8 iddia Tüm iddialar Yeşaya 53 dosyası
1. İddia: Yeni bir antlaşmadan söz edilmesi, Sinay antlaşmasının yetersiz olduğunu gösterir
Sinay’da Haşem ile İsrael arasında bir antlaşma kuruldu. Haşem’in verdiği Tora, halkın bu antlaşma içinde nasıl yaşayacağını belirledi. İsrael bu bağlılığı sürdürmeyince Yeremya, İsrael ve Yehuda ile yeni bir antlaşma yapılacağını bildirdi.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Sinay’da Haşem ile İsrael arasında bir antlaşma kuruldu. Haşem’in verdiği Tora, halkın bu antlaşma içinde nasıl yaşayacağını belirledi. İsrael bu bağlılığı sürdürmeyince Yeremya, İsrael ve Yehuda ile yeni bir antlaşma yapılacağını bildirdi.
Bu yorumu benimseyen Hristiyanlar, Yeremya 31’de yeni bir antlaşma vaat edilmesinden Sinay’da verilen Tora’nın geçici bir görevi olduğu sonucunu çıkarırlar. Tora’nın Haşem (Tanrı) tarafından verildiğini, doğru ve kutsal olduğunu kabul ederler. Onlara göre İsa Tora’yı tamamlamış, ölümüyle yeni antlaşmayı başlatmış ve Moşe’nin Tora’sının Sinay antlaşmasından doğan bağlayıcılığı sona ermiştir. Bu görüşte ahlaki emirler sürer. Şabat, bayramlar, kohenlik görevi ve kurbanlar ise İsa’da asıl anlamlarına ulaşır. Kohenler, Tapınakta kutsal hizmeti yerine getiren görevlilerdir. Yeni antlaşmanın bütün sonuçlarının gelecekte ortaya çıkması beklenir.
Tanah’ın Cevabı:
Yeni antlaşma, geçmişte ikiye ayrılan halkın iki kesimi olan İsrael Evi ve Yehuda Evi ile yapılacaktır. Bu antlaşmada Haşem’in Tora’sı halkın yüreğine yerleşecektir: “Tora’mı onların içine yerleştireceğim ve yüreklerine yazacağım” (Yeremya 31:30–33). İnsan bir buyruğu bildiği halde ona karşı gelebilir. Buyruk yüreğine yerleştiğinde hayatını ona göre düzenler. Yeni antlaşmada insanlar Tora’ya içten ve kalıcı biçimde bağlanacaktır. Önceki antlaşmada halk emirleri biliyor, ama onlara her zaman uymuyordu. Yeni antlaşmada ise Haşem’in emirleriyle halkın yaşadığı hayat arasındaki bu kopuş giderilecektir.
Mısır’dan çıkarılan atalar antlaşmayı çiğnemişti. Sinay’da verilen hükümler doğru, buyruklar iyiydi. Buna rağmen halk, Tora’ya dönmesi için yapılan uyarılara direnmişti (Nehemya 9:13–14, 29). Ülkenin uğradığı felaketin nedeni de halkın önüne konulan Tora’nın terk edilmesi ve Haşem’in sesinin dinlenmemesiydi (Yeremya 9:12–13). İtaatsizliğin ardından halk sürgüne gönderildi. Haşem, düşmanlarının ülkesindeki İsrael’i bütünüyle reddetmeyeceğine, antlaşmasını bozmayacağına ve Mısır’dan çıkardığı atalarla yaptığı antlaşmayı hatırlayacağına söz vermişti (Vayikra 26:44–45).
Haşem’e dönüşe bağışlanma da eşlik eder. İstemeden işlediği günah için sunu getiren kişi bağışlanır (Vayikra 4:27–31). Kötü kişinin yolunu, haksız kişinin düşüncelerini bırakıp Haşem’e dönmesi istenir; O bolca bağışlayacaktır (Yeşaya 55:6–7). Yeremya 31:33’te de Haşem, “Suçlarını bağışlayacağım ve günahlarını bir daha anmayacağım” der. Hristiyan iddiasında geçmişteki bağışlanmaların bile İsa’nın ölümüne ve dökülen kanına bağlı olduğu söylenir. Böylece Hristiyan öğretisinden alınan ve ayetlerde bulunmayan bir koşul, bütün bu bağışlanma vaatlerine eklenir.
Yehuda’nın günahı yüreğine kazınmıştı; gelecekte aynı yüreğe Haşem’in Tora’sı yazılacaktır (Yeremya 17:1). Buyrukların yürekte tutulması daha önce de istenmişti. Devarim 6:6’da o gün verilen sözlerin yürekte olması emredilir; Yeşaya 51:7’de Tora’yı yüreğinde taşıyan halka seslenilir. Yeni antlaşmada bu bağlılık bütün halka yerleşecek ve kalıcı olacaktır. Haşem, kendisinden ayrılmamalarını sağlayan saygıyı yüreklerine koyacaktır (Yeremya 32:37–40). Yeremya 31:33’teki “Küçüklerinden büyüklerine kadar hepsi Beni tanıyacak” sözü bütün antlaşma halkını kapsar. Artık kardeşini Haşem’i tanımaya çağırması gereken bir kesim kalmayacaktır. Yehezkel 44:23’te ise kutsal hizmetle görevli kohenler, kutsal ile sıradanın, temiz ile kirlinin ayırt edilmesini öğretir. İnsan Haşem’i tanıyıp O’na bağlı yaşayabilir ve aynı zamanda bu ayrıntıları öğrenebilir.
Moşe, sürgünden dönecek halkın nasıl yaşayacağını da anlatmıştır. Devarim 30:1–14’te İsrael dağıldığı ülkelerden toplanır ve atalarının ülkesine getirilir. Haşem, halkın ve çocuklarının yüreğini sünnet ederek kendisini bütün yürekleriyle sevmelerini sağlayacaktır. Sevgiyi engelleyen iç direnç giderildiğinde halk yeniden itaat edecektir: “Yeniden Haşem’in sesini dinleyecek ve bugün sana buyurduğum O’nun bütün mitsvalarını yerine getireceksin.” (Devarim 30:8). Tora’da yerine getirilmesi istenen buyruğa mitsva denir. “Bugün sana buyurduğum” diyen Moşe’dir; gelecekte yapılacak olanlar, onun o gün verdiği emirlerdir. Birkaç ayet sonra bunlar “bu Tora kitabında yazılı” emirler ve hükümler olarak yeniden belirtilir (Devarim 30:10).
Bir emri yerine getirmek, onun istediği davranışı yapmaktır. Şabat buyruğu insana Haşem’e güvenmeyi öğretebilir. Fakat Haşem’e güvenmek, belirlenmiş günde Şabatı koruma emrinin yerine geçmez. Emrin öğrettiği düşünce ile istediği davranış birlikte bulunur.
Hristiyan iddiasında, Tora’nın İsa aracılığıyla bir ahlaki rehber olarak okunması eski emirleri yerine getirmek sayılır. Bu iddia, emrin anlamını benimsemekle emri uygulamayı birbirine karıştırır. Şabatı koruma yükümlülüğünün İsa’nın gelişiyle sona erdiği söylenirse, artık o günün korunması emredilmiyor demektir. Moşe ise yüreği değişen halkın yapacağı şeyleri belirli bir kitaba, o gün kendilerine verdiği emirlere bağlamıştır.
Bu emirleri yerine getirme sorumluluğu çocuklara ve sonraki kuşaklara da geçer. Devarim 29:28’de gizli şeyler Haşem’e, açıklanmış olanlar ise Tora’nın bütün sözlerini yerine getirmek üzere İsrael’e ve çocuklarına sonsuza kadar aittir. Şabat da İsrael oğullarının kuşakları boyunca koruyacakları kalıcı antlaşma ve Haşem ile aralarındaki kalıcı işarettir (Şemot 31:16–17). Halktan, emirleri ekleme veya eksiltme yapmadan koruması istenir (Devarim 4:2). Şabatın görevinin bittiğini söylemek, sonraki kuşaklara açıkça verilen koruma emrini geçersiz saymaktır.
Yehezkel, Haşem’in sözünü dinlemeye direnen insanın nasıl değişeceğini anlatır. Taşlaşmış yürek çıkarılacak, yerine canlı ve karşılık verebilen bir yürek verilecektir. Uluslar arasına dağılmış İsrael kendi ülkesine getirilecek; Haşem’in ruhu halkın içine konulacak ve halk O’nun hükümlerinde yürüyüp kurallarını koruyacaktır (Yehezkel 36:24–28). Aynı kitaptaki “hükümlerim” ve “kurallarım” sözleri, Mısır’dan çıkan halka verilen emirler için de kullanılır; Şabatlar da bunlarla birlikte anılır (Yehezkel 20:10–13). Geçmişte bu buyrukları çiğnemiş olan insanlar, yeniden birleşmiş bir halk olarak yaşayacaktır. Yehuda ile Yosef’in temsil ettiği İsrael kendi ülkesinde, David soyundan hükümdarın yönetimi altında toplanacak; Haşem’in hükümlerine uyacak ve kurallarını uygulayacaktır. Kendileriyle kalıcı bir barış antlaşması yapılacak, kutsal yer halkın ortasında bulunacaktır (Yehezkel 37:15–28).
