Misyoner İddiaları Arşivi

Hristiyan yorumun mantığı burada çok açık olduğu için sınanması da kolaydır. Yıl boyunca hatat korbanları getirildiği halde Yom Kippur’da geçen yılın günahları için yeniden kapara yapılıyorsa, der, demek ki bu korbanlar yeterli değildir. Hayvan kanı gerçek çözüm olamaz; daha üstün bir insan korbanı gerekir.¹⁷⁹³

Fakat Vayikra bu çıkarıma izin vermez. Hatat hukukunda aynı sonuç cümlesi tekrar tekrar gelir:

“Kohen onun için kapara yapacak ve ona bağışlanacaktır.”¹⁷⁹⁴

Tora “bağışlanmış gibi sayılacaktır” demez. “Gelecekte başka bir insan öldüğünde bu kapara geçerli olacaktır” da demez. Kendi korban düzeninin sonucunu bağışlanma diye adlandırır.

Yom Kippur için kullanılan dil daha zayıf değil, daha güçlüdür:

“Bu günde sizin için kapara yapılacak, sizi arındırmak için; HaŞem’in önünde bütün günahlarınızdan arınacaksınız.”¹⁷⁹⁵

Aynı Tora birkaç ayet sonra bu hizmetin yılda bir kez yapılmasını emreder.¹⁷⁹⁶

Burada iki önerme aynı bölümde yan yana durur: kapara gerçektir ve avoda yıllıktır. Hristiyan yorumun mantığı doğru olsaydı Tora kendi içinde “arınacaksınız” dedikten dört ayet sonra bu arınmanın yetersizliğini ilan etmiş olurdu. Metin böyle konuşmaz.

Bunun nedeni Yom Kippur’un yalnız bireysel günah korbanlarının ikinci kez yapılması olmamasıdır. Vayikra 16 Kodeş’i, Ohel Moed’i, mizbeahı, kohenliği ve bütün topluluğu içine alan geniş bir tahara ve kapara düzeni kurar.¹⁷⁹⁷

Bir ev her gün temizlenebilir; yine de yıl içinde birikmiş kir için daha kapsamlı bir temizlik yapılabilir. İkinci temizlik birincilerin sahte olduğunu göstermez. Buradaki benzetmenin sınırı açıktır: kapara sıradan temizlik değildir. Fakat tekrarın mantığını gösterir. Yeni kir, önceki temizliği geçmişe dönük olarak iptal etmez.

Rabbinik kaynak da Hristiyan yorumun varsayımını paylaşmaz. Mişna Yoma hatat ve kesin aşam korbanlarının kendi günahları için kapara sağladığını açıkça söyler; Yom Kippur’u ise teşuva ve insanlar arası suçlarda mağdurla barışma şartları içinde ele alır.¹⁷⁹⁸

Bu, mekanik bir kan teorisi değildir. Günahın türü, kişinin teşuvası, başka insana verdiği zarar ve kutsal alanın arındırılması birbirinden ayrılır.

Yıllık tekrarın doğal nedeni de vardır: insanlar yeni yıl içinde yeniden günah işler. Yeni suç yeni kapara ihtiyacı doğurur. “Geçen yıl bağışlandın” ile “bu yıl artık hiç günah işleyemezsin” aynı önerme değildir.¹⁷⁹⁹

Hristiyan yorumun asıl sonucu ancak Tora’ya dışarıdan bir öncül getirildiğinde doğar: hayvan korbanı gerçek kapara sağlayamaz. Oysa Vayikra tam bunu reddeder; kendi avodası için kapara, bağışlanma ve arınma kelimelerini kullanır.¹⁸⁰⁰

Yom Kippur’un her yıl gelmesi korbanların başarısızlığının kanıtı değildir. Tora’nın kendi sistemi içinde yıllık yenilenmenin parçasıdır.

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 151, güncel revizyon.
• Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 3. Yom Kippur’da önceki yılın günahları için yeniden kapara yapılmasını, o yıl getirilen günah korbanlarının yeterli olmadığının kanıtı sayar; hayvan kanının nihai olarak işe yaramadığını ve insan korbanının gerekli olduğunu ileri sürer.
• Vayikra 4:20, 26, 31, 35. Bireysel hatat korbanları için tekrar tekrar “kohen onun için kapara yapacak ve ona bağışlanacaktır” denir.
• Vayikra 16:30: “Çünkü bu günde sizin için kapara yapılacak, sizi arındırmak için; HaŞem’in önünde bütün günahlarınızdan arınacaksınız.”
• Vayikra 16:34. Aynı bölüm Yom Kippur kaparasını “yılda bir kez” yapılan hukkat olam olarak emreder. Böylece gerçek kapara ile yıllık tekrar Tora’nın kendi metninde birlikte bulunur.
• Vayikra 16:16, 18-20, 33. Yom Kippur avodası yalnız bireylerin günahlarını değil, Kodeş’i, Ohel Moed’i, mizbeahı, kohenleri ve bütün halkı kapsayan arındırma/kapara düzenidir.
• Mişna Yoma 8:8-9; Bavli, Yoma 85b. Mişna hatat ve kesin aşam korbanlarının ilgili günahlar için kapara sağladığını söyler; Yom Kippur’un kaparası ise teşuva ve insan-insan arası suçlarda mağdurla barışma gibi şartlarla ele alınır.
• Tora’nın korban hukuku belirli bir günah işlendikten sonra getirilen belirli korbanları düzenler. Daha sonra işlenen yeni günahlar için yeni kapara gerekmesi, önceki bağışlanmanın sahte olduğu anlamına gelmez.
• Vayikra 16’nın Yom Kippur açıklaması hiçbir yerde “hayvan korbanı aslında bağışlamaz” veya “gelecekte insan kanı bunun yerini alacaktır” demez; tam tersine mevcut avodanın kapara ve tahara sonucunu açıkça bildirir.

Hristiyan yorumun bir sonraki itirazı Bet Şammay ile Bet Hillel arasındaki görüş ayrılıklarına dayanır: rabbiler birçok konuda farklı düşünmüştür; Maşiah konusunda da aynı görüşte değildir; buradan rabbilerin hata yapabileceği ve birbirleriyle çelişebileceği sonucunu çıkarır. Buraya kadar sorun yoktur. Yahudilik hiçbir rabbinin her sözünde yanılmaz olduğunu söylemez. Sorun, yanılabilirler önermesinden öyleyse yetkili bir dini hukuk kurumu olamazlar sonucuna geçildiğinde başlar.¹³⁸⁰

Tora bu iki şeyi birbirinden ayırır. Vayikra 4:13, bütün topluluğun yanıldığı ve bir meselenin topluluğun gözlerinden saklı kaldığı bir durumu açıkça düzenler. Sifra bu ifadeyi Büyük Sanhedrin’in yanlış hukuki yönlendirmesiyle ilişkilendirir; Horayot da merkezi mahkemenin yanlış kararı üzerine halkın davranması sorununu ayrıntılı biçimde işler. Demek ki Tora’nın dünyasında iki cümle aynı anda doğrudur: mahkemenin yetkisi vardır ve mahkeme hata edebilir. Yanılma ihtimali yetkiyi yok etseydi, Tora merkez kurumun yanılmasına ilişkin hukuk kurmazdı.¹³⁸¹

Gündelik hayatta da bunu ayırırız. Bir doktor hata yapabilir; bundan tıbbın bulunmadığı sonucu çıkmaz. Bir mühendis yanlış hesap yapabilir; bundan mühendisliğin her insanın kişisel sezgisine bırakılması gerektiği sonucu çıkmaz. Bir yargıç yanlış karar verebilir; bundan mahkeme fikri ortadan kalkmaz. Tam karşısına, hata ihtimali yöntem, denetim, itiraz, kayıt ve düzeltme ihtiyacını doğurur.

