8 iddia Tüm iddialar Yeşaya 53 dosyası
61. İddia: Maşiah’a “Haşem bizim doğruluğumuzdur” denmesi onun Tanrısal niteliğini gösterir
Yeremya, David’in soyundan gelecek bir kralın adaletle yöneteceğini söyler. Kralın taşıyacağı ad, “Haşem bizim doğruluğumuzdur” anlamına gelir. Tanah’ta aynı sözün kimler ve neler için kullanıldığı, bu adın kral hakkında ne söylediğini anlamaya yardım eder.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Yeremya, David’in soyundan gelecek bir kralın adaletle yöneteceğini söyler. Kralın taşıyacağı ad, “Haşem bizim doğruluğumuzdur” anlamına gelir. Tanah’ta aynı sözün kimler ve neler için kullanıldığı, bu adın kral hakkında ne söylediğini anlamaya yardım eder.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Yeremya 23:6’da Maşiah’a, yani Mesih’e “Haşem bizim doğruluğumuzdur” adının verilmesinden David soyundan gelecek kralın Tanrı olduğu sonucunu çıkarırlar. Başka bir Hristiyan yorumunda kral insandır, ancak kusursuz olduğu için Tanrı’nın doğruluğunun halka sayılmasını sağlar. Bu yorumlarda Targum’un, yani Tanah’ın Aramice çeviri ve açıklamasının, kralı Maşiah olarak tanımlaması da dayanak gösterilir.
Tanah’ın Cevabı:
Yeremya 23:3–8’de Haşem, dağılmış halkını geri getireceğini ve David için “doğru bir Dal” çıkaracağını söyler. Bu kral adaletle yönetecek; onun günlerinde Yehuda kurtulacak ve İsrael güven içinde yaşayacaktır. Ona verilen ad יְהוָה צִדְקֵנוּ (Haşem Tsidkenu), yani “Haşem bizim doğruluğumuzdur” sözüdür.
Yeremya aynı vaadi yeniden anlattığında, Yehuda’nın kurtulacağını ve Yeruşalayim’in güven içinde yaşayacağını söyler. Ardından şehrin “Haşem bizim doğruluğumuzdur” diye anılacağını bildirir. Yeremya 33:16’daki “ona” sözü İbranicede dişil biçimdedir. Cümlede Yeruşalayim şehrini gösterir. Bu söz bir şehrin adı olarak da kullanıldığı için, adı taşıyanın Tanrı olduğu sonucuna varılamaz.
Bir adın içinde Haşem’in adının bulunması, adı taşıyanı Haşem yapmaz. Moşe yaptığı sunağa “Haşem sancağımdır” adını verir (Şemot 17:15). Avraam, Yitshak’ın yerine sunacağı koçu bulduğu yere “Haşem görür” adını koyar; daha önce sunuyu Tanrı’nın sağlayacağını söylemiştir (Bereşit 22:8–14). Yehezkel 48:35’te şehrin adı “Haşem oradadır” olur. Bu adlar, Haşem’in yaptığı işi veya varlığını bildirir.
Yeremya 33:15–16, David için çıkarılacak “doğru Dal”ı andıktan sonra Yeruşalayim’in güven içinde yaşayacağını söyler. Sonraki וְזֶה אֲשֶׁר־יִקְרָא־לָהּ, “ona şu ad verilecek” ifadesindeki לָהּ, dişil biçimiyle şehre döner. Böylece aynı adın bir şehir için kullanılabildiği, metindeki zamirden de anlaşılır. Şehir bu adı, Haşem’in sağladığı kurtuluşun ve doğruluğun anısı olarak taşır. (Yeremya 33:14–16).
Targum Yonatan, Yeremya 23:5–6, doğru Dal’ı açıkça Maşiah olarak yorumlar. Targum, adın geçtiği sonraki ayeti açıklarken, onun günlerinde Haşem’in katından halk için doğruluk sağlanacağını söyler. Targum’un Maşiah okuması, doğruluğun kaynağı olan Haşem ile gelecekteki kralı ayırır. Bava Batra 75b de Maşiah’ın ve Yeruşalayim’in Tanrı’nın adıyla anılacağını söyler.
Şelomo’nun yaşlılığında başka tanrıların ardına gitmesi Tanah’ta anlatılır (Melahim Alef 11:4–10). Yeremya ise kendi zamanından sonra gelecek doğru kralı ve halkın sürgünden dönüşünü bildirir. Bu vaadi Şelomo’nun hayatına bağlamak gerekmez: Peygamber, gelecekte David soyundan adaletle yönetecek bir kralı anlatır.
Bu iddianın diğer biçimine göre Tanrı, başkalarını doğru sayarken kralın doğru davranışlarını o insanların kendi davranışları gibi kabul eder. Yeremya kralın ülkede adalet ve doğrulukla hükmedeceğini söyler. Yehezkel 18:20–22 ise doğru kişinin doğruluğunun kendisine, kötülük yapanın kötülüğünün kendisine ait olduğunu; kötülük yapan kişi dönüp doğru davranırsa yaşayacağını bildirir. Kralın adil yönetiminden halk yararlanır. Yeremya’nın verdiği ad, kralın kişisel doğruluğunun başkalarının yerine sayıldığını söylemez.
Yeremya’nın vaadinde doğru kral yönetir, halk güvene kavuşur ve sürgündekileri Haşem geri getirir. Kralın ve Yeruşalayim’in taşıdığı söz, kurtuluşun kaynağını bildirir: “Haşem bizim doğruluğumuzdur.”
Tanah kaynakları: Yeremya 23:3–8 (23:5–8), Yeremya 33:14–16, Bereşit 22:8–14 (Sefaria, 22:14), Şemot 17:15, Yehezkel 48:35, I Melahim 11:4–10, Yehezkel 18:20–22.
155. İddia: Yeremya 23:6 Maşiah’ın doğruluğunun halka aktarılacağını öğretir
Yeremya, David soyundan gelecek kralın adaletle hükmedeceğini ve İsrael’in güvende yaşayacağını söyler. Aynı bölümde kral ‘Haşem doğruluğumuzdur’ adıyla anılır. Kralın adaletiyle halkın hayatının değişmesi, kralın kişisel doğruluğunun başka insanlara ait sayılmasından farklı bir iddiadır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Yeremya, David soyundan gelecek kralın adaletle hükmedeceğini ve İsrael’in güvende yaşayacağını söyler. Aynı bölümde kral ‘Haşem doğruluğumuzdur’ adıyla anılır. Kralın adaletiyle halkın hayatının değişmesi, kralın kişisel doğruluğunun başka insanlara ait sayılmasından farklı bir iddiadır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Yeremya 23:6’daki ‘Haşem doğruluğumuzdur’ adını İsa’ya bağlarlar. Onlara göre İsa kendi kusursuz doğruluğunu ona iman eden günahkarların hesabına aktarır. Böylece bu insanlar, o doğruluğu kendileri göstermiş gibi Tanrı önünde doğru sayılırlar.
Tanah’ın Cevabı:
Yeremya 23:5–6, David soyundan gelecek kralın adaletle hükmedeceğini, Yehuda’nın kurtulacağını ve İsrael’in güven içinde yaşayacağını açıklar. “Haşem doğruluğumuzdur” adı bu yönetimin Tanrı’nın adaletine dayandığını bildirir. Ayette kralın kişisel doğruluğunun başkalarının ahlaki hesabına aktarılması anlatılmaz.
Yeremya 23:5’te kralın görevi וְעָשָׂה מִשְׁפָּט וּצְדָקָה בָּאָרֶץ, “ülkede adalet ve doğruluk gerçekleştirecek” sözleriyle tanımlanmaktadır. 23:6’da ise וְזֶה־שְּׁמוֹ אֲשֶׁר־יִקְרְאוֹ יְהוָה צִדְקֵנוּ, “Onun çağrılacağı ad: Haşem doğruluğumuzdur” denir. Tsidkenu (צִדְקֵנוּ) “bizim doğruluğumuz” demektir. Kralın adil yönetimi ile halkın Tanrı tarafından kurtarılması bu iki ayette birbirine bağlanır. Ancak kralın doğru davranışlarının, bu davranışları başka insanlar yapmış gibi onların hesabına yazılacağı söylenmez. Tanrı’nın doğruluğun kaynağı olması, kralın kişisel doğruluğunun başka insanların hesabına geçirildiği anlamına gelmez.
Yeremya 33:16, aynı adı Yeruşalayim’e verir. Şehir bu isimle Tanrı’nın sağladığı kurtuluşun tanığıdır; kimsenin kişisel doğruluğunu kendi üzerine almaz. Yeremya 31:29–30, kişinin kendi günahından sorumlu olduğunu; Yehezkel 18:20 ise doğrunun doğruluğunun, kötünün kötülüğünün kendisine ait olduğunu söyler.
Yeremya 33, “Haşem bizim doğruluğumuzdur” adını şehre verirken hükümdarın işini de ayrıntısı ile korur. David için çıkarılan Dal, ülkede adalet ve doğrulukla hüküm sürecektir. Şehrin aynı adı taşıyabilmesi, bu adın Haşem’in sağladığı kurtuluşu anlatmasına bağlıdır. Yehezkel 18:20’nin belirlediği kişisel sorumluluk, yöneticiyle şehir için kullanılan bu adla değişmez. (Yeremya 33:14–17).
Yeremya 22:15–16, Kral Yoşiya’nın yoksulun ve yardıma ihtiyacı olanın hakkını savunduğunu anlatır ve ardından “Beni tanımak bu değil mi?” diye sorar. Aynı peygamberin kralda aradığı doğruluk, halkın uğradığı haksızlıkları gidermekle gösterilir. Yeremya 23’teki doğru Dal’ın adaletle hükmetmesi de bu açık krallık ölçüsü içinde okunur; yalnız ona bağlananların hesabına görünmez bir doğruluk yazılması diye açıklanmaz.
Hristiyanların “Haşem doğruluğumuzdur” adını İsa’nın bütün iman edenlere doğruluğunu devrettiği bir işlem gibi sunmaları, krallığın gerçek görevini ve kişisel sorumluluk hükmünü ortadan kaldırır. Peygamberin vadettiği şey, David soyundan kralın adaletli yönetiminde İsrael’in kurtuluşudur.
Yeremya 33:16’da aynı ad וְזֶה אֲשֶׁר־יִקְרָא־לָהּ יְהוָה צִדְקֵנוּ biçiminde Yeruşalayim’e yöneltilmektedir; lah (לָהּ), “ona” demektir. Burada kadın için kullanılan biçimde yazılır ve Yeruşalayim şehrini gösterir. Bu adın şehre de verilebilmesi, onun tek bir insanın bütün başkalarına doğruluk devretmesi anlamına gelmediğini gösterir.
Yehezkel 18:20 ise צִדְקַת הַצַּדִּיק עָלָיו תִּהְיֶה וְרִשְׁעַת הָרָשָׁע עָלָיו תִּהְיֶה, “Doğrunun doğruluğu kendi üzerinde, kötünün kötülüğü kendi üzerinde olacaktır” hükmünü verir. Kralın adaleti gerçekleştirmesi ile bireylerin kendi eylemlerinden sorumlu olması birbirini tamamlayan iki ayrı ilkedir.
Aramice çeviri ve açıklama olan Targum Yonatan, Yeremya 23:5’teki doğru Dal’ı Maşiah ile ilişkilendirir. Ayetin Maşiah hakkında okunması ile onun kişisel doğruluğunun başka insanların hesabına yazıldığını söylemek iki ayrı iddiadır. Kralın adaletle yönetmesi ve halkın kurtulması Yeremya’nın anlattığı olaylardır; kralın doğruluğunun başkasına geçtiği ayette söylenmez. Halk kralın adil yönetiminden yararlanır, herkes kendi davranışından sorumlu kalır.
Tanah kaynakları: Yeremya 23:5–6, 33:16, 31:29–30 ve 22:15–16; Yehezkel 18:20.
21. İddia: İsa’nın ölümü insanların bağışlanmasının zorunlu korbanıdır
Birinin işlediği suç başkalarına zarar verebilir. Suçun kime ait olduğu ve kimin o suçtan sorumlu tutulduğu ise ayrı bir sorudur. Yehezkel bunu aynı ailenin üç kuşağını anlatarak açıklar.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Birinin işlediği suç başkalarına zarar verebilir. Suçun kime ait olduğu ve kimin o suçtan sorumlu tutulduğu ise ayrı bir sorudur. Yehezkel bunu aynı ailenin üç kuşağını anlatarak açıklar.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, İsa’nın son kurban olarak ölmesini geçmişte ve gelecekte işlenen bütün günahların bağışlanmasının şartı sayarlar. Tövbe eden kişinin bağışlanmasını da bu ölüme bağlarlar. Onlara göre İsa hiç suç işlemediği halde başkalarının hak ettiği cezayı gönüllü olarak üstlendi ve onun doğruluğu kendisine inananlara sayıldı. Tora’daki sunular ile Yeşaya 53’ü bu öğretinin dayanağı olarak gösterirler.
Tanah’ın Cevabı:
Yehezkel, aynı aileden üç insanın hayatını anlatır. Doğru yaşayan babanın oğlu zorbalık yapar. Oğul, babasının doğruluğuyla kurtulmaz. Torun ise babasının yaptıklarını görür ve onun yolunu izlemez. Babasının suçu ona yüklenmez. Her insan kendi eyleminden sorumludur. Kötülük yapan kişi yolunu değiştirip Haşem’in hükümlerini yerine getirir ve adaletli davranırsa yaşayacaktır. Geçmiş suçları artık ona karşı anılmaz. Doğru yaşayan kişi kötülüğe döndüğünde ise daha önce yaptığı iyilikler onu korumaz. Bu örneklerde Haşem, her insanı kendi eylemi ve dönüşü üzerinden yargılar.
Yehezkel aynı ayette, “doğrunun doğruluğu onun üzerinde, kötünün kötülüğü de onun üzerinde olacaktır” der. İbranice metinde her iki cümlenin sonunda עָלָיו תִּהְיֶה (alav tiye), yani “onun üzerinde olacaktır” ifadesi bulunur. Akedat Yitshak, Yehezkel’in sözlerini açıklarken baba ile oğlun her birinin ayrı bir nefeş, yani can olduğunu ve birinin diğerinin suçu nedeniyle cezalandırılmadığını söyler. (Yehezkel 18:20–23, 18:5–24)
Tora, bu ölçüyü mahkeme için de koyar. Baba çocuğunun, çocuk da babasının suçu yüzünden öldürülemez. Sanhedrin’de ayetin sonundaki “herkes kendi günahı yüzünden öldürülecektir” sözü, bu kişisel sorumluluğu zaten bildiren hüküm olarak ele alınır. Yeremya’da aynı ilke yeni antlaşma vaadinin hemen öncesinde ekşi üzüm örneğiyle anlatılır. Ekşi üzümü yiyenin kendi dişleri kamaşır. Her insan kendi suçu yüzünden ölür.
Bir baba ailenin bütün parasını harcadığında çocukları yoksul kalabilir. Yoksulluğun yükü onlara da düşer, parayı harcayan kişi ise babadır. İsa’nın ahlaken suçlu sayılmadan başkalarının cezasını taşıdığı savı da Yehezkel’in verdiği cevabı değiştirmez. Peygamber, kimin suçlu olduğunu anlattıktan sonra kimin yaşayacağını da belirler. Kötülüğünü bırakıp doğru yaşamaya başlayan insan yaşar. Çünkü kendi tuttuğu yol değişmiştir. (Devarim 24:16, Yeremya 31:29–30, Yehezkel 18:20–24)
Yeremya’nın, David’in soyundan gelecek krala verdiği “Haşem doğruluğumuzdur” adı da bu ölçüyü kaldırmaz. Kral ülkede adaleti sağlayacak, halk onun günlerinde güven içinde yaşayacaktır. Aynı ad daha sonra Yeruşalayim için de kullanılır. Şehrin insanlara verebileceği kişisel bir doğruluğu yoktur. Ad, adaletin ve kurtuluşun kaynağını gösterir. Yeşaya’da suçları silen Haşem’dir. Tehilim, İsrael’in bütün suçlarından kurtuluşunu O’nun merhametine bağlar. (Yeremya 23:5–6, 33:15–16, Yeşaya 43:25, Tehilim 130:7–8)
Yom Kippur’da, yani Kefaret Günü’nde, Aharon, İsrael’in suçlarını canlı keçinin başı üzerinde itiraf eder. Keçi suçları taşıyarak ıssız yere gönderilir. Burada suçların taşınması, Haşem’in belirli bir hayvanla ve belirli bir günde buyurduğu ibadettir. Ayette anlatılan işlem, keçinin canlı olarak uzaklaştırılmasıdır. Buradan bir insanın başkalarının cezasını çekmek üzere öldürülmesi gerektiği sonucuna varılamaz. Aynı Tora, kanın sunakta kefaret için verildiğini ve iki kuşa gücü yetmeyen kişinin belirli suçlar için ince un sunarak bağışlanacağını söyler. Unun hayvan sunularının da getirildiği sunakta yakılması, yoksula verilmiş hükme yeni bir şart eklemez. (Vayikra 16:20–22, 17:11, 5:11–13)
Kişinin kendi günahıyla kendi sunusu arasındaki bağ, Mişna Keritot’ta somut bir hükümle gösterilir. Bir insan kendi günahı için bir hatat, yani günah sunusu ayırır ve ölürse, oğlu aynı hayvanı kendi günahı için getiremez. Kişi kendi ayırdığı hayvanı bile bir suçtan başka bir suça aktaramaz. Rambam, oğlun babası için ayrılan hayvanı kendi günahı için sunamayacağını özellikle açıklar. Aynı ailede bulunmak veya aynı türden bir günah işlemek, bir kişi için ayrılmış sunuyu diğerinin sunusuna dönüştürmez. Bu hüküm, Tora’nın belirli bir sunuya bağladığı kişiyi ve suçu korur. Sunuyu getiren insanın görevi de sürer: günahını kabul eder, gerektiğinde itirafta bulunur ve başkasına verdiği zararı telafi eder. Mişna Keritot 6:7; Rambam, Mişna açıklaması
Rabbinik kaynaklarda “tsadiklerin ölümü kefaret sağlar” sözü de bulunur. Tsadik, doğru ve erdemli kişidir. Moed Katan bu açıklamayı iki örnekle verir. Miryam’ın ölümü kızıl inekle ilgili bölümle, Aharon’un ölümü ise Tapınak hizmetini yürüten kohenlerin giysileriyle ilişkilendirilir. Burada bir kişinin ölümünün toplumla ilişkisi ele alınır. Gemara, toplumun belirli suçlarının Miryam’a veya Aaron’a aktarıldığını ve onların bu suçlardan dolayı cezalandırıldığını söylemez. Moed Katan 28a
Bu sözün nasıl anlaşılacağı da Yahudi kaynaklarında açıklanır. Midbar Şur, tsadikin ölümünün yaşayanları onun iyi yollarını sürdürmeye yöneltmesini vurgular. Şelah da ölümün insanları teşuvaya, yani günahtan dönmeye yöneltmesini ve bu dönüşün kefaretteki yerini anlatır.