Ülkeye dönecek olanlar, yeni antlaşmanın tarafları olan İsrael ve Yehuda’dır. Yeremya 31:34–36’de İsrael’in ulus olarak varlığını sürdürmesi güneşin, ayın ve yıldızların düzenine bağlanır. Hemen ardından Yeruşalayim’in yeniden kuruluşu, belirli yerlerin adlarıyla anlatılır. Yeremya 32:37–40’ta Haşem, aynı halkı sürgünden toplayıp kendi ülkesine getireceğini söyler. Kendisinden ayrılmasınlar diye yüreklerine Kendisine karşı saygı yerleştirecektir. İsrael’in yerine başka bir topluluğu koymak, antlaşmanın taraflarını değiştirir. Peygamberlerin sözünü ettiği İsrael, ülkeye döndüğünde Moşe’nin emirlerini uygulayacaktır. İsrael’in dönüşünü kabul edip dönen halkın Tora’ya karşı yükümlülüğünü kaldırmak, aynı vaadin bir bölümünü alıp diğerini reddetmektir.
İsrael’le birlikte başka uluslardan insanlar da Haşem’e yönelecektir. Haşem’i seven, Şabatı koruyan ve antlaşmasına tutunan yabancılar kutsal dağa getirilecek, sunuları kabul edilecektir; Haşem’in evi bütün halklar için dua evidir (Yeşaya 56:6–8). Ulusların katılımıyla İsrael’in varlığı ve Şabatı koruma yükümlülüğü birlikte sürer. İnsanların Haşem’e bağlanarak birleşmesi, Tora’nın öğrettiği ibadet içinde gerçekleşir.
Tapınakta Tsadok soyundan kohenler kutsal yerde yağ ve kan sunacak, kutsal ile sıradanı, temiz ile kirliyi ayırmayı öğretecek, bayramlarla Şabatları koruyacaktır (Yehezkel 44:15–24). Yeni aylarda, Şabatlarda ve bayramlarda sunular getirilecek; Pesah kutlanacak ve yedi gün mayasız ekmek yenilecektir (Yehezkel 45:15–25). Uluslardan sağ kalanlar da her yıl Yeruşalayim’e Sukkot, yani Çardaklar Bayramı için çıkacak; gelmeyenler cezalandırılacaktır (Zekeriya 14:16–19). Sevgi ve adaletle birlikte, belirli kişilerin belirli günlerde yapacağı bu ibadetler de korunur. Şabatın, bayramların ve kurbanların İsa’yla birlikte görevini tamamladığı iddiası, peygamberlerin gelecekte yapılacağını söylediği ibadetleri sona ermiş sayar. Bu iddia Tanah’ın açık hükmüne aykırıdır.
Tapınaktaki hizmet yeniden başladığında, onu yerine getirecek kişilerin de arındırılacağı vaat edilmiştir. Malaki 3:3–4’te Levi oğulları arıtılır ve yeniden doğrulukla sunu getirir; Yehuda ile Yeruşalayim’in sunuları eski günlerde olduğu gibi hoş karşılanır. Kitabın sonundaki çağrı bütün İsrael’e yöneliktir: “Kulum Moşe’nin Tora’sını, Horev’de bütün İsrael için ona buyurduğum hükümleri ve kuralları hatırlayın.” Ardından Haşem’in büyük gününden önce Eliyahu’nun gönderilmesi gelir (Malaki 3:22–23). Halk o güne hazırlanırken Moşe’nin Tora’sını hatırlayacak, arıtılan kohenler sunularını doğru biçimde getirecektir.
Tapınağın planı ve hükümleri, halk yaptıklarından utanınca kendilerine gösterilecektir. Yehezkel 43:11’de halk yaptıklarından utanırsa yapının biçimi ve hükümleri kendilerine açıklanacak, bunları koruyup uygulamaları istenecektir. Buna göre peygamberin yapıyı ve hükümlerini açıklaması, halkın yaptıklarından utanmasına bağlıdır. Tapınağı geçmişte gerçekleşmemiş bir koşula bağlı sayan Hristiyan yorumunda, gelecekteki bütün kutsal hizmet de kaldırılır. Oysa Yehezkel 37’de kutsal yerin halkın ortasındaki kalıcılığı, David yönetimi ve barış antlaşmasıyla birlikte ayrıca vaat edilmiştir. Haşem’in yeni yürek vereceği halk, O’nun hükümlerini yapabilecek duruma gelecektir; pişmanlık ve itaat, vaat edilen dönüşün içindedir.
Bu ibadetlerin İsa’da sembolik olarak sürdüğü ileri sürülür. Oysa peygamberlikte krallıkla kohenlik ayrı soylara ve ayrı görevlere bağlanır. Yeremya 33:17–22’de David soyundan bir yönetici, Levi soyundan da yakmalık sunu, tahıl sunusu ve kurban getirenler bulunacaktır. Onlara verilen sözün kalıcılığı gündüz ve gecenin düzenine bağlanır. Levi soyundan kohenlerin sunu getirmesi ile İsa’nın kurban sayılması farklı olaylardır. Peygamberin anlattığı kişileri ve görevleri İsa’yla özdeşleştiren yorum, İsa hakkındaki öğretiyi önce doğru kabul eder; sonra da bu kabulle yorumladığı ayeti aynı öğretinin kanıtı olarak sunar.
Levi soyunun bu görevi, kendilerine verilen antlaşmaya da dayanır. Pinhas’a ve ondan sonra gelen soyuna kalıcı kohenlik antlaşması verilmiştir (Bamidbar 25:10–13). Tehilim 110:4’te Malkitsedek’le ilişkilendirilen kalıcı kohenlik sözü, başka bir soyun görevini kaldırmaz. Bir kişiye kohenlik verilmesi, Pinhas’ın soyuyla yapılan antlaşmanın sona erdiği anlamına gelmez. Ayette bu antlaşmanın sona erdiği söylenmemiştir. Yeremya ve Yehezkel’de Levi soyundan gelenler gelecekteki hizmetlerini kendi adlarıyla sürdürür.
Gerçek kurbanların gelecekte yeniden sunulacağını kabul eden Hristiyan yorumunda ise bunlar İsa’nın ölümünü anma törenleri veya kutsal yeri arındıran uygulamalar sayılır. Yehezkel 45:15–20’de kefaret sağlama ve kutsal yerin arındırılması vardır. Kefaret burada kutsal yerin arındırılmasını da kapsar; her sunuda aynı tür kişisel günah bağışlanması kastedilmez. Peygamberin saydığı amaçlar arasında İsa’nın ölümünü anmak yoktur. Bu amaç, Hristiyan öğretisinden alınarak metne eklenir.
Bu ibadetlerin gelecekte başka bir antlaşmanın hükümleri olarak döneceği de ileri sürülür. Fakat Devarim 30 onları Moşe’nin emirlerine bağlar: Yüreği değişen halk, Moşe’nin verdiği ve Tora kitabında yazılı olan emirleri yerine getirecektir.
Gelecekte nelerin değişeceği de açıkça söylenmiştir. Antlaşma sandığı artık anılmayacak, hatırlanmayacak ve yeniden yapılmayacaktır. Yeruşalayim Haşem’in tahtı diye adlandırılacak, uluslar oraya toplanacak, İsrael ile Yehuda birlikte ülkeye dönecektir (Yeremya 3:16–18). Sandığın artık yapılmamasıyla Tora’nın yüreklere yazılması aynı peygamberin vaatleridir. Sandık hakkında söylenenleri bütün emirlerin kaldırılacağı şeklinde yorumlamak, peygamberin sözünü ettiği değişimi başka bir şeye dönüştürür.
