alana yayıldığı anlatılır. Daniel 7’de ise insan görünümündeki biri bulutlarla gelir ve kendisine yönetme yetkisi verilir. Tartışma, bu tasvirlerin aynı kral için iki ayrı geliş gerektirip gerektirmediği üzerinedir.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Zekeriya 9:9’u İsa’nın Yeruşalayim’e eşek üzerinde girdiği ilk gelişine bağlarlar. Alçakgönüllü ve reddedilen Maşiah’ın, yani Mesih’in, Daniel 7’de görkem içinde yönetme yetkisi alan Maşiah olarak aynı gelişte ortaya çıkamayacağını söylerler. Bu nedenle Zekeriya 9:10’daki barış ve krallığı ikinci gelişe bırakırlar. Talmud’un Sanhedrin 98a bölümünün eşekle bulutlar arasında kurduğu ayrımı da iki gelişin gerekli olduğuna dayanak gösterirler.
Tanah’ın Cevabı:
Zekeriya’nın Siyon’a müjdelediği kral doğru, kurtuluşa ermiş ve alçakgönüllüdür. Sıpaya, yani eşek yavrusuna binerek gelir ve uluslara barış duyurur. Biniş ile barış, aynı kralın gelişini ve yönetimini anlatan iki cümlede yer alır. İlk cümlede kralın geldiği söylenir. İkinci cümlede Haşem Efrayim’den savaş arabalarını, Yeruşalayim’den savaş atlarını kaldırır, savaş yayı ortadan kalkar ve kralın yönetimi denizden denize, Irmak’tan yeryüzünün uçlarına kadar uzanır. İki geliş iddiası yanlıştır. Zekeriya yalnız bir kez kralın geldiğini söyler. Sonraki ayet ikinci bir varışı değil, o kralın yönetiminde neler olacağını anlatır. Kralın ayrılması, ölmesi, dirilmesi, göğe yükselmesi ve ardından geri dönmesi bu iki ayete Hristiyan anlatısından eklenir. (Zekeriya 9:9–10)
Raşi, 9:9’daki kralı Maşiah olarak açıklarken hemen sonraki ayetin denizden denize uzanan egemenliğine dikkat çeker. Bir kralın eşek üzerinde gelmesi ile geniş bir ülkeyi yönetmesi arasında çelişki yoktur. Alçakgönüllülük onun gücünü nasıl taşıdığını, egemenlik ise kimlerin onun yönetimi altında olduğunu anlatır. Eşeğin savaş atıyla karşıtlığı da buradan anlaşılır. Efrayim ile Yeruşalayim artık savaş arabası ve atla ayakta tutulan bir düzene bağlı kalmaz. Yeremya, bu güvenliğin David soyundan çıkacak kralın “günlerinde” sağlanacağını söyler. Yehuda kurtulur, İsrael güven içinde yaşar ve farklı ülkelere dağılmış halk kendi toprağına döner. Yeşaya’da da Yişay’ın kökünden çıkan yönetici yoksulları adaletle yargılar, kötülüğü durdurur ve barışın hüküm sürdüğü bir çağ tasvir edilir. İsrael’in dağılmışları ile Yehuda’nın sürgünlerinin toplanması da aynı kurtuluşun parçasıdır. (Yeremya 23:5–8, Yeşaya 11:1–12)
Daniel 7:13–14’te insanı andıran kişi bulutlarla Günleri Eskiden Beri Olan’a yaklaşır. Görümün açıklamasında krallığı alanlar Yüce Olan’ın kutsallarıdır (7:18, 27). Bulutlarla gelen kişinin yöneldiği yer Tanrı’nın huzurudur. Görüm, daha önce Yeruşalayim’e gelmiş bir kişinin yeryüzüne dönüşünü anlatmaz. Yeşaya 53:2–3’te ise İsrael’in hor görülüşü, kökün kurak toprakta belirmesiyle anlatılır. Bu kulun yükselişi şiirin daha ilk cümlesinde bildirilmiştir (52:13). Yeşaya kendi içinde aşağılanmadan yüceltilmeye uzanan bir hikaye anlatırken Zekeriya, Siyon’a gelen kralın aynı tasvirinde barışı ilan eder. Bu bölümlerin hiçbirinde Zekeriya’nın iki ayeti arasında bir gidiş ve dönüş yer almaz.