Yaarot Devaş, midraştaki iki görüşü ayırır. Bir görüşte, çok erdemli bir kişi yaşarken diğer insanların onunla karşılaştırılması üzerinde durulur. Ölümünün ardından bu karşılaştırmanın değişmesi, kuşağın lehine değerlendirilir. Diğer görüşte ise ölüm yaşayanları tam bir dönüşe uyandırır ve kefaret bu teşuvayla ilişkilendirilir. Kefaret sözü teşuva, Yom Kippur, korban, yani sunu ve bazı durumlarda insanın kendi ölümü için de kullanılır. Her birinin işleyişi kendi bağlamında anlatılır. Bir insanın ölümünün toplum üzerinde etkili olabileceği söylenirken, başkasının kişisel suçunu üstlenip o suçun cezası olarak öldüğü şeklinde bir hüküm kurulmaz.
Bağışlanma yolu sürgündeki halka da açıktır. Şelomo, halkın suçunu kabul edip bütün yüreğiyle Haşem’e döndüğünde duasının işitilmesini ve bağışlanmasını ister. David ise kendi günahını kabul ettiğinde Natan’dan Haşem’in suçunu kaldırdığını işitir. Bu bağışlanmaların İsa’nın gelecekteki ölümüyle gerçekleştiği söylenirse önce İsa’nın ölümünün her bağışlanma için gerekli olduğu varsayılmış, sonra da Tanah’taki olaylar bu varsayıma göre açıklanmış olur. Şelomo bağışlanmayı Haşem’den ister. Divre HaYamim’de Haşem, alçalıp dua eden ve kötü yollarından dönen halkın günahını bağışlayacağını ve ülkesini iyileştireceğini bildirir. Ninova’da halkın kötülüğünden dönmesi üzerine ilan edilen felaket getirilmez; bağışlanma sözü ise doğrudan Yehezkel’de verilir. Natan da David’e onu bağışlayanın Haşem olduğunu söyler. (Divre HaYamim Bet 7:14, Yona 3:5–10) (Melahim Alef 8:46–50, Şemuel Bet 12:13)
Tora, sunu olarak getirilecek hayvanları, sunağı ve kohenin yapacağı işlemleri belirler. İsa’nın Roma yönetimi altında öldürülmesi bu şartları karşılamaz. Bir ölümün gönüllü olması, onu Haşem’in buyurduğu sunu yapmaz. Devarim, çocuklarını yakarak ilahlarına sunan halkların ibadet biçiminin Haşem’e uyarlanmasını yasaklar. Mika, insanın kendi suçu için ilk çocuğunu verme düşüncesini ele alır. Verilen cevap adaleti yerine getirmek, iyiliği sevmek ve Haşem’in önünde alçakgönüllülükle yürümektir. İnsan kendi yaşayışını düzeltmeye çağrılır. (Vayikra 1–7, Devarim 12:31, Mika 6:6–8)
Yeşaya 52:15’te krallar, hor gördükleri kulun yüceltilmesi karşısında susar. Yeşaya 53:4–6’da uluslar eskiden Haşem’in cezalandırdığını sandıkları kişinin, kendi isyanları yüzünden yara aldığını kabul eder. Kulun taşıdığı yük onların suçlarının meydana getirdiği acıdır. Eha 5:7 de aynı ayrımı gösterir. Çocuklar atalarının yaptıklarının sonuçlarını çeker, fakat suçu işleyenler atalardır.
Yeşaya 53:10–12’de kul için aşam imgesi, soy ve uzun ömür vaadi, suçları taşıma ve suçlular için yakarma birlikte yer alır. 53:11, kulun birçoklarını doğru kılmasını בְּדַעְתּוֹ (be-daato), yani bilgiyle ilişkilendirir. Yeşaya 2:2–4’te uluslar Haşem’in yollarını öğrenmek için Siyon’a yönelir. Zekeriya 8:23’te Tanrı’nın İsrael’le olduğunu duyup bir Yahudiye tutunurlar. Yeşaya 54:17 de kulların doğruluğunun Haşem’den geldiğini söyler. Uluslar Haşem’in kuluna ne yaptıklarını kavradıkça kendi yollarını değiştirebilirler. Bu, Yehezkel 18’deki hükmü yerine oturtur. Değişen hayat, kulun acısını gören ve kötülüğünden dönen insanın hayatıdır. İsa’nın ölümünü bütün çağlardaki bağışlanmanın şartı yapmak, hem Yeşaya’daki itirafı hem Yehezkel’deki dönüş hükmünü değiştirir. Yehezkel gelecekte de kohenlerin kutsal ile kutsal olmayanı ayırmayı öğreteceğini, Şabat ve bayramları gözeteceğini, günah, Pesah ve bayram sunularının arınma ve kefaret görevleri olacağını bildirir (44:23–24, 45:15–25).
Bir başkasının günah yüzünden acı çekmesi, o günahın sorumluluğunun ona geçtiğini göstermez. Yehezkel suçun onu işleyene ait olduğunu ve o kişinin kötülüğünü bıraktığında yaşayacağını bildirir. İsa’nın ölümünü herkes için zorunlu korban sayan iddia bu hükme aykırıdır.
Rabbinik açıklamalar: Sanhedrin 27b; Akedat Yitshak, Yehezkel 18 açıklaması; Mişna Keritot 6:7 ve Rambam’ın açıklaması; Moed Katan 28a; Midbar Şur, tsadiklerin ölümüne ilişkin açıklama; Şelah, Ahare Mot; Yaarot Devaş I, midraş açıklaması.
Tanah kaynakları: Yehezkel 18:20–24; Devarim 24:16 ve 12:31; Yeremya 31:29–30 (Mechon Mamre’de 31:28–29), 23:5–6 ve 33:15–16; Yeşaya 43:25 ve 53:10–12; Tehilim 130:7–8; Vayikra 1–7, 5:11–13, 16:20–22 ve 17:11; Melahim Alef 8:46–50; Şemuel Bet 12:13; Mika 6:6–8; Yehezkel 45:15–25. Özgün metin karşılaştırması: Vayikra 5:11–13. Yeşaya 53:11 · 2:2–4 · 54:17 · Yehezkel 44:23–24
51. İddia: Maşiah’ın aynı anda hem Tanrı hem insan olması gerekir
Maşiah, Tanah’ta David’in soyundan gelecek ve halkı adaletle yönetecek kraldır. Hristiyan iddiası bu görevin ötesine geçer ve kralın yalnızca insan olup olmadığı sorusunu ortaya atar. Bu soruya cevap vermek için kralın kim olduğu, Haşem’le ilişkisi ve David’le soy bağı ayrı ayrı ele alınmalıdır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Maşiah, Tanah’ta David’in soyundan gelecek ve halkı adaletle yönetecek kraldır. Hristiyan iddiası bu görevin ötesine geçer ve kralın yalnızca insan olup olmadığı sorusunu ortaya atar. Bu soruya cevap vermek için kralın kim olduğu, Haşem’le ilişkisi ve David’le soy bağı ayrı ayrı ele alınmalıdır.
Bu öğretiyi benimseyen Hristiyanlar, Maşiah’ın, yani Mesih’in aynı anda hem tam Tanrı hem tam insan olması gerektiğini savunurlar. İsa’nın insan doğasını annesi Miryam’dan aldığını, başlangıcı olmayan Tanrı’nın Oğlu olduğunu ve insan babası olmadan doğduğunu söylerler. David soyuna verilen oğulluk sözünü, İmmanuel adını ve Yeşaya 9’daki “Güçlü Tanrı” ifadesini buna dayanak gösterirler. David’le soy bağını açıklamak için iki yol önerirler. Birinde Yosef’in biyolojik baba olmadan baba sayıldığını, diğerinde Miryam’ın soyunun David’e uzandığını ileri sürerler.
Tanah’ın Cevabı:
Yehezkel 34:23–24’te Haşem, İsrael’in başına getireceği yöneticiyi “kulum David” diye adlandırır: “Ben onların Tanrısı olacağım, kulum David de aralarında önder olacak.” Yehezkel 37:24–27’de halk bu kralın yönetiminde Haşem’in hükümlerini yerine getirir; Haşem de kutsal yerini halkın arasında kurar. Tanrı halkının Tanrısıdır; görevlendirdiği kral ise O’nun kuludur.