Hristiyan iddiasında yeni antlaşma İsa’nın ölümüyle başlamış, bütün sonuçlarının gerçekleşmesi ise geleceğe bırakılmıştır. Bir vaadin başlaması ile bütün sonuçlarının gerçekleşmesi farklı zamanlarda olabilir. Ancak Yeremya, yeni antlaşmanın İsa’nın ölümüyle başladığını söylemez. Vaatlerin tamamlanacağı gün gelecekte olsa da o gün halkın yerine getireceği emirler değişmez. Moşe’nin emirlerinin yapılacağı, yeni yürek verilen halkın bu hükümlere göre yaşayacağı vaat edilmiştir. Araya Tora’yı uygulama yükümlülüğünün sona erdiği bir dönem koymak, Yeremya’nın sözlerine ayrıca eklenen bir iddiadır. Tanah, Moşe’nin emirlerinin yerine getirileceğini vaat ederken bu emirlerin görevinin bittiğini söyleyen Hristiyan iddiası, yeni antlaşmanın vaadini tersine çevirir.
Yeremya’nın tarif ettiği yenilik, dışarıdan verilen Tora’nın halkın yüreğine yerleşmesidir. Halk ve Tora aynı kalırken bağlılığın değişmesi, Sinay’da verilen Tora’nın yetersizliğine kanıt sayılamaz. İsa’nın ölümüyle Tora’nın görevinin bittiği iddiası, vaadin tarif ettiği yeniliğin yerine başka bir sonuç koyar.
Tora kaynakları (ToraOku): Şemot 31:16–17; Vayikra 4:27–31; Vayikra 26:44–45; Bamidbar 25:10–13; Devarim 4:2; Devarim 6:6; Devarim 29:28; Devarim 30:1–14.
Diğer Tanah kaynakları (Sefaria): Yeremya 31:30–39; Yeremya 9:12–13; Yeremya 17:1; Yeremya 3:16–18; Yeremya 32:37–40; Yeremya 33:17–26; Yehezkel 20:10–13; Yehezkel 36:24–28; Yehezkel 37:15–28; Yehezkel 43:7–12; Yehezkel 44:15–24; Yehezkel 45:15–25; Malaki 3:3–4; Malaki 3:22–23; Yeşaya 51:7; Yeşaya 55:6–7; Yeşaya 56:6–8; Zekeriya 14:16–19; Tehilim 110:4; Nehemya 9:13–14, 29.
Yeremya 31 için İbranice metnin ayet numaraları kullanılmıştır. Yeni antlaşma bölümü 31:30–33, İsrael soyunun sürekliliği 31:34–36 içindedir; birçok Hristiyan çeviride bunlar sırasıyla 31:31–34 ve 31:35–37 olarak numaralandırılır.
115. İddia: Devarim 17’deki görevliler yalnız yazılı Tora ayetini tekrar ediyordu
Bir dava, taraflar aynı kuralı bildiği halde çözümsüz kalabilir. Örneğin ikisi de hırsızlığın yasak olduğunu bilir, ama eşyanın kime ait olduğu konusunda anlaşamaz. Devarim 17, böyle güç bir mesele çıktığında kime başvurulacağını ve verilen kararla ne yapılacağını açıklar.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Bir dava, taraflar aynı kuralı bildiği halde çözümsüz kalabilir. Örneğin ikisi de hırsızlığın yasak olduğunu bilir, ama eşyanın kime ait olduğu konusunda anlaşamaz. Devarim 17, böyle güç bir mesele çıktığında kime başvurulacağını ve verilen kararla ne yapılacağını açıklar.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Devarim 17’deki kohenlerin, yani kutsal hizmet görevlilerinin ve yargıçların, halka yalnızca yazılı Tora’nın ilgili ayetini tekrar ettiklerini söylerler. Hüküm zaten Tora’da bulunduğu için, bu görevlilere kuralı yorumlama veya eldeki dava hakkında karar verme yetkisi verilmediğini ileri sürerler.
Tanah’ın Cevabı:
Devarim 17’de çözülemeyen bir davanın yetkili görevlilere götürülmesi ve onların vereceği hükmün uygulanması emredilir. Görevlilerin yalnızca ayet tekrar ettiği iddiası, bu yargılama emrini ortadan kaldırır. Bir eşyanın çalındığı öne sürüldüğünde, hırsızlığın yasak olduğunu okumakla dava çözülmez. Eşyanın kime ait olduğu, nasıl el değiştirdiği ve tanıkların neyi doğruladığı belirlenmelidir. Aynı olay birden fazla hükmü ilgilendiriyorsa, yargıç, bu kurallardan hangisinin eldeki olaya nasıl uygulanacağına da karar vermelidir. Tora’da başvurulması emredilen görevlilere tam olarak bu iş için gidilir.
Devarim 17:8, כִּי יִפָּלֵא מִמְּךָ דָבָר לַמִּשְׁפָּט, “Yargılanacak bir mesele senin için fazla güç olursa” sözleriyle başlar. Kan dökülmesi, davalar ve yaralanmalar konusunda çözülmesi güç anlaşmazlıklar sayıldıktan sonra, Haşem’in seçeceği yere gidilmesi istenir. Oradaki Levili kohenlere ve o dönemin yargıcına başvurulacak, karar onlardan öğrenilecektir.
17:11’de yükümlülük açıkça belirtilmiştir: “Sana öğretecekleri öğretiye ve sana söyleyecekleri hükme göre davranacaksın; sana bildirecekleri sözden sağa veya sola sapmayacaksın.” יוֹרוּךָ (yoruha), “sana öğretecekler”; הַמִּשְׁפָּט (hamişpat), “hüküm, yargı” demektir. Öğretilecek ve karara bağlanacak mesele, önceki ayetlerde çözülememiş olan davadır. Ardından, orada görev yapan koheni veya yargıcı kasıtlı olarak dinlemeyen kişi için ölüm cezası öngörülür (17:12). Mahkeme kararına uyulması böylece doğrudan Tora’nın emrine bağlanmıştır.
Bu yetkiyi yalnızca okuma hizmeti saymak için, halkın çoğunun kişisel Tora nüshası bulunmadığı ve okuyamadığı öne sürülür. Kohenin yaptığı işin ilgili satırı tomarda göstermek olduğu iddia edilir. Oysa şehirdeki yargıcın çözemediği bir davayı yetkili mahkemeye götürme nedeni ayette zaten verilmiştir: Dava çözülememiştir. Okuryazar bir insanın da mülkiyetin kime ait olduğu veya bir eylemin hangi hükme girdiği konusunda yargıya ihtiyacı vardır. Üstelik şehirlerde yargıçlar bulunması ayrıca emredilmiştir. Devarim 16:18–20’de bu yargıçlardan adaletle hükmetmeleri istenir; taraf tutmak ve rüşvet almak yasaklanır. Şehirde görülen dava ile orada çözülemeyip merkezi kuruma taşınan dava, aynı yargı düzeninin iki aşamasıdır.
Moşe’nin önüne getirilen uyuşmazlıklarda da yalnız emirlerin okunmasıyla yetinilmemiştir. Taraflar arasında hüküm verilmiş, Haşem’in kuralları öğretilmiştir. İş yükü ağırlaşınca güvenilir kişiler yargıç olarak görevlendirilmiş; küçük davaların onlar tarafından görülmesi, güç davaların Moşe’ye getirilmesi kararlaştırılmıştır (Şemot 18:13–26). Öğretimle yargı arasındaki bağ, daha sonra Yehoşafat’ın Yeruşalayim’de görevlendirdiği Leviler, kohenler ve aile başkanlarında da görülür. Şehirlerden gelen kan davaları ve hukuki uyuşmazlıklar onların önüne getirilir; halkın suç işlemesini önlemek için doğru uygulama kendilerine öğretilecektir (Divre Hayamim Bet 19:8–11). Her iki olayda da bir kuralın belirli bir davaya nasıl uygulanacağı karara bağlanır.
“Sağa veya sola sapmamak” ifadesinin başka ayetlerde Tora’ya bağlılık için kullanıldığı da itiraz olarak ileri sürülür. Devarim 5:29, 28:14; Yehoşua 1:7 ve 23:6’da gerçekten bu bağlılık emredilir. Devarim 17:11’de ise aynı ifade, görevlilerin bildirdiği hükme bağlanmıştır. Tora’ya itaatin içinde, Tora’nın kurduğu yargı düzenine itaat de bulunur. Yargıçlara başvurulmasını emredip onların vereceği kararı hükümsüz saymak, aynı emrin iki yarısını birbirinden koparmaktır.
Bir emri bilmekle onu uygulayabilmek arasındaki fark, günlük hayata ilişkin mitsvalarda, yani Tora’nın buyruklarında da görülür. Şabat’ta yapılması yasaklanan işlerin sınırlarının, zarar hukukundaki “göze göz” hükmünün ve tefillinin, yani içinde Tora bölümleri bulunan küçük kutuların nasıl yapılacağının öğrenilmesi gerekir. Şemot 20:10, 21:24 ve Devarim 6:8’de emirler verilmiştir; karşılaşılabilecek her olayın bütün ayrıntıları tek tek sıralanmamıştır. Matematikte bir formülün öğrenilmesi de hangi verinin nerede kullanılacağının öğrenilmesini gerektirir. Açıklama, bilinen kuralın doğru uygulanmasını sağlar. Nehemya 8:1–8’de Tora halka okunurken Leviler tarafından okunanın anlamının açıklanması, bu öğretimin somut bir örneğidir.
