217. İddia: Eliyahu’nun iki hizmet dönemi İsa’nın iki gelişini önceden haber verir
Melahim kitabı, peygamber Eliyahu’nun İsrael’de putperestliğe karşı çıktığını ve daha sonra göğe alındığını anlatır. Malaki ise Tanrı’nın onu gelecekte tekrar göndereceğini söyler. Gelecekte kimin gönderileceği ve hangi işi yapacağı Malaki’de açıkça belirtilir.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Melahim kitabı, peygamber Eliyahu’nun İsrael’de putperestliğe karşı çıktığını ve daha sonra göğe alındığını anlatır. Malaki ise Tanrı’nın onu gelecekte tekrar göndereceğini söyler. Gelecekte kimin gönderileceği ve hangi işi yapacağı Malaki’de açıkça belirtilir.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Eliyahu’nun ilk döneminde İsrael’in günahlarını kınamasını, zulüm görmesini ve göğe alınmasını bir arada değerlendirirler. Eliyahu gelecekte gönderildiğinde İsrael’in onu kabul edeceğini söylerler. Onlara göre bu sıra İsa’nın önce reddedileceğini ve ikinci gelişinde kabul edileceğini gösterir.
Tanah’ın Cevabı:
Tanah, Eliyahu’nun gelecekte yeniden gönderileceğini gerçekten söyler. Malaki’nin sözünde peygamberin adı ve görevi verilir. Bu yüzden hangi kişinin geleceği, iki yaşam öyküsü arasında benzerlik kurularak belirlenmez.
II Melahim 2:11, Eliyahu’nun kasırga içinde göğe alındığını anlatır. Malaki 3:23’te Tanrı onun adını açıkça vererek şöyle der: “İşte, Tanrı’nın büyük ve korkunç günü gelmeden önce size navi Eliyahu’yu gönderiyorum.” Buradaki navi, peygamber demektir. Hristiyan çevirilerinde bu ayet Malaki 4:5 olarak numaralanır.
Bir sonraki ayet Eliyahu’nun görevini söyler. Babaların yüreğini çocuklara, çocukların yüreğini babalara döndürecektir. Bu söz aile içinde yeniden yakınlık kurulmasını anlatır. Bundan hemen önce ise “Kulum Moşe’nin Tora’sını hatırlayın” emri bulunur ve Sinay’da verilen hükümler anılır (Malaki 3:22–24). Geleceğe ilişkin bu sözler, halkı Tora’dan uzaklaştıran bir görev tarif etmez.
Eliyahu’nun ilk döneminde ona karşı çıkanlar da sözüne kulak verenler de vardır. İzevel onu öldürmekle tehdit eder ve Eliyahu halkın antlaşmayı terk etmesinden yakınır.
Fakat Karmel’de ateş düştüğünde halk yüzüstü yere kapanıp “Tanrı, O Tanrı’dır” diye karşılık verir. Tanrı ayrıca Baal’a diz çökmemiş yedi bin kişinin kaldığını söyler (I Melahim 18:17–40; 19:1–18). Antlaşmayı terk edenlerin yanında, Eliyahu’nun çağrısına cevap verenler ve baştan beri Baal’a boyun eğmeyenler de vardır.
Mişna Eduyot 8:7, Eliyahu’nun dünyada barış sağlama görevini öne çıkarır. Eruvin 43b ile Rambam’ın Mişne Tora, Melahim 12:2’deki açıklaması da Eliyahu’nun gelecek rolünü Maşiah’ın rolünden ayrı ele alır. Bu rabbinik açıklamalar Eliyahu’nun gelecekteki görevini ele alır. Malaki’de adı verilen peygamberin yerine başka bir kişiyi koymaz.
Pesah, İsrael’in Mısır’dan çıkışının anıldığı bayramdır. Bayramın gecesinde yapılan Seder yemeğinde çıkış öyküsü belirli bir düzen içinde anlatılır; Eliyahu’ya ilişkin beklenti de bu geleneğin parçasıdır. Beklenen kişi, Malaki’nin adını verdiği Eliyahu’dur. Bu gelenekten İsa’nın ikinci gelişinin kabul edildiği sonucu çıkarılamaz.
Maşiah’a ilişkin ayetler ise David soyundan kralın adaletini, İsrael’in toplanmasını, halkın birliğini ve Tanrı bilgisinin yayılmasını anlatır (Yeşaya 11:1–12; Yeremya 23:5–8; Yehezkel 37:21–28). Malaki, Eliyahu’yu David soyundan gelen bu kral olarak adlandırmaz. Eliyahu’nun görevi ile kralın görevi ayrı ayrı açıklanır.
Tanah, Eliyahu’nun yeniden gönderileceğini adıyla ve göreviyle bildirir. Malaki’nin söylediği, Eliyahu’nun Tanrı’nın büyük gününden önce gönderileceğidir. İsa’nın önce ölüp sonra dirileceği ve yüzyıllar sonra dönüp görevini tamamlayacağı bu ayetlerden çıkarılamaz.
Kaynaklar: II Melahim 2:11; Malaki 3:22–24; I Melahim 18:17–40, 19:1–18; Mişna Eduyot 8:7; Eruvin 43b; Rambam, Mişne Tora, Melahim 12:2; Yeşaya 11:1–12; Yeremya 23:5–8; Yehezkel 37:21–28.
218. İddia: Arap devletlerinin İsrael’e saldırısı İsa’nın dönüşünü başlatacaktır
Tanah, İsrael’in eski çağlarda karşılaştığı savaşları ve önderlerin bu savaşlar sırasında üstlendiği görevleri anlatır. Ayrıca ileride yaşanacak savaşlardan ve İsrael’in sıkıntı içindeyken kime döneceğinden söz eder. Geçmişte anlatılan bir savaşın gelecekte belirli devletler arasında yaşanacağını söylemek için metinde bu bağlantının kurulması gerekir.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Tanah, İsrael’in eski çağlarda karşılaştığı savaşları ve önderlerin bu savaşlar sırasında üstlendiği görevleri anlatır. Ayrıca ileride yaşanacak savaşlardan ve İsrael’in sıkıntı içindeyken kime döneceğinden söz eder. Geçmişte anlatılan bir savaşın gelecekte belirli devletler arasında yaşanacağını söylemek için metinde bu bağlantının kurulması gerekir.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, antik Aşur’u bugün İsrael’i çevreleyen Arap güçleriyle bir tutarlar. Bu güçlerin büyük bir saldırısının ardından İsrael’in daha önce reddettiği İsa’ya döneceğini, İsa’nın da dönüp halkı kurtararak Tanrı’nın krallığını kuracağını söylerler. David’in ve Yiftah’ın yaşadıklarını bu olayları önceden gösteren örnekler olarak okurlar.
Tanah’ın Cevabı:
İddia önce Tanah’taki eski halkları bugünkü devletlerle bir tutar. Ardından o dönemde yaşanan olayları İsa’nın ikinci gelişine bağlar. Bu iki adımı desteklemek için geçmişte ve gelecekte bir savaş yaşanması gibi bir benzerlik yeterli değildir. Tora, İsrael’in sıkıntı içindeyken kime döneceğini açıkça söyler. Halk Tanrı’ya dönecek ve O’nun sesini dinleyecektir (Devarim 4:30).
İddiada, Şaul döneminin sonunda Filistlilerin İsrael’e karşı zafer kazanması ve sonrasında David’in kral olarak kabul edilmesi gelecekteki saldırıya benzetilir. Şoftim’de halkın baskı altında Tanrı’ya seslenmesi ve kurtarıcıların ortaya çıkması da aynı çerçeveye yerleştirilir. Özellikle Yiftah’ın, Ammon tehdidi sırasında kendisini daha önce dışlayan Giladlılar tarafından geri çağrılması kullanılır (Şoftim 10:6–18; 11:1–11).
Fakat antik halklarla günümüz devletleri arasında doğrudan eşitlik kurulamaz. Filistli adıyla daha sonraki Filistin coğrafi adı arasında tarihsel ve dilsel bir ilişki bulunması, antik Filistlilerle günümüz Filistinli Araplarının aynı halk olduğunu kanıtlamaz. Bir bölgenin adı kuşaklar boyunca kalabilir. Orada yaşayan toplumlar ise zamanla değişebilir.
Ammon, Şeria Irmağı’nın doğusunda, bugünkü Ürdün’ün bulunduğu bölgede yer alan eski bir krallıktı. Aynı bölgede bugün başka devletlerin bulunması, Şoftim’deki Ammon savaşını Ürdün veya günümüzdeki başka bir devlet hakkında kehanet yapmaz. Yiftah anlatısı, dışlanmış bir savaşçının kriz sırasında Gilad’a önderlik etmek için çağrılmasını anlatır. İsa’nın adını veya ikinci gelişini bildirmez.
Şoftim 3:9’da Tanrı, halk için bir moşia, yani kurtarıcı çıkarır. Ayette adı verilen kişi Otniel’dir. Aynı görev başka dönemlerde başka önderlere de verilir. “Kurtarıcı” sözcüğü, Tanrı’nın bir kişiye verdiği görevi anlatır. Bu ayette bu görevi yapan kişinin adı Otniel’dir.
David’in kral oluşu da iki ayrı geliş olarak anlatılmaz. Şaul’un ölümünden sonra önce Yehuda David’i Hevron’da kral yapar. İsrael’in diğer kabileleri bir süre İş-Boşet’in yönetiminde kalır. Mücadelenin ardından bütün İsrael David’e gelir ve onu kral olarak mesheder (Şemuel Bet 2:1–11; 3:1; 5:1–5). Tahta iki aşamada çıkar. Her iki olay da kendi yaşamı içinde gerçekleşir. Bu kayıtta David’in ölüp göğe çıkması ve sonra geri dönmesi anlatılmaz.
Tora’nın gelecekteki sıkıntı hakkındaki sözleri daha açıktır. Devarim 4:30–31, İsrael’in sıkıntı içinde Tanrı’ya döneceğini ve O’nun sesini dinleyeceğini bildirir. Devarim 30:1–10 bu dönüşü, Tanrı’nın emirlerini dinlemeyi ve sürgündeki halkın yeniden toplanmasını anlatır. Burada İsa’ya yöneliş veya onun ikinci gelişi anlatılmaz.
Tanah gelecekte büyük savaşlardan söz eder. Yehezkel 38–39, Gog ve onunla birlikte gelen çeşitli halkları sayar. Bunlar arasında Meşeh, Tuval, Paras, Kuş, Put, Gomer ve Togarma gibi eski adlar vardır. Bu adların hepsini bugünkü devletlerle birebir eşleştiren bir liste vermez.
Zekeriya 12 ve 14 de Yeruşalayim’e karşı toplanan güçlerden söz eder. Bu anlatıların aynı olay olup olmadığı ve antik adların modern karşılıkları ayrıca gösterilmelidir; iki metinde savaş anlatılması, bu savaşların günümüzde hangi ülkeler arasında geçeceğini göstermez.
Yehezkel 39:7, 22 ve 25–29’da sonuç, Tanrı’nın adının tanınması, İsrael’in toplanması ve Tanrı’nın ruhunun halkın üzerine dökülmesiyle anlatılır. Zekeriya 14:9’da Tanrı’nın bütün yeryüzünün kralı olacağı, adının bir olacağı bildirilir.
Maşiah çağına ilişkin ölçü, yalnızca savaş çıkması değildir. Yeşaya 2:4, ulusların artık savaş öğrenmeyeceğini söyler. Miha 4:4, insanların korkmadan yaşayacağını bildirir. Yeşaya 11:9–12, Tanrı bilgisinin yayılacağını ve dağılmış halkın toplanacağını anlatır. Peygamberlerin verdiği ölçüler arasında savaşın sona ermesi, halkın toplanması ve Tanrı bilgisinin yayılması vardır. Bir savaş senaryosu bunların gