49 iddia 2 ilgili makale Tüm iddialar Yeşaya 53 dosyası
İddialar ve Cevaplar
40. İddia: İnsan ölümü korban sayılabilir çünkü insan hayvandan daha değerli bir sunudur
Sunu, Haşem’e getirilen ve nasıl sunulacağı Tora’da belirlenen bir ibadet unsurudur. Bazı durumlarda aynı yükümlülük, kişinin gücüne göre farklı sunularla yerine getirilebilir. Bu yüzden sununun değerinin onun kabulüyle nasıl bir ilişkisi olduğu, Tora’nın verdiği örneklerden anlaşılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Sunu, Haşem’e getirilen ve nasıl sunulacağı Tora’da belirlenen bir ibadet unsurudur. Bazı durumlarda aynı yükümlülük, kişinin gücüne göre farklı sunularla yerine getirilebilir. Bu yüzden sununun değerinin onun kabulüyle nasıl bir ilişkisi olduğu, Tora’nın verdiği örneklerden anlaşılır.
Bu Hristiyan iddiası, insanın hayvandan daha değerli ve ahlaki sorumluluk taşıyan bir varlık olduğu düşüncesinden yola çıkar. Görüşü savunanlar, insanın günahını en iyi kusursuz bir insanın temsil edebileceğini söylerler. İsa’nın ölümünü hayvan sunularından üstün sayar ve Tora’daki sunuları onun geçici örnekleri olarak okurlar. Yeşaya 53:10’daki suç sunusu ifadesinin de bu insan kurbanını haber verdiğini savunurlar.
Tanah’ın Cevabı:
Tora’da sununun türü ve hangi durumda getirileceği Haşem tarafından belirlenir. Sunu, bu emrin gösterdiği şekilde yerine getirilir. Vayikra 5:6–13’te belirli suçlar için koyun veya keçi getirilmesi istenir. Buna gücü yetmeyen kişi iki kuş getirir. Kuş almaya da gücü yetmeyen kişi ince un getirir. Un getiren kişi için de arınma ve bağışlanma hükmü verilir. Sununun maddi değeri azalırken bağışlanma değersizleşmez. Kişi, imkanına göre kendisine verilen emri yerine getirir ve bağışlanır.
Aynı kabul dili farklı sunularda da korunur. Vayikra 1:9 ve 17’de büyükbaş hayvan ve kuş, 2:2’de tahıl sunusu Haşem’e hoş koku olarak anılır. Bunlar farklı hizmetlerdir; metin, büyük hayvanı küçük kuştan veya tahıldan daha üstün bir kabul basamağına yerleştirmez. Daha değerli olmakla belirli bir sunu için uygun olmak ayrı şeylerdir. Bu ayrımı kaldırıp bütün sunuları insan ölümüne çıkan bir değer sırasına dizmek, Tora’nın kurmadığı bir düzen kurmaktır.
Mişna Menahot, büyükbaş hayvan, kuş ve tahıl sunuları için kullanılan bu ortak ifadeyi birlikte okur. Çok ya da az getiren kişinin yüreğini Tanrı’ya yöneltmesi üzerinde durur. Kabulün ölçüsünü sununun büyüklüğüyle sınırlamaz. Mişna Menahot 13:11
Adanmış hayvanın değiştirilmesi hakkındaki hüküm bu ölçüyü daha da somutlaştırır. Vayikra 27:9–10, kurbanlık hayvanın iyisini kötüsüyle veya kötüsünü iyisiyle değiştirmeyi yasaklar. Kişi yasağa rağmen değiştirirse hem ilk hayvan hem onun yerine konan hayvan kutsal olur; ilkini serbest bırakmış olmaz. Bu hüküm doğrudan insan kurbanını konu almaz. Fakat “Daha iyisini buldum, öyleyse öncekinin yerine geçirebilirim” düşüncesinin Tora’da genel bir yetki olmadığını açıkça gösterir. Daha iyi olduğu düşünülen sunu, önceki yükümlülüğü kendiliğinden kaldırmaz.
İnsanla ilgili adaklar ise aynı bölümün başında başka türlü düzenlenir. Vayikra 27:1–8’de yaşa ve cinsiyete göre parasal değerler belirlenir; insanın sunakta öldürülmesi emredilmez. Bereşit 9:5–6’da insanın Tanrı’nın suretinde yaratılması, kanının dökülmesinin hesabının sorulmasına gerekçe olur. İnsanın yüksek değeri, onu daha uygun bir kesimlik sunu yapmaz. Bu değer, hayatının korunmasına ilişkin sorumluluğu ağırlaştırır.
İnsanın ahlaki sorumluluk taşıması da hayvanı geçersiz bir sunuya dönüştürmez. Vayikra, hayvanı insan gibi günah işleyebilen bir varlık sayarak seçmemiştir. Sunulacak türler ve yapılacak işlemler açıkça belirlenmiştir. “İnsanı ancak başka bir insan temsil edebilir” şartı bu hükümlerde yer almaz. Böyle bir şart önce dışarıdan eklenip sonra hayvan bu şarta uymadığı için yetersiz ilan edilmektedir. Haşem’in kabul ettiği sunuyu reddetmek için Haşem’in koymadığı bir ölçü kullanılamaz.
Bu nedenle bir ölümün sunu sayılıp sayılmayacağı, yalnızca ölen canlının değerine bakılarak belirlenmez. Vayikra 1:3–5’te hayvanın getirileceği yer, kesim ve Aharon soyundan kohenlerin, yani kutsal hizmette görevli kişilerin kanla yapacağı iş ayrı ayrı yer alır. Vayikra 5:14–19’da suç sunusu için kusursuz koç istenir; kutsal mala verilen zararla ilgili durumda telafi ve ek ödeme de emredilir. 7:1–7, kanın sunağa uygulanmasını, yakılacak kısımları ve kohenlerin yiyebileceği eti düzenler. Sunu, yalnızca dini anlam verilen bir ölüm değildir; belirli şartları ve işlemleri olan bir ibadettir.
Bir kişinin başkaları uğruna hayatını vermesi büyük bir fedakarlık olabilir. Fakat “kendini kurban etmek” sözüyle Vayikra’daki sunu aynı anlamda kullanılmış olmaz. İsa’nın Roma yönetimi altında öldürülmesi, bu kohenlik hizmetinin yerine getirildiği bir sunu işlemi değildir. Buna “İsa sıradan sunuların üstündeydi; onların şartlarına bağlı olmadan hepsini tamamladı” cevabı verildiğinde ise yeni bir iddia ileri sürülmüş olur: Haşem’in başka bir kurban düzeni kurduğu ve İsa’yı onun merkezine yerleştirdiği. Bu iddianın kanıtı, insanın hayvandan üstün olması olamaz. Önce böyle bir yetki gösterilmeden, Tora’nın bazı ayrıntıları İsa’nın işareti, karşılanmayan şartları ise geçici ayrıntılar sayılamaz.
Yeşaya 53:10’daki אָשָׁם (aşam) suçla ve telafiyle ilgili bir sözcüktür. Vayikra’da belirli bir sunuyu adlandırır. Şemuel Alef 6:3–8’de ise aynı sözcük Filistlilerin gönderdiği altın nesneler için kullanılır. Telafi sözünün geçmesi, sunulan şeyin türünü tek başına belirlemez. Yeşaya’da cümle bir koşulla başlar ve kulun soyunu göreceği, günlerinin uzayacağı vaadiyle devam eder. Ayet, Vayikra’daki koçun yerine değeri daha yüksek sayılan bir insanın konulmasını buyurmaz.
Tanah, en ağır fedakarlığın mutlaka en doğru ibadet olduğu düşüncesini de reddeder. Mika 6:6–8’de buzağılardan binlerce koça, yağ ırmaklarından suç karşılığında ilk doğan çocuğa kadar yükselen bir sıra kurulur. Cevap, daha değerli bir canın öldürülmesi değildir: adalet, iyiliği sevmek ve Tanrı’yla alçakgönüllülük içinde yürümek istenir. Devarim 12:29–31 de ulusların çocuk yakma törenlerini Haşem’e yönelterek benimsemeyi yasaklar. Yitshak’ın bağlanmasında ise son emir ona dokunulmamasıdır; o yaşar, yerine koç sunulur (Bereşit 22:11–13). Bu hükümlerden insanı sunuların en üst basamağına yerleştiren bir izin çıkmaz.
İnsanı hayvandan ayıran ahlaki kapasite, peygamberlerin çağrısında başka bir karşılık bulur: insan kötülüğünü görebilir, verdiği zararı düzeltebilir ve yolundan dönebilir. Yehezkel 18:21–23, dönen günahkarın yaşayacağını söyler; Hoşea 14:2–5, İsrael’i sözlerle Haşem’e dönmeye çağırır. Mika’nın istediği adalet ve iyilik de bu değişimin hayat içindeki karşılığıdır. İnsanın daha yüksek sorumluluğu, onu daha değerli bir kurbanlık yapmaz; doğru yaşamakla yükümlü kılar. Haşem’in emrettiği sunuların yerine insan ölümünü geçirmek, bu sorumluluktan çıkarılmış bir sonuç değil, Tora’ya eklenmiş bir hükümdür.
Tanah kaynakları: Vayikra 1:1–17; 2:1–3; 5:6–19; 7:1–7; 27:1–10; Bereşit 9:5–6; 22:11–13; Devarim 12:29–31; Yeşaya 53:10; Şemuel Alef 6:3–8; Mika 6:6–8; Yehezkel 18:21–23; Hoşea 14:2–5. İbranice metin karşılaştırması: Vayikra 27:1–10; Vayikra 1–7; Bereşit 22:11–13; Devarim 12:30–31.
66. İddia: Yeşaya 53:10 Tanrı’nın insan kurbanı istediğini gösterir
Yeşaya 53, acı çeken bir kuldan söz eder. Onuncu ayette kulun hayatı için kullanılan aşam, Tora’da belirli suçlar için getirilen sununun da adıdır. Bir insanın acısının sunu diliyle anlatılmasıyla o insanın gerçekten kurban edilmesinin istenmesi, ayrı ayrı incelenmesi gereken iki durumdur.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Yeşaya 53, acı çeken bir kuldan söz eder. Onuncu ayette kulun hayatı için kullanılan aşam, Tora’da belirli suçlar için getirilen sununun da adıdır. Bir insanın acısının sunu diliyle anlatılmasıyla o insanın gerçekten kurban edilmesinin istenmesi, ayrı ayrı incelenmesi gereken iki durumdur.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Yeşaya 53:10’da aşam sözcüğünün kullanılmasından Haşem’in İsa’nın gönüllü ölümünü gerçek bir sunu olarak istediği sonucunu çıkarırlar. Onlara göre İsa, bütün insanların günahları için kendisini sundu. Bu yüzden çarmıhtaki ölümü, Tora’daki hayvan sunularını daha yüksek bir düzeyde tamamlayan kusursuz insan sunusu olarak görürler.