Tora’ya ekleme yasağı da yorum ve karar yetkisini reddetmek için kullanılır. Devarim 4:2 ve 13:1’de Haşem’in buyruklarına ekleme ve onlardan çıkarma yapılması yasaklanırken, 17:8–12’de yargıçların öğrettiğine ve hükmettiğine uyulması emredilmiştir. Bu emirler aynı Tora’da yan yana bulunur. Bir mitsvanın eldeki davada nasıl uygulanacağına karar verilmesi, yargıca verilmiş görevin yerine getirilmesidir. Bir anayasanın mahkemeye yetki vermesiyle, mahkemenin her kararında yeni bir anayasa yazılması nasıl ayrıysa, Tora’nın uygulanmasıyla Tora’ya yeni bir buyruk eklenmesi de ayrıdır. Devarim 13:2–6’da başka ilahlara çağıran kişiye karşı konulması emredilir. Böyle bir çağrıda Haşem’in buyruğundan uzaklaşılır; yetkili yargılamada ise o buyruğun gereği belirlenir.
Vayikra 23:40, Sukkot’ta dört tür bitkinin alınmasını emreder. Yargıç, bir bitkinin bu türlerden birine girip girmediğine ilişkin anlaşmazlığı çözebilir. Bir kişinin beşinci bir tür almayı da aynı mitsvanın zorunlu parçası ilan etmesi, Tora’nın verdiği ölçüyü değiştirir. Aynı örnekte Devarim 17’nin verdiği karar yetkisi ile Devarim 4:2’nin koyduğu ekleme yasağının hangi işlere ait olduğu görülür. (Vayikra 23:40).
Karara itaat edilmesi için onun önce yeni bir kutsal metne dönüşmesi gerektiği şartı da ayette bulunmaz. Devarim 17:10–12’de, görevlilerin bildirdiği hükmün uygulanması istenir; yeni bir Tanah kitabının yazılması beklenmez. Yetki, görevli kişilere belirli bir yerde yürüttükleri yargılama için verilmiştir. Bir rabbinin kişisel görüşü, yetkili mahkemenin hükmü ve peygamberlik bu yüzden aynı yetkiyi taşımaz. Vayikra 4:13–14’te bütün İsrael’in yanılarak bir yasağı çiğnemesi ve yanlış öğrenildiğinde gereken kefaret de düzenlenmiştir. Mahkemenin hükmüne uyulması ve bir yanlış ortaya çıktığında onun düzeltilmesi, aynı Tora’nın hükümleridir.
Rabbinik hukukta bu ayrımın nasıl uygulandığı Mişna Sanhedrin 11:2’de görülebilir. Aynı Tora’yı farklı yorumlayan bilgelerin anlaşmazlığı merkezi mahkemeye taşınır. Bir bilgenin önceki görüşünü öğretmeye devam etmesiyle, insanlara mahkemenin kararına aykırı davranmalarını buyurması ayrı değerlendirilir.
Şir Haşirim Rabba 1:2, Devarim 17:11’deki öğretme ve hüküm söyleme işlerinin görevlilere verildiğine dikkat çeker. Sifrei Devarim 154’te de merkezi mahkemenin hükmüne uyma yükümlülüğü açıklanırken, özel cezanın hangi mahkemenin hangi hükmüne karşı gelinmesiyle doğacağı belirtilir. Bir görüşün söylenmesiyle bağlayıcı bir hükmün verilmesi arasındaki fark, bu somut görevler üzerinden korunur.
Bu ayrımlar kuşaktan kuşağa öğretilir. Mişna Avot 1:1’de Moşe’den sonraki aktarım anlatılır; yargıda dikkatli olmak ve Tora’yı koruyacak önlemler almak öğütlenir. Mişna Eduyot 1:4–6 ise farklı görüşlerin neden kaydedildiğini ve bir mahkemenin önceki kararı hangi şartlarla değiştirebileceğini ele alır.
Midraş Tannaim’in Devarim 17:11 açıklaması üç ayrı kaynak gösterir: kuşaktan kuşağa aktarılan gelenek, Tora’nın sözlerinden belirli yorum kurallarıyla çıkarılan hükümler ve toplum için getirilen düzenlemeler. Sinay’dan aktarılan bir hükümle sonradan konmuş koruyucu bir düzenlemenin dayanağı aynı değildir.
Mişna ve Talmud’daki hukuki tartışmalarla sonraki kararlar, bir davada hangi hükmün uygulanacağını belirlemeye yardımcı olur. Aggada denilen anlatı ve öğretiler, yerel gelenekler ve kişisel yorumlar da bulunur. Bunların her biri kendi dayanağıyla değerlendirilir. Bunların tamamını “yazılı ayetin dışında kalan sözler” diye tek grupta toplamak, Tora’nın emrettiği öğretim ve yargılamayı da göz ardı eder. Devarim 17’nin açık hükmü bunun tersidir: Çözülemeyen dava yetkili görevlilere götürülecek ve verdikleri hüküm uygulanacaktır.
Tanah kaynakları: Devarim 17 (17:8–13); Şemot 18 (18:13–26); Devarim 16:18–20; Devarim 4:2; Devarim 13:1–6; Devarim 5:29; 6:8; 28:14; Şemot 20:10; 21:24; Yehoşua 1:7; 23:6; Vayikra 4:13–14; Divre Hayamim Bet 19:8–11; Nehemya 8:7–8 ve 8:1–6. Devarim 5:29, bazı Hristiyan çevirilerinde 5:32 olarak numaralanır.
Yorum tarihi kaynakları: Mişna Avot 1:1; Mişna Eduyot 1:4–6; Mişna Sanhedrin 11:2; Şir Haşirim Rabba 1:2; Sifrei Devarim 154; Midraş Tannaim, Devarim 17:11.
198. İddia: “Haşem Elohim” adı “güçlü kişiler olacak olan” anlamına gelir ve Tanrı’nın çok sayıda yüceltilmiş kişide görünme amacını bildirir
Tora’da Haşem ve Elokim adları birlikte kullanılır. Bereşit, insanın yaratılışını anlatırken bu adlarla birlikte “biçimlendirdi” fiilini kullanır. Adların anlamını incelerken hem sözcüklerin nasıl kurulduğuna hem de cümlede nasıl kullanıldığına bakılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Tora’da Haşem ve Elokim adları birlikte kullanılır. Bereşit, insanın yaratılışını anlatırken bu adlarla birlikte “biçimlendirdi” fiilini kullanır. Adların anlamını incelerken hem sözcüklerin nasıl kurulduğuna hem de cümlede nasıl kullanıldığına bakılır.
Bu iddiayı savunan Hristiyanlar, “Haşem Elohim” sözünü yaklaşık olarak “güçlü kişiler olacak olan” diye çevirirler. Bu çeviriden yola çıkarak Tanrı’nın gelecekte kendisini çok sayıda yüceltilmiş varlıkta göstermek istediğini ileri sürerler.
Tanah’ın Cevabı:
יְהוָה אֱלֹהִים, Haşem Elokim, Tora’da birlikte kullanılan Tanrı adlarıdır. Bu ifade İbranicede “güçlü kişiler olacak olan” diye kurulmuş bir cümle değildir. Gelecekte birçok insanın yüceltileceği veya Tanrı’nın kendisini onlarda göstereceği iddiası, bu iki sözcüğün cümlede nasıl kullanıldığına bakılarak doğrulanamaz.
Bereşit 1:1’de בְּרֵאשִׁית בָּרָא אֱלֹהִים, “Başlangıçta Tanrı yarattı” denir. Bara, “yarattı” demektir ve burada tekil bir fiildir. Elokim’in sonundaki -im, İbranicede çoğul sözcüklerde de görülen bir ektir. Bu cümlede ise İsrael’in Tanrısı için “yarattılar” biçimi yerine “yarattı” kullanılır. Fiilin biçimi, cümlenin öznesini anlamaya yardım eder. Cümlenin öznesi, tekil olarak anılan Tanrı’dır. Tanrı hakkında başka sorular bu tek ayrıntıyla çözülmez.
Bereşit 2:7’de וַיִּיצֶר יְהוָה אֱלֹהִים אֶת־הָאָדָם, “Haşem Elokim insanı biçimlendirdi” denir. Vayitser, “biçimlendirdi” demektir ve yine tekil bir fiildir. Metin insanın yaratılışını anlatırken işi yapanın Haşem Elokim olduğunu söyler. Bu adları gelecekte ortaya çıkacak birçok kişiden söz eden bir cümle gibi kullanmaz.