Hristiyan açıklaması, İsa’nın insan doğasıyla kul, Tanrısal doğasıyla Tanrı olduğunu söyler. Bu açıklamada aynı kişiye iki ayrı nitelik yüklenir. Yehezkel ise kralı halkın arasındaki kul ve önder, Haşem’i de halkın Tanrısı olarak tanıtır. Kralın aynı zamanda Tanrı olduğunu söylemez. Hoşea 11:8–9’da Haşem, Efrayim’i yok etmeyeceğini söylerken “Ben Tanrı’yım, insan değilim; senin ortandaki Kutsal Olan’ım” der. Bamidbar 23:19’da da Tanrı’nın yalan söyleyen veya sözünden dönen bir insan olmadığı belirtilir. Halkının arasında bulunan ve sözünü yerine getiren Haşem’dir.
Krala “oğul” denmesi de onu Tanrı yapmaz. Şemuel Bet 7:12–14’te Haşem, David’in soyundan gelecek krala baba olacağını söyler. Divre HaYamim Alef 22:9–10 bu sözü Şelomo’ya bağlar. Şelomo, David ile Batşeva’nın oğludur (Şemuel Bet 12:24). Tehilim 2:6–8’de oğul ilanı kralın Siyon’a yerleştirilmesiyle birlikte gelir. Aynı aile dili Mısır’dan çıkarılan İsrael halkı için de kullanılır (Şemot 4:22–23; Devarim 14:1–2).
Yeşaya 7’de Ahaz döneminde bir çocuk işaret olarak verilir. Çocuk iyiyi kötüden ayırmayı öğrenmeden önce Ahaz’ın korktuğu iki kralın ülkesi terk edilecektir. Çocuğa verilen İmmanuel adı “Tanrı bizimle” demektir. Yeşaya 8:8–10’da aynı söz, düşmanların planlarının boşa çıkmasıyla ilişkilendirilir. Çocuğun adı Tanrı’nın halkıyla birlikte olduğunu bildirir; Tanrı’nın onun insan babasının yerini aldığını söylemez.
Tanah, Haşem’in çocuk sahibi olamayan veya yaşlanmış kadınlara çocuk verdiğini de anlatır. Sara, Avraam’a bir oğul doğurur (Bereşit 21:1–3); Haşem Hanna’yı hatırlar ve Şemuel doğar (Şemuel Alef 1:19–20); Manoah’ın eşine de bir oğul doğuracağı bildirilir (Şofetim 13:2–5). Bu olaylarda Tanrı’nın yardımı ile insanın soy bağı ayrı şeylerdir.
Yeşaya 9:5–6’daki “Güçlü Tanrı” sözü daha doğrudan bir kanıt olarak gösterilir. Aynı ifade Yeşaya 10:20–21’de Haşem için kullanılır. Yeşaya 9’daki adların nasıl gruplandırılacağı konusunda farklı okumalar vardır. Sorulardan biri, hangi sözlerin çocuğun adı olarak okunacağıdır. Ayetteki adların tümü çocuğa ait kabul edildiğinde de adın içindeki sözlerin kimi anlattığı ayrıca incelenmelidir. Yeremya 23:5–6’da David için çıkacak kral “Haşem doğruluğumuzdur” adıyla anılır; Yeremya 33:15–16’da aynı ad Yeruşalayim’e verilir. Ad, şehrin Tanrı olduğunu söylemez.
Yeşaya 9’da çocuk David’in tahtında adaletle yönetecektir; bunu gerçekleştirecek olanın Haşem olduğu söylenir. Yeşaya 9:3’teki Midyan benzetmesi 10:26’da Asur’un yenilgisi için de kullanılır. Haşem’in gayretinin bunu gerçekleştireceği sözü ise Yeruşalayim’in Asur’dan kurtuluşu anlatılırken yeniden geçer (Yeşaya 37:31–32). Kralın yönetimi, Haşem’in halkını kurtarmasıyla birlikte anlatılır.
David’in tahtına oturacak kralın soyu da önemlidir. Yeşaya 11:1–3 onu Yişay’ın kökünden çıkan bir filiz olarak anlatır; Haşem’in ruhu onun üzerindedir. Yeremya onu David için çıkarılacak doğru dal olarak adlandırır. David’e verilen vaat onun evini, soyunu ve tahtını kapsar (Şemuel Bet 7:12–16).
Tora’da halk ailelerine ve baba evlerine göre kaydedilir (Bamidbar 1:18). Bir kişinin Yahudi olması, hangi kabileden geldiği veya David’in krallık ailesine bağlı olup olmadığıyla aynı soru değildir. Hristiyan anlatısında Yosef’in David soyundan geldiği, fakat İsa’nın biyolojik babası olmadığı söylenir. Tanah’ta, David soyundan bir erkeğin kendisinden doğmayan bir çocuğu evlat edinmesiyle David’in krallık soyunun o çocuğa geçtiğini bildiren bir hüküm gösterilmez. Yosef’in biyolojik baba sayılması ise insan babası olmadan doğum iddiasıyla çelişir.
Luka’daki soy listesinin Miryam’a ait olduğu ve onun David soyundan geldiği de ileri sürülür. Anne tarafından akrabalık gerçektir ve Tanah’ta kaydedilir. Şeşan’ın kızı Mısırlı Yarha’dan Attay’ı doğurur; sonraki kuşaklar listelenir. Böyle bir listenin anneden gelen akrabalığı göstermesi, taht hakkını da o yolla verdiği anlamına gelmez.
Yair, Hetsron’un ailesinde sayılırken babasının annesi üzerinden bağlı olduğu Menaşe’nin adıyla da anılır. Huram’ın annesinin Dan soyundan, babasının Sur’lu olduğu bildirilir (Divre HaYamim Alef 2:21–23, 34–41; Bamidbar 32:41; Divre HaYamim Bet 2:13). Bu kayıtlar anne tarafından bağı gösterir; David’in tahtının o bağ yoluyla aktarıldığını söylemez. Kohenlikte de sunak görevi Aharon’a ve oğullarına verilmiştir (Bamidbar 18:7).
Tselofhad’ın kızları babalarının toprağını miras alır (Bamidbar 27:6–11). Miras başka bir kabileye geçmesin diye kendi babalarının kabilesi içinde evlenmeleri istenir; toprak babalarının kabilesinde kalır (Bamidbar 36:6–12). Bir kızın mülk alabilmesi, David’in krallık soyunun anne çizgisinden aktarıldığını göstermez.
Yeşaya 7’de çocuğun adıyla Haşem’in yaptığı iş birlikte okunur. İmmanuel “Tanrı bizimle” demektir. 8:10’da, düşmanların planının başarısız olması aynı sözle açıklandığında Tanrı’nın kim olduğu ve kimin yanında bulunduğu cümlenin içinden anlaşılır. Çocuğun adı bu desteği hatırlatır. 7:16’da verilen süre, çocuğun erken gelişimini Ahaz’ın korktuğu iki kralın sonuna bağlar. Adın taşıdığı ilahi mesaj, çocuğun Tanrısal bir doğaya sahip olduğunu veya insan babası olmadan doğduğunu bildiren bir söz içermez. Yeşaya 7:13–16 ve 8:8–10.
Matta’nın anlatısı İsa’nın gebeliğine dair özel iddiayı kendisi anlatır ve İmmanuel sözünü o anlatıya uygular. Yeşaya, Ahaz döneminde bir çocuğun doğumunu ve iki kralın sonunu anlatır. Bu iki cümle biçimi arasındaki fark, adın anlamıyla çocuğun doğasının aynı şey sayılmasına engeldir. Tanah’ın gelecekteki kralı için verdiği bilgi, kralın David soyundan çıkacağı ve Haşem’in onu halkının başına getireceğidir. Matta 1:18–25 ve Yehezkel 37:24–28.
Tanah, Haşem’i İsrael’in Tanrısı; David soyundan getireceği kralı da O’nun kulu olarak tanıtır. Oğulluk dili, Tanrı’nın halkıyla ve seçtiği kralla ilişkisini anlatır. Bu sözlerden hem Tanrı hem insan olan bir Maşiah sonucu çıkmaz.
Yeşaya 9 için Masoretik ayet numaraları kullanılmıştır. Buradaki 9:3 ve 9:5–6, birçok Hristiyan baskısında 9:4 ve 9:6–7 olarak geçer.
Tanah kaynakları: Yehezkel 34:23–24; Yehezkel 37:24–27; Hoşea 11:8–9; Bamidbar 23; Şemuel Bet 7:12–14; Şemuel Bet 12:24; Divre HaYamim Alef 22:9–10; Tehilim 2:6–8; Şemot 4; Devarim 14; Yeşaya 7; Yeşaya 8; Bereşit 21; Şemuel Alef 1:19–20; Şofetim 13; Yeşaya 9:5–6; Yeşaya 9; Yeşaya 10; Yeşaya 37; Yeremya 23; Yeremya 33; Yeşaya 11; Şemuel Bet 7:12–16; Bamidbar 1:18; Divre HaYamim Alef 2; Bamidbar 32; Divre HaYamim Bet 2; Bamidbar 18; Bamidbar 27:6–11; Bamidbar 36; Şemot 4:22; Devarim 14:1; Bamidbar 23:19.