Tanah’ın Cevabı:
Tora’da bir sununun ne olduğu, Haşem’in onun için verdiği hükümlerle belirlenir. Vayikra 1:2’de sunuyu getiren insandır; sunulan ise sığır veya davar, yani koyun ya da keçidir. Sonraki hükümler kuşları ve un sunularını da kapsar. 5:14–19’da belirli suçlar için kusursuz bir koç getirilir. 7:1–7’de suç sunusunun nerede kesileceği, kanının sunağa nasıl uygulanacağı, hangi kısımlarının yakılacağı ve kohenlerin, yani kutsal hizmette görevli kişilerin ondan nasıl yiyeceği belirlenir. İnsan, bu sunulardan biri olarak eklenmez. Bir acıyı veya fedakarlığı sunuya benzetmekle bir insan bedenini Tora’nın kabul ettiği sunu saymak arasındaki fark buradan doğar.
Yeşaya 53:10’daki אָשָׁם (aşam), suç ve telafi alanına ait bir sözcüktür. Bereşit 26:10’da Avimeleh onu halkın üzerine gelebilecek suçluluk için kullanır. Bamidbar 5:7–8’de sözcük iade edilen bedelle ilişkilidir, Şemuel Alef 6:3–8’de ise telafi için gönderilen altın nesnelerle. Vayikra 5:14–19’da aşam belirli bir sunuyu adlandırır ve sunulan hayvan kusursuz bir koçtur. Sözcüğün anlamını her yerde yanındaki eylem ve konu belirler.
Yeşaya’da cümle אִם (im), yani “eğer” ile başlar. תָּשִׂים (tasim) biçimi “sen koyarsan” ve “o koyarsa” okumalarına açıktır. Buna göre cümle “onun canını suç sunusu olarak koyarsan” veya “onun canı bir suç sunusu ortaya koyarsa” diye okunabilir. İkinci okumada özne, dişil olan נֶפֶשׁ (nefeş), yani can veya hayat sözcüğüdür. Ardından kulun göreceği soy, uzayan günleri ve başarı gelir. Bu koşullu vaat, bir insanı yakmaya veya kanını sunağa uygulamaya dair bir emir değildir.
Haşem’e sunulacak ibadetin sınırını Devarim 12:30–31 açıkça çizer. İsrael, çevresindeki ulusların ibadetlerini öğrenip aynı şeyleri Haşem’e uygulamaya kalkışmamalıdır. “Tanrın Haşem’e böyle yapmayacaksın” emrinin ardından, o ulusların oğullarını ve kızlarını ateşte yaktıkları söylenir. Yasak yalnız sununun yanlış tanrıya yöneltilmesiyle sınırlanmaz; o ibadet Haşem’e de yapılamaz. Yeremya 7:31’de çocukların Tofet’te yakılması için “Bunu emretmedim ve aklımdan geçmedi” denir. 19:5’te aynı ret, “Emretmedim, söylemedim ve aklımdan geçmedi” sözleriyle tekrarlanır. İnsan ölümünü daha değerli bir ibadet saymak, Haşem’in kendi koyduğu sınırı tersine çevirir.
Yitshak’ın bağlanması da bu sınırın aşılmasıyla sonuçlanmaz. Bereşit 22 daha ilk cümlesinde Avraam’ın sınandığını söyler. Ardından sevdiği oğlunu sunakta yakılan bir sunu olarak sunması istenir. Avraam bıçağı aldığında ise “Elini çocuğa uzatma ve ona hiçbir şey yapma” emri gelir. Sunulan, Yitshak’ın yerine bulunan koçtur. Anlatının kendi sözleriyle koç “oğlunun yerine” sunulur. Sınama insanın öldürülmesiyle tamamlanmamış, insanın hayatı korunmuştur. Bereşit Raba 56:4 de Yeremya’nın “aklımdan geçmedi” sözünü Yitshak’ın bağlanmasıyla ilişkilendirir. Bu, anlatının sonunda insanın neden öldürülmediğine dikkat çeken bir midraştır. Midraş, kutsal metin üzerine aktarılan bir açıklamadır. İsa’yı bu olayın daha büyük gerçekleşmesi sayan Hristiyan yorum, tam bu sonuca ters yönde ilerler: Anlatıda hayvan insanın yerini alırken, yorumda insan hayvanın yerini alır.
Mika 6:6–8’de günahını gidermek isteyen kişinin önerileri giderek büyür. Önce buzağılar, sonra binlerce koç ve on binlerce yağ ırmağı, en sonunda kendi çocuğu gelir: “Suçum için ilk doğanımı, canımın günahı için bedenimin meyvesini mi vereyim?” Cevap, daha değerli bir insan aramaya yöneltmez. Haşem’in istediği adaleti yerine getirmek, sadık sevgiyi sevmek ve O’nunla alçakgönüllülükle yürümektir. Hayvan sunularının üstüne insan ölümünü yerleştiren değer sıralaması burada reddedilir. Günahkarın kendi hayatını düzeltmesi istenir.
Hristiyan savında çarmıhın eski töreni aynen tekrarlamadığı, onu daha yüksek biçimde tamamladığı söylenir. İsa’nın gönüllü olarak kendisini verdiği, hatta bunun Tanrı’nın kendini sunması olduğu ileri sürülür. Bir insanın başkasını kurtarmak için hayatını tehlikeye atmasıyla, ölümünün herkesin bağışlanması için zorunlu sunu ilan edilmesi ayrı iddialardır. Kişinin gönüllü olması, neden kendi hayatını verdiğini açıklar. Tora’nın o ölümü bağışlanma için zorunlu bir sunu kabul ettiğini göstermez. Bir insanın başkası için hayatını vermesiyle, bedeninin tapınaktaki suç sunusu sayılması aynı şey değildir. Yeşaya da Haşem’in “doğru kulum” diye andığı kişiyle Haşem’in kendisini ayrı anar; aşam sözcüğü o kişinin Tanrı olduğu bilgisini taşımaz. Tora’daki ibadet hükümlerinin hemen ardından, verilen emre ekleme ve ondan çıkarma yasağı gelir (Devarim 13:1). İnsan ölümünü yeni ve üstün bir suç sunusu yapmak, buna “tamamlanma” adı verilse de bu hükmü değiştirir.
Ayetin başı, kulun ezilmesine Haşem’in tarihteki hükmü içinde yer verir. Bununla bir insanı sunmasını istediği söylenmiş olmaz. Bereşit 50:20’de Yosef, kardeşlerinin kötülüğü tasarladığını, Haşem’in ise aynı olayın sonunda birçok insanı yaşattığını söyler. Kardeşlerin kötülüğü bu yolla bir ibadet haline gelmez. Devarim 8:5 acının bazen eğitici olabileceğini, Amos 3:2 ise seçilmişliğin sorumluluğu kaldırmadığını gösterir. Yeşaya’da da acının ardından gelen iyilik, acıyı verenlerin eylemini bir kurbana dönüştürmez.
53:10’da kul soyunu görecek, günleri uzayacak ve Haşem’in istediği iş onun eliyle başarıya ulaşacaktır. 54:1–3’te çocukları çoğalan Siyon ve yeniden kurulacak şehirler anlatılır. Kulu aşağılayanların eylemi ile Haşem’in sonunda İsrael’e verdiği hayat iki ayrı şeydir. İnsan kurbanı iddiası, bu sonuca ulaşabilmek için Yeşaya’nın şiirine Tora’daki açık yasağın tersini ekler.
Tanah kaynakları: Yeşaya 53:10–12, 54:1–3 ve 55:6–7; Vayikra 1:2, 14, 5:14–19 (Sefaria) ve 7:1–7 (Sefaria); Bamidbar 5:7–8 (Sefaria); Bereşit 22:1–2, 10–13, 26:10 ve 50:20; Şemuel Alef 6:3–5; Devarim 8:5, 12:30–31 ve 13:1; Yeremya 7:31 ve 19:5; Mika 6:6–8; Amos 3:2; Yehezkel 18:20–23, 30–32. Devarim 13:1, bazı Hristiyan çevirilerinde 12:32 olarak numaralanır.
12. İddia: Ya Tora’nın her ayrıntısını kusursuz yerine getirmek ya da İsa’yı kabul etmek gerekir
Bir insan başkasının malını aldığında, verdiği zarar ile Haşem’e karşı işlediği günah birlikte ele alınır. Tora, kişiye hem zararı nasıl gidereceğini hem de bağışlanma için nasıl döneceğini öğretir.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Bir insan başkasının malını aldığında, verdiği zarar ile Haşem’e karşı işlediği günah birlikte ele alınır. Tora, kişiye hem zararı nasıl gidereceğini hem de bağışlanma için nasıl döneceğini öğretir.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar Tora’nın kutsal olduğunu kabul ederler. Bir emri çiğneyen kişinin yasanın bütünü karşısında suçlu duruma düştüğünü söylerler. Bunun sonucunda insanın ya bütün emirleri hayatı boyunca kusursuzca yerine getirmesi ya da kurtuluş için İsa’yı kabul etmesi gerektiğini ileri sürerler. Onlara göre tövbe eden kişi de ancak İsa onun yerine öldüğü için bağışlanır.
Tanah’ın Cevabı:
Bir zarar verildiğinde, önce yapılanın kabul edilmesi, ardından mümkün olan yerde zararın giderilmesi gerekir. Tora’nın öğrettiği dönüş böyle başlar. Bağışlanma hükümleri, yanlış yapıp doğru yaşama dönmek isteyenlere verilmiştir.
Günahın ciddiyeti ile bağışlanma kapısının açıklığı aynı Tora’da yer alır. Devarim 27:26’da Tora’nın sözlerini uygulamayan kişi lanetlenirken, Vayikra 5:5–13’te belirtilen günahlardan birini işleyen kişinin suçunu itiraf etmesi, gücüne uygun sunuyu getirmesi ve bağışlanması anlatılır. Aynı bölümde başkasının malını alıp yalan yere yemin eden kişinin, aldığı şeyi geri vermesi, üzerine değerinin beşte birini eklemesi ve emredilen sunuyu getirmesi istenir; ardından onun da bağışlanacağı söylenir (Vayikra 5:20–26; bazı çevirilerde 6:1–7). Suç için uyarı verilirken suçlunun nasıl döneceği de aynı Tora’da belirtilir. Laneti okuyup bağışlanma hükümlerini dışarıda bırakmak, Tora’nın bir bölümünü öteki bölümüne karşı kullanmaktır.
Yehezkel, bu dönüşün insanın hayatında neyi değiştirdiğini açıklar. Kötü kişi günahlarını bırakır, Haşem’in hükümlerine uyar, adalet ve doğrulukla davranır; önceki suçları artık ona karşı anılmaz ve yaşayacağı vaat edilir (Yehezkel 18:21–23). Geçmişte yapılanlar tarihten silinmez. Değişen, insanın tuttuğu yol ve Haşem’in geçmiş suçları hakkında verdiği hükümdür. Bu nedenle “bir kez günah işledin, artık Tora yoluyla dönemeyeceksin” sonucu peygamberin sözüne doğrudan aykırıdır. Bağışlanmayı ayrıca İsa’nın ölümüne bağlayan şart da bu vaade sonradan eklenmiştir. Yesod HaTeşuva’nın dördüncü bölümünde de aynı ayet, geçmişteki günahlarının büyüklüğü yüzünden dönüşünün artık yararsız olacağını düşünen insana cevap olarak aktarılır.