Devarim 17 zaten görüş ayrılığını kurumun başlangıç şartı olarak kabul eder: yerel kapılarda çözülemeyen divrei rivot, uyuşmazlık meseleleri vardır ve bu yüzden merkezi yere çıkılır. Görüş ayrılığı, yargı otoritesinin niçin var olamayacağının değil niçin gerekli olduğunun sebebidir. Herkes aynı sonucu kendiliğinden verseydi merkezi karar kurumuna daha az ihtiyaç olurdu.¹³⁸²

Eruvin 13b’de Bet Şammay ile Bet Hillel’in üç yıl tartıştığı anlatılır. Göksel ses iki taraf için de “Bunlar da bunlar da yaşayan Tanrı’nın sözleridir” derken uygulamanın Bet Hillel’e göre olacağını bildirir. Bu söz her iki zıt davranış aynı anda uygulanmalıdır demek değildir. Bir Tora meselesinde birden fazla ciddi yorum yolu bulunabileceğini, fakat toplumun uygulamada yine belirli bir yolu izlemesi gerektiğini anlatır. Tartışmanın değeri ile ortak uygulamanın gereği birbirine rakip değildir.¹³⁸³

Mişna Eduyot’un ilk bölümü bu yapıyı bilinçli biçimde korur. Şammay ve Hillel’in kabul edilmeyen görüşlerinin neden yazıldığını sorar ve bunun gelecek kuşaklara en büyük bilgelerin bile kendi görüşlerinde inat etmemesi gerektiğini öğretmek için olduğunu söyler. Ardından, çoğunluğa karşı tek kişinin görüşü neden kaydedilir diye sorar; bir gelecekteki mahkemenin belirli şartlarda o görüşe dayanabilmesi ihtimalini kayda geçirir. Rabbi Yehuda ise başka bir gerekçe verir: daha sonra biri “Ben geleneği böyle aldım” dediğinde bunun daha önce reddedilmiş azınlık görüşü olduğu bilinsin.¹³⁸⁴

Bu son derece öğreticidir. Rabbinik literatür yanılmazlık görüntüsü üretmek isteseydi en kolay yol kaybeden görüşleri, yanlış cevapları ve değiştirilen kanaatleri silmek olurdu. Mişna bunun tam karşısını yapar. Bet Şammay’ın kaybeden görüşlerini, Rabbi Eliezer’in reddedilen yollarını ve Rabbi Meir gibi büyük bilgelerin her kanaatinin uygulama haline gelmediğini biliriz; Talmud kimi soruları teyku diye çözümsüz de bırakır. Hangi yolun düşünüldüğünü, hangisinin kabul edilmediğini ve bazen neden saklandığını gösterir. Bir hesap dosyasında yalnız son rakamın tutulup bütün ara hesapların silinmesi güveni artırmaz; sonucun nasıl elde edildiğini sınamayı zorlaştırır. Rabbinik tartışma hafızası çoğu zaman ara yolları da korur.

Hristiyan yorumun ilham kelimesini buraya getirmesi başka bir karışıklık yaratır. Halakhik bilge peygamber değildir. “Tanrı şimdi bana yeni bir vahiy verdi” demekle “verilmiş Tora, aktarılmış gelenek, önceki kararlar ve yorum ölçüleri içinde bu mesele böyle çözülmelidir” demek aynı bilgi türü değildir. Yahudilik, her rabbinin her cümlesini yeni Tanrısal vahiy saymadığı için rabbilerin birbirleriyle tartışması sistemin kendi iddiasıyla çelişmez.¹³⁸⁵

Bava Metsia’daki Lo baŞamayim hi anlatısı bu ayrımı daha da keskinleştirir. Hukuki tartışma, göksel sesin bile verilen Tora’nın içindeki karar yönteminin yerine geçirilmemesi gerektiği fikriyle sonuçlanır. Böyle bir gelenek için rabbiler birbirinden farklı düşünüyor; demek ki peygamber değiller itirazı hedefini bulmaz. Zaten hukuki otorite peygamberlik iddiasına dayandırılmamıştır.¹³⁸⁶