86. İddia: İsrael’in uzun süre kralsız ve korbansız kalması eski antlaşmanın sona erdiğini gösterir
Hoşea, İsrael’in uzun süre kralsız ve korbansız yaşayacağını, ardından Haşem’e döneceğini bildirir. Korban, kutsal hizmette Haşem’e getirilen sunudur. Bir hizmetin yapılamadığı bir dönemle o hizmeti buyuran antlaşmanın sona ermesi ayrı olaylardır. Hoşea’nın sözleri, sürgün sırasında antlaşmaya ne olacağını açıklayan ayetlerle birlikte okunur.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Hoşea, İsrael’in uzun süre kralsız ve korbansız yaşayacağını, ardından Haşem’e döneceğini bildirir. Korban, kutsal hizmette Haşem’e getirilen sunudur. Bir hizmetin yapılamadığı bir dönemle o hizmeti buyuran antlaşmanın sona ermesi ayrı olaylardır. Hoşea’nın sözleri, sürgün sırasında antlaşmaya ne olacağını açıklayan ayetlerle birlikte okunur.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Hoşea 3:4–5’i İsrael’in uzun süre David soyundan bir kral ve korban hizmeti olmadan yaşayacağına dair bir haber olarak okurlar. Onlara göre bu sürenin sonunda İsrael tövbe edecek ve Maşiah, yani Mesih, gelecektir. Bazı Hristiyan yorumlarında Mikdaş’ın, yani Tapınağın yıkılmasıyla korban hizmetinin durması, Sinay antlaşmasının sona erdiğine kanıt sayılır.
Tanah’ın Cevabı:
Hoşea’nın anlattığı uzun yoksunluk, Sinay antlaşmasının sona erdiğini göstermez. Peygamber bir evlilik örneği verir. Bu örnek, İsrael başka tanrılara yönelse de Haşem’in halkını sevmeye devam ettiğini anlatır. Ardından İsrael’in uzun süre kral, önder, korban yani Tanrı’ya sunu, dikili taş, efod ve terafim olmadan yaşayacağını söyler. Efod, başka yerlerde kohenin giydiği ve Haşem’e danışırken kullanılan bir giysi olarak da anlatılır. Terafim ev putlarıdır. Rahel’in babası Lavan’dan aldığı ve Lavan’ın kendi tanrıları diye andığı nesneler de bu adla geçer. Listede yer almaları, Hoşea’nın yürürlükten kaldırılacak Tora emirlerini sıralamadığını gösterir.
Peygamber yoksunluğun ardından yaşanacakları da söyler. Aynı İsrael, Tanrısı Haşem’e döner ve kralı David’i arar. Raşi’nin aktardığı açıklama, dönüşü Haşem’in krallığını, David hanesini ve Mikdaş’ı, yani Tapınağı aramakla ilişkilendirir. Kralsız geçen yıllar David soyuna verilen vaadi ortadan kaldırmadığı gibi, korbansız geçen yıllar da tek başına korban hizmetinin kaldırıldığını göstermez. (Hoşea 3, 3:4–5, Bereşit 31:19,30)
Hoşea süreyi iki kez “çok gün” diye adlandırır. Önce evlilik benzetmesindeki bekleyiş, sonra İsrael’in kraldan ve korbandan yoksun yaşayacağı dönem anlatılır. 5. ayetin “ardından” sözü de o bekleyişin sonrasını açar. Dönüp Haşem’i arayanlar, bekleyişi yaşamış olan İsrael oğullarıdır. Yeremya’da yeni antlaşmanın İsrael ve Yehuda evleriyle kurulacağına ilişkin vaat, Hoşea’nın bu topluluk sürekliliğiyle örtüşür. (Hoşea 3:3–5).
Vayikra, sürgün sırasında antlaşmanın ne olacağını açıkça söyler. İsrael Haşem’in hükümlerini reddeder, ülke ıssız kalır ve halk düşmanlarının topraklarına götürülür. Haşem, onların düşman ülkesinde olduğu sırada bile onları yok edecek veya antlaşmasını bozacak biçimde reddetmeyeceğini söyler. Mısır’dan çıkardığı atalarla yaptığı antlaşmayı hatırlayacaktır. Böylece Tora, İsrael’in antlaşmaya aykırı davranmasını ve Haşem’in antlaşmaya bağlı kalmasını aynı bölümde anlatır. Devarim de dönüşün içeriğini verir. Haşem dağılmış halkı toplayacak, halk Moşe’nin “bugün sana emrettiğim” dediği mitsvalara, yani kendilerine verilen emirlere dönecektir. Moşe koruyacakları emirlerin “bu Tora kitabında” yazılı olduğunu söyler. Tora’nın öngördüğü dönüş, sürgünden önce verilen hükümleri yeniden yerine getirmektir. (Vayikra 26:40–45, Devarim 30:1–10)
Halkın Haşem’e yönelmesi ülkeye dönene kadar da beklemez. Şelomo, düşman ülkesinde günahını itiraf edip bütün yüreğiyle Haşem’e dönen İsrael’in duasının işitilmesini ve bağışlanmasını ister. Daniel, Yeruşalayim ve Mikdaş yıkılmışken halkının suçunu itiraf eder ve Haşem’in merhametine sığınır. Hoşea da suçundan ötürü düşmüş İsrael’e Haşem’e sözlerle dönmesini ve bağışlanma dilemesini söyler. Korban sunulamayan zamanda da Tanah’ın gösterdiği tövbe yolu açıktır. (Melahim Alef 8:46–50, Daniel 9:3–19, Hoşea 14:2–3)
Birinci Mikdaş’ın yıkılışından sonraki dönüş, kesintiye uğrayan bir hizmetin nasıl yeniden başladığını gösterir. Babil’den dönen Yeşua ben Yotsadak ile Zerubavel sunağı eski yerine kurdular. Mikdaş’ın temeli daha atılmamışken sabah ve akşam korbanları başlamıştı. Ezra, sunuların Moşe’nin Tora’sında yazılı hükme göre sunulduğunu özellikle kaydeder. Sunağın yeniden kurulması, o buyruk geçerliliğini koruduğu için hizmetin yeniden başlayabildiğini gösterir. İkinci Mikdaş’ın yıkılmasından sonra geçen sürenin uzunluğu da bu tarihsel olaydan hukuki bir iptal sonucu çıkarmaya yetmez. (Ezra 3:2–6)
Yeremya, David soyundan gelecek kralın yönetimini ve Levi soyundan gelen kohenlerin kutsal hizmetini birlikte vaat eder. Kohenler, bu hizmeti yürütmekle görevli kişilerdir. Kohenler yakılan korbanı, tahıl sunusunu ve kesilen korbanı sunacaklardır. Haşem bu sözü gündüz ile gecenin vaktinde gelmesi kadar sağlam kılar. Yehezkel de Şabat, yeni ay ve bayramlarda hükümdarın sağlayacağı korbanları, ayrıca gönüllü sunularını anlatır. Bazı Hristiyan yorumcular bu korbanları İsa’nın ölümünü anma töreni sayar. Yehezkel 45:17 ise kendi amacını belirtir. Sunular İsrael halkı için kefaret, yani günahın giderilmesi ve arınma için yapılır. Bu cümle, Yehezkel’in öngördüğü hizmeti sırf anmaya indirgemeyi engeller. (Yeremya 33:14–26, Yehezkel 45:17, 46:1–12)
Hoşea 3:5’teki “kralları David” sözünü İsa’ya bağlamak, korbansız dönemden Sinay’ın sonunu çıkaran iddiayı kurtarmaz. Hoşea, aynı halkın Haşem’i ve kralları David’i yeniden arayacağını söyler. Yeremya bu umudu David’in soyuna bağlar ve kohenlerin hizmetini de yanında tutar. Üstelik Haşem sürgünün içinde antlaşmasını bozmayacağını Tora’da açıkça söylemiştir. Uzun yoksunluğu antlaşmanın sonu saymak, tam da o yoksunluk dönemi için verilmiş söze aykırıdır.
Tanah kaynakları · Bereşit 31:19,30 (İbranice) · Vayikra 26:40–45 · Devarim 30:1–10 · Hoşea 3:4–5 · 14:2–3 · Melahim Alef 8:46–50 · Daniel 9:3–19 · Ezra 3:2–6 · Yeremya 33:14–26 · Yehezkel 45:17 · 46:1–12.
62. İddia: Maşiah’ın doğruluğu başka insanların hesabına geçirilecektir
Adil bir kral, verdiği kararlarla halkın güvenliğini ve hayatını iyileştirebilir. Bir kralın doğruluğundan yararlanmakla, onun yaptıklarının başka bir insanın kendi davranışları sayılması farklı şeylerdir. Yeremya’nın vaat ettiği kral ele alınırken bu fark önem taşır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Adil bir kral, verdiği kararlarla halkın güvenliğini ve hayatını iyileştirebilir. Bir kralın doğruluğundan yararlanmakla, onun yaptıklarının başka bir insanın kendi davranışları sayılması farklı şeylerdir. Yeremya’nın vaat ettiği kral ele alınırken bu fark önem taşır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Yeremya’nın Maşiah’a, yani Mesih’e “Haşem bizim doğruluğumuzdur” adını vermesini iddialarına dayanak gösterirler. Onlara göre İsa, Tanrı’ya kusursuz biçimde itaat etti ve kendi isteğiyle öldü. Bu yüzden ona iman edenler Tanrı önünde doğru sayılır. “Hesabına yazılmak” derken, Maşiah’ın yaptıklarının iman edenlerin kendi doğruluğu gibi kabul edilmesini kastederler.