Şemot 3:14’te אֶהְיֶה אֲשֶׁר אֶהְיֶה, ehye aşer ehye sözü bulunur. Ehye “olacağım” veya “var olacağım” biçiminde açıklanabilir. Tanrı’nın adıyla bu fiil arasındaki ilişki tartışılır. Ehye, konuşan kişinin kendi varlığından söz ettiği bir fiildir. Fiilin Tanrı’nın adıyla ilişkisi, Elokim’in bu cümlede “çok sayıda güçlü kişi” anlamına geldiğini göstermez.
Elohim sözcüğü bağlama göre farklı kullanımlara sahiptir. Şemot 7:1’de Tanrı, Moşe’yi Firavun karşısında elohim yaptığını ve Aharon’un onun peygamberi olacağını söyler. Burada Moşe’ye görev ve yetki verilir. Aynı sözcüğün insan için kullanılması, Moşe’nin yaratıcı Tanrı olduğu anlamına gelmez.
İnsan Tanrı’nın suretinde yaratılmıştır (Bereşit 1:26–27). Bu söz insanın Tanrı’nın özüne dönüşeceğini söylemez. Devarim 4:12, 15–16, İsrael’in Sinay’da ses işittiğini ve bir suret, yani gözle görülebilen bir biçim görmediğini anlatır. Ardından böyle bir biçimin yapılmasını yasaklar.
Şelomo da göklerin Tanrı’yı içine alamayacağını söyler (Melahim Alef 8:27). Yehezkel 1:26–28’de görülenler “benzerlik” ve “görünüş” sözcükleriyle aktarılır. Peygamber gördüğü sahneyi benzetmelerle anlatır. Peygamber bu benzetmelerle Tanrı’ya beden yüklemez.
Yeşaya 43:10’da לְפָנַי לֹא־נוֹצַר אֵל וְאַחֲרַי לֹא יִהְיֶה, “Benden önce bir tanrı oluşmadı, benden sonra da olmayacak” denir. Devarim 6:4 Tanrı’nın birliğini bildirir. Tanrı’nın insanlarla konuşması, onlara iradesini bildirmesi ve onları yüceltmesi, O’nun özünün insan bedeni olduğu veya yeni tanrıların oluşacağı anlamına gelmez. Bereşit’teki tekil fiiller ve Yeşaya’nın açık sözü, “güçlü kişiler olacak olan” çevirisini desteklemez.
Tanah kaynakları: Bereşit 1:1, 1:26–27 ve 2:4–7; Şemot 3:14 ve 7:1; Devarim 4:12, 15–16 ve 6:4; Melahim Alef 8:27; Yehezkel 1:26–28; Yeşaya 43:10, 44:6 ve 45:5–6.
112. İddia: Bir dua kitabındaki ifade İsa’nın Maşiah kimliğine delildir
Roş HaŞana, Yahudi yeni yılıdır. Bu bayramda şofar denen, hayvan boynuzundan yapılmış çalgı üflenir. Bazı bayram dua kitaplarında bu törenle ilgili bir duada Yeşua Sar HaPanim adı geçer. Konu, duanın bu adla kimi andığı ve ona hangi görevi verdiğidir.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Roş HaŞana, Yahudi yeni yılıdır. Bu bayramda şofar denen, hayvan boynuzundan yapılmış çalgı üflenir. Bazı bayram dua kitaplarında bu törenle ilgili bir duada Yeşua Sar HaPanim adı geçer. Konu, duanın bu adla kimi andığı ve ona hangi görevi verdiğidir.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, duadaki Yeşua adının İsa’nın İbranice adıyla aynı biçimde yazılmasına dikkat çekerler. Yanındaki göksel unvanın da İsa’ya ait olduğunu söylerler. Bu iki ayrıntıdan, Roş HaŞana duasının İsa’yı Maşiah, yani Mesih olarak tanıdığı sonucunu çıkarırlar.
Tanah’ın Cevabı:
Hayvan boynuzundan yapılan ve üflenerek çalınan şofarla ilgili duada Haşem’den, çalınan sesleri kabul etmesi ve halka merhamet göstermesi istenir. Aşkenaz, Orta ve Doğu Avrupa kökenli Yahudi topluluklarını belirtir. Bu toplulukların bazı bayram dua kitaplarında bu yakarışta Eliyahu ve Metatron’la birlikte Yeşua Sar HaPanim de anılır. Adın yanındaki unvan “Huzurun önderi” anlamına gelir. Hristiyan savı, duanın Maşiah’tan bu unvanla söz ettiğini ileri sürer. Oysa duada bu kelime geçmez ve adı geçen kişi David soyundan kral diye tanıtılmaz. Dua Haşem’e yöneltilir. Roş HaŞana Mahzoru, şofar yakarışı.
İddiada adı geçen Paltiel Birnbaum’un günlük HaSiddur HaŞalem dua kitabı ile Roş HaŞana ve Yom Kippur için hazırladığı 1951 tarihli Mahzor HaŞalem iki ayrı kitaptır. İlki günlük duaları, ikincisi bayram dualarını içerir. Mahzor, bayramlar için hazırlanmış dua kitabıdır. Bu adı içeren yakarış, bazı Aşkenaz bayram mahzorlarının şofar bölümündedir. Bir kitabın başlığında HaŞalem yazması, bu yakarışın o baskıda yer aldığını göstermez. Birnbaum mahzoru.
Yeşua bir kişi adı olarak kullanılır ve İsa’nın İbranice adıyla aynı biçimi taşıyabilir. Duada ise Nasıra, Meryem, çarmıh veya diriliş gibi bu adı İsa’ya bağlayacak bir ayrıntı verilmez.
Araştırmacı Yehuda Liebes, 1987 tarihli çalışmasında adın bir Yahudi Hristiyan geleneği üzerinden Orta Çağ Yahudi mistik metinlerine geçmiş olabileceğini savunur. Araştırmacı Meir Bar-İlan 1988’de yayımladığı makalede bu açıklamaya itiraz etmiştir. Başka açıklamalarda adın başka bir göksel görevliye ait olabileceği veya dua kopyalanırken Yeşaya gibi bir adın değişmiş olabileceği söylenir. Liebes’in açıklaması, adın duaya hangi yoldan ulaşmış olabileceğiyle ilgilidir. Bir adın bir gelenekten diğerine geçmesi, o inancın bütünüyle benimsendiğini göstermez. Yehuda Liebes, şofar duası üzerine araştırma.
Tanah’ta Haşem’in gönderdiği bir görevlinin yüksek konumu, ibadetin kime yöneltileceğini değiştirmez. İsrael’e çölde yol göstermek için bir melek gönderilir. Haşem, adının onda bulunduğunu bildirir ve halktan meleğin sözünü dinlemesini ister. Aynı Tora, “Dinle İsrael, Haşem Tanrımızdır, Haşem birdir” buyruğuyla halkın bağlılığını Haşem’e yöneltir. Meleğin Haşem’in adını taşıması kendisine verilen görevi, Şema duası ise kulluğun kime ait olduğunu gösterir. Talmud’un Sanhedrin 38b bölümü, Tanrısal adı taşıyan melek ile Haşem arasındaki ayrımı korur. Dolayısıyla bir dua kişiye göksel bir unvan verse bile bu unvan, ona Tanrı olarak ibadet etme hakkı vermez. Şemot 23:20–22, Devarim 6:4–5.
Maşiah’ın kimliğini de bir unvan yerine Tanah’ın verdiği görevler belirler. David’in soyundan bir kral gelecek, adaletle hükmedecek ve onun günlerinde İsrael güven içinde yaşayacaktır. Dağılmış İsrael kendi toprağında tek halk olarak birleşecek, Haşem’in hükümlerini yerine getirecek ve kutsal yer aralarında bulunacaktır. Yeryüzü Haşem’in bilgisiyle dolacaktır. Şofar duasındaki ad üzerinden İsa’nın Maşiah olduğu sonucuna varmak, Tanah’ın vaat ettiği olayların yerine bir unvan koymaktır. Şemuel Bet 7:12–16, Yeşaya 11:1–12, Yeremya 23:5–8, Yehezkel 37:21–28.
Tanah kaynakları · Şemot 23:20–22 · Devarim 6:4–5 · Şemuel Bet 7:12–16 · Yeşaya 11:1–12 · Yeremya 23:5–8 · Yehezkel 37:21–28. İddianın dayandığı dua ve tarih araştırması · Roş HaŞana Mahzoru, şofar yakarışı · Yehuda Liebes, Melekhey Kol HaŞofar veYeşua Sar HaPanim.