Çoğunluk ilkesinin anlamı da dikkatle kurulmalıdır. Yetmiş kişinin bir fizik gerçeği hakkında aynı hatayı yapması gerçeği değiştirmez. Çoğunluk metafizik hakikati meydana getiren bir güç değildir. Fakat bir toplumun aynı olay hakkında iki uygulanabilir hukuki görüş bulunduğunda nasıl davranacağı belirlenmek zorundadır. Her birey yalnız kendi yorumunu son söz sayarsa ortak hukuk çözülür. Çoğunluk veya yetkili mahkeme, dünyanın ne olduğunu yaratmaz; sonlu insanların verilen Tora altında ortak olarak ne yapacağını belirler.¹³⁸⁷

Kaynak türlerinin otoritesi farklıdır. Bir halahik karar, bir agada, bir Tanah yorumu ve Maşiah zamanına ilişkin eskatolojik bir tahmin aynı ağırlıkta değildir. Rabbi Hillel’in Sanhedrin’de Maşiah hakkında söylediği tartışmalı söz ile Bet Hillel’in medeni veya ritüel hukuk alanındaki kabul edilmiş uygulaması tek kategori sayılamaz. Hristiyan yorumcu bunların hepsini rabbiler çelişiyor başlığı altında topladığında, çelişkinin hangi tür metinde ve hangi yetki düzeyinde bulunduğunu kaybeder.¹³⁸⁸

Bu yüzden belirli bir rabbinin İsa hakkındaki sözü Hristiyan için bağımsız kanıt olmayabilir; bunu kabul etmekte zorluk yoktur. Bir agadik söz de Büyük Sanhedrin kararı değildir. Fakat buradan bütün Tora yorum geleneğinin yetkisiz olduğu sonucu çıkmaz. Her rabbinin her görüşü doğru mudur? sorusuyla Tora yanılabilir insanlardan oluşan bir yargı ve yorum düzeni kurmuş mudur? sorusu ayrıdır. Birincisine hayır demek, ikincisine de hayır demeyi gerektirmez.¹³⁸⁹

Tora’nın kendi örgüsü bunun tersini gösterir. Devarim 17 yetkili karar yolunu kurar; Vayikra 4 kurumun hata edebileceğini bilir; Eruvin 13b ciddi görüş ayrılığı ile tek uygulamayı yan yana tutar; Eduyot azınlık görüşünü yok etmek yerine neden kayda geçirdiğini açıklar. Bu nedenle rabbiler yanılabilir, öyleyse dini hukuk otoritesi olamaz çıkarımı Tanah’a açıkça aykırıdır. Tora insan yargıcını yetkilendirirken onun insan olmaktan çıkacağını hiçbir yerde söylemez.¹³⁹⁰

Yanılmazlık ile otorite aynı şey değildir. Yahudi hukuk düzeninin amacı kusursuz insanlar bulmak değil, yanılabilir insanların Tora’nın verdiği yöntem içinde tartışmasını, karar vermesini, hatayı fark ettiğinde düzeltmesini ve toplumu ortak bir uygulamada tutmasını sağlamaktır. Bet Şammay ile Bet Hillel’in tartışması bu düzeni geçersiz kılmaz. Böyle bir düzene neden ihtiyaç bulunduğunu gösterir.¹³⁹¹