İnsanın yanılabileceği, Şelomo’nun duasında açıkça dile getirilir. Duadaki “Günah işlemeyen insan yoktur” sözünü, sürgüne düşenlerin suçlarını kabul edip bütün yürekleriyle dönmeleri ve bağışlanmaları için ettiği dua izler (Melahim Alef 8:46–50). Kohelet 7:20’de de yeryüzünde iyilik yapıp hiç günah işlemeyen doğru bir insanın bulunmadığı söylenir. Doğru insanın varlığı kabul edilirken onun hiç yanılmadığı varsayılmaz. Tehilim, Haşem’in insana bir babanın çocuklarına duyduğu merhametle yaklaştığını ve insanın topraktan yaratıldığını bildiğini anlatır. Aynı merhamet, O’nun antlaşmasını koruyan ve buyruklarını uygulayanlarla ilişkilendirilir (Tehilim 103:13–18). Haşem’in insanın kırılganlığını bilmesi, ona yeniden bağlılık gösterebileceği bir yol açar.
Kralın kusuru ile halkın gösterdiği güven ayrı ayrı değerlendirilir. Birinin kusuru yüzünden ötekinin güveni silinmez. Aviyam’ın yüreğinin Haşem’e tam bağlı olmadığı Melahim Alef 15:3’te kaydedilirken, onun dönemindeki Yehuda halkının Haşem’e güvendiği için savaşta üstün geldiği Divre HaYamim Bet 13:18’de yer alır. Böylece kralın yüreği hakkında verilen hükümle halkın o gün gösterdiği güven birbirinden ayrılır.
David’in günahı da gizlenmez; suçunu itiraf ettiğinde Natan ona Haşem’in günahını kaldırdığını söyler (Şemuel Bet 12:13). Tehilim 32:5’teki itiraf ve bağışlanma duası, 51:12’de temiz yürek ve doğru ruh isteğiyle, 51:19’da ise pişmanlıkla kırılmış yüreğin hor görülmeyeceği sözüyle derinleşir. İstenen değişim, kişinin içinden başlayıp davranışına uzanır. Menorat HaMaor’un tövbe açıklamasında Tehilim 32:5, günahı gizlemeyi bırakıp itiraf etmenin örneğidir. İtiraf, yapılanı doğru diye savunmaktan vazgeçmenin sözle ifadesidir.
Aynı dönüş, günahları yüzünden sürgüne düşmüş İsrael için de vaat edilmiştir. Halk Haşem’e dönecek, O’nun sesini dinleyecek ve ülkesine yeniden toplanacaktır. Dönüşün ardından yerine getirilecek emirler, Moşe’nin o gün verdiği ve Tora kitabında yazılı olan emirlerdir (Devarim 30:1–10). Bölümün devamında buyruğun insana yakın olduğu söylenir. Kişi onu yerine getirebilsin diye buyruk ağzında ve yüreğindedir (30:11–14). Sürgüne yol açan günahın ardından, halka yine Tora’nın emirlerini yerine getirme yolu açılmıştır. Yom Kippur, yani Kefaret Günü de günah işleyen halkın antlaşma içindeki arınma günüdür (Vayikra 16:29–31). Günahın ardından dönüş emredilmesiyle günahın ardından arınma vaat edilmesi aynı amaca hizmet eder.
Bir yol haritası yanlış dönülen yerden ana yola nasıl ulaşılacağını da gösterebilir. Tora’daki dönüş hükümleri böyle bir yol açar. İlk yanlışın ardından Tora’nın artık hiçbir çözüm sunmadığını söylemek, bu hükümleri haritadan silmek olur.
Bu yüzden bağışlanma arayan kişi Haşem’in öğrettiği yola döner. Başka ilahlara yönelten bir çağrı, gerçekleşen işaretlerle desteklense bile reddedilecektir; Haşem’e bağlı kalmak ve O’nun emirlerini korumak istenir (Devarim 13:2–6). İnsanın günah işlemiş olması bu ölçüyü kaldırmaz. “Suçları hesaba katsaydın, kim ayakta kalabilirdi?” sorusunun Tanah’taki cevabı “Bağışlama Sendedir” sözüdür (Tehilim 130:3–4). Haşem günahkara “Dönün, kötü yollarınızdan dönün; neden ölesiniz, İsrael Evi?” diye seslenir (Yehezkel 33:11). İsa’yı kabul etmeyi bağışlanmanın zorunlu şartı yapmak, Haşem’in açtığı bu dönüş yoluna Tanah’ta bulunmayan bir şart koymaktır.
Tanah, bütün hayatı boyunca hiç hata yapmamış olmayı bağışlanmanın şartı haline getirmez. Suçu kabul eden, zararı gideren ve yolunu değiştiren insana açık bir dönüş yolu verir. Kusursuzluk ile İsa’ya iman arasında kurulan ikilem bu yolu yok sayar.
Tanah kaynakları: Vayikra 5:5–13, 20–26 (son bölüm bazı çevirilerde 6:1–7); 16:29–31; Devarim 27:26, 30:1–14, 13:2–6; Yehezkel 18:21–23, 33:11; Melahim Alef 8:46–50, 15:3; Divre HaYamim Bet 13:18; Şemuel Bet 12:13; Kohelet 7:20; Tehilim 32:5, 51:12, 51:19, 103:13–18, 130:3–4. Tora ayetlerinin özgün metinleri: Vayikra 5:5–13; Devarim 30:1–10.
Açıklamalarda anılan eserler: Yesod HaTeşuva, 4. bölüm; Menorat HaMaor, Teşuva bölümü, Tehilim 32:5 açıklaması.
30. İddia: Teşuva bağışlanma için yeterli değildir
Teşuva, insanın yaptığını kabul edip kötülüğünü bırakması ve Haşem’e dönmesidir. Birine zarar verildiyse dönüş, mümkün olan yerde bu zararın giderilmesini de gerektirir.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Teşuva, insanın yaptığını kabul edip kötülüğünü bırakması ve Haşem’e dönmesidir. Birine zarar verildiyse dönüş, mümkün olan yerde bu zararın giderilmesini de gerektirir.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar teşuvanın, yani günahtan dönmenin, bağışlanma için gerekli olduğunu kabul ederler. Fakat Eden’de günahın karşılığı ölüm olarak belirlendiği için bağışlanmanın bedelini de ölüm sayarlar. Günahkar kendi ölümüyle bu bedeli öderse kurtulamayacağından, onun yerine kusursuz bir temsilcinin ölmesi gerektiğini söylerler. Tanah’ta tövbe eden herkesin bağışlanmasını da bu nedenle İsa’nın gelecekteki ölümüne bağlarlar.
Tanah’ın Cevabı:
Bir insan ölümle uyarıldığı halde kötülüğünden dönerse ne olur? Yehezkel bu soruyu, çaldığı malı geri veren ve borç karşılığında güvence olarak aldığı malı, yani rehni sahibine geri veren bir insan üzerinden cevaplar. Adam haksızlığı bırakıp Haşem’in hükümlerine uygun yaşamaya başlar. Ardından, “İşlediği günahların hiçbiri ona karşı hatırlanmayacak” denir. Yapılan kötülük, sanki hiç yapılmamış gibi anlatılmaz. Hükmün değişmesi, kötülüğü yapan kişinin dönmesine ve doğru olanı yapmasına bağlıdır. Haşem’in istediği, günahkarın yolundan dönüp yaşamasıdır. Yaşayacağına dair sözün yanında, suçlarının ona karşı hatırlanmayacağı da vaat edilir. Burada hem yaklaşan ölüm hükmü hem de geçmiş suçlar hakkında konuşulur. Yehezkel 33:14–16, 18:21–32
Eden’de verilen hüküm, insanın dünyadaki hayatına ilişkindir. İnsan ekmeğini ter dökerek kazanacak ve sonunda toprağa dönecektir. “Topraksın ve toprağa döneceksin” cümlesinde bir ölümlünün her suçunun ancak başka bir ölüm karşılığında bağışlanacağı söylenmez. Yehezkel de dönen insanın artık hiç ölmeyeceğini vaat etmez. Ölüm uyarısının yerine getirilmeyeceğini ve önceki suçların ona karşı hatırlanmayacağını söyler. Ölümlülüğü bağışlanmanın bedeli sayan Hristiyan iddiası, Bereşit ile Yehezkel’in ayrı ayrı ele aldığı iki hükmü birbirine karıştırır. Bereşit 3:19, Yehezkel 33:14–16
Teşuva denen dönüş, insanın özür dilemesinin ötesinde hayatına yansır. Alınan malın geri verilmesi nasıl bunun bir parçasıysa, kötülüğe götüren düşüncelerin terk edilmesi de öyledir. Yeşaya, suçlu kişiye düşüncelerini ve yolunu bırakıp Haşem’e dönmesini söyler. Haşem ona merhamet edecek ve onu bol bol bağışlayacaktır. Hoşea’da bütün bir halktan bu dönüş istenir. İsrael, suçunun kaldırılmasını dileyerek “Dudaklarımızın boğalarını sunacağız” der. Kurban diliyle anlatılan bu yakarışa, yabancı güçlere ve kendi elleriyle yaptığı putlara güvenmekten vazgeçmesi eşlik eder. Haşem’in cevabı, halkın dönekliğini iyileştirmek ve onu karşılıksız sevmektir. İleride gerçekleşecek bir dönüşten söz edilmesi, bu duanın muhatabını değiştirmez. İsrael’e Haşem’e dönmesi söylenmiştir. Yeşaya 55:6–7, Hoşea 14:2–5 (bazı çevirilerde 14:1–4)
Rambam, teşuvayı insanın yaptığı kötülüğü bırakması, bundan pişmanlık duyması, bir daha yapmamaya karar vermesi ve günahını sözle itiraf etmesi olarak açıklar. Aynı fırsat yeniden karşısına çıktığında, gücü yettiği halde değiştiği için o davranıştan uzak duran kişi tam teşuva yapmıştır. Bunun için böyle bir fırsatın yeniden çıkmasını beklemek gerekmez; insan daha önce de günahından dönüp bağışlanma dileyebilir. Rambam, Hilkhot Teşuva 2:1–2
Başka bir insana zarar verilmişse, alınanı geri vermek ya da zararı ödemek gerekir. Rambam, bunun ardından zarar verilen kişiden bağışlanma istenmesi gerektiğini de söyler. İnsan yalnızca Haşem’e pişman olduğunu bildirip arkadaşına verdiği zararı görmezden gelemez. Hilkhot Teşuva 2:9
Menorat HaMaor, geçmişte yaptıklarının ağırlığından dolayı dönüşünün kabul edilmeyeceğini düşünen kişiye Yehezkel’in sözlerini hatırlatır: Kötü kişi günahından dönüp adalet ve doğruluk yaptığında eski suçları ona karşı anılmayacaktır. Reşit Hokhma da Yehezkel’in bu çağrıyı ayrıntılı biçimde anlattığını vurgular: Kötülüğünden dönen kişi doğru olanı yapmaya başlar ve eski suçları ona karşı hatırlanmaz. Reşit Hokhma, Şaar HaTeşuva Menorat HaMaor, Seder HaTeşuva
Yoma 86b, teşuvanın insanın geçmişte bilerek işlediği günahlarla ilişkisini değiştirdiğini anlatır. Korkuyla yapılan dönüşte bunların yanlışlıkla işlenmiş gibi, sevgiyle yapılan dönüşte ise kişinin lehine yazılan erdemler gibi değerlendirileceği söylenir. Yoma 86b
Rabbenu Hananel, Hoşea’nın “Tanrın Haşem’e dön” çağrısını açıklarken teşuvanın gücünü vurgular. Günah çok ağır olsa da insanın dönüşünün kefaret sağlayabildiğini söyler. Rabbenu Hananel, Yoma 86a
Rambam, Tapınak ve sunak bulunmadığında da teşuvanın bütün günahlar için kefaret gücü taşıdığını açıklar. Her suç için kefaretin tamamlanma süreci aynı değildir. Bazı durumlarda teşuvanın yanında Yom Kippur ve sıkıntılar da bu sürecin parçasıdır. Tanrı’nın adının saygınlığını zedeleme durumunda ise kişinin kendi ölümüyle tamamlanan bir süreçten söz eder.