Hristiyan savında Sanhedrin 98a’ya da başvurulur. Talmud’un bu bölümünde önce Yeşaya’daki “vaktinde hızlandıracağım” sözü ele alınır. Bu söz iki farklı duruma göre açıklanır. İsrael layıksa kurtuluş öne alınır, aksi durumda belirlenen vakitte gelir. Bulutlarla geliş ve eşek üzerindeki geliş aynı şekilde ele alınır. Buna göre İsrael layıksa Maşiah bulutlarla, layık değilse eşek üzerinde gelir. Halkın durumuna göre bu iki geliş biçiminden biri anlatılır. Birinin ardından diğerinin gerçekleşeceği söylenmez. Hava açık olduğunda yürüyerek, yağmur yağdığında arabayla geleceğini söyleyen kişinin sözü, iki farklı günde iki kez gelmesini gerektirmez. Hristiyan savının kendisi de insan davranışının peygamberlikte beklenen sonucu etkileyebileceğini göstermek için Yona’ya başvurur. Ninova kötülüğünden dönünce Haşem duyurulan yıkımı gerçekleştirmez. Tanah, uyarının doğru kalması için şehre ikinci bir kırk gün verilmesini şart koşmaz. Aynı şekilde, birbirine alternatif şartları Tanrı’nın sözüne sadakat adına peş peşe yaşanması gereken olaylara çevirmek yanlış bir çıkarımdır. (Yeşaya 60:22, Yona 3:4–10)
Matta 21:2–7, İsa’nın şehre girişini Zekeriya’daki binişin gerçekleşmesi olarak sunar. Fakat bir biniş, o kralın egemenliğini kurmaz. Zekeriya’da eşek üzerinde gelen kişi barışı duyuran ve hüküm süren kişidir. Yeremya da İsrael’in güvenliğini David soyundan gelecek kralın günlerine bağlar. Barış ve egemenlik gerçekleşmeden, bunları ikinci gelişin vaadi saymak İsa’nın o kral olduğunu kanıtlamaz.
Tanah kaynakları · Zekeriya 9:9–10 · Yeremya 23:5–8 · Yeşaya 11:1–12 · Daniel 7:13–14 · Yeşaya 53:2–3 · Yeşaya 60:22 · Yona 3:4–10.
92. İddia: Moşe’nin önce reddedilip sonra kabul edilmesi İsa’nın iki gelişini haber verir
Moşe, Mısır’da iki İbrani arasındaki kavgaya karıştıktan sonra Midyan’a kaçar. Daha sonra Haşem ona İsrael’i Mısır’dan çıkarma görevi verir. Moşe’nin ilk olayda neden ayrıldığıyla sonradan hangi görevle döndüğü, halkın ona nasıl karşılık verdiğini anlamak için önemlidir.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Moşe, Mısır’da iki İbrani arasındaki kavgaya karıştıktan sonra Midyan’a kaçar. Daha sonra Haşem ona İsrael’i Mısır’dan çıkarma görevi verir. Moşe’nin ilk olayda neden ayrıldığıyla sonradan hangi görevle döndüğü, halkın ona nasıl karşılık verdiğini anlamak için önemlidir.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Moşe’nin ilk gelişinde İsrael tarafından reddedildiğini, kırk yıl sonra Tanrı’nın gönderdiği kurtarıcı olarak dönünce halkın onu kabul ettiğini söylerler. Onlara göre bu sıra, İsa’nın ilk gelişinde reddedileceğini ve ikinci gelişinde İsrael tarafından kabul edileceğini önceden gösterir.
