Misyoner İddiaları Arşivi

Yeremya yeni antlaşmanın taraflarını kendisi adlandırır: “İsrael Evi ve Yehuda Evi ile yeni bir antlaşma yapacağım.” Ardından bu antlaşmanın içine ne koyacağını da söyler: “Tora’mı onların içine koyacağım.” Bu iki cümle birlikte okunduğunda Hristiyan yorumunun karşılaştığı sorun belirgindir. Peygamberin adını verdiği İsrael ve Yehuda başka bir toplulukla, Torati — “Tora’m” sözü de Moşe’nin Tora’sından ayrı bir dini sistemle değiştirilmek zorundadır. Oysa Yeremya ne Kilise’den, ne “yeni İsrael” adı verilen başka bir halktan, ne de Sinay’ın yerini alacak yeni bir kutsal kitaptan söz eder.⁸⁹

“Yeni” kelimesi bu değişikliklerin hiçbirini kendi başına taşımaz. Yeremya yeniliğin nerede bulunduğunu zaten açıklamıştır: önceki antlaşmayı atalar bozmuş, gelecekte ise Tora insanın içine yazılacaktır. Fark Tora’nın kimliğinde değil, insanın ona bağlılığındadır. Radak da yeni antlaşmayı başka bir Tora olarak değil, artık bozulmayacak antlaşma olarak açıklar. Yehezkel’in paralel tasviri aynı noktayı tamamlar: HaŞem İsrael’i uluslar arasından toplar, kendi toprağına getirir, ona yeni kalp ve yeni ruh verir ve bütün bunların sonucunu “kurallarımda yürümeniz, buyruklarımı koruyup yapmanız” diye belirtir.

Peygamberlerin geleceği böylece İsrael’in Tora’dan çıkarıldığı bir çağ değil, Tora’ya daha derin biçimde döndüğü bir çağdır. Devarim’in verdiği vahiy düzeni de sonradan ortaya çıkacak bir mucize iddiasına Tora’yı değiştirme yetkisi tanımaz. Moşe, “Size buyurduğum söze eklemeyin ve ondan eksiltmeyin” der; aynı ilkeyi “Size buyurduğum her şeyi yapmaya dikkat edin; ona eklemeyin ve ondan eksiltmeyin” sözleriyle tekrarlar. Devarim 13 daha ileri gider: bir peygamberin işareti gerçekten gerçekleşse bile İsrael’i Sinay’da tanıdığı HaŞem’den uzaklaştırıyorsa ona uyulmaz. Mucizenin gerçekleşmesi, önceki vahyi değiştiren yeni bir yetki yaratmaz.¹⁰¹¹¹²

Bu nedenle İsa’ya atfedilen mucizeler bütünüyle kabul edilse bile, bundan Moşe’nin Tora’sının sona erdiği sonucu çıkmaz. Tora kendi yetki sınırını daha önce belirlemiştir. Rambam, Mişne Tora, Hilhot Yesode HaTora 9:1’de bunu Moşe’nin peygamberliğinin kalıcı sonucu olarak açıklar: Tora’nın mitsvalarından (emirlerinden) birini sürekli olarak ortadan kaldırdığını ileri süren bir peygamber, işaretler gösterse bile Sinay’la çatışır. Rambam’ın dayanağı daha sonraki bağımsız bir dini varsayım değil, Tora’nın kendi “eklemeyin, eksiltmeyin”, “bizim ve çocuklarımız için sonsuza dek” ve “göklerde değildir” sözleridir.¹³

Tanah’ın peygamberlik çağının sonundaki yön de değişmez. Malahi gelecekte Eliyahu’dan ve HaŞem’in büyük gününden söz ederken İsrael’e “Kulum Moşe’nin Tora’sını hatırlayın; bütün İsrael için Horev’de ona buyurduğum kuralları ve buyrukları” der. Eğer Tanah İsrael’i Sinay’dan çıkaracak yeni bir dini düzen hazırlıyor olsaydı, geleceğe bakan bu son çağrının Moşe’nin Tora’sına dönmesi açıklanamazdı. Yeremya İsrael ve Yehuda ile antlaşmayı, Yehezkel İsrael’in toprağına dönüşünü ve HaŞem’in kurallarında yürümesini, Malahi ise geleceğin eşiğinde Moşe’nin Tora’sını hatırlamayı anlatır.¹⁴

Hristiyan yeni antlaşma öğretisi bu nedenle yalnız Yeremya’nın bir kelimesine farklı anlam vermekle kalmaz. Yeremya’nın taraflarını, Yehezkel’in geleceğini ve Malahi’nin yönünü birlikte yeniden düzenlemek zorunda kalır. Sonuç önce Hristiyan teolojisinde kabul edilir; ardından Tanah bu sonuca göre okunur. Yeremya 31’in kendi cümlesi ise çok daha sadedir: HaŞem, “Tora’mı onların içine koyacağım” der. Yeni antlaşma yeni bir dinin doğum belgesi değil, İsrael’in Tora’ya artık kopmayacak biçimde bağlanacağı gelecektir.¹⁵

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 2, güncel revizyon.
• Tanah, Yeremya 31:31.
• Tanah, Yeremya 31:33.
• Tanah, Devarim 4:2.
• Tanah, Devarim 13:1.
• Tanah, Devarim 13:2-6.
• Rambam, Mişne Tora, Hilhot Yesode HaTora 9:1.
• Tanah, Malahi 3:22.
• Kabalat.com: “Yeni Antlaşma Nedir?”; “Yasa artık geçersiz mi?”; “Tora Göklerde Değildir: Yahudiliğin Epistemik Üstünlüğü”