Rambam bu süreçleri suçun türüne göre ayırır. Karet, Tora’da bazı suçlar için bildirilen halk arasından kesilme cezasıdır. Karet cezası bulunmayan bir yapma emri ihlal edilip teşuva yapıldığında bağışlanma hemen gelir. Karet veya mahkemenin ölüm cezasını gerektirmeyen bir yasak çiğnendiğinde, teşuvanın ardından Yom Kippur kefaret sağlar. Karet veya mahkemenin ölüm cezasını gerektiren suçlarda ise teşuva ve Yom Kippur ile başlayan süreci kişinin çektiği sıkıntılar tamamlar. Haşem’in adının saygınlığını zedeleme durumunda, Haşem’in adının saygınlığını zedeleyen kişi için tam kefaret, teşuva, Yom Kippur ve çektiği sıkıntıların ardından kendi ölümüyle tamamlanır. Bunlar kişinin kendi dönüşüyle ilgili açıklamalardır.
Beit Elohim de Tapınak ayaktayken bazı suçlar için sunu getirme yükümlülüğü ile Tapınak bulunmadığında teşuvanın geçerli olması arasındaki ilişkiyi inceler; teşuvanın her dönemde kabul edildiğini söyler. Bu açıklamalar, başka bir insanın ölümüyle ilgili bir koşul getirmez. Hilkhot Teşuva 1:3–4; Beit Elohim, Şaar HaTeşuva, 2. bölüm
Ninova’da bu dönüş bir şehrin hayatını değiştirdi. Halk oruç tuttu, çula büründü ve Tanrı’ya yakardı. Herkesten kötülüğünü ve şiddeti bırakması istendi. Yıkımın neden gerçekleşmediği de açıkça verilir. Haşem onların yaptıklarını, kötü yollarından döndüklerini gördü ve ilan ettiği felaketi getirmedi. Taanit’te de bu sözlere dikkat çekilir: Tanrı’nın onların çullarını ve orucunu değil, kötü yollarından döndüklerini gördüğü söylenir (Taanit 16a). Yona, bunun Haşem’in merhametinden, geç öfkelenmesinden ve sevgisinin bolluğundan kaynaklandığını biliyordu. Bunlar, Şemot’ta Haşem’in kendisini tanıtırken saydığı niteliklerdir. Ninova’nın kurtuluşunu İsrael’in onun adına sunduğu kurbanlara bağlayan sav, Yona’nın verdiği nedeni değiştirir. Ninova bu dönüş sayesinde yaklaşan yıkımdan kurtuldu. Günahların bağışlanacağına dair doğrudan söz ise Yeşaya’da ve Yehezkel’de yer alır. Yona 3:5–10, 4:2, Şemot 34:6–7
Çaldığı malı geri veren insan örneği, teşuvanın diğer görevlerle nasıl birleştiğini de gösterir. Vayikra’da bir malı haksız biçimde elinde tutup yalan yere yemin eden kişi onu geri verir, ek ödeme yapar ve emredilen sunuyu getirir. Bağışlanmayı dileyen kişi, yaptığı zararı gidermek ve bu suç için buyurulan sunuyu getirmekle de yükümlüdür. Ayrıca Tora’da şükretmek için sunulan kurbanlar vardır. Kurbanın varlığı tek başına bütün kurbanların işlevini ya da bütün günahların nasıl bağışlanacağını belirlemez. Haşem belirli bir durumda ne istediğini o durumun buyruğunda bildirir. Vayikra 5:20–26 (bazı çevirilerde 6:1–7), 7:11–15
İsrael’in gelecekteki dönüşü de aynı bağlılığı yeniden kurar. Sürgündeki halk bütün yüreğiyle Haşem’e dönecek, Haşem ona merhamet edecek ve onu ülkesine toplayacaktır. Halkın yüreği Haşem’i sevecek biçimde yenilenecek ve Moşe’nin o gün bildirdiği emirler yerine getirilecektir. Sürgündeki halk için de açık kalan yol, Haşem’e dönmek ve Tora’nın emirlerini yerine getirmektir. İsa’nın ölümünü bu dönüşün işlemesi için şart sayan iddia, kanıtlaması gereken düşünceyi her bağışlanma vaadinin arkasına yerleştirir. Haşem’in vaadi ise kişinin ne yapacağını açıkça bildirir. Kötülüğünü bırakan, çaldığını geri veren ve Haşem’e dönen kişi için geçmiş suçların ona karşı hatırlanmayacağı söylenmiştir. Bu bağışlanmayı suçsuz başka bir insanın ölümüne bağlayan iddia Tanah’a aykırıdır. Devarim 30:1–10
Yehezkel, çaldığını iade edip kötülüğünü bırakan kişiye yaşam vaat eder. Eden’de ölümün günahla ilişkili olması, bağışlanan her insanın yerine bir başkasının ölmesi gerektiği sonucunu vermez. Böyle bir şart, peygamberin tarif ettiği dönüşe eklenmiştir.
Tanah kaynakları: Bereşit 3:17–24; Yehezkel 18:21–32; Yehezkel 33:14–16; Hoşea 14:2–5; Yeşaya 55:6–7; Yona 3:5–10 ve 4:2; Şemot 34:6–7 (özgün metin); Vayikra 5:20–26 (bazı çevirilerde 6:1–7); Devarim 30:1–10 (özgün metin); Vayikra 7:11–15.
8. İddia: İnsan Tora’yı gerçekten yerine getiremez
Tora, bir yandan ne yapılması gerektiğini öğretir, bir yandan da buyruğunu çiğneyen kişinin ne yapacağını düzenler. Dolayısıyla bir insanın hiç günah işlememesi ile günah işledikten sonra doğru yola dönmesi ayrı durumlardır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Tora, bir yandan ne yapılması gerektiğini öğretir, bir yandan da buyruğunu çiğneyen kişinin ne yapacağını düzenler. Dolayısıyla bir insanın hiç günah işlememesi ile günah işledikten sonra doğru yola dönmesi ayrı durumlardır.
Bu Hristiyan iddiası, insanın günaha yatkın olduğu ve Tora’nın bütün emirlerine ömrü boyunca kusursuzca uyamayacağı düşüncesine dayanır. Bu görüşü savunanlar, insanın Tora’ya itaat ederek Tanrı tarafından kabul edilemeyeceği ve yalnız İsa’ya iman ederek kurtulabileceği sonucuna varırlar.
Tanah’ın Cevabı:
Tanah, günahını bırakan ve doğru yaşayan kişiye açıkça bağışlanma vaat eder. Yehezkel 18:21–22’de kötülüklerinden dönüp Haşem’in hükümlerini koruyan, adalet ve doğrulukla yaşayan kişinin yaşayacağı ve önceki suçlarının ona karşı hatırlanmayacağı söylenir (Yehezkel 18:21–22). Bu söz, geçmişte günah işlemiş olan kişiye verilir. Onun Tora’ya dönerek yeniden kabul edilmesini imkansız sayan Hristiyan iddiası, peygamberin bu açık sözüyle çelişir.
Tora’nın insanın önüne koyduğu görev, yerine getirilebilir bir görevdir. Moşe, “Bugün sana emrettiğim bu buyruk senin için erişilemez değildir ve uzakta değildir” der. Onu öğrenip uygulamak için göğe çıkılması veya denizin ötesine gidilmesi gerekmez. Ardından “Söz sana çok yakındır; ağzında ve yüreğindedir, onu yapman için” denir (Devarim 30:11–14). Son sözcük לַעֲשֹׂתוֹ, “onu yapmak” anlamındadır. Sözün insana yakın olmasının amacı, buyruğun yerine getirilmesidir. Aynı bölümde yaşam ile ölüm insanın önüne konur ve “Yaşamı seç” diye emredilir (30:19–20). Bu seçim, Haşem’i sevmek, sesini dinlemek ve O’na bağlanmakla açıklanır.
Bu sözler, hiç hata yapmamış bir topluluğa söylenmemiştir. Bölümün başında halkın milletler arasına dağılması, ardından Haşem’e dönmesi ve Tora kitabında yazılı emirleri yeniden yerine getirmesi anlatılır (Devarim 30:1–10). Dönüş yolunun koşulları, halktan nasıl davranmasının istendiğini gösterir; bu koşullar yolun kapalı olduğu anlamına gelmez. Haşem’in halkın yüreğini değiştireceği vaadinin ardından da Moşe’nin “bugün sana emrettiğim” dediği buyrukların uygulanacağı söylenir. Dolayısıyla gelecekteki iç değişim, Tora’ya itaatin yerini alan bir yol olarak kullanılamaz. Değişen yürek, verilen emirlere yönelmektedir.
Yerine getirilecek emirler, kişinin görevine ve durumuna göre belirlenir. Vayikra 21’de kutsal sunu hizmetini yürüten kohenlere özel hükümler vardır. Devarim 17:14–20’de ise kralın servet ve güç biriktirmesine sınırlar konur; Tora’yı okuyup uygulaması emredilir (Vayikra 21; Devarim 17:14–20). Kral olmayan bir İsraelli, krala verilen görevi üstlenmediği için emre aykırı davranmış olmaz. Tora’ya uymak, kişinin kendisine verilen emirleri yerine getirmesi demektir. Ayrı kişilere verilmiş bütün görevleri tek bir kişide toplayıp onun hepsini yapamadığını söylemek, Tora’nın insandan istediği şeyi değiştirmektir.
Tanah, insanın günah işlediğini açıkça söyler: “Yeryüzünde iyilik yapıp da hiç günah işlemeyen doğru bir insan yoktur” (Kohelet 7:20). Şelomo’nun duasında da günah işlemeyen insan bulunmadığı söylenir. Bunun ardından sürgündeki halkın suçunu kabul edip bütün yüreğiyle Haşem’e dönmesi, duasının işitilmesi ve bağışlanması istenir (Melahim Alef 8:46–50). İnsanın günahkar olmasıyla yeniden kabul edilmesi aynı anlatımın içindedir. İnsanın günah işlemesi, onu tövbeye çağırmanın nedenidir.