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 117, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 51–55; Bet Şammay, Bet Hillel ve Maşiah’a ilişkin görüş ayrılıklarını rabbinik güvenilirliğe karşı kullanması.
• Vayikra 4:13–21; Sifra, Vayikra Dibbura de-Hovah 4; Bavli Horayot, merkezi mahkemenin yanlış yönlendirmesi ve toplumun buna göre davranmasıyla ilgili sugyot.
• Devarim 17:8; divrei rivot ve yerel düzeyde çözülemeyen uyuşmazlık.
• Bavli Eruvin 13b; Bet Şammay ile Bet Hillel’in tartışması, elu ve-elu divrei Elohim hayim ve halahanın Bet Hillel’e göre belirlenmesi.
• Mişna Eduyot 1:4–6; Şammay-Hillel görüşlerinin ve azınlık görüşünün neden kaydedildiğine ilişkin açıklamalar.
• Peygamberlik ile halahik kararın farklı bilgi türleri olması; karşılaştırma için Devarim 17:8–12 ve 18:15–22.
• Bavli Bava Metsia 59b; göksel sesin hukuki sürecin yerine geçirilmemesi.
• Şemot 23:2’deki çoğunluk ilkesi ve Bava Metsia 59b’deki uygulaması; hukuki kararın fizik veya metafizik gerçeği yaratması anlamına gelmez.
• Aggada, Tanah yorumu, eskatolojik görüş ve halahanın tek kaynak türü olmadığı; örnek olarak Bavli Sanhedrin 98b ile halahik Mişna ve Talmud sugyotunun farklı işlevleri.
• Belirli bir rabbinin İsa hakkındaki kişisel veya agadik sözünün Büyük Sanhedrin kararı olmaması, genel yargı kurumunun yetkisizliğini göstermez.
• Devarim 17:8–12; Vayikra 4:13–21; Bavli Eruvin 13b; Mişna Eduyot 1:4–6.
• Mişna Eduyot 1:4–6; Bavli Horayot; yanılma, azınlık görüşü, karar ve düzeltmenin rabbinik hukuk hafızasında birlikte korunması.

“Günah korbanı mutlaka dişi hayvan olmalıydı; İsa erkekti; öyleyse korban olamaz” biçimindeki genel itiraz Tora tarafından desteklenmez. Vayikra 4’te kohen maşiahın hatatı boğadır; bütün topluluğun hatatı boğadır; bir nasinin, yani önderin hatatı erkek keçidir. Sıradan kişinin belirli hatatı ise dişi keçi veya dişi koyundur. Vayikra 5’te aşam korbanlarının bazıları koçtur. Vayikra’daki korban cinsiyetleri bu genel itirazı açıkça çürütür.²⁴¹¹

Asıl soru “bütün hatatlar dişi midir?” değildir. Asıl soru, bazı günah korbanlarının erkek hayvan olması erkek bir insanın korban olabileceğini gösterir mi? Tora bir korban için “erkek” dediğinde “erkek olan herhangi bir canlı” dememektedir. “Erkek keçi”, “boğa” veya “koç” gibi belirli bir hayvan sınıfının içindeki cinsiyeti belirler.²⁴¹²

Vayikra 4:23’te önder için “erkek keçi, kusursuz” gerekir. Burada iki şart aynı anda vardır: canlı keçi sınıfına ait olacaktır ve erkek olacaktır. İkinci şart birincinin yerini alamaz. Erkek bir boğa, yalnız erkek olduğu için erkek keçi isteyen kurala uymaz. Aynı nedenle erkek bir insan da yalnız erkek olduğu için koç isteyen aşam kuralının nesnesi haline gelmez.²⁴¹³

Hristiyan yorumcu Vayikra 7:7’deki “Hatat nasılsa aşam da öyledir; ikisi için bir Tora vardır” sözünü de kullanır. Hatat ile aşam arasında birçok ortak avoda kuralı bulunduğu doğrudur. Fakat “bir Tora” bütün fiziksel özelliklerin özdeş olduğu anlamına gelmez. Zaten Vayikra’nın kendisinde hatatın farklı türleri arasında erkek ve dişi hayvanlar, aşamda ise başka tür ve değer şartları bulunur. Ortak hukuk, ayrı korban kimliklerini silmez.²⁴¹⁴