Tora, daha sonra ortaya çıkacak vahiy iddialarının Sinay karşısındaki yerini önceden belirler. Moşe “Size buyurduğum söze eklemeyin ve ondan eksiltmeyin” der ve aynı sınırı “Size buyurduğum her şeyi yapmaya dikkat edin; ona eklemeyin ve ondan eksiltmeyin” sözleriyle tekrarlar. Bu sınır yalnız sıradan yorumcuya değil, peygamberlik ve mucize iddiasına da uygulanır.¹⁰⁶¹⁰⁷

Devarim 13 özellikle en güçlü örneği seçer. Bir peygamber veya rüya gören kişi işaret bildirir; işaret gerçekten gerçekleşir. Buna rağmen İsrael’i HaŞem’den uzaklaştırıyorsa “o peygamberin veya rüya görenin sözlerini dinlemeyeceksin” denir. Tora “işaret zaten gerçekleşmeyecek” diyerek kolay bir durum kurmaz. İşaret gerçekleşse bile mucizeye sınırsız teolojik yetki vermez.¹⁰⁸

Bu ilke Sinay’ın niteliğiyle uyumludur. Tora’nın anlatımında Sinay tek bir mistiğin özel tecrübesi değildir; İsrael topluluğu vahiy olayının içinde bulunur ve Devarim 4:9–10 bu hatıranın çocuklara ve torunlara aktarılmasını bütün halka yükler. Kurucu antlaşma bu şekilde verildikten sonra yüzyıllar sonra gelen tek bir kişinin “Tanrı şimdi önceki maddelerin bir bölümünü kaldırdı” demesi, kendi sözüyle önceki kamusal vahyin üstüne çıkamaz.¹⁰⁹

Bunu gündelik bir örnekle düşünebiliriz. Bir topluluğun önünde açıkça kurulmuş bir sözleşme varsa ve çok sonra bir kişi “sözleşmenin sahibi yalnız bana ulaştı; bazı maddeler artık geçerli değil” derse ilk soru yeni mesajın ne kadar etkileyici olduğu değildir. Eski sözleşmenin böyle bir değişikliğe izin verip vermediğine bakılır. Sinay da sonraki iddiayı bu şekilde sınar. Sonraki vahiy Sinay’ı yargılamaz; Sinay sonraki vahiy iddiasını yargılar.

Rambam, Mişne Tora, Hilhot Yesode HaTora 9:1’de bu ilkeyi açık biçimde formüle eder. Tora süreklidir; kalıcı ekleme veya eksiltme kabul edilmez. Bir kişi mucizeler gösterse bile bir mitsvanın kaldırıldığını veya Tora’daki mitsvaların yalnız belirli bir çağ için verildiğini ileri sürüyorsa Moşe’nin peygamberliğiyle çatışır. Bu nedenle “daha sonra geldi” veya “mucize yaptı” önermeleri Yahudi ölçüsünde Tora’yı değiştirme yetkisi üretmez.¹¹⁰

Burada gerçek bir istisna vardır ve sınırı iyi anlaşılmalıdır. Tanınmış bir peygamber belirli bir anda Tora’daki normal uygulamadan farklı geçici bir yönlendirme verebilir. Eliyahu’nun Karmel’de Bet HaMikdaş dışında korban sunması bunun klasik örneğidir. Rabbinik terminolojide buna horaat şaa, yani belirli durum için geçici olağanüstü talimat denir. Eliyahu “bundan böyle herkes istediği yerde korban sunsun” demez; Tora’daki kalıcı düzeni değiştirdiğini de ileri sürmez. İstisnai eylem normal kuralın varlığını ortadan kaldırmaz.

Acil durumda bir doktorun normalde yapılmayan ağır bir müdahaleyi seçmesi tıbbın genel kuralını değiştirmez. O gün yapılan şey belirli şartlara aittir. Horaat şaa da böyledir. Hristiyanlığın ihtiyaç duyduğu iddia ise çok daha geniştir: bazı Tora yükümlülüklerinin yeni dini dönemde kalıcı olarak sona ermiş olduğu söylenir. Eliyahu örneği bu kalıcı değişikliği desteklemez.

Rabbinik halaha (Yahudi hukuk düzeni) da “sonraki vahiy Tora’ya eklenmiştir” şeklinde anlaşılmaz. Devarim 17 zor davaların yetkili mahkemeye götürülmesini ve verilen karara göre hareket edilmesini emreder. Yorum ve uygulama yetkisi Tora’nın kendi içinde verilir; Sözlü Tora geleneği de bu çerçevede işler. Rabbiler “Moşe’nin Tora’sı artık yanlıştır” diyerek başka bir vahiy kitabı kurmazlar; mevcut Tora’nın yeni durumlarda nasıl uygulanacağını belirleyen geleneğin içinde çalışırlar.¹¹¹

Malahi’nin peygamberlik çağının sonundaki yönlendirmesi bu sürekliliği dikkat çekici biçimde özetler: “Kulum Moşe’nin Tora’sını hatırlayın; Horev’de bütün İsrael için ona buyurduğum kuralları ve yasaları.” Hemen ardından Eliyahu’nun geleceği anlatılır. Geleceğin eşiğinde İsrael’e verilen son çağrı “Moşe’nin Tora’sının süresi dolmak üzeredir” değildir; “Moşe’nin Tora’sını hatırlayın”dır.¹¹²