Tora’da bu dönüşün somut görevleri de vardır. Vayikra 5:5–13’te ele alınan günahlar için suçun itiraf edilmesi ve maddi güce göre belirlenen sununun getirilmesi emredilir. Küçükbaş hayvan almaya gücü yetmeyen kişi iki kuş getirir. Kuş almaya da gücü yetmezse belirtilen miktarda un getirir. Bu kişinin de bağışlanacağı bildirilir (Vayikra 5:5–13). Aynı bölümde, başkasının malını haksız biçimde elinde tutup bunu yalan yeminle inkar eden kişinin malı geri vermesi, belirlenen ek ödemeyi yapması ve suç sunusunu getirmesi istenir (5:20–26). Yanlışını kabul edip malı sahibine geri veren kişi, Tora’nın düzeltme emrini yerine getirir.
İsrael’in tarih boyunca emirlere karşı gelmiş olması da itaatin imkansızlığına delil gösterilir. Nehemya 9:26’da halkın Tora’yı arkasına attığı, Yeşaya 65:2–3’te kendi düşüncelerinin ardından kötü bir yolda yürüdüğü anlatılır (Nehemya 9:26–31; Yeşaya 65:2–3). Bu ayetler yapılan yanlışları belirtir. Nehemya’da aynı halkın tekrar tekrar Haşem’e seslendiği ve merhametle kurtarıldığı da anlatılır; 9:29’da uyarının amacı halkı Tora’ya döndürmektir. Bir emre karşı gelinmiş olması, o emre uyulamayacağını göstermez. Dönüşün henüz bütün halkta gerçekleşmemiş olması da dönüş vaadini ortadan kaldırmaz.
Devarim’in yakınlık sözü Romalılar 10:6–9’da başka bir amaca bağlanır. Göğe çıkma sorusu Mesih’i aşağı indirmekle, derinliğe inme sorusu onu ölülerden çıkarmakla ilişkilendirilir. Sözün ağızda ve yürekte olduğu ifadesi alıntılanır; Devarim 30:14’ün sonundaki “onu yapman için” sözü bu alıntıya alınmaz. Yakındaki söz, duyurulan iman bildirisi olarak açıklanır; ardından ağızla İsa’nın Rab olduğunu açıklamak ve yürekle diriltildiğine inanmak kurtuluşa bağlanır (Romalılar 10:6–9). Moşe’nin sözünde ise ağız ve yürek, verilen buyruğu yerine getirmeye yöneliktir. Yapılacak olan, aynı bölümde Tora kitabında yazılı emirlerle belirtilmiştir. İsa’nın dirilişine imanla kurulan bağlantı bu pasajda bulunmamaktadır. Bu alıntıyla Tora’ya itaatin imkansızlığını savunmak, ayetin açıkladığı amacı tersine çevirmektir.
İnsanın günah işlemesi, buyruğa uymanın imkansızlığını veya dönüşün geçersizliğini kanıtlamaz. Tora sözü insanın yapabileceği kadar yakın gösterir. Yehezkel de kötülüğünü bırakan kişiye yaşam vaat eder. Bağışlanmayı yalnız İsa’ya imana bağlayan sonuç, bu yolu ortadan kaldırır.
Tanah kaynakları: Devarim 30:1–14 (özgün metin); Vayikra 21 (özgün metin); Devarim 17:14–20; Vayikra 5:5–13 ve 5:20–26 (5:5–13 özgün metin; 5:20–26 özgün metin); Yehezkel 18:21–22; Kohelet 7:20. Ek Tanah kaynakları: Devarim 30:19–20; Melahim Alef 8:46–50; Nehemya 9:26–31; Yeşaya 65:2–3. Vayikra 5:20–26, birçok Hristiyan çeviride 6:1–7 olarak numaralandırılır. Karşılaştırılan Hristiyan metni: Romalılar 10:6–9.
Rabbinik açıklamalar: Eruvin 55a içinde Devarim’deki gök ve deniz ifadeleri, Tora’yı öğrenmek için gösterilecek çabayla açıklanır; Rava ve Rabbi Yohanan tarafından kibir de öğrenmenin engeli olarak ele alınır. Rambam, Mişne Tora, Hilhot Teşuva 5:1 içinde, kişinin iyi yola yönelip doğru insan olmasının da kötü yola yönelmesinin de kendi seçimine bağlı olduğunu açıklar.
137. İddia: İnsan en “uygun” korban olabilir
Bir şeyin değerli olmasıyla belli bir iş için uygun olması farklıdır. Tora, neyin yenebileceğini ve neyin sunakta sunulabileceğini ayrı ayrı belirler. Bu nedenle bir insanın ahlaki bakımdan kusursuz sayılması, onun sunak için uygun olup olmadığını tek başına açıklamaz.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Bir şeyin değerli olmasıyla belli bir iş için uygun olması farklıdır. Tora, neyin yenebileceğini ve neyin sunakta sunulabileceğini ayrı ayrı belirler. Bu nedenle bir insanın ahlaki bakımdan kusursuz sayılması, onun sunak için uygun olup olmadığını tek başına açıklamaz.
Bu yorumu benimseyen Hristiyanlar, Maşiah’ın, yani Mesih’in kusursuz olduğu için Haşem’e sunulabilecek en uygun, başka bir deyişle ‘koşer’ korban olduğunu söylerler. Onlara göre kusursuzluğu, insan olduğu halde Tora’daki korban düzenine dahil edilmesini sağlar.
Tanah’ın Cevabı:
Vayikra 1:2–17, Tanrı’ya sunulacak hayvanları belirler: sığır, koyun, keçi ve belirli kuşlar. Vayikra 2, tahıl sunusunu düzenler. Tora “En değerli canı getir” demiyor; hangi sununun geçerli olduğunu kendisi açıklıyor. Devarim 14:4–5’in yenmesine izin verdiği geyik gibi hayvanlar bile kurban olarak getirilebilecek türler arasında yer almaz.
Vayikra 1:2’de אָדָם כִּי־יַקְרִיב מִכֶּם קָרְבָּן לַיהוָה מִן־הַבְּהֵמָה מִן־הַבָּקָר וּמִן־הַצֹּאן תַּקְרִיבוּ אֶת־קָרְבַּנְכֶם denir: “Aranızdan bir insan Haşem’e korban getireceği zaman, korbanınızı hayvandan, sığırdan ve davardan getireceksiniz.” Cümlenin başındaki adam ki yakriv (אָדָם כִּי־יַקְרִיב) korbanı getirecek insana, sonraki min ha-behema (מִן־הַבְּהֵמָה) ise sunulabilecek hayvan türüne ilişkindir. “Adam” sözcüğünün bulunması, insanın sunulacak hayvan olarak listeye alındığı anlamına gelmez. Aynı bölümün devamında kuşlar, ikinci bölümde minha, yani tahıl sunusu ayrıca düzenlenir. Korbanın geçerliliği “hangi canlı daha değerlidir” ölçüsüyle değil, Tanrı’nın belirlediği tür ve hizmet koşullarıyla kurulmaktadır.
Bereşit 22:11–13’te Yitshak’ın öldürülmesi durdurulur ve yerine koç sunulur. Yeremya 7:31 ile Devarim 12:31, çocukların tanrılar adına yakılmasını kınar. Mika 6:6–8, kişinin ilk doğanını kendi günahına karşılık sunması sorusuna adalet, merhamet ve Tanrı önünde alçakgönüllülükle cevap verir.
Vayikra 27:32–33’te sürünün onda birini ayırmak için sopanın altından geçen her onuncu hayvan Tanrı’ya ayrılır; iyiyle kötü arasında seçim yapılması yasaklanır. Burada kutsal olarak ayrılmanın ölçüsü bile kişinin kurduğu üstünlük sırası değil, Tanrı’nın buyurduğu sayımdır. ‘İnsan daha üstündür’ sözü, Tanrı’nın hangi sununun ayrılacağını belirleyen hükmüne yeni bir canlı türü ekleyemez.
İnsan hayatının değerli olması onu Tora’nın kurban hayvanı yapmaz. Hristiyanların “İsa kusursuz olduğu için en uygun kurbandır” iddiası, Tanrı’nın belirlediği tür ve hizmet koşullarının yerine insanın kurduğu değer sıralamasını koyar.
Vayikra 27:33’te hayvan ondalığı için לֹא יְבַקֵּר בֵּין־טוֹב לָרַע וְלֹא יְמִירֶנּוּ, “İyi ile kötü arasında ayırım yapmayacak ve onu değiştirmeyecek” hükmü bulunur. Böylece kişinin bir hayvanı daha değerli sayması bile sunu hukukunu keyfi biçimde değiştirmemektedir. Bereşit 22:12–13’te Yitshak’ın öldürülmesinin durdurulması ve onun yerine koç sunulması da aynı tür farkının somut örneğidir. Bir insanın ahlaki değeri, onun başka insanların günahları için sunulacak bir korban olarak öldürülmesini emreden hüküm yerine geçmez.
Bir şeyin genel anlamda “uygun” veya “değerli” olması, Tora’nın belirli bir korban için kabul ettiği türden olduğu anlamına gelmez. Devarim 14:4–5’te geyik ve ceylan yenebilen hayvanlar arasında sayılır; Vayikra 1 ise sunu için sığır, davar ve belirli kuşları belirtir. Yenmesine izin verilen her hayvan bile otomatik olarak sunakta kullanılacak bir korban sayılmaz.
Vayikra 5:5–13’te belirli günahlar için kişinin maddi durumuna göre farklı sunular düzenlenir. Koyun veya keçi getiremeyen kuş getirebilir; buna da gücü yetmeyen ince un sunabilir. Tora bu son durumda da kohenin kapara yapacağını ve kişinin bağışlanacağını bildirir. Kapara, burada günahın giderilmesi için yapılan hizmeti anlatır. Sununun geçerliliği, Tora’nın o durumda hangi sunuyu kabul ettiğine bağlıdır. İsa’nın kusursuz olduğu savı, insanı Tora’nın sunu olarak belirlediği türlere eklemez. Vayikra 5:5–13.
Tanah kaynakları: Vayikra 1:2–17, 2 ve 27:32–33; Devarim 14:4–5; Bereşit 22:11–13; Devarim 12:30–31; Yeremya 7:31; Mika 6:6–8.
213. İddia: Ezra dönemindeki yabancı eşlerden ayrılma tek başına bağışlanma sağlamadı
Ezra döneminde halk, Tora’ya aykırı evlilikleri kabul edip düzeltmeye çağrılır. Kitabın bir bölümünde bazı kişilerin hem eşlerinden ayrılmaya söz verdiği hem de suçları için bir koç sunduğu yazılıdır. Bu sununun kimler için kaydedildiği, ondan hangi sonucun çıkarılabileceğini belirler.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Ezra döneminde halk, Tora’ya aykırı evlilikleri kabul edip düzeltmeye çağrılır. Kitabın bir bölümünde bazı kişilerin hem eşlerinden ayrılmaya söz verdiği hem de suçları için bir koç sunduğu yazılıdır. Bu sununun kimler için kaydedildiği, ondan hangi sonucun çıkarılabileceğini belirler.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Ezra 10:19’da eşlerinden ayrılmaya söz verenlerin yine de bir koç getirdiğine dikkat çekerler. Onlara göre davranışlarını düzeltmeleri ve Tanrı’ya dönmeleri bağışlanmaları için yeterli olmamıştır. Buradan günahın bağışlanması için kanlı korban gerektiği sonucunu çıkarırlar.