166. İddia: Sidur ha-Şalem Maşiah’ı “Jesus, Prince of the Countenance” diye adlandırır
Sidur bir Yahudi dua kitabıdır. Roş HaŞana, Yahudi yılının başlangıcıdır. Bu bayramda kullanılan bazı dua kitaplarında “Yeşua Sar HaPanim” adı geçer. Hristiyan iddiasında bu duanın kaynağı olarak Sidur ha-Şalem gösterilir. Bu adın anlamı, duanın ne için okunduğu ve anılan kişinin kim olduğu ayrı sorulardır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Sidur bir Yahudi dua kitabıdır. Roş HaŞana, Yahudi yılının başlangıcıdır. Bu bayramda kullanılan bazı dua kitaplarında “Yeşua Sar HaPanim” adı geçer. Hristiyan iddiasında bu duanın kaynağı olarak Sidur ha-Şalem gösterilir. Bu adın anlamı, duanın ne için okunduğu ve anılan kişinin kim olduğu ayrı sorulardır.
Bu iddiayı öne süren Hristiyanlar, “Yeşua Sar HaPanim” sözünü “Yeşua, Huzurun Prensi” diye çevirir ve Yeşua adını Nasıralı İsa’ya bağlarlar. Duada anılan kişinin Maşiah, yani vaat edilen kral olduğunu varsayarlar. Buradan Yahudi dua kitabının İsa’yı Maşiah olarak kabul ettiği sonucunu çıkarırlar.
Tanah’ın Cevabı:
Paltiel Birnbaum’un HaSiddur HaŞalem’i günlük dua kitabıdır. Roş HaŞana ve Yom Kippur için hazırladığı 1951 tarihli Mahzor HaŞalem ise bir bayram dua kitabıdır. Burada söz edilen şofar yakarışı bazı Aşkenaz bayram mahzorlarında yer alır. Bu yakarışta יְשׁוּעַ שַׂר הַפָּנִים, Yeşua Sar HaPanim ifadesi gerçekten bulunur. “Sar HaPanim”, “Huzurun Prensi” veya “Yüzün Prensi” diye çevrilebilir. Duanın yazılı sözleri, bu unvanı taşıyan kişinin Maşiah olduğunu söylemez. Şofar, hayvan boynuzundan yapılan ve üflenerek ses çıkarılan bir çalgıdır. İfade, şofar sesleriyle ilgili bir yakarışta Eliyahu ve Metatron adlarıyla birlikte geçer.
Bu dua, şofar seslerinin Tanrı’nın huzuruna yükseltilmesiyle ilgili bir yakarıştır. İnsanlar bu duada boynuzdan çıkan seslerin Tanrı’nın huzuruna ulaşmasını isterler. Bazı biçimlerinde Tarti’el adlı görevli, Eliyahu, Yeşua Sar HaPanim ve Metatron anılır. Bu adların dua içindeki yeri ve metnin farklı baskılarda nasıl aktarıldığı araştırılmıştır. Metinde Yeşua’nın Nasıralı İsa olduğu, çarmıha gerildiği veya David’in soyundan geleceği vaat edilen kral olduğu açıklanmaz.
Yahudi mistisizmi araştırmacısı Yehuda Liebes, ifadenin tarihini incelemiş ve Yeşua adının Hristiyan İsa’yla tarihsel bağlantısı olduğunu savunmuştur. Liebes, bu figürün erken Yahudi-Hristiyan çevrelerle ilişkili bir gelenekten mistik metinlere, daha sonra da şofar dualarına taşınmış olabileceğini ileri sürer.
Bu görüş, adın duaya nasıl girmiş olabileceğini açıklamaya çalışır. Duanın sözlerinde “İsa Maşiah’tır” ifadesi yer almaz. İfadenin kökeni ve farklı yazmaları tartışmalıdır.
Bir dua kitabında belirli bir adın bulunmasıyla o kişinin Tanah’ta vaat edilen kral olması iki ayrı iddiadır. Şemuel Bet 7:12–16 David soyundan gelecek kralı anlatır. Yeşaya 11:1–12 adaleti, barışı ve dağılmış İsrael halkının toplanmasını bildirir. Yeremya 23:5–8 halkın güvenliğini, Yehezkel 37:21–28 ise birleşmiş halkı ve Tanrı’nın kutsal yerinin halkın arasında kurulacağını bildirir. Şofar duasındaki isim bu vaatlerin gerçekleştiğini göstermez.
Devarim 6:4–5, İsrael’in tek Tanrı’ya bağlılığını bildirir. Şofar duasında göksel bir varlığın adının geçmesinden İsa’ya Tanrı olarak ibadet edilmesi gerektiği sonucu çıkmaz. İsa’nın David soyundan vaat edilen kral olduğunu göstermek için de peygamberlerin saydığı olayların gerçekleştiğini göstermek gerekir. Şofar duası bunların hiçbirini söylemez.
Tanah kaynakları: Devarim 6:4–5; Şemuel Bet 7:12–16; Yeşaya 11:1–12; Yeremya 23:5–8; Yehezkel 37:21–28. Dua metni ve araştırma: Yehuda Liebes, “Şofar Sesinin Melekleri ve Yeşua Sar HaPanim”. Paltiel Birnbaum’un dua kitapları: HaSiddur HaŞalem; Mahzor HaŞalem (1951); Aşkenaz Roş HaŞana mahzoru, şofar yakarışı.
187. İddia: Plinius’un Hristiyanlardan söz etmesi tarihsel İsa’yı doğrular
Genç Plinius, Roma valisiyken sorguladığı Hristiyanlar hakkında imparatora bir mektup yazdı. Mektupta bu insanların ne zaman toplandığı ve kime ilahi söylediği anlatılır. Bir topluluğun yaptıklarını kaydeden bu mektubun, o topluluğun inandığı kişi hakkında hangi bilgileri verdiği ayrıca incelenir.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Genç Plinius, Roma valisiyken sorguladığı Hristiyanlar hakkında imparatora bir mektup yazdı. Mektupta bu insanların ne zaman toplandığı ve kime ilahi söylediği anlatılır. Bir topluluğun yaptıklarını kaydeden bu mektubun, o topluluğun inandığı kişi hakkında hangi bilgileri verdiği ayrıca incelenir.
Bu iddiayı savunan Hristiyanlar, Plinius’un belirli bir günde toplanıp Christus’a ilahi söyleyen insanlardan söz etmesini erken Hristiyan topluluğunun varlığına delil gösterirler. Mektubun bir Roma valisi tarafından yazılmış olmasını da İsa’nın yaşadığı iddiasına ve hayatı hakkında aktarılan bilgilere tarihsel destek sayarlar.
Tanah’ın Cevabı:
Roma valisi Plinius’un mektubu, erken Hristiyanlarla ilgili günümüze ulaşmış bir Roma belgesidir. Vali, İmparator Traianus’a yazdığı Epistulae 10.96’da, Bitinya-Pontus bölgesindeki Hristiyanlara nasıl davranması gerektiğini sorar. Sorguladığı kişilerin belirli bir gün şafaktan önce toplandıklarını ve Christus’a ilahi söylediklerini aktarır.
Mektup yaklaşık MS 111–113’e, yani ikinci yüzyılın başına tarihlenir. Bununla birlikte Plinius, sorgulananlardan bazılarının Hristiyanlığı yaklaşık yirmi yıl önce bıraktıklarını söylediğini de aktarır. Mektubun tarihinden yaklaşık yirmi yıl geri gidildiğinde birinci yüzyılın sonuna ulaşılır. Bu beyan, sorgulanan kişilerin anlattıklarına göre bölgede bir Hristiyan topluluğunun birinci yüzyılın sonunda da bulunduğunu gösterir.
Plinius’un sözleri carmenque Christo quasi deo dicere secum invicem şeklindedir. Plinius’a göre topluluktakiler Christus’a “bir tanrıya söyler gibi” karşılıklı ilahi söylüyorlardı. Vali burada topluluğun ibadetini anlatır. “Bir tanrıya söyler gibi” sözleri, topluluğun Christus’a nasıl yöneldiğini anlatır. Vali, Christus’un Tanrı olduğunu veya bu ibadetin doğruluğunu bildirmez.
Plinius’un konusu sorguladığı topluluktur. Mektup İsa’nın doğumunu, Yahudiye’deki yaşamını, Pilatus tarafından yargılanmasını, ölümünü veya dirilişini anlatmaz. Bu nedenle belge, erken Hristiyanların varlığı ve uygulamaları için güçlü bir kaynaktır. Mektupta İsa’nın hayatındaki bu olaylara ilişkin bağımsız bir anlatım yoktur.