Mişna (erken rabbinik hukuk derlemesi) Avot 1:1 de aktarımın yönünü Moşe’den Yehoşua’ya, Yaşlılara ve Peygamberlere doğru kurar. Peygamberler Sinay’ın rakibi olan ikinci bir vahiy zinciri değildir; Sinay’dan başlayan aktarımın içindedir. Bu nedenle bir kişinin daha sonra ortaya çıkıp önceki mitsvaların artık kalıcı olmadığını söylemesi, Yahudi düşüncesinin vahiy ve kanıt ölçülerinde daha yüksek vahiy değil, Sinay’ın ölçüsüyle sınanması gereken bir iddiadır.¹¹³

Hristiyan savı “Tora İsa’yı doğrular; İsa da Tora’nın bazı yükümlülüklerini kaldırabilir” biçiminde kurulursa dairesel bir yetki doğar. İsa’nın doğruluğu Tora ile kanıtlanır, ardından Tora’nın sınırı İsa’nın doğruluğuna dayanılarak aşılır. Devarim bu döngüye izin vermez. Mucize gerçekleşse bile önceki vahyin sınırı korunur.

Asıl soru “Yahudiler neden sonraki vahyi kabul etmedi?” değildir. Soru şudur: Tanrı’nın daha önce verdiği ölçüye uymayan sonraki bir vahiy iddiasını neden kabul etsinler? Tora ekleme ve eksiltmeye sınır koymuş, mucizeyi bu sınırın üstüne çıkarmamış, peygamberlik çağının sonunda da İsrael’i yeniden Moşe’nin Tora’sına yöneltmiştir. “Daha sonraki vahiy Tora’nın buyruklarını kalıcı biçimde kaldırdı” öğretisi Tanah’tan çıkan sonuç değil, Hristiyan tarihini Sinay’ın üzerine yerleştiren daha sonraki teolojik varsayımdır.¹¹⁴

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 14, güncel revizyon.
• Tanah, Devarim 4:2.
• Tanah, Devarim 13:1.
• Tanah, Devarim 13:2-4.
• Tanah, Devarim 4:9–10.
• Rambam, Mişne Tora, Hilhot Yesode HaTora 9:1.
• Tanah, Devarim 17:8–11; Malahi 3:22.
• Tanah, Malahi 3:22.
• Mişna, Avot 1:1.
• Kabalat.com: “Yasa artık geçersiz mi?”; “Yeni Antlaşma Nedir?”; “Tora Göklerde Değildir: Yahudiliğin Epistemik Üstünlüğü”

Hristiyan yorumcu bu görüşü açık biçimde kurar: Matta 5:17’deki “ortadan kaldırmaya değil, yerine getirmeye geldim” sözünü İsa’nın çarmıhta kusursuz korban olarak Tora’yı gerçekleştirmesi şeklinde okur. Daha sonra “yerine getirmek” fiilinden daha ileri bir sonuç çıkarır: Tora aslında yerine getirilmeyi bekleyen bir peygamberliktir; amacı İsa’da tamamlandıysa onu sürdürmenin artık anlamı kalmaz.¹⁶⁹⁷

Bu savın sorunu önce Tora’nın kendi türünü değiştirmesidir. Tora’da peygamberlik, vaat ve tarih anlatısı vardır; fakat Tora aynı zamanda buyruktur. Devarim 4 İsrael’e kuralları ve yasaları “yapın ki yaşayasınız” der ve hemen ardından buyurulan söze eklemeyi veya ondan eksiltmeyi yasaklar.¹⁶⁹⁸

Devarim 29:28 daha da açıktır: “Açığa çıkarılmış olanlar, bu Tora’nın bütün sözlerini yapmak üzere bize ve çocuklarımıza sonsuza dek aittir.”¹⁶⁹⁹

İbranice iki ifade yan yana durur: ad olam, “sonsuza dek”, ve laasot, “yapmak üzere.” Tora kendisini gelecekte birinin gerçekleştirip işlevini bitireceği metin olarak değil, kuşaklar boyunca yapılacak sözler olarak tanımlar.

Devarim 30 aynı noktayı erişilebilirlik üzerinden kurar. Mitsva gökte veya denizin ötesinde değildir; söz insanın ağzında ve yüreğindedir “onu yapman için” — laasoto. Burada amaç gelecek bir kişinin bütün Tora’yı tek olayda “tamamlaması” değil, İsrael’in Tora’yı yaşamasıdır.¹⁷⁰⁰

Bir peygamberliğin gerçekleşmesi ile bir buyruğun yerine getirilmesi aynı şey değildir. Şabat’ı bu hafta eksiksiz koruyan kişi “Şabat’ı yerine getirdim, artık gelecek Şabatlarda bağlayıcı değil” diyemez. Anne-babaya saygı mitsvasını bugün yapan kişi emri gelecek için ortadan kaldırmaz. Pesah’ın bir kuşakta doğru uygulanması sonraki kuşakların Pesah yükümlülüğünü sona erdirmez.