Tanah’ın Cevabı:
Yeremya, Kral Yoşiya’nın yoksul ve ihtiyaç içindeki insanların davalarına adaletle baktığını anlatır. Haşem bu adil yönetimi kendisini tanımak diye niteler (Yeremya 22:15–16). Bir sonraki bölümde David soyundan gelecek kral için de aynı sözler kullanılır: O, ülkede “adalet ve doğruluk” ile hükmedecektir (Yeremya 23:5–6). Peygamber kralın adil kararlarını ve halkın güvenliğini anlatır; kralın kişisel doğruluğunun başka insanların hesabına yazılacağını söylemez.
Kralın günlerinde Yehuda kurtulacak ve İsrael güven içinde yaşayacaktır. “Haşem bizim doğruluğumuzdur” adı bu kurtuluşu Haşem’e bağlar. Peygamber aynı adı güven içinde yaşayacak olan Yeruşalayim’e de verir. Şehrin bu adla anılması, orada yaşayanların şehrin erdemleriyle doğru sayılacağını anlatmaz.
Yeremya, hükümdarın getireceği doğruluğu ülke hayatında görünür kılar. Yönetici adaletle hükmeder, Yehuda kurtulur ve İsrael güvenlik içinde yaşar. Yoşiya örneğinde adaletin anlamı daha da somuttur: Kral, yoksul ve muhtaç insanların davasını görür. Bir kralın doğruluğundan halkın faydalanması, onun adil kararlarının halkı korumasıdır. Herkesin kendi eyleminden sorumlu olması aynı şekilde sürer. (Yeremya 22:15–16).
Yehezkel 18’de doğru yaşayan bir babanın zorbalık eden oğlu, babası doğru yaşadı diye suçsuz sayılmaz. Zorbanın onun yolunu izlemeyen oğlu da babasının kötülüğü yüzünden ölmez. Haşem şöyle der: “Doğru kişinin doğruluğu kendi üzerinde, kötünün kötülüğü de kendi üzerinde olacaktır.” Kötülük yapan insan yolundan döner ve adaletle yaşarsa eski suçları anılmayacaktır. Doğru kişi kötülüğe dönerse önceki doğruluğu onu korumayacaktır. Her biri kendi davranışıyla değerlendirilir.
Yeremya 31:29–34 aynı sorumluluğu, herkesin kendi davranışının sonucuyla karşılaştığını gösteren ekşi üzüm örneğiyle anlatır: Ekşi üzümü kim yerse dişleri onun kamaşır. Ardından Haşem yeni antlaşmada Tora’sını halkın içine koyacağını, yüreğine yazacağını ve suçlarını bağışlayacağını söyler.
Bir insanın duası başkalarına yarar sağlayabilir. Avraam, Sedom’da doğru insanlar bulunursa şehrin onlar uğruna esirgenmesini ister; Haşem bu dileğe karşılık verir (Bereşit 18:23–32). Bu söz şehrin yıkımdan kurtulmasıyla ilgilidir; şehirdeki herkesin kişisel olarak doğru yaşadığını söylemez.
Altın Buzağı olayında Moşe halka merhamet edilmesi için dua eder. Haşem halkı yok etmekten vazgeçer. Moşe daha sonra bağışlanma ister ve halk bağışlanmazsa kendi adının Haşem’in kitabından silinmesini diler. Haşem ona “Bana karşı kim günah işlediyse onu kitabımdan sileceğim” diye cevap verir (Şemot 32:11–14, 30–34). Moşe’nin duası halka yarar sağlar; günahı işleyenlerin sorumluluğu da belirtilir.
Tora, insanın yanlış yapan komşusunu uyarmasını da ister (Vayikra 19:17). Başkasının davranışıyla ilgilenmek ve onun için dua etmek önemlidir. Bunlar, bir kişinin bütün ahlaki davranışlarının başka bir kişi tarafından yapılmış sayılmasıyla aynı şey değildir.
Vayikra 4:27–31’de yanlışlıkla günah işleyen kişi kusursuz bir keçi getirir; kohen onun için bağışlanma işlemini yerine getirir. Kusursuzluk, hayvanın bedeni için konan şarttır. Yom Kippur’da halkın günahları canlı keçinin üzerinde itiraf edilir ve keçi onları çöle taşır. Bu işlemler bağışlanma ve arınmayla ilgilidir. Hayvanın kendi ahlaki seçimleriyle yaptığı ve bir insana aitmiş gibi onun hesabına yazılabilecek davranışları yoktur.
Yeşaya 53:11–12’de doğru kul birçok kişiyi bilgisiyle doğruya yöneltir, onların suçlarının doğurduğu yükü taşır ve suçlular için dua eder. 52:15 ile 53:4–6’da bunun neye karşılık geldiği görülür. Uluslar, önce cezalandırıldığını sandıkları İsrael’e karşı kendi yaptıklarını fark ederler. Kula verilen bilgi ve doğruluk, başka insanların yolunu düzeltmesine yardım eder. Bir başkasının doğruluğundan böyle yararlanmak, o doğruluğun kişinin kendi ameli olarak hesabına yazılması anlamına gelmez. Yehezkel 18:20 doğruluğu ve suçu, onu işleyenin üzerinde bırakır.
Yeremya adaletle yöneten bir kralı anlatır. Yehezkel ise kötülüğünden dönen kişinin bağışlanacağını ve yaptığı doğrulukla yaşayacağını söyler. Kralın kişisel doğruluğunun başkasına aktarıldığı iddiası, Yeremya’nın bu adlandırmasında bulunmaz.
Tanah kaynakları: Yeremya 22:15–16, 23:5–6, 31:29–34 ve 33:16, Yehezkel 18:5–24 (18:20–24), Bereşit 18:23–32, Şemot 32:11–14, 30–34 (Sefaria, 32:32–33), Vayikra 4:27–31, 16:21–22, 30, 19:17 ve Yeşaya 53:10–12.
43. İddia: Maşiah Levi kohenliğini kaldırıp onun yerine yeni bir kohenlik kuracaktır
Kohen, kutsal hizmette görevli kişidir. Tora, sunak hizmetini Levi kabilesinden Aharon’a ve soyuna verir. David’e verilen vaat ise onun soyundan gelecek yöneticiyle ilgilidir. Maşiah’ın gelişiyle bu iki soyun görevlerinin nasıl süreceği, peygamberlerin gelecek için söylediklerinde açıklanır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Kohen, kutsal hizmette görevli kişidir. Tora, sunak hizmetini Levi kabilesinden Aharon’a ve soyuna verir. David’e verilen vaat ise onun soyundan gelecek yöneticiyle ilgilidir. Maşiah’ın gelişiyle bu iki soyun görevlerinin nasıl süreceği, peygamberlerin gelecek için söylediklerinde açıklanır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, İsa’yı David soyundan ve Yehuda kabilesinden gelen, Levi soyuna bağlı olmadan Malkitsedek’e benzeyen daha üstün bir kohen olarak görürler. Avraam’ın Malkitsedek’e ondalık, yani onda bir pay vermesini ve onun tarafından kutsanmasını bu üstünlüğün kanıtı sayarlar. Onlara göre Tehilim 110’da Tora’dan sonra verilen ant, Aharon soyuna bağlı eski kohenliğin yerini ölümü yenmiş İsa’nın sürekli kohenliğine bırakacağını bildirir. İsa’nın gökte hizmet ettiğini, onun ölümü ve yeni antlaşmasıyla Tanrı’ya yaklaşmanın eski yolunun tamamlandığını ve Levi kohenliğinin bağlayıcılığının sona erdiğini söylerler.
Tanah’ın Cevabı:
Tanah, David soyundan kralın geleceğini ve Levili kohenlerin hizmetini aynı vaat içinde korur. Yeremya 33’te David’in soyundan adaletle yönetecek bir kral yükselirken, sunuları getiren kohenler de Haşem’in önündeki görevlerini sürdürecektir. Her iki soya verilen güvence gündüzle gecenin düzenine bağlanır: Bu düzen bozulmadıkça David’le ve Haşem’e hizmet eden Levili kohenlerle yapılan antlaşma da bozulmayacaktır (Yeremya 33:17–22; bağlamı 33:14–26).
İsrael’de krallık ile sunak hizmeti farklı ailelere verilmiştir. Kohen, kutsal yerde sunu hizmetini yapan kişidir. Aharon, Levi kabilesindendir; fakat bütün Leviler kohen değildir. Bamidbar 18:1–7, sunakla ve perdenin iç tarafıyla ilgili hizmeti Aharon’a ve oğullarına verir. Diğer Levilerin görevleri ayrıdır. Pinhas’a ve soyuna sürekli kohenlik antlaşması verilir (Bamidbar 25:10–13). Sifrei, Pinhas’a ve soyuna verilen kohenlik sözünü kohenlere ayrılan paylarla da ilişkilendirir. (Sifrei Bamidbar 131). David’in soyuna verilen vaat ise krallıkla ilgilidir (Şemuel Bet 7:12–16).