Tanah’ın Cevabı:
Ezra 10:19, eşlerinden ayrılmaya söz veren bazı kişilerin suçları için koç sunduğunu kaydeder. Ezra döneminde bu olayda yalnızca ayrılık yaşandığını söylemek metindeki koç sunusunu atlar. Belirli kişilerin sunduğu bu koçtan, her günahın bağışlanması için kan gerektiği sonucu çıkmaz.
Ezra 9’da, Tanrı’nın emirlerine aykırı evlilikler nedeniyle dua ve suçun kabulü yer alır. Ezra 10:10–12’de Ezra bütün topluluğa Tanrı’ya itirafta bulunmalarını, O’nun isteğini yapmalarını ve yabancı eşlerden ayrılmalarını söyler. Topluluk bu çağrıyı kabul eder. Halk suçunu sözle kabul eder ve yanlış davranışı düzeltmeye karar verir.
Soruşturmadan sonra Ezra 10:18, yabancı eş almış kohenlerden Yehoşua ben Yotsadak’ın ailesine mensup dört kişinin adını sayar. Hemen ardından 19. ayet, bu kişilerin eşlerini göndermeye söz verdiğini ve suçları için sürüden bir koç sunduklarını bildirir. Bu sunuya aşam, yani suç sunusu denir.
Liste daha sonra başka kohen aileleri, Leviler, şarkıcılar, kapı görevlileri ve İsrael halkına mensup başka kişilerle devam eder (10:20–44). Koç sunusundan söz eden cümle sonraki her grup için tekrarlanmaz.
Listenin geri kalanında koçtan söz edilmemesi, diğer kişilerin hiç korban sunmadığını kanıtlamaz. Ayet, adını verdiği kişiler için sunuyu kaydeder. Herkesin bağışlanmasının tek şartı olduğunu söylemez.
Olay, Yeruşalayim’deki İkinci Bet HaMikdaş’ın, yani İkinci Tapınağın kurulduğu dönemin başında geçer. Ezra kitabı, daha önce sunağın kurulduğunu ve korban hizmetinin yeniden başladığını anlatır (Ezra 3:2–6; 6:16–18). Bu ortamda suçla ilgili bir korbanın kaydedilmesi, itirafın ve davranış değişikliğinin önemini ortadan kaldırmaz. Mişle 15:8 de kötü kişinin korbanının kabul edilmediğini söyler. Korban, kötülüğü sürdürme izni değildir.
Üstelik Tora, kan içermeyen bir sununun ardından da bağışlanmadan söz eder. Vayikra 5:5–13, belirtilen günahlar için itirafı ve kişinin gücüne göre getireceği sunuyu açıklar. İki kuş almaya da gücü yetmeyen kişi ince un getirir. Kohen onun için kapara yapar ve kişi bağışlanır. Un sunusu ayetin saydığı durumlarla sınırlıdır. Bu tek örnek, bağışlanmanın her durumda kan gerektirdiği iddiasını çürütür.
Yehezkel 18:21–23, kötülüklerinden dönüp Tanrı’nın hükümlerini tutan kişinin yaşayacağını ve suçlarının ona karşı anılmayacağını bildirir. Yeşaya 55:6–7 de kötü kişinin yolunu bırakıp Tanrı’ya dönmesi halinde bağışlanacağını söyler. Ezra’daki bir koç sunusu, bu ayetlerde yer almayan bir kan şartını doğrulamaz.
Ezra 10:19 belirli kişilerin suçları için koç sunduğunu bildirir. Bütün bağışlanmaların kana bağlı olduğunu veya korbanların gelecekte bir insanın ölümüne dayandığını söylemez. Ezra’daki suç sunusunu bu iki iddianın kanıtı olarak almak, ayetin kaydettiği olaydan daha geniş bir kural çıkarmaktır.
Kaynaklar: Ezra 3:2–6; Ezra 6:16–18, 9:6–15 ve 10:1–44; Vayikra 5:5–13; Mişle 15:8; Yehezkel 18:21–23; Yeşaya 55:6–7.
222. İddia: İnsanın kötü eğilimi kusursuz insan kurbanını zorunlu kılar
Tanah, insanın kötülüğe yönelebildiğini ve buna rağmen kendi davranışından sorumlu olduğunu söyler. Aynı metinler, yanlış yapan kişinin yolunu değiştirmesi ve Tanrı’nın onu bağışlaması üzerinde de durur. Bir eğilimin varlığı ve işlenen günahın nasıl giderileceği ayrı sorulardır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Tanah, insanın kötülüğe yönelebildiğini ve buna rağmen kendi davranışından sorumlu olduğunu söyler. Aynı metinler, yanlış yapan kişinin yolunu değiştirmesi ve Tanrı’nın onu bağışlaması üzerinde de durur. Bir eğilimin varlığı ve işlenen günahın nasıl giderileceği ayrı sorulardır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, insanın günah işlemeye zorlanmadığını, ancak doğası gereği günaha yatkın olduğunu söylerler. İsrael’in de Tora’ya eksiksiz uymadığını belirterek halkın günahı için kusursuz bir korban gerektiği sonucuna varırlar. Bu korbanın İsa olduğunu ileri sürerler.
Tanah’ın Cevabı:
İnsanın kötü eğilimlerle mücadele ettiği Tanah’ta açıkça anlatılır. Fakat bu gerçek, günahın bağışlanması için kusursuz bir insanın ölmesinin zorunlu olduğunu göstermez. Tanah, insanın zayıflığını anlatırken aynı zamanda seçimini, Tanrı’ya dönüşünü ve Tanrı’nın bağışlamasını da anlatır.
Bereşit 8:21, insan yüreğinin eğiliminin gençliğinden itibaren kötü olduğunu söyler. Yeremya 17:9 da yüreğin aldatıcılığından söz eder. Hemen sonraki ayette Tanrı, herkese yollarına ve yaptıklarının sonucuna göre karşılık vermek için yüreği araştırdığını bildirir. Yürek insanı bir davranışa itebilir. Tanrı’nın değerlendirdiği, insanın bu eğilim karşısında nasıl davrandığıdır.
Bu sorumluluk Kayin’e söylenen sözde de görülür. Bereşit 4:7, günahı kapıda çömelmiş ve insana yönelmiş olarak anlatır. Ardından וְאַתָּה תִּמְשָׁל־בּוֹ, “Sen ona egemen olabilirsin” der. Tora hem tehlikeyi hem de insanın onun karşısındaki sorumluluğunu bildirir.
Devarim 30:11–14’te emir uzak veya erişilemez olarak sunulmaz. Buyruk insana yakındır. Onu uygulayabilsin diye ağzında ve yüreğindedir. Aynı bölüm “yaşamı seç” diye çağırır (30:19). Bu sözler, insanın hiç hata yapmayacağını söylemez. Doğruyu seçmenin ve yanlışından dönmenin gerçek seçenekler olduğunu gösterir.
Yehezkel 18:20–23’te oğlun babasının suçunu taşımayacağı bildirilir. Kötü kişi işlediği günahlardan döner, Tanrı’nın hükümlerini tutar ve adaletle davranırsa yaşayacaktır. Yeşaya 55:6–7 de kötü kişinin yolunu bırakıp Tanrı’ya dönmesini söyler ve Tanrı’nın bolca bağışlayacağını bildirir. İnsan yaptığı yanlıştan dönüp davranışını düzeltir. Bağışlamayı bildiren Tanrı’dır.
Rabbinik kaynaklar da kötü eğilimi ciddiye alır. Kiduşin 30b, Tanrı’nın yetser hara denen kötülüğe yönelme eğilimine karşı Tora’yı bir çare olarak verdiğini ve Tanrı’nın yardımı olmadan insanın bu mücadeleyi kazanamayacağını söyler.
Sanhedrin 91b’de eğilimin insanın hayatında ne zaman ortaya çıktığı tartışılır. Bu kaynaklarda ele alınan şey, insanı yanlış yapmaya iten eğilimdir. Bu eğilimin kendisi, birinin işlediği suç veya başka bir insanın korban edilmesini gerektiren bir hareket olarak anlatılmaz.
Tora’nın korban hükümleri de her bağışlanmanın mutlaka ölüm veya kan gerektirdiği iddiasını doğrulamaz. Vayikra 5:5–13, belirtilen günahlar için itirafı ve kişinin imkanlarına göre getireceği sunuyu düzenler. İki kuş almaya da gücü yetmeyen kişi ince un getirir. Kohen onun için kapara yapar ve kişi bağışlanır. Bu un sunusu ayette belirtilen günahlarla sınırlıdır. Tora bu durumda kan içermeyen bir sununun ardından bağışlanmayı açıkça bildirir.
Bereşit 22:11–13’te Yitshak’ın öldürülmesi durdurulur ve onun yerine koç sunulur. Devarim 12:31 ve Yeremya 7:31 insan kurbanı uygulamalarını kınar. Tora, insanın kötü eğilimini açıklarken kusursuz bir insanın öldürülmesini zorunlu kılan bir hüküm vermez.
İnsanın yanlış yapmaya yatkın olması, Tanah’ın o yanlıştan dönmek için verdiği yolu değiştirmez. Tanah insanı seçime ve dönüşe çağırır, Tanrı’nın merhametini ve belirli durumlar için koyduğu kapara hükümlerini açıklar. İnsanların günaha eğilimi, İsa’nın ya da başka bir insanın ölmesini zorunlu kılmaz.
Kaynaklar: Bereşit 4:7, 6:5, 8:21, 22:11–13; Devarim 12:31, 30:11–19; Yeremya 17:9–10, 7:31; Yehezkel 18:20–32; Yeşaya 55:6–7; Vayikra 5:5–13; Kiduşin 30b; Sanhedrin 91b.
228. İddia: Tek bir ölüm gelecekte işlenecek günahların kefaretine sürekli temel olabilir
Vayikra, belirli bir günah işlendiğinde insanın ne yapacağını ve ilgili sununun nasıl getirileceğini açıklar. İnsanların sonradan işleyeceği günahların, daha önce yapılmış tek bir sunuyla nasıl ilişkilendirildiği ise ayrı bir sorudur.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Vayikra, belirli bir günah işlendiğinde insanın ne yapacağını ve ilgili sununun nasıl getirileceğini açıklar. İnsanların sonradan işleyeceği günahların, daha önce yapılmış tek bir sunuyla nasıl ilişkilendirildiği ise ayrı bir sorudur.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, hayvan sunularının henüz işlenmemiş günahlar için önceden getirilemediğini, İsa’nın kusursuz korbanının ise bir kez gerçekleştiğini söylerler. Onlara göre sonradan günah işleyen kişi yeni bir hayvan sunmak yerine bu ölümle ilişki kurarak bağışlanabilir. Böylece geçmişteki tek bir ölümü, sonraki bağışlanmaların sürekli temeli sayarlar.