Tanah’ın Cevabı:
Moşe, Mısır’da halkının ağır işlerini görmeye çıktığında bir Mısırlının bir İbraniyi dövdüğünü gördü ve Mısırlıyı öldürdü. Ertesi gün kavga eden iki İbraniden saldırgan olana neden arkadaşına vurduğunu sordu. Adam, “Seni üzerimize yönetici ve yargıç olarak kim atadı?” diye karşılık verdi. Mısır hükümdarı Paro olayı öğrenip Moşe’yi öldürmek isteyince Moşe Midyan’a kaçtı. Bir İbrani, Moşe’nin kavgaya karışmasına karşı çıkmıştı. O sırada Haşem, Moşe’yi İsrael’e bir kurtuluş sözüyle göndermiş değildi. Bir kişinin bu itirazını İsrael’in kendisine gönderilen kurtarıcıyı topluca reddetmesi olarak okumak yanlıştır. (Şemot 2:11–15)
Moşe, Midyan’da evlendi ve Yitro’nun sürüsünü güttü. İsrael’i Mısır’dan çıkarma görevi kendisine orada, yanan çalının yanında verildi. Haşem onu Paro’ya göndereceğini söyledi. Moşe, Yitro’nun iznini aldı ve ailesiyle Mısır’a döndü. Aharon’la birlikte İsrael’in önderlerini topladığında halk, Haşem’in çektikleri sıkıntıları gördüğünü işitti ve inandı. Böylece Moşe, Haşem tarafından gönderildiği ilk seferde halk tarafından kabul edilir.
Moşe’nin Midyan’a kaçmasıyla geri dönmesi arasında kaç yıl geçtiği Şemot’ta verilmez. Kırk yıllık süre Hristiyan metninde yer aldığı gibi Bereşit Rabba’da da Moşe’nin Midyan dönemi için verilir. Kaldı ki bu sürenin uzunluğu, Moşe’nin kendi hayatı içinde yaptığı yolculuğu ölümden sonra gerçekleşecek bir dönüşe çevirmez. (Şemot 2:15–22, 3:10, 4:18–20, 29–31)
Moşe döndükten sonra da halkın tutumu hep aynı kalmadı. Paro iş yükünü artırınca İsraelli görevliler Moşe ile Aharon’u suçladılar. Daha sonra köleliğin ağırlığı yüzünden halk Moşe’nin kurtuluş sözlerine kulak veremedi. Deniz geçildikten sonra ise İsrael, Haşem’e ve kulu Moşe’ye güvendi. Çölde Korah ve yanındakiler yeniden Moşe’nin yetkisine karşı çıktılar. Kabul ve itiraz aynı görev boyunca birden çok kez yaşandı. Bunlardan ilk itiraz ile sonraki bir kabulü seçip öykünün bütününe iki geliş biçimi vermek, Şemot ve Bamidbar’ın olay sırasını bozar. (Şemot 5:19–21, 6:6–9, 14:30–31, Bamidbar 16:1–4)
Devarim, Moşe’ye benzeyecek peygamberin hangi bakımdan ona benzeyeceğini kendi cümlesinde açıklar. Haşem, halka hangi sözleri söyleyeceğini o peygambere bildirecek, peygamber halka kendisine emredileni söyleyecektir. Benzerlik, Haşem’in sözünü halka iletme göreviyle ilgilidir. Moşe’nin kavga eden iki kişiye rastlamasını veya Midyan’a gitmesini gelecekteki bir peygamberin yaşamında tekrarlanacak olaylar haline getirmez. Hristiyan anlatısının Şemot’taki itirazı bir kurtarıcının ulusal ölçekte reddedilmesi olarak okuması da bu olayın daha önce Tora’da öyle anlatıldığını kanıtlamaz. (Devarim 18:15–18)
Moşe’yi tanıtan şey, Mısır’dan ayrılıp sonra geri gelmesi değildir. Haşem’in verdiği görevi yerine getirdi, İsrael’in Mısır’dan çıkışına önderlik etti ve Sinay’da Haşem’in sözünü halka iletti. David soyundan gelecek kral da yerine getireceği işlerle tanınır. Yeşaya ve Yeremya onun adaletle hükmettiği, İsrael’in toplandığı ve ülkesinde güvenle yaşadığı bir gelecek anlatır. Moşe’nin Midyan’dan dönmüş olması, İsa’nın İsrael’i topladığını veya vaat edilen krallığı kurduğunu göstermez. Moşe’nin hayatından seçilen bir benzerlik, Tanah’ın Maşiah’ı tanımak için verdiği ölçülerin yerini tutamaz. (Şemot 12:50–51, 19:3–8, Yeşaya 11:1–12, Yeremya 23:5–8)
Tanah kaynakları · Şemot 2 (2:11–15, Sefaria) · 3:10 · Şemot 4 (4:29–31, Sefaria) · Devarim 18 (18:15–18, Sefaria).