Kral Uzziya bu ayrımı çiğnediğinde ne olduğu anlatılır. Tapınağa girip tütsü yakmak isteyince Azarya ve yanındaki seksen kohen karşısına çıkar. Ona, tütsü yakma görevinin Aharon oğullarına ait olduğunu söylerler. Kral öfkelenir; alnında Tora’nın tsaraat diye adlandırdığı hastalık belirir ve kutsal yerden çıkarılır. David’in soyundan gelmesi ona kohenlerin görevini vermez. Divre HaYamim Bet 26:16–20
Tanah’ta kohen sözcüğü başka görev sahipleri için de kullanılır. Şemuel Bet 8:18, David’in oğullarına kohenim der. Aynı kişiler Divre HaYamim Alef 18:17’de kralın yanındaki önde gelen görevliler olarak anılır. Bir kişinin bu adla anılması, ona Aharon oğullarının sunak hizmetinin verildiğini tek başına göstermez. Şemuel Bet 8:18; Divre HaYamim Alef 18:17
Malkitsedek, Aharon’un soyuna sunak görevi verilmeden çok önce yaşar. Bereşit 14:18–20 onu Şalem kralı ve Yüce Tanrı’nın koheni olarak tanıtır. Malkitsedek, Avraam’ı kutsar; Avraam da ona ganimetin onda birini verir. Hristiyan yorumunda, Levi henüz doğmamış olsa da Avraam’ın soyundan geldiği için bu ondalığı onunla birlikte vermiş sayılır. Buradan Malkitsedek’in kohenliğinin Levi’ninkinden üstün olduğu ileri sürülür. Fakat bu karşılaşmadan sonra Haşem, Aharon’a ve oğullarına sunak hizmetini açıkça vermiştir. Avraam’ın daha önce Malkitsedek’i onurlandırması, bu sonraki görevi ortadan kaldırmaz.
Bereşit 14, Malkitsedek’in anne babasının adını, doğumunu veya ölümünü anlatmaz. Hristiyan yorumunda bu sessizlik, İsa’nın sürekli yaşamına benzetilir. Anlatıdaki eksik soy bilgisi ise kendi başına yeni bir kohenlik kurmaz. Aharon’un soyuna verilen görevin değiştiği de bu olayda söylenmez.
Tehilim 110:4’te Haşem ant içer ve hitap ettiği kişiye “Sen sürekli kohensin” der. Ayetin devamındaki İbranice ifade עַל־דִּבְרָתִי מַלְכִּי־צֶדֶק (al divrati Malki-Tsedek) şeklindedir. Bu söz, Grekçe çeviri geleneğinde ve birçok Hristiyan çevirisinde “Malkitsedek düzenine göre” diye aktarılır. Mezmurda Malkitsedek’e bağlanan kohenlik sözü, Aharon oğullarının görevinin kaldırılacağını bildirmez.
Nedarim 32b, bu ifadeyi Malkitsedek’in sözleriyle ilişkilendiren bir yorum aktarır. Bereşit’te Malkitsedek önce Avraam’ı, sonra Tanrı’yı kutsar. Talmud’daki açıklamada Avraam, önce Tanrı’nın kutsanması gerektiğini söyler. Kohenliğin Avraam’a geçişi, Malkitsedek’in kutsama sırasıyla ilişkilendirilir. Talmud’un açıklamasında söz, Malkitsedek’in kurduğu yeni bir kurumun adı olarak kullanılmaz. Nedarim 32b
Hristiyan yorumunda Tehilim 110’daki andın Tora’dan sonra verilmesi, önceki kohenliğin değiştiğine işaret sayılır. Yeremya ise daha sonraki bir dönemde David’in soyuna ve Levili kohenlere verilen güvenceleri birlikte tekrarlar. Mezmurdaki kişiye kohen denmesi ile Aharon soyunun hizmetten çıkarılması birbirinden ayrı iki iddiadır.
Yehezkel 44:15–16, gelecekte kutsal yerde kimin hizmet edeceğini adlandırır: הַכֹּהֲנִים הַלְוִיִּם בְּנֵי צָדוֹק, yani “Levili kohenler, Tsadok oğulları”. Önceki ayetlerde putlara yöneldikleri için bazı Levilerin görevlerinin sınırlandığı anlatılır (44:10–14). Tsadok oğulları ise hizmette kalır. Halka kutsalla sıradanı, temizle kirliyi ayırmayı öğretir; Haşem’in hükümleriyle yargılar, bayramlarını ve Şabat’ı korurlar (44:23–24). Malaki 3:1–4’te de Levi oğulları arındırılır ve doğru biçimde sunu getirir.
Yehezkel’in anlattığı yönetici ile kohenler aynı hizmette ayrı görevler üstlenir. Yönetici kapıya gelir; kohenler onun yakmalık ve esenlik sunularını hazırlar. Yönetici kapının eşiğinde Haşem’in önünde eğilir ve çıkar (Yehezkel 46:1–3). Geleceğin bu anlatımında yönetici ve kohenler birlikte yer alır.
Pesah için verilen hüküm bu ayrımı uygulamada gösterir. Yehezkel 45:22’de yönetici kendisi ve ülke halkı için bir boğa sağlar. Hayvanı sağlamak yöneticinin görevidir. Kutsal yerde kanı ve yağı sunma görevi ise 44:15–16’da Tsadok soyundan kohenlere verilmiştir. Divre HaYamim Bet 29:20–24’te Hizkiya döneminde aynı iş bölümü görülür. Kral sununun getirilmesini emreder, Aharon soyundan kohenler de kanı sunağa uygular. Gelecekteki yöneticinin korban sağlaması, kohenlerin görevini üstlenmesi sonucunu doğurmaz. (Divre HaYamim Bet 29:20–24).
Yehezkel 43:10–12’de Tapınağın biçimi ve hükümleri halka gösterilecek, yazılacak ve uygulanacaktır. Hristiyan yorumlarından biri bu Tapınağı manevi bir gerçek olarak okur ve İsa’nın kohenliğinin gökte olduğunu söyler. Yehezkel ise Tapınakta görev yapacak kişileri ve yapacakları hizmeti anlatır. Yehezkel 43:10–12
Başka bir Hristiyan açıklaması, gelecekteki hayvan sunularını İsa’nın ölümünü hatırlatan törenler sayar. Bir başka açıklama bunları törensel arınmayla ilişkilendirir. Yehezkel 45:15–17 ise sunuların İsrael adına kefaret, yani arınma sağlama görevinden söz eder. Her iki açıklamada da gelecekte hayvanların sunulması ve kohenlerin hizmeti vardır. Sunuları yalnız anma töreni saymak, ayetin verdiği görevi değiştirir.
Zekeriya 6:11–13’te taç, Yehotsadak oğlu başkohen Yehoşua’nın başına konur. Ardından “Dal” adı verilen kişinin Tapınağı kuracağı ve yöneteceği anlatılır. Aynı yerde kohenden söz edilir ve “İkisinin arasında barış öğüdü olacaktır” denir. Radak, bu sözleri yöneticiyle kohenin uyum içinde çalışması olarak açıklar. Midraş Lekah Tov da Maşiah ile koheni, birbirleriyle uyum içinde çalışan Moşe ve Aharon’a benzetir. (Lekah Tov, Şir HaŞirim 4:5). Ayet kohenlik ile yönetimin ilişkisini anlatır; Aharon soyunun görevine son verildiğini söylemez. Radak, Zekeriya 6:13
Hristiyan yorumunda, soy kayıtlarının kaybolması da Levi kohenliğinin artık yerine getirilemeyeceğine gerekçe gösterilir. Ezra 2:61–63’te kayıtlarını bulamayan kohen aileleriyle karşılaşılır. Bu aileler kohenlikten uzaklaştırılır ve durumları açıklığa kavuşana kadar en kutsal sunulardan yemelerine izin verilmez. Ezra’nın uyguladığı ölçü, kohenlik görevinin Aharon’un soyuna bağlılığını korur. Ezra 2:61–63
Yeremya, David soyuna verilen krallık sözünü ve Levili kohenlere verilen hizmet sözünü birlikte korur. Yehezkel de gelecekteki Tapınakta Tsadok oğullarının görev yapacağını açıkça bildirir. İsa’nın Aharon soyunun yerine yeni bir kohenlik kurduğu iddiası, bu sözlere aykırıdır.
Tanah kaynakları: Bamidbar 18:1–7 ve 25:10–13; Şemuel Bet 7:12–16, 8:18; Divre HaYamim Alef 18:17; Divre HaYamim Bet 26:16–20; Bereşit 14:17–20; Tehilim 110; Yeremya 33:14–26; Yehezkel 43:10–12, 44:10–16, 44:23–24, 45:15–17, 46:1–3; Malaki 3:1–4; Zekeriya 6:11–13; Ezra 2:61–63. Tora ayetinin özgün metni: Bamidbar 18:1–7.
44. İddia: Malkitsedek kohenliği gelecekte Levi kohenliğinin yerine geçecektir
Bereşit’te Avraam’ı kutsayan Malkitsedek, Aharon soyuna kutsal hizmet verilmeden çok önce yaşamıştır. Tehilim 110’da ise Malkitsedek’in adı sürekli kohenlikle ilgili bir sözde yeniden geçer. Bu sözün Aharon soyunun göreviyle nasıl bir ilişkisi olduğu, her iki metnin anlattıklarına bakılarak anlaşılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Bereşit’te Avraam’ı kutsayan Malkitsedek, Aharon soyuna kutsal hizmet verilmeden çok önce yaşamıştır. Tehilim 110’da ise Malkitsedek’in adı sürekli kohenlikle ilgili bir sözde yeniden geçer. Bu sözün Aharon soyunun göreviyle nasıl bir ilişkisi olduğu, her iki metnin anlattıklarına bakılarak anlaşılır.