Hristiyan yorumun çıkarımı ancak gizli bir öncülle işler: bütün Tora’nın gerçek amacı mitsvaların yapılması değil, İsa’nın ölümünü önceden temsil etmektir. Fakat kanıtlanması gereken şey zaten budur. Korbanlar önce İsa’nın ölümü için tipolojiye çevrilir; ardından bu tipoloji bütün Tora’nın amacı yapılır; sonra İsa öldüğü için Tora’nın amacının tamamlandığı söylenir. Sonuç başlangıç varsayımının içine yerleştirilmiştir.

Tanah’ın hiçbir yerinde bütün Tora’nın Maşiah’ın ölümünü önceden resmetmek için verildiği veya Maşiah öldüğünde Sinay mitsvalarının sona ereceği söylenmez. Moşe’nin Tora’sını geçici bir semboller sistemi haline getirip gerçek amacını gelecekteki tek bir insan ölümüne bağlayan çerçeve, Tora’nın kendi açıklaması değildir.

Peygamberlerin gelecek tasviri ise ters yöne gider. Yehezkel gelecekteki David kralının günlerinde İsrael için şunu söyler:

“Benim yasalarımda yürüyecekler, kurallarımı koruyacak ve onları yapacaklar.”¹⁷⁰¹

Eğer Maşiah’ın görevi Tora’yı gerçekleştirip bağlayıcılığını sona erdirmekse, Hristiyan yorumcu Tanah’ın Maşiah çağında halkı neden yeniden HaŞem’in mişpatim ve hukkotunu yaparken gösterdiğini açıklamak zorundadır.

Yeşaya 2 de son günlerin resmini Tora’nın yokluğuyla değil, yayılmasıyla çizer:

“Çünkü Tora Tsion’dan, HaŞem’in sözü Yeruşalayim’den çıkacaktır.”¹⁷⁰²

Uluslar HaŞem’in yollarını öğrenmek için Tsion’a yönelir. Gelecek, Tora’nın işlevini yitirdiği dönem değil; Tanrı bilgisinin ve Tora öğretisinin genişlediği dönemdir.

Yirmiyahu’nun yeni beriti de aynı yöndedir:

“Tora’mı içlerine koyacağım ve onu yüreklerine yazacağım.”¹⁷⁰³

HaŞem “yeni beritte Tora’mı kaldıracağım” demez. Tora’yı insanın içine ve yüreğine yerleştirir. Yeni oluş, Tora’nın ortadan kalkması değil, içselleşmesidir.

Jesus for Jews adlı eserdeki gelecek korban savı da bu noktada gerilim yaratır. Yehezkel 40-48’in Maşiah çağında gerçek mizbeah, kohenlik ve korbanlardan söz ettiğini kabul ettiğinde bunları İsa’ya geriye doğru işaret eden anma korbanları şeklinde yeniden yorumlamak zorunda kalır. Fakat Tora’nın amacı İsa’nın ölümüyle tamamen sona ermişse, aynı korban düzeni gelecekte neden HaŞem’in peygamberi tarafından yeniden anlatılır?¹⁷⁰⁴

“İlk korbanlar ileriye, gelecektekiler geriye bakar” cevabı metinden gelmez. Bu yalnız iki yönlü bir Hristiyan tipolojisidir. Yehezkel gelecekteki korbanları “artık kapara işlevi taşımayan anma sembolleri” diye adlandırmaz; kapara, mizbeah ve avoda dilini kullanmaya devam eder.¹⁷⁰⁵

Tora’nın bugün bütün 613 mitsvanın her Yahudi tarafından fiilen uygulanamaması da “bağlayıcılık sona erdi” sonucunu vermez. Mitsvaların farklı özneleri ve şartları vardır: bazıları kohene, bazıları krala, bazıları Bet HaMikdaş’a, bazıları Erets İsrael’e, bazıları belirli toplumsal veya kişisel durumlara bağlıdır. Bir şartın yokluğu emrin tarihsel olarak iptal edildiği anlamına gelmez.

Aynı biçimde “ahlaki” ve “törensel” Tora ayrımı Sinay metninin kendi iptal cetveli değildir. Tora “ahlaki emirler kalıcıdır; törensel emirler Maşiah ölünce bitecektir” diye iki sınıf kurmaz. Şabat, Pesah, kaşrut ve korbanlar için kuşaklar boyunca süren düzen dili kullanılır. Daha sonraki Hristiyan sınıflandırma Tora’nın kendi hukuki kategorisi olarak geri okunamaz.¹⁷⁰⁶

Rambam, Hilkhot Yesodei HaTora 9:1’de bu Tanah yapısını halahik biçimde sistemleştirir: Tora’nın mitsvaları kuşaklar boyunca geçerlidir; daha sonraki bir peygamber onların kalıcı biçimde iptal edildiğini söyleyemez. Rambam bunu bağımsız bir rabbinik yetki iddiası olarak değil, Tora’nın eklememe-eksiltmeme ve kalıcılık dili üzerinden kurar.¹⁷⁰⁷

Malahi’nin son peygamberlik çağrısı da unutma değil hatırlamadır: “Kulum Moşe’nin Tora’sını... bütün İsrael için buyurduğum hukkim ve mişpatim ile hatırlayın.” Tanah’ın kanonik sonundaki yön, gelecekte Tora’nın işlevsizleşeceği değil, Moşe’nin Tora’sının hatırlanacağıdır.¹⁷⁰⁸

Matta 5’in Hristiyan içi yorumu ayrı bir tartışmadır. Buradaki soru Tanah’ın Tora için bir sona erme kuralı verip vermediğidir. Tanah böyle bir kural vermez. Tam tersine gelecekteki David kralının çağını Tora’yı yapan İsrael, Tsion’dan çıkan Tora ve yüreğe yazılan Tora ile anlatır.