Tanah’ın Tanrı’ya bağlılık ve Maşiah hakkındaki hükümleri de ayrı değerlendirilir. Şemot 20:2–5 ve Devarim 6:4–5 tek Tanrı’ya bağlılığı bildirir. Devarim 13:2–6’ya göre başka ilahlara çağıran kişinin söylediği işaret gerçekleştiğinde de çağrısına uyulmaz. Bir topluluğun Christus’a ilahi söylemesi, bu hükümleri değiştirmez.
Yeşaya 11:1–12 ve Yehezkel 37:21–28 ise adalet, İsrael’in toplanması, halkın birleşmesi ve kutsal yerin yeniden halk arasında bulunması gibi vaatleri anlatır. Plinius’un mektubu, bu vaatlerin gerçekleştiğini bildirmez. İlahi söyleyen insanların varlığı, İsa’nın Maşiah olduğunu veya ilahinin yöneltildiği kişinin Tanrı olduğunu kanıtlamaz.
Roma kaynağı: Genç Plinius, Epistulae 10.96; Traianus’un yanıtı 10.97. Tanah kaynakları: Şemot 20:2–5; Devarim 6:4–5; 13:2–6; Yeşaya 11:1–12; Yehezkel 37:21–28.
10. İddia: Habakkuk 2:4 Tora yerine yalnız imanı öğretir
Habakkuk, şiddet ve haksızlık yüzünden adaletin işlemediği bir zamanda konuşur. Doğru kişinin nasıl yaşayacağına dair söz, kötülüğün üstün göründüğü bu durum içinde söylenir.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Habakkuk, şiddet ve haksızlık yüzünden adaletin işlemediği bir zamanda konuşur. Doğru kişinin nasıl yaşayacağına dair söz, kötülüğün üstün göründüğü bu durum içinde söylenir.
Bu yorumu benimseyen Hristiyanlar, Habakkuk 2:4’teki “Doğru kişi imanla yaşayacaktır” sözünü Tanrı’nın insanı iman temelinde kabul ettiği şeklinde okurlar. Onlara göre iyi davranışlar imandan doğabilir, ancak Tora’ya itaat Tanrı tarafından kabul edilmenin temeli değildir. Bu okumadan, yaşam ve kurtuluş için İsa’ya iman edilmesi gerektiği sonucunu çıkarırlar.
Tanah’ın Cevabı:
Peygamber, şiddet yüzünden Tora’nın etkisiz kalmasından ve adaletin çarpıtılmasından yakınır. Kötü kişi doğru kişiyi kuşatmış, haksızlık hayatı kaplamıştır (Habakkuk 1:1–4). Peygamber bu durumun sona ermesini ister. 2:4’te ise içi doğru olmayan kibirli kişi ile Haşem’e bağlılığını sürdüren doğru kişi karşılaştırılır. Tora’nın çiğnenmesinden yakınan bu sözleri Tora’nın kaldırıldığına delil yapmak, metnin yönünü tersine çevirmektir.
Habakkuk, kötülerin kendilerinden daha doğru olanları yutmasına neden izin verildiğini sorar (1:13). Haşem’in cevabında bildirilen sonucun belirlenmiş bir zamanı vardır; gecikiyor görünse de beklenmelidir. Hemen ardından “Doğru kişi sadakatiyle yaşayacaktır” sözü gelir (2:2–4). Adaletin henüz gerçekleşmediği günlerde Haşem’e güvenilmesi ve bu güvenden vazgeçilmemesi istenir. Doğru kişi, zalim üstün görünse de onun yoluna dönmeyecektir. Kitabın sonunda bu bağlılık somut bir sahneyle anlatılır: İncir ağacı ürün vermese, tarlalar yiyecek sağlamasa, sürüler ortadan kalksa bile peygamber kurtarıcısı olan Haşem’de sevinecektir (3:17–19).
Habakkuk’un וְצַדִּיק בֶּאֱמוּנָתוֹ יִחְיֶה (ve-tsadik be-emunato yihye) sözü, “doğru kişi sadakatiyle yaşayacaktır” demektir. Bu güven ve sadakat, İbranice אֱמוּנָה (emuna) sözcüğüyle anlatılır. Sözcük, kullanıldığı yere göre güvenilirlik, sadakat ve sebat gibi anlamlar taşır. Sözcüğün sağlamlık ve süreklilik yönü Şemot 17:12’de de görülür: Aynı sözcük, destekle tutulan Moşe’nin ellerinin güneş batana kadar sabit kaldığını anlatır (Şemot 17:12). Moşe’nin elleri söz konusu olduğunda sağlam duruş, Habakkuk’ta ise sıkıntı boyunca sürdürülen bağlılık anlatılır. Bir düşüncenin doğru olduğuna zihnen inanmak, buradaki anlamın tamamını karşılamaz. Ayette בֶּאֱמוּנָתוֹ (be-emunato), yani “kendi sadakatiyle” denir; bu bağlılık doğru kişiye aittir. Peygamber zaten doğru olarak adlandırdığı kişinin nasıl ayakta kalacağını açıklar. Ayette “yalnız” sözcüğü de bulunmaz.
Aynı bölümde başkalarının malını yağmalayan, haksız kazançla evini güvenceye almaya çalışan, kan dökerek şehir kuran ve kendi yaptığı puta güvenen kişi mahkum edilir (Habakkuk 2:5–19). Haşem’in hükmü, insanların yaptıklarıyla doğrudan ilgilidir. “İyi davranış imanın sonucudur” denilmesi, Tora’nın emirlerinin neden artık bağlayıcı olmayacağını açıklamaz. Güvenin sonucu bağlılıksa, Haşem’in yasakladığı kötülüklerden uzak durulması gerekir. Habakkuk’ta bu bağlılığın yerine İsa’ya veya onun kanına iman şartı konulmaz; böyle bir şart ayete dışarıdan eklenir.
Habakkuk’un sözü ile Vayikra 18:5’teki emirleri yerine getiren insanın onlarla yaşayacağı sözü karşı karşıya getirildiğinde de aynı hata yapılır. Vayikra’da halk, Mısır ve Kenaan’ın uygulamalarını bırakıp Haşem’in hükümlerine uymaya çağrılır. Emirlerin kaynağı “Ben Haşem’im, Tanrınız” sözüyle belirtilir (Vayikra 18:1–5). İstenen itaat, kendisini tanıtan Haşem’e bağlılıktır. Devarim’de de O’nu bütün yürekle sevmek, sözlerini yürekte taşımak, çocuklara öğretmek ve günlük hayatın içine yerleştirmek birlikte emredilir (Devarim 6:5–9). Sevgi emrinde Şabat’ın veya yiyecek hükümlerinin ayrıca sayılmaması onları kaldırmaz. Bir ilkenin öne çıkarılması, onunla birlikte yerine getirilecek görevlerin sona erdiğini göstermez.
Avraam’ın Haşem’e güvenmesinin doğruluk sayılmasıyla Pinhas’ın yaptığı işin doğruluk sayılması, Tanah’ta aynı kalıpla dile getirilir. Tehilim 106:30–31’de Pinhas ayağa kalkıp harekete geçer ve salgın durur. Ardından bu davranışın ona doğruluk sayıldığı belirtilir. Habakkuk’un sadakatle yaşayacak doğru kişisi, Tanah’ın hem güveni hem de güvene uygun davranışı değerli sayan bu dilinin içindedir. (Tehilim 106:28–31).
Moşe’nin yaşam çağrısında bu ilişki açıkça kurulur. Buyruk insana uzak veya erişilmez değildir; yerine getirmesi için ağzında ve yüreğindedir. Ardından Haşem’i sevmek, O’nun yollarında yürümek ve emirlerini korumak yaşamla ilişkilendirilir. Yaşamı seçmek, O’nu sevmeyi, sesini dinlemeyi ve O’na bağlanmayı içerir (Devarim 30:11–20). Avraam’ın hayatında da Haşem’e güven ile O’nun sesini dinleyip buyruklarını korumak birlikte bulunur (Bereşit 15:6; 26:5). Habakkuk 2:4, Tora’nın yerine İsa’ya imanı koyan bir öğretiye delil değildir; adaletin geciktiği günlerde Haşem’e sadık kalan doğru kişiye yaşam vaat eder.