Bu Hristiyan yorumunda Malkitsedek’in Levi soyundan gelmeden Avraam’ı kutsamasına ve ondan ondalık, yani onda bir pay almasına dikkat çekilir. Görüşü savunanlar, Tehilim 110:4’teki sürekli kohenlik sözünü, Aharon soyuna verilen görevin geçici olduğuna delil sayarlar. Onlara göre Tora’dan sonra verilen bu ant, ölümü yenmiş İsa’nın Malkitsedek’e benzeyen göksel hizmetiyle gerçekleşti. Eski kohenliğin yerini bu hizmetin aldığını ve İsa’dan sonra soy kayıtlarının kaybolmasıyla Levi kohenliğinin sürdürülmesinin imkansız hale geldiğini söylerler.
Tanah’ın Cevabı:
Haşem, David’in soyundan adaletle yönetecek bir kralın yükselmesini vaat ederken, Levili kohenlerin sunu hizmetini de aynı geleceğin içine yerleştirir. Yeremya 33:17–22’de krallık ile kohenliğin devamı birlikte güvenceye alınır. Gündüzün ve gecenin belirlenmiş vakitleri değiştirilebilirse David’le ve Haşem’e hizmet eden Levili kohenlerle yapılan antlaşma da bozulabilecektir. Peygamberin beklediği gelecekte David’in hanedanı ile Levi kohenleri birlikte vardır.
Aharon, Levi kabilesindendir; ancak bütün Leviler aynı görevi yapmaz. Kohen, kutsal yerde sunu hizmetini yerine getiren kişidir. Bamidbar 18:1–7, sunak ve perdenin iç tarafıyla ilgili hizmeti Aharon’a ve oğullarına verir. Diğer Leviler onlara yardımcı olur. Aynı bölüm, Aharon’a ve soyuna ayrılan kutsal paylar için “sürekli tuz antlaşması” sözünü kullanır (18:19). Antlaşmada sürekli olarak verilmesi söylenen şey, bu kutsal paylardır. Pinhas’a da kendisini ve soyunu kapsayan sürekli kohenlik antlaşması verilir (Bamidbar 25:10–13).
Midraş Tehilim ile Mehilla de-Rabbi Yişmael, Aharon’la yapılan antlaşmanın şarta bağlı verilmediğini açıklarken bu iki ayeti birlikte kullanır. Midraş Tehilim; Mehilla de-Rabbi Yişmael
Malkitsedek, Aharon’a ve oğullarına bu hizmet verilmeden çok önce yaşamıştır. Bereşit 14:18–20 onu Şalem kralı ve Yüce Tanrı’nın koheni olarak tanıtır. Savaştan dönen Avraam’a ekmek ve şarap getirir, onu kutsar ve ondan onda bir pay alır. Hristiyan yorumunda, Levi henüz doğmamış olsa da Avraam’ın soyundan geldiği için bu payı onunla birlikte vermiş sayılır. Buradan Malkitsedek’in kohenliğinin Levi’ninkinden üstün olduğu ileri sürülür. Fakat bu karşılaşmadan sonra Haşem, Aharon’a ve oğullarına sunak hizmetini vermiştir. Yeremya da onların gelecekteki hizmetini korur.
Nedarim 32b’de Malkitsedek’in önce Avraam’ı, sonra Tanrı’yı kutsaması anlatılır. Talmud’daki açıklamada Avraam, önce Tanrı’nın kutsanması gerektiğini söyler. Kohenliğin Avraam’a geçişi, Malkitsedek’in kutsama sırasıyla ilişkilendirilir. Talmud’a göre Malkitsedek’in kohenliği çocuklarına geçmez. Nedarim 32b
Bereşit 14, Malkitsedek’in anne babasını, doğumunu veya ölümünü anlatmaz. Hristiyan yorumunda bu sessizlik İsa’nın sürekli yaşamına benzetilir. Aharon’un soyuna verilen görevin kaldırıldığına ilişkin bir söz ise bu anlatıda yer almaz.
Tehilim 110, Siyon’dan yönetim ve düşmanlara karşı zaferden söz eder. Dördüncü ayette Haşem ant içer ve hitap ettiği kişiye sürekli kohen olduğunu söyler. Ayetteki עַל־דִּבְרָתִי מַלְכִּי־צֶדֶק (al divrati Malki-Tsedek) ifadesi, birçok Hristiyan çevirisinde “Malkitsedek düzenine göre” diye çevrilir. Mezmur, Aharon oğullarının hizmetten çıkarılacağını veya sunuların sona ereceğini söylemez. Ölüm ve diriliş de bu ayette anlatılmaz.
Kohenlerin görevleri arasında öğretmek ve yargıya katılmak da vardır. Devarim 17:9, çözülemeyen davalar için Levili kohenlere ve görevdeki yargıca başvurulmasını söyler. Devarim 33:10 ise Levi’nin hem öğretme hem de sunu görevini anar. Tehilim 110, sözü edilen kohenin kendisini başkalarının günahları için kurban edeceğini söylemez.
Tehilim 110’daki ant, Tora’dan sonra verilmiştir. Yeremya ve Malaki de daha sonraki dönemlerde konuşur. Malaki 3:1–4, Levi oğullarının altın ve gümüş gibi arıtılacağını, ardından Haşem’e doğrulukla sunu getireceklerini bildirir. Yehuda ve Yeruşalayim’in sunusu eski günlerde olduğu gibi kabul görecektir. Arınan kişiler, yine Levi oğullarıdır.
Yehezkel 44:15–16, kutsal yerde hizmet edecekleri adıyla belirtir: הַכֹּהֲנִים הַלְוִיִּם בְּנֵי צָדוֹק, yani “Levili kohenler, Tsadok oğulları”. Onlar Haşem’e yaklaşacak, yağ ve kan sunacaktır. Aynı bölüm, görevini koruyan bu aileyle putlara hizmet etmiş Levileri birbirinden ayırır (44:10–16). Tsadok oğulları halka kutsalla sıradanı, temizle kirliyi ayırmayı öğretecek; anlaşmazlıkları Haşem’in hükümleriyle çözecek; bayramları ve Şabat’ı koruyacaktır (44:23–24).
Yehezkel 44:10–16, Levi kabilesi içinde de hangi ailenin hangi işe yetkili olduğunu belirler. Halk putlara yöneldiğinde onu izleyen Leviler, kapılarda ve halkın önünde hizmet eder. Kutsal görevi koruyan Tsadok oğulları ise Haşem’e yaklaşır, kanı ve yağı sunar. Peygamber, aynı kabile içindeki iki görevi ayırarak eski kohenliği geleceğin Tapınağına yerleştirir. Malkitsedek’ten geldiği öne sürülen yeni bir kohenlik, bu ailelere verilen görevleri açıklamaz. (Yehezkel 44:10–16).
Hristiyan yorumlarından biri, bu Tapınağı ve kohenleri Kilisenin sembolü olarak okur. Yehezkel ise belirli aileleri adlandırır; onların geçmiş davranışları ile gelecekte yapacakları görevleri birbirinden ayırır. Malaki de Levi oğullarının arınıp sunu getireceğini söyler.
Başka bir itiraz, Yehezkel’in anlattığı Tapınağın halkın tövbesine bağlı olduğunu ve bu şart gerçekleşmediği için Levi kohenliğiyle ilgili sözün geçersiz kaldığını ileri sürer. Yehezkel 43:10–12, halkın yaptıklarından utanmasıyla Tapınağın planının ve kurallarının onlara açıklanmasını ilişkilendirir. Yeremya ise Levili kohenlerle yapılan antlaşmayı gündüz ve gece düzenine bağlar. Yehezkel’deki şart, görevin başka bir soya verileceğini söylemez.
Bazı Hristiyan açıklamaları gelecekte gerçek bir Tapınak ve Levili kohenler bulunacağını kabul eder. Onlara göre sunular İsa’yı anacak veya yalnız törensel arınma sağlayacaktır. Kohenler Haşem’in emriyle hizmet ediyorsa Levi kohenliği de devam ediyor demektir. Yehezkel, bu hizmeti İsa’yı anma töreni olarak adlandırmaz. Gökte başka bir kohenlik bulunduğu iddiası da peygamberin yeryüzünde sürdürdüğü görevi kaldırmaz.
Ezra 2:61–63’te bazı aileler kohen olduklarını gösteren soy kayıtlarını bulamaz. Bu nedenle kohenlikten uzaklaştırılır ve durumları açıklığa kavuşana kadar en kutsal yiyeceklerden yemelerine izin verilmez. Belge eksikliği, bu ailelerin durumunu etkiler. Ezra’daki olay, İsa’dan sonra bütün kohen soylarının kaybolduğunu da bildirmez.
Tapınak hizmeti kesintiye uğradığında da Yeremya’nın sözü yerinde durur: David’in krallığı ve Levili kohenlerin hizmeti gelecek vaadinde birlikte korunur. Malkitsedek’in kohenliğinin Levi kohenliğini ortadan kaldırdığı iddiası, Yeremya’nın, Malaki’nin ve Yehezkel’in bu sözlerine aykırıdır.
Tanah kaynakları: Bereşit 14:18–20; Bamidbar 18:1–7, 19; Bamidbar 25:10–13; Devarim 17:8–13; Devarim 33:8–11; Tehilim 110:1–7; Yeremya 33:14–26; Malaki 3:1–4; Yehezkel 43:10–12; 44:10–16, 44:23–24; Ezra 2:61–63. Tora ayetlerinin özgün metinleri: Bereşit 14:18–20; Bamidbar 18:1–7.