Hristiyan yorumun “yerine getirmek”ten “artık tutmanın anlamı yok” sonucuna ulaşması için mitsvaları önce peygamberliğe dönüştürmesi, sonra bütün Tora’nın amacını İsa’nın ölümüne bağlaması gerekir. Ancak bundan sonra “yerine getirmek” hukuki bağlayıcılığın sona ermesi anlamına gelebilir. Tora’nın kendi dili bu geçişi kurmaz.

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 141, güncel revizyon.
• Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 13; Matta 5:17-18’i İsa’nın çarmıhta Tora’yı “fulfil” etmesi ve ardından Tora’yı sürdürmenin anlamının kalmaması yönünde yorumlaması.
• Devarim 4:1-2; 13:1.
• Devarim 29:28.
• Devarim 30:11-14.
• Yehezkel 37:24-28.
• Yeşaya 2:2-4.
• Yirmiyahu 31:31-34.
• Heaster’ın aynı eser içinde Yehezkel 40-48’deki gelecek korbanlarını Maşiah Krallığı döneminde yeniden kurulacak fakat İsa’ya geriye doğru işaret edecek korbanlar olarak açıklaması; bkz. bu kitabın 135. iddiası.
• Yehezkel 43:18-27; 45:15-25; 46:1-15.
• Örnekler için Şemot 12:14, 17; 31:16; Vayikra 16:29-34; 23:14, 21, 31, 41. “Le-dorotekhem” ve “hukkat olam” dili farklı mitsva alanlarında görülür.
• Rambam, Mişne Tora, Hilkhot Yesodei HaTora 9:1; Devarim 13:1 ve Tora’nın kalıcılığı ilkesi.
• Malahi 3:22 (Hristiyan numaralandırmasında 4:4).

Matta 5:17–18 burada alışılmış biçimin tersine okunur. İsa’nın “Tora’yı yıkmaya değil yerine getirmeye geldim” demesinin, Tora’nın bir kehanet gibi tamamlanacağı anlamına geldiğini söyler. İsa’nın ölümü bu amacı tamamladıysa artık Tora’yı sürdürmeye çalışmanın anlamı kalmadığını açıkça yazar. Böylece “yıkmak” fiili reddedilirken sonuçta aynı hukuk düzeninin işlevi sona erdirilir.²¹³⁰

Tanah açısından sorun “yerine getirmek” kelimesinin Yunanca anlamından daha önce başlar. Tora kendi hükmünün bir insanın ölümüyle biteceğini hiçbir yerde söylemez. Devarim, Tanrı’nın emirlerine ekleme ve eksiltmeyi yasaklar; açığa çıkarılan hükümlerin İsrael ve çocukları için “sonsuza dek” uygulanacağını söyler. Tora’nın kendi metni, kendi son kullanma tarihini vermemektedir.²¹³¹

Daha önemlisi, Tanah’ın gelecek tasvirleri Tora’nın ölüm sonrası iptalini değil devamını gösterir. Devarim 30 sürgün sonrasında İsrael’in Tanrı’ya dönmesini ve “bugün sana emrettiğim bütün mitsvaları” yapmasını anlatır. Yehezkel 36 ve 37 gelecekte İsrael’in Tanrı’nın hükümlerinde yürüyeceğini söyler. Malahi ise peygamberlik kitabının sonunda “kulum Moşe’nin Tora’sını hatırlayın” diye seslenir.²¹³²

Yeremya 31’deki yeni antlaşma da aynı noktayı daha açık hale getirir. Tanrı “Tora’mı içlerine koyacağım ve yüreklerine yazacağım” der. Yeni olan, Tora’nın yokluğu değil, Tora’nın insanın içine yerleşmesidir. Antlaşma “İsrael evi ve Yehuda evi” ile yapılır ve hemen ardından İsrael’in ulus olarak devamlılığı gök düzeni kadar güçlü bir dille güvence altına alınır.²¹³³

Rabbinik hukuk katmanı da bu peşat çizgisini sistemleştirir. Rambam, Tora’nın hükümlerinin sonsuza dek geçerli olduğunu ve bir peygamberin bir mitsvayı kalıcı olarak ortadan kaldıramayacağını açıkça yazar. Bu, Hristiyanlığa karşı sonradan kurulmuş bir sözcük oyunu değil, Devarim’deki ekleme-eksiltme ve “sonsuza dek” dilinin halahik sonucudur.²¹³⁴

Aynı Rambam’ın Maşiah tasviri Hristiyan yorumun “Maşiah gelince Tora’nın amacı biter” modelinin tam karşıtıdır. Maşiah geldiğinde David soyundan krallık yenilenir, Bet HaMikdaş kurulur, sürgünler toplanır, korbanlar yeniden sunulur, Şemita ve Yovel Tora’daki hükümlerine göre uygulanır. Maşiah, Tora’yı sona erdiren kişi değil, İsrael’in Tora düzenini tam olarak yeniden kuran kraldır.²¹³⁵

Jesus for Jews adlı eserde da bu noktada bir gerilim vardır. İleride, Maşiah Krallığı sırasında İsrael’in Moşe Tora’sının bölümlerini uygulayacağını, Tanrı’nın yeni antlaşmayla onları Tora’ya itaat eder hale getireceğini ve Malahi 4:4’ün “Moşe’nin Tora’sını” hatırlattığını kabul eder. Eğer İsa’nın ölümü Tora’nın amacını tamamlayıp onu anlamsız hale getirdiyse, gelecekte aynı Tora’ya dönmenin teolojik nedeni açıklanmak zorundadır.²¹³⁶

Tanah’ın çizgisi kesintisizdir. Günah, sürgün, teşuva, yeni yürek, dönüş ve Maşiah çağı vardır; fakat bunların hiçbirinde Tanrı “Moşe’nin Tora’sı bir kişinin ölümüyle hukuken sona erecektir” demez. Böyle bir hüküm Tanah’tan değil, daha sonraki Hristiyan antlaşma teolojisinden gelir.

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 192, güncel revizyon.
• Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 12–13: “His speaking of fulfilling the law implies that the Law was a prophecy which he was soon to fulfil. Therefore there would be no point in continuing to try to keep the law if its object was now fulfilled.” Ardından Eski Antlaşma yasalarının ortadan kalktığını söyler.
• Devarim 4:2; 13:1 [Hristiyan numaralandırmasında 12:32]; 29:28. Özellikle 29:28, “açığa çıkarılanlar bize ve çocuklarımıza sonsuza dek, bu Tora’nın bütün sözlerini yapmak için aittir” der.
• Devarim 30:1–10; Yehezkel 36:26–28; 37:24; Malahi 3:22 [Hristiyan baskılarında 4:4]. Bunların her biri gelecek veya son dönem bağlamında Tora’ya itaat dilini korur.
• Yeremya 31:31–37. 31:33’te “et Torati be-kirbam ve-al libbam ekhtavenna”, “Tora’mı içlerine koyacağım ve yüreklerine yazacağım” denir; 31:35–37 İsrael’in ulusal devamlılığını vurgular.
• Rambam, Mişne Tora, Hilkhot Yesodei HaTora 9:1: Tora’nın sonsuza dek değişmeden kalacağını, ekleme ve eksiltme yapılamayacağını ve mitsvaların geçici olduğunu söyleyen kişinin Moşe’nin peygamberliğini inkar ettiğini belirtir.
• Rambam, Mişne Tora, Hilkhot Melakhim uMilhamoteihem 11:1, 3–4. 11:1 gelecekte korbanların, Şemita ve Yovel’in yeniden uygulanacağını; 11:3 Tora’nın hükümlerinin ebedi olduğunu; 11:4 Maşiah adayının İsrael’i Tora yolunda güçlendirmesini kriter olarak verir.
• Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 48 civarı, 5.7 bölümünde Yehezkel 36, Devarim 30, Malahi 4:4–6 ve Yehezkel 40–46 üzerinden Maşiah Krallığı sırasında İsrael’in Moşe Tora’sına itaat edeceğini ve yeni antlaşmayı “enabling covenant” diye tanımlar. Bu, PDF s. 12’deki “artık Tora’yı sürdürmenin anlamı yok” cümlesiyle açık bir iç gerilim oluşturur.

Tora’da yeni bir antlaşmanın geçerliliği için bütün İsrael’in yeniden Sinay’da toplanmasını şart koşan böyle bir usul maddesi yoktur. Tora’da “Eğer bu antlaşma bir gün kaldırılacaksa bütün İsrael yeniden Sinay’da toplanacak, aynı gün ve aynı ay içinde yeni bir kamusal tören yapılacaktır” diye bir usul maddesi yoktur. Daha temel soru, Tora’nın kendi içinde gelecekte yürürlükten kaldırılacağına dair herhangi bir yetki veya vaat bulunup bulunmadığıdır.²⁴⁴⁶

Sinay’ın kamusal niteliği yine de önemsiz değildir. Şemot 19 ve Devarim 4 bu olayı yalnız Moşe’nin kişisel görümü olarak değil, İsrael’in ortak kurucu tecrübesi olarak anlatır. Bu, sonraki bir kişinin “Bana özel olarak eski antlaşmanın artık geçerli olmadığı bildirildi” iddiasıyla aynı kanıt türü değildir. İkinci vahyin aynı dağda veya aynı takvim gününde gerçekleşmesi gerekmez; fakat önceki kamusal antlaşmayı iptal ettiği söylenen iddianın kaynağı ve yetkisi ayrıca gösterilmelidir.²⁴⁴⁷

Tora’nın kendi sınırı daha açıktır. “Size emrettiğim söze eklemeyeceksiniz ve ondan eksiltmeyeceksiniz” denir. Devarim 13:1 aynı ilkeyi tekrarlar. Bu sözler her yeni tarihsel durumda yorum yapılmasını yasaklamaz; önceki maddelerde gördüğümüz gibi Tora bizzat yargı kurumu kurar. Fakat Tanrı adına Tora’nın mitsvalarını bütünüyle iptal eden yeni bir antlaşma düzeni ilan etmek çok daha güçlü bir iddiadır. Bunun Tora veya Neviim içinde açık dayanağı gösterilmelidir.²⁴⁴⁸

Peygamberlerin geleceğe baktığı yerlerde yön başka tarafa gider. Malahi’nin son çağrılarından biri “Kulum Moşe’nin Tora’sını, Horev’de bütün İsrael için ona emrettiğim yasaları ve hükümleri hatırlayın” sözüdür. Devarim 30 sürgünden dönüşü anlatırken İsrael’in yeniden HaŞem’in sesini dinlemesini ve “bugün sana emrettiğim bütün mitsvaları” yapmasını bekler. Gelecek kurtuluş Tora’nın yok edilmesiyle değil, ona dönüşle anlatılır.²⁴⁴⁹

Yeremya’nın yeni antlaşması da bu çizgiyi kırmaz. HaŞem “Tora’mı onların içine koyacağım ve yüreklerine yazacağım” der. İbranice Torati — Tora’m — kelimesi, yeni antlaşmanın yeniliğini Tora’nın ortadan kaldırılması değil, içselleştirilmesi yönünde kurar. Hristiyan yorumcu yeni antlaşmayı eski düzenin yerini alan farklı bir hukuk sistemi gibi okuduğunda, peygamberin kendi kullandığı kelimenin açıklanması gerekir.²⁴⁵⁰

Tartışmanın güçlü Yahudi biçimi “Tora yalnız bütün ulusun önünde kaldırılabilir” değildir. Tanah’ın Tora’yı kaldırdığına ilişkin metin nerede? Hristiyan yorumcu aynı tarih ve aynı mekan şartının bulunmadığını gösterebilir; fakat bu, Tora’nın sona erdiğini göstermez. Kamusal Sinay vahyi önceki antlaşmanın ağırlığını açıklar; ekleme-eksiltme emirleri sınırı verir; geleceğe ilişkin metinler ise İsrael’in yeniden Tora’ya yönelişini anlatır. İptal öğretisi bu kaynakların içinden değil, daha sonraki Hristiyan teolojik sistemden gelir.²⁴⁵¹

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 234, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 54–55. Heaster, Sinay’da kamusal olarak verilen Tora’nın sona erdirilmesi için aynı tür bir ulusal toplantının gerekli olduğuna dair Tanah kanıtı bulunmadığını söyler.
• Şemot 19:9–20; Devarim 4:9–14, 32–36. Sinay, İsrael’in ortak işitme ve görme tecrübesi olarak sunulur.
• Devarim 4:2; 13:1 [Hristiyan numaralandırmasında 12:32]; 17:8–13.
• Malahi 3:22 [4:4]; Devarim 30:1–10.
• Yeremya 31:31–34, özellikle 31:33 [Yahudi numaralandırmasında 31:32–33 bazı baskılarda farklılaşabilir]. İbranice metin natati et Torati bekirbam — ‘Tora’mı içlerine koyacağım’ der.
• Rambam, Mişne Tora, Hilhot Yesodei HaTora 9:1; Devarim 13:1–6. Rambam peygamberlik iddiasının Tora’nın mitsvalarını kalıcı biçimde değiştiremeyeceğini bu Tora ilkelerine bağlar.

Hristiyan yorumcu kendisine yöneltilen itirazı şöyle ele alır: Tora’nın korban olarak kabul ettiği canlılar belirli hayvanlardır; insan bu sınıfa girmez. Buna karşı “koşer” sözcüğünün daha genel “uygun” anlamından hareket eder. Temiz ve temiz olmayan hayvan kurallarının öğretici simgeler olduğunu, Maşiah ahlaken kusursuzsa Tanrı’ya sunulabilecek en “uygun” korbanın o olacağını söyler. Böylece Tora’nın tür şartı ahlaki kusursuzluk şartına dönüştürülür.²³⁹³

Burada yenilebilirlik ile mizbeah uygunluğu birbirinden ayrılmalıdır. Bir hayvanın tahor olması, onun yenilebilen hayvan sınıfında bulunmasıdır; fakat her tahor hayvan korban değildir. Vayikra 1:2 korban düzenine “hayvandan, sığırdan ve davardan” diyerek başlar; daha sonra kuşlar için kumru ve güvercin yavrularını ayrıca sayar. Tora “ahlaken veya sembolik olarak uygun bulduğunuz herhangi bir canlıyı sunun” demez; korban olabilecek türleri kendisi tanımlar.²³⁹⁴

Sifra’nın Vayikra 1:2 açıklaması bu noktayı keskinleştirir. “Behema” daha geniş bir hayvan sınıfı gibi okunabilecek olsa da “bakar” ve “tson” ifadelerinin alanı sınırladığı açıklanır. Yenilebilir başka hayvanların varlığı onları mizbeah korbanına çevirmez. Bu, Hristiyan yorumun “koşer = uygun” kelime oyununu doğrudan sınar: genel uygunluk, belirli bir mitsvanın nesnesi olmaya yetmez.²³⁹⁵

Bir korbanın kusursuz olması da ancak doğru korban sınıfı içindeyken anlam taşır. Kusursuz bir geyik koç değildir; kusursuz bir at sığır değildir. Aynı biçimde ahlaken kusursuz kabul edilen bir insan, bu nedenle Vayikra’nın hayvan korbanı sınıfına girmez. Bir nesnenin kendi türündeki üstünlüğü onu başka bir halahik kategoriye taşımaz. Buradaki sorun kalite değil, Tora’nın hangi varlığı hangi mitsva için tanımladığıdır.²³⁹⁶