Yahudi kaynakları da iman ile emirler arasındaki ilişkiyi açıklarken Habakkuk’un sözünü ele alır. Makkot 23b–24a’daki tartışma, Rabbi Simlai’nin Moşe’ye 613 mitsva, yani emir verildiğini söylemesiyle başlar. Anlatımda David’in bu emirleri on bir, Yeşaya’nın altı, Miha’nın ise üç ilkeyle anlattığı aktarılır. Daha kısa ifadelerin ardından Habakkuk’un emirleri tek ilkeye dayandırdığı söylenir. Kullanılan הֶעֱמִידָן (he'emidan) sözcüğündeki “onları” ifadesi yine mitsvaları, yani emirleri anlatır. Emirlerin ortak dayanağını göstermek, 612 emrin kaldırıldığını söylemek değildir. Akedat Yitshak’ta bu anlatım, birçok mitsvanın kısa ve ortak ilkeler içinde toplanması olarak açıklanır. Rabbenu Bahya da Kad HaKemah’ın Emuna bölümünde bütün mitsvaların iman üzerine kurulduğunu belirtir. Bir binanın hangi temel üzerinde durduğunu söylemek, o temelin üzerindeki binayı kaldırmak değildir. Bu açıklamalarda iman, emirlerin dayandığı temel olarak ele alınır.
Habakkuk, haksızlık karşısında doğru kişinin sadakatini korumasını ister. Tora’nın etkisiz kalmasından yakınan peygamberin bu sözü, Tora’yı bırakmanın veya İsa’ya imanı yaşam şartı haline getirmenin dayanağı olamaz.
Tanah kaynakları: Habakkuk 1:1–4, 1:13, 2:2–19 ve 3:17–19; Şemot 17:12; Vayikra 18:1–5 (özgün metin); Devarim 6:5–9 (özgün metin); Devarim 30:11–20; Bereşit 15:6 ve 26:5.
Rabbinik açıklamalar: Makkot 23b–24a; Akedat Yitshak, Devarim, “Ve-zot ha-Tora aşer sam Moşe” ile başlayan bölüm; Rabbenu Bahya, Kad HaKemah, Emuna.
9. İddia: Avraam imanla, Moşe’nin Torası ise işlerle ilgilidir
Avraam, henüz çocuğu yokken Haşem’in kendisine verdiği soy vaadine güvendi. Aynı hayatın ilerleyen dönemlerinde kendisine buyruklar verildi. Moşe’nin Tora’sındaki iman ve itaat ilişkisini anlamak için Avraam’ın güveniyle yaptıklarının nasıl bir arada anlatıldığına bakılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Avraam, henüz çocuğu yokken Haşem’in kendisine verdiği soy vaadine güvendi. Aynı hayatın ilerleyen dönemlerinde kendisine buyruklar verildi. Moşe’nin Tora’sındaki iman ve itaat ilişkisini anlamak için Avraam’ın güveniyle yaptıklarının nasıl bir arada anlatıldığına bakılır.
Avraam’ın imanı doğruluk sayıldığında henüz sünnet edilmemişti. Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Bereşit 15:6’daki bu sırayı esas alırlar. Bunu, insanın yalnız imanla kabul edildiğine kanıt sayarlar. Moşe’nin Tora’sını ise buyrukları yerine getirmeye dayanan bir düzen olarak görürler. Böylece imanla verilen lütuf ile yapılan iş karşılığında kazanıldığını söyledikleri kabulü birbirinden ayırırlar.
Tanah’ın Cevabı:
Bereşit 15’te Avraam’a bir oğul ve sayısız torun vaat edilir. Avraam henüz gerçekleşmemiş bu söze güvenir. Raşi’nin okumasında Haşem, Avraam’ın bu güvenini onun doğruluğu olarak kabul eder (Bereşit 15:4–6). Ramban’ın açıklamalarından birinde Avraam, bu vaadin gerçekleşmesini Haşem’in doğruluğuna bağlar. Aynı Avraam, Haşem’in sesini dinlediği, kendisine verilen buyrukları, hükümleri ve öğretileri koruduğu için övülür (26:5). İlkinde Avraam’ın henüz görmediği bir geleceğe güvenmesi, ikincisinde ise güvenle bağlandığı Haşem’in sözünü dinlemesi anlatılır.
Raşi’nin okumasında Avraam’ın güveni sünnet emrinden önce doğruluk sayılır. Sünnet emri ise daha sonra verilmiştir. Henüz verilmemiş bir emri yerine getirmesi beklenemez. Emir verildiğinde ise Avraam’ın kendisi de soyu da onu korumakla yükümlü olur. Sünnetsiz kalan erkeğin antlaşmayı bozmuş sayılacağı açıkça bildirilir (Bereşit 17:9–14). Avraam’ın daha önce gösterdiği güven, kendisine sonradan verilen emri geçersiz kılmaz. Nitekim Bereşit 22:16–18’de vaat, Avraam’ın Haşem’in sesini dinlemesiyle ilişkilendirilir (22:16–18). Avraam Sinay’dan önce yaşamıştır; kendisine verilen buyruklara bağlı kalmıştır.
Avraam’ın ev halkına bırakacağı yol da doğruluk ve adaletle davranarak Haşem’in yolunu korumaktır (Bereşit 18:19). Moşe’nin halktan istediği yaşamda aynı iç bağlılık bulunur. Haşem’in birliği tanınacak, O bütün yürekle sevilecek, sözleri yürekte taşınacak ve çocuklara öğretilecektir (Devarim 6:4–9). O’ndan korkmak, yollarında yürümek, O’nu sevmek, bütün yürekle hizmet etmek ve insanın iyiliği için verilen emirleri korumak birlikte istenir (10:12–13). Tora, insanın yalnız dışarıdan görülen davranışına seslenmez; davranışı doğuran sevgiyi ve bağlılığı da emreder.
“İtaat, imanın sonucudur; kabulün temeli yalnız imandır” denildiğinde de Avraam ile Moşe arasında ileri sürülen ayrım kurulamaz. İtaatin Haşem’e bağlılıktan doğması, Moşe’nin öğrettiği sevgiyle ve yürekten hizmetle zaten uyuşmaktadır. Ayrıca “doğruluk sayılma” ifadesi Tanah’ta yalnız inanca ayrılmış değildir. Pinhas’ın müdahalesiyle salgının durmasının ardından “Bu ona doğruluk sayıldı” denir (Tehilim 106:30–31). Bereşit 15:6’da geçen doğruluk sözü, burada yapılan bir eylem için kullanılır. Devarim 6:25’te de Haşem’in emrettiği buyrukları yerine getirmek doğrulukla ilişkilendirilir. Bu sözden tek başına davranışı dışarıda bırakan bir kabul öğretisi çıkarılamaz.
Yapılan iyiliğe karşılık verilmesi, Haşem’in insana borçlanması anlamına da gelmez. David, Tapınak için yapılan bağışların ardından her şeyin Haşem’den geldiğini, O’na verilenin yine O’nun elinden alındığını söyler (Divre HaYamim Alef 29:14). İyov kitabında Elihu’nun sorusu da aynı ayrımı ortaya koyar: “Doğruysan O’na ne verirsin? Senin elinden ne alır?” (İyov 35:7). İnsan, elindeki imkanlarla iyilik yaptığında Haşem’in bir ihtiyacını karşılamış olmaz. İnsanın yaptığı iyilik değerlidir ve karşılık bulur. Bu, Tanrı’nın ücret ödemek zorunda olan bir işveren gibi insana borçlandığı anlamına gelmez.
Merhamet ile yapılan işe göre karşılık verilmesi, Tehilim’de aynı cümlede birleştirilir: “Merhamet sana aittir; çünkü sen insana yaptığına göre karşılık verirsin” (Tehilim 62:13). Böylece itaate verilen karşılığın merhameti dışladığı varsayımı da ayetin açık sözüyle çürütülür. Avraam’ın güveni emirleri bağlayıcı olmaktan çıkarmamış, Moşe’nin emirleri de Haşem’e sevgiyi dışarıda bırakmamıştır. Birini iman ve lütuf, diğerini yalnız iş ve ücret düzeni olarak sunmak, Tanah’ın her ikisi hakkında söylediklerini ayırıp bozmaktır.
Avraam’ın imanının sünnetten önce doğruluk sayılması, Avraam’ın itaatinin önemsiz olduğunu veya Moşe’nin Tora’sının imandan yoksun bir düzen kurduğunu göstermez. Tanah, Haşem’e güvenmeyi ve O’nun sözünü dinlemeyi aynı bağlılığın içinde anlatır.
Tanah kaynakları: Bereşit 15:4–6 (özgün metin); 17:9–14; 18:19 (özgün metin); 22:16–18; 26:5 (özgün metin); Devarim 6:4–9, 25 (özgün bölüm; 6:4–9); 10:12–13 (özgün metin); Tehilim 106:30–31; 62:13; İyov 35:7; Divre HaYamim Alef 29:14. Tehilim 62:13, bazı çevirilerde 62:12 olarak numaralandırılır. Bereşit 15:6 açıklamaları: Raşi; Ramban.