Yeşaya 53:10’daki aşam kelimesinin korban terminolojisiyle ilişkili bir sözcük olması da gerçek bir veridir. Fakat “aşam sözcüğü geçti” cümlesinden “hizmetkar Vayikra 5’teki koçun insan biçimindeki halahik karşılığıdır” sonucu çıkmaz. Peygamberlik ve şiir dilinde korban terimleri mecazi ve teolojik anlamlarla da kullanılabilir. Bir kişinin yaşamının veya acısının aşam diliyle anlatılması, onun fiziksel türünü koç haline getirmez.²⁴¹⁵

Erkeklik ayrıca kimlik belirlemek için çok geniş bir özelliktir. Kohen maşiahın hatatı boğa, topluluğun hatatı boğa, önderin hatatı erkek keçi, aşam koç, birçok ola erkek hayvan ve Yom Kippur keçileri erkektir. “İsa erkekti” bilgisi bu korbanlardan hangisini seçmektedir? Hiçbirini. Ortak bir özellik ne kadar çok kategoriye aitse belirli bir kimliği kanıtlama gücü o kadar düşer.²⁴¹⁶

Hristiyan yorumcu Bereşit 3:15’teki “kadının tohumu” ifadesini de cinsiyet sembolizmine bağlar. Fakat Bereşit 3:15 “kadının tohumu aşam olacaktır”, “korban olacaktır” veya “erkek korbanlar onu gösterecektir” demez. Ayette mizbeah, kohen, kan veya kapara dili yoktur. Bir yandan erkek korbanlar İsa’nın erkekliğine, diğer yandan dişi unsurlar “kadının tohumu”na bağlanırsa herhangi bir korban özelliği sonradan aynı kişiye uyarlanabilir hale gelir.²⁴¹⁷

Bütün günah korbanlarının dişi olduğu iddiası yanlıştır. Fakat Vayikra’daki erkek korbanların hiçbiri insan değildir. Erkeklik korban türü değil, türün bir özelliğidir. Önce Tora’nın insanı hatat veya aşam korbanı olarak kabul ettiğini gösteren bir metin gerekir. Hristiyan yorumun erkeklik düzeltmesi bu eksik metni sağlamaz.²⁴¹⁸

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 229, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 52. Heaster ‘bütün günah korbanları dişi olmalıdır’ itirazını doğru biçimde reddeder; Vayikra’daki erkek hatat/aşam örneklerini gösterir.
• Vayikra 4:3–21, 22–35; 5:6, 15–19. Kohen maşiah ve topluluk için boğa, nasi için erkek keçi, sıradan kişi için dişi keçi/koyun; belirli aşamlar için koç düzenlenir.
• Vayikra 4:23: שְׂעִיר עִזִּים זָכָר תָּמִים, ‘kusursuz erkek keçi.’ Cinsiyet, hayvan türünün içinde ayrıca belirlenen şarttır; erkeklik tür şartının yerine geçmez.
• Vayikra 7:7; Sifra, Tsav, ilgili pasaj. ‘Hatat nasılsa aşam da öyledir; ikisi için bir Tora vardır’ ortak avoda hükümlerini gösterir; korbanların bütün tür/cinsiyet şartlarını özdeşleştirmez.
• Yeşaya 53:10: אִם־תָּשִׂים אָשָׁם נַפְשׁוֹ. Aşam kelimesinin korban terminolojisinde teknik kullanımı vardır; kelimenin burada bulunması hizmetkarı Vayikra 5’teki koçun harfi harfine insan karşılığı yapmaz.
• Vayikra 1:3, 10; 4:3, 14, 23; 16:5–10. Erkeklik birçok farklı korban türünün ortak özelliğidir; bu nedenle ‘İsa erkektir’ bilgisi belirli bir korban kimliğini seçmez.
• Bereşit 3:15. Ayet kadının tohumu, yılan ve düşmanlık dilini kullanır; aşam, mizbeah, kohen, kan veya kapara terminolojisi yoktur. Korban cinsiyetlerini bu ayete bağlamak ayrıca tipolojik yorumdur.
• Vayikra 4:3, 4:14, 4:23, 4:28 ve 4:32; 5:15. Hatatın türüne göre boğa, erkek keçi, dişi keçi veya dişi koyun getirilir.