Tanah’ın Cevabı:
Bu iddiaya göre kişi henüz işlemediği günahlar için kendiliğinden bağışlanmış sayılmaz. Günah işledikten sonra İsa’nın ölümüyle ilişki kurarak bağışlanma ister. Bu görüşün dayanağını sınamak için Tanah’ın sonradan işlenen suç ve o suçun bağışlanması hakkında ne söylediğine bakılır.
Vayikra 4–5’te belirli günahlar için düzenlenen süreç günah işlendikten sonra başlar. Kişi yaptığının farkına varır ve durumuna göre gereken sunuyu getirir. Kohen kapara yapar, ardından kişinin bağışlanacağı bildirilir.
Vayikra 5:5–13 itirafı ve kişinin imkanlarına göre sunu seçeneklerini açıklar. İki kuşa da gücü yetmeyen kişi ince un getirir. Onun da bağışlanacağı söylenir.
Yom Kippur hizmetinin her yıl yapılması da Tora’nın kendi hükmüdür (Vayikra 16:34). Tekrar edilmesi, hizmetin başarısız olduğu anlamına gelmez. İnsan yaşamı sürer ve insanlar yeni davranışlarda bulunur. Tora, belirli bir insan ölünce bu hizmetin işlevini kaybedeceğini söylemez.
Yehezkel 18:21–24, kişinin sonraki davranışını ciddiye alır. Kötü kişi günahlarından dönüp adil ve doğru davranırsa yaşayacaktır. Doğru kişi ise doğruluğundan dönüp kötülük yaparsa yeni davranışından sorumlu tutulacaktır. Daha önce doğru davranan kişi, sonradan yaptığı kötülükten sorumludur. Daha önce kötülük yapan bir kişi de davranışını değiştirip Tanrı’ya dönebilir.
Mişna Yoma 8:9, “Günah işleyeceğim ve sonra döneceğim” veya “Yom Kippur kefaret edecek” diyerek günahı planlayan kişi hakkında uyarır. Aynı Mişna, insanlar arasındaki suçlarda zarar gören kişinin gönlünün alınması gerektiğini söyler. Bu rabbinik açıklama, başkasına verilen zarar düzeltilmeden kaparaya güvenilemeyeceğini vurgular.
Yeremya 31:31–34 yeni antlaşmada Tanrı’nın suçları bağışlayacağını ve günahları artık hatırlamayacağını bildirir. Bu, gelecekteki bağışlanma vaadidir. Ayet bunun nedenini daha önce ölmüş bir insanın kanı veya tek bir insan korbanı olarak açıklamaz. Yeşaya 55:6–7 de kötü kişiyi yolunu bırakıp Tanrı’ya dönmeye çağırır ve Tanrı’nın bolca bağışlayacağını söyler.
Rabbinik kaynaklarda doğruların ölümüyle kapara arasında ilişki kuran bir yorum da vardır. Moed Katan 28a, Miryam’ın ölümüyle kızıl inek törenini, Aharon’un ölümüyle de kohen giysilerini yan yana getirerek doğruların ölümünün kapara sağladığını söyler. Kaynak, bir kişinin ölümünün bütün gelecek kuşakların günahları için zorunlu ve tek korban olduğunu veya Tora’daki korbanların artık gereksizleştiğini söylemez.
Tanah gelecekte bağışlanma vaat eder. Sonraki günahların bağışlanmasını geçmişte ölmüş bir insana yönelmeye bağlamaz. Kişinin dönüşü, başkasına verilen zararın düzeltilmesi ve Tora’da ilgili durumlar için belirlenen hükümler kendi yerlerinde durur.
Kaynaklar: Vayikra 4, 5:5–13 ve 16:34; Yehezkel 18:21–24; Yeşaya 55:6–7; Yeremya 31:31–34; Mişna Yoma 8:9; Moed Katan 28a.
227. İddia: İnsan “koşer hayvan” olmadığı halde Maşiah insan korbanı olabilir
Tora, bir hayvanın yenmeye uygun olması ile sunu olarak getirilebilmesi için ayrı hükümler verir. Sunu için hayvanın türü, kimi zaman dişi veya erkek olması ve bedeninde kusur bulunup bulunmaması belirtilir. Bir insanın ahlaki özellikleri başka bir tür uygunluğu anlatır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Tora, bir hayvanın yenmeye uygun olması ile sunu olarak getirilebilmesi için ayrı hükümler verir. Sunu için hayvanın türü, kimi zaman dişi veya erkek olması ve bedeninde kusur bulunup bulunmaması belirtilir. Bir insanın ahlaki özellikleri başka bir tür uygunluğu anlatır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, “koşer” sözcüğünün “uygun” anlamına geldiğini söylerler. Maşiah’ın ahlaken kusursuz olduğunu ileri sürüp bu özelliğin onu Tanrı’ya sunulabilecek en uygun korban yaptığını düşünürler. Onlara göre İsa’nın insan olması böyle bir sunuya engel değildir.
Tanah’ın Cevabı:
Bir insanın doğru davranıp davranmadığı, onun nasıl yaşadığıyla ilgilidir. Vayikra’daki uygunluk şartı ise sunağa hangi sununun getirilebileceğini belirler. “Uygun” sözcüğünü kullanmak, bir insanı Tora’da belirlenen sunu türlerinden birine dönüştürmez.
Vayikra 1:2 korbanı sunan kişiden söz eder; sunulacak canlıları ise מִן־הַבְּהֵמָה מִן־הַבָּקָר וּמִן־הַצֹּאן, “hayvanlardan, sığırlardan ve davarlardan” diye belirtir. 1:14’te kuş sunusu için kumru ve güvercin yavruları ayrıca sayılır.
Vayikra 4–5, belirli günah ve suç sunuları için uygulanacak hükümleri açıklar. 5:11–13’te ilgili durumlarda ince un sunusuna da izin verilir. İnsan bu korban türleri arasında sayılmaz.
Yenilebilen bir hayvan olmakla sunakta korban olarak sunulabilmek de aynı şey değildir. Vayikra 11 ne yenebileceğini, Vayikra 1 sunak için ne getirilebileceğini açıklar. Sifra’nın Vayikra 1:2 açıklaması da genel hayvan ifadesinin sığır ve davar sözleriyle sınırlandığını belirtir. Yenilmesine izin verilen her hayvan bu nedenle sunak korbanı olmaz.
Vayikra 22:19–25’te sunu için aranan tamim, yani bedensel kusursuzluk şartı, uygun türden seçilmiş hayvana uygulanır. Bir koç istenmişse bedeninde kusur bulunmayan geyik bile tür şartını karşılamaz. Bir insanın kusursuz olduğunun söylenmesi de o kişiyi ayetin kabul ettiği sunulardan biri haline getirmez. Kusursuzluk şartı, tür şartının yerine geçmez.
Devarim 12:31, insanların oğullarını ve kızlarını tanrılarına ateşte yakmasını yasaklanan uygulamalar arasında sayar. Yeremya 7:31 ve 19:5 de çocukların yakılmasını kınar. Burada kınanan uygulama çocukların sunu olarak yakılmasıdır. Ayetler, insanların Tanrı’ya sunulabileceği yeni bir korban türü bildirmez.
Bereşit 22’de Yitshak’ın bağlanması anlatılır. Olayın sonunda Avraam’a çocuğa el uzatmaması söylenir. Fiilen sunulan canlı, Yitshak’ın yerine getirilen koçtur (22:11–13). Bu anlatı insanı Vayikra’daki korban listesine eklemez.
Yehezkel’in gelecekteki Mikdaş ve korban düzeninde de boğa, koç, kuzu ve keçilerden söz edilir (Yehezkel 43:18–27; 45:18–25). Peygamber yeni bir insan korbanı türü bildirmez.
Bir insanın başkası için fedakarlık yapması ahlaki bir eylemdir. Bir canlının sunakta hatat, yani günah sunusu veya aşam, yani suç sunusu olarak sunulması ise Tora’nın tür, yer ve uygulama bakımından belirlediği bir ibadettir. “Maşiah kusursuzdur, öyleyse en uygun korban odur” iddiası, bir insanın fedakarlığına sunak hizmetinin adını verir. Tora’nın belirlediği tür, yer ve uygulama koşulları bu benzetmeyle karşılanmış olmaz.
Kaynaklar: Vayikra 1:1–17, 4–5, 11 ve 22:17–25; Sifra, Vayikra 1:2; Bereşit 22:11–13; Devarim 12:31, 18:10; Yeremya 7:31, 19:5; Yehezkel 43:18–27, 45:18–25.
135. İddia: Gelecekte korbanların yeniden sunulması tek kusursuz insan kurbanı öğretisiyle çelişmez
Yehezkel gelecekte de sunak, korban ve arınma hizmeti olacağını söyler. Bir yandan bütün sunuların görevini tamamladığı ileri sürülürken öte yandan bu hizmetin gelecekteki işlevi açıklanmalıdır. Yehezkel’in bu sunulara hangi görevi verdiği, çelişki olup olmadığını belirler.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Yehezkel gelecekte de sunak, korban ve arınma hizmeti olacağını söyler. Bir yandan bütün sunuların görevini tamamladığı ileri sürülürken öte yandan bu hizmetin gelecekteki işlevi açıklanmalıdır. Yehezkel’in bu sunulara hangi görevi verdiği, çelişki olup olmadığını belirler.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, İsa’nın kendisini bir kez ve kusursuz bir kurban olarak sunduğunu, bu ölümün de bütün korbanları tamamladığını söylerler. Yehezkel’in gelecekte yapılacağını bildirdiği korbanları kabul ederler. Bu sunuların gelecekte yeniden yapılmasını, İsa’nın bir kez kendini sunarak bütün korbanları tamamladığı öğretisiyle çelişkili görmezler.
Tanah’ın Cevabı:
Yehezkel 43:18–27 gelecekte sunağın arındırılmasını ve sunuların nasıl yapılacağını anlatır. Yehezkel 45:15–17, bu sunuların İsrael Evi için kapara sağlama amacıyla getirileceğini söyler. Kapara, burada günahın giderilmesiyle ilgili sunu hizmetini anlatır. 45:22’de yönetici kendisiyle ülke halkı için günah sunusu sağlar; 46:13–15’te günlük yakmalık sunu yer alır.
Yehezkel gelecekteki korbanları 'hatıra töreni' diye değil, gerçek kapara ve arınma hizmeti olarak anlatır. Yehezkel 45:17’nin לְכַפֵּר בְּעַד־בֵּית יִשְׂרָאֵל ifadesi “İsrael Evi için kapara yapmak üzere” anlamındadır. “Kapara yapmak üzere” sözü, sununun niçin getirildiğini açıklar. Verilen görev, geçmişteki bir olayı hatırlatmanın ötesinde İsrael için arınma sağlamaktır.
Yeşaya 56:6–7, geleceğin kutsal hizmetine kimlerin de katılacağını söyler. Haşem’e bağlanan ve antlaşmasını koruyan yabancılar kutsal dağa gelir. Yakmalık sunuları ve korbanları mizbeahta kabul edilir. Bu kişilerden başka bir yerde gerçekleşen bir ölümü hatırlamaları istenmez. Peygamber, onları gelecekte gerçekten sunu getiren kişiler olarak anlatır. (Yeşaya 56:6–8).
45:22’de בַּעֲדוֹ וּבְעַד כָּל־עַם הָאָרֶץ פַּר חַטָּאת, “kendisi ve ülke halkı için hatat boğası” sözleri bulunur. Hatat, günah sunusudur. Yönetici, kendi adına da sunu sağlayacaktır; gelecek ibadetin görevleri bu nedenle yalnız dışarıdan seyredilen bir hatırlama ritüeli olarak tanımlanmaz. Bu sunuları İsa’nın ölümünün anısına indirgemek, peygamberin verdiği işlevi değiştirmektir. Yehezkel gelecekteki sunuların nerede, kimler için ve hangi amaçla yapılacağını bildirir. Bu görevler bir geçmiş olayı hatırlama töreniyle sınırlı değildir.
Gelecekteki sunular yalnız Yehezkel’de bulunmaz. Malaki 3:3–4, Levi oğullarının arıtılmasını ve Yehuda ile Yeruşalayim’in sunularının eski günlerdeki gibi Tanrı’yı hoşnut etmesini bildirir. Yeşaya 56:7’de de sunuların Tanrı’nın sunağında kabul edileceği söylenir. İki peygamber de gelecekteki hizmeti kabul edilen ibadet olarak anlatır; artık etkisiz kalmış bir törenin hatırlatılması olarak değil.
Vayikra 1–7 de kurbanların türünü ve hizmetlerini belirler. Tanrı’nın hem Tora’da hem Yehezkel’de gerçek ibadet olarak tanımladığı sunuları, İsa’nın ölümünün ardından artık gerçek arınma sağlayamayan gösterilere dönüştürmek Tanah’ın sözlerini değiştirmektir.
Malaki 3:3’te gelecekte Levi oğullarının arıtılması וְהָיוּ לַיהוָה מַגִּישֵׁי מִנְחָה בִּצְדָקָה, “Haşem’e doğrulukla minha sunanlar olacaklar” vaadiyle açıklanır. 3:4, Yehuda ve Yeruşalayim’in sunusunun eski günlerde olduğu gibi kabul edileceğini söyler. Yeşaya 56:7’de de עוֹלֹתֵיהֶם וְזִבְחֵיהֶם לְרָצוֹן עַל־מִזְבְּחִי, “Yakmalık sunuları ve korbanları mizbeahımda kabul edilecek” denir. Mizbeah, sunuların getirildiği sunaktır. Peygamberler gelecekte hangi hizmetin yapılacağını ve sunuların kabul edileceğini bildirir. Hiçbiri bu hizmeti yalnız geçmişteki bir insanın ölümünü anmaya bağlamaz.
Kapara, her ayette yalnız kişisel günahın bağışlanması anlamına gelmez. Yehezkel 43:26’da sunak için kapara yapılması, 45:18–20’de kutsal mekanın arındırılması anlatılır. Her ayetin amacı kendi bağlamında belirlenir. Yehezkel bu işlemleri geçmişteki bir ölümü hatırlatmaya indirgemez. İddia, İsa’nın ölümünün arınma sağlayan korban hizmetini tamamladığını ve artık böyle bir hizmete gerek kalmadığını ileri sürüyorsa, Yehezkel’in gelecekte arınma için sunu getirileceğine dair hükmüyle çelişir. Yehezkel 43:26, 45:18–20.
Tanah kaynakları: Yehezkel 43:18–27, 45:15–25, 46:13–15; Malaki 3:3–4; Yeşaya 56:7; Vayikra 1–7.
148. İddia: Yeşaya 49’daki “seni antlaşma olarak vereceğim” sözü insan kurbanını anlatır
Yeşaya’da Haşem, kulunu koruyacağını ve onu halk için antlaşma olarak vereceğini söyler. Sonraki sözler kulun ülkenin yeniden kurulması ve tutsakların çıkarılması için ne yapacağını anlatır. “Vermek” sözünün anlamı, bu görevlerle birlikte okunur.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Yeşaya’da Haşem, kulunu koruyacağını ve onu halk için antlaşma olarak vereceğini söyler. Sonraki sözler kulun ülkenin yeniden kurulması ve tutsakların çıkarılması için ne yapacağını anlatır. “Vermek” sözünün anlamı, bu görevlerle birlikte okunur.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Yeşaya 49:8’deki “seni antlaşma olarak vereceğim” sözünü İsa’ya bağlarlar. Onlara göre Haşem burada kulunu yalnız bir görev için göndereceğini değil, İsa’yı insan kurbanı olarak sunacağını bildirir.
Tanah’ın Cevabı:
Yeşaya 49:8’de Tanrı kula “Seni koruyacağım, halk için antlaşma olarak vereceğim” der. Ardından kulun ne yapacağını bildirir: Ülke yeniden kurulacak, ıssız miraslar paylaştırılacak, tutsaklar serbest bırakılacaktır (49:8–9). “Antlaşma olarak vermek” sözünün ne işe yaradığı ayetin devamında zaten açıklanmıştır.
Yeşaya 49:8’de וְאֶצָּרְךָ וְאֶתֶּנְךָ לִבְרִית עָם לְהָקִים אֶרֶץ לְהַנְחִיל נְחָלוֹת שֹׁמֵמוֹת denir: “Seni koruyacağım, halk için antlaşma olarak vereceğim; ülkeyi yeniden kurmak ve ıssız miras yerlerini yeniden vermek için.” Ve-etsarkha (וְאֶצָּרְךָ), “seni koruyacağım”; ve-etenekha (וְאֶתֶּנְךָ), “seni vereceğim” ve le-hakim erets (לְהָקִים אֶרֶץ), “ülkeyi yeniden kurmak” ifadeleri, görevlendirmenin hangi amaca hizmet ettiğini belirtir. Birinin antlaşmayı temsil etmek veya onun gerektirdiği işleri yapmak için gönderilmesi, onun bedeninin öldürülecek korban hayvanı haline getirildiğine ilişkin bir emir değildir. 49:9’daki tutsaklara özgürlük bildirisi de bu yeniden kuruluş görevini izler.
“Seni vereceğim” sözünün nasıl işlediğini bir önceki cümle gösterir. Haşem, aynı kula “Seni uluslara ışık olarak vereceğim” der. Ardından tutsaklara dışarı çıkmaları bildirilecektir. Birinin ışık veya antlaşma olarak verilmesi, peygamberin o kişiye yüklediği görevi anlatır. İnsanın kurban edilmesini öngören sav, Haşem’in koruduğunu söylediği kişiye metinde bulunmayan bir görev yükler. (Yeşaya 49:5–9).
Yeşaya 42:6–7, kula “halk için antlaşma, uluslara ışık” görevini verir; körlerin gözlerinin açılması ve karanlıktaki tutsakların çıkarılması anlatılır. Yeşaya 49:3’te kul İsrael diye adlandırılır; 49:5–6’da İsrael’i toplamakla görevlendirilir. Kişiyi antlaşma diye adlandırmak, bedeninin kurban edilmesini emretmek değildir.
Yeşaya 49:6’da Yaakov’un soylarını ayağa kaldırmak ve İsrael’i geri getirmek, 49:8–9’da ülkeyi yeniden kurmak ve mahpuslara çıkmalarını söylemek anlatılır. Bereşit 22’de Avraam, Yitshak’ı öldürmeden önce durdurulur ve koç onun yerine ola, yani sunakta bütünüyle yakılan bir sunu olarak getirilir. Yeremya 7:31 ve 19:5 çocukların yakılması hakkında Tanrı adına “buyurmadım” ve “aklıma gelmedi” der.
Bereşit 22:11–13’te Yitshak’ın öldürülmesi durdurulur; Vayikra 1–7 insanı kurban türleri arasına koymaz. Hristiyanların Yeşaya 49:8’deki “seni vereceğim” sözünü “seni insan kurbanı olarak öldüreceğim” diye değiştirmeleri, aynı cümlede verilen koruma, toplanma ve özgürlük görevlerini siler.
Yeşaya 49:9, bu görevin devamını לֵאמֹר לַאֲסוּרִים צֵאוּ לַאֲשֶׁר בַּחֹשֶׁךְ הִגָּלוּ, “Tutsaklara çıkın, karanlıkta olanlara görünür olun demek için” şeklinde açıklar. “Antlaşma” ifadesi Siyon’un ve İsrael’in yeniden kuruluşuna bağlanır. 42:6–7 aynı dili, uluslara ışık ve tutsakların kurtuluşu görevleriyle birlikte kullanmaktadır. Bu görevleri ortadan kaldırıp yalnız ölüm olayına indirgemek, peygamberin cümlesindeki fiilleri ve amaçları birbirinden koparmaktadır.
Yeşaya 42:6 da וְאֶתֶּנְךָ לִבְרִית עָם לְאוֹר גּוֹיִם, “Seni halk için antlaşma, uluslar için ışık olarak vereceğim” der. Bir sonraki ayette körlerin gözlerinin açılması ve tutsakların hapisten çıkarılması anlatılmaktadır. Her iki pasajdaki etenkha (“seni vereceğim”) ifadesi aynı görev diline aittir. Bereşit 22’de Yitshak’ın öldürülmesinin durdurulması ve Vayikra 1–7’de korban türlerinin açıkça belirlenmesi, “vermek” fiilinin neden insan korbanı hakkında bağımsız bir yasa sayılamayacağını ayrıca gösterir.
Hristiyan yorumu “seni vereceğim” sözünün arkasından “kurban olarak” anlamını ekler. Bu söz Yeşaya’nın İbranicesinde geçmez; yazarın çıkardığı bir anlamdır. Ayetin hemen öncesinde “seni koruyacağım”, devamında ise ülkenin yeniden kurulması ve tutsakların çıkarılması anlatılır.
Yeşaya 49:9–13, tutsakların çıkışının ardından yolculuk, beslenme ve Tanrı’nın merhametle yönlendirmesinden söz eder. Bu devam, ayette verilen görevin ülkenin ve halkın yeniden toparlanmasıyla bağını gösterir. Haşem kulunu koruyacağını ve bu işi ona vereceğini söyler. İsa’nın insan kurbanı olarak sunulacağı sonucu, kulun görevinden çıkarılamaz. Yeşaya 49:9–13.
Tanah kaynakları: Yeşaya 49:3–9, özellikle 49:8–9; Yeşaya 42:6–7; Bereşit 22:11–13; Vayikra 1–7; Yeremya 7:31 ve 19:5.
İlgili Makaleler
Tapınak Kurbanları: Kan, Teşuva ve Kappara
Tora’da kappara, yalnız kan dökülmesine bağlanmamaktadır. Vayikra 5:11–13’teki kansız hatat sunusu, korbanın Mizbeah üzerindeki işlevi, teşuva, vidui, Yom Kippur ve Mabet bulunmadığında geçerli olan hükümler özgün Tanah ve Rambam kaynaklarıyla incelenmektedir.
Kan Olmadan Kefaret Olmaz mı? Tora’da Kanın Gerçek İşlevi
Vayikra 17:11’de kanın gerçek kappara işlevini, Vayikra 5’teki kansız hatat sunusunu, Yom Kippur ve Pesah kanını Tora’nın kendi bağlamında inceler.