Tora’nın insanın dinsel sunu olarak öldürülmesi konusundaki yönü de nötr değildir. Devarim 12:31, Kenaan halklarının oğullarını ve kızlarını tanrılarına ateşte yakmalarını HaŞem’in nefret ettiği uygulamalar arasında anar ve hemen ardından verilen söze ekleme ya da çıkarma yapılmamasını emreder. Yeremya 7:31 ve 19:5 çocukların yakılmasını “emretmediğim ve aklımdan geçmeyen” bir uygulama olarak kınar. Bu ayetler her insan ölümünü aynı hukuki kategoriye koymaz; fakat “ahlaken çok iyi bir insanı Tanrı için öldürmek, yeterince uygun olduğu için korban olabilir” diye açık bir Tora kapısı da bırakmaz.²³⁹⁷

Akedat Yitshak da insan korbanı için açık izin değildir. Bereşit 22 sınavı Yitshak’ın ola olarak sunulması emriyle başlar; fakat anlatının sonuç noktası “çocuğa elini uzatma” buyruğudur. Gerçekten kesilen ve ola olarak sunulan canlı koçtur. Yitshak’ın bağlanması Yahudi düşüncesinde sonsuz anlam katmanları taşır; bu anlamlar onun bedeninin fiilen kesilip mizbeah üzerinde yakıldığı gerçeğini üretmez.²³⁹⁸

Hristiyan yorumun “koşer” argümanı ahlaki kavram ile halahik kavramı aynı sözcük altında toplar. “Maşiah kusursuzdur” önermesi kabul edilse bile, bundan “Tora onu korban türü olarak tanımlamıştır” sonucu çıkmaz. Kaşerlik her zaman belirli bir mitsvanın şartlarına göre belirlenir. Bir etrogun güzel olması onu tefillin için kaşer yapmaz; çünkü tefillin başka bir nesne sınıfı ister. Korban için de önce Tora’nın belirlediği sınıfa ait olmak gerekir.²³⁹⁹

Bu ayrım gelecekteki korban peygamberliğiyle de sınanabilir. Yehezkel 40–48, Hristiyan yorumun İsa’nın ölümünden sonraya yerleştirdiği Maşiah çağında ayrıntılı korban sistemi anlatırken yine boğa, koç, kuzu ve keçilerden söz eder. Peygamber “artık ahlaken kusursuz insan bedenleri korban sınıfına girmiştir” demez. Eğer insan korbanı Tora’daki hayvan sembolizminin gerçek hedefiyse, gelecekteki avodanın bu yeni kategoriyi hiç kullanmaması açıklanmalıdır.²⁴⁰⁰

Hristiyan yorumun başlangıç noktası bir kelimenin geniş anlamıdır; Tora’nın başlangıç noktası ise mitsvanın somut sınırıdır. “Uygun” kelimesi tek başına neyin uygun olduğunu belirlemez. Tora belirler. Vayikra insanı korban sunan kişi olarak anar, sunulan canlıyı ise sığır, davar veya belirlenmiş kuş türleri olarak düzenler. İnsan bu listede yoktur. Bu yüzden “Maşiah en kusursuz insandır, dolayısıyla en koşer korban odur” cümlesi Tora’dan çıkarılmış bir karar değil, insan korbanına ulaşmak için “koşer” kelimesine yüklenen yeni bir anlamdır.²⁴⁰¹

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 227, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 51–52. Heaster ‘kosher’ sözcüğünün ‘fit/uygun’ anlamını kullanarak kusursuz Maşiah’ın Tanrı’ya sunulmaya en uygun insan korbanı olduğunu savunur.
• Vayikra 1:2–14; 11:1–47. Yenilebilirlik bakımından tahor olmak ile mizbeah korbanı olmaya uygun türden olmak ayrı kurallardır; Vayikra 1:2 korbanı sığır ve davar sınıflarıyla başlatır, kuşları ayrıca belirler.
• Sifra, Vayikra Dibbura deNedavah, Vayikra 1:2 üzerine; ayrıca Sefaria’da Leviticus 1:2 with Sifra. Genel behema ifadesi bakar ve tson ile sınırlandırılır; yenilebilir yabani hayvanların hepsi mizbeah korbanı olamaz.
• Vayikra 1:2–3; 22:17–25. Doğru tür içinde kusursuzluk şartı ayrıca aranır; kusursuzluk tür şartının yerine geçmez.
• Devarim 12:29–32; Yeremya 7:31; 19:5. İnsan/çocuk yakma biçimindeki dinsel uygulamalar HaŞem’in nefret ettiği ve emretmediği uygulamalar olarak kınanır; Tora insanı yeni korban türü olarak tanımlamaz.
• Bereşit 22:9–14. Yitshak’ın fiilen öldürülmesi durdurulur; mizbeah üzerinde ola olarak sunulan canlı koçtur. Akeida’nın teolojik anlamı, insan bedenini Vayikra korban türlerine ekleyen bir hukuk oluşturmaz.
• Kaşer terimi belirli mitsvanın şartlarına göre uygunluğu anlatır; ahlaki kusursuzluk ile halahik korban türü aynı kategori değildir. Bkz. Sifra, Vayikra 1:2 ve Vayikra 22:17–25.
• Yehezkel 43:18–27; 45:18–25. Heaster’ın İsa’dan sonraya yerleştirdiği gelecek avodada da boğa, koç, kuzu ve keçi korbanları vardır; peygamber insan korbanı kategorisi eklemez.
• Vayikra 1:2: adam korbanı sunan kişidir; sunulan korban min habehema, min habakar umin hatson olarak belirlenir. ‘Maşiah ahlaken kusursuzdur’ önermesi insanı bu tür listesine eklemez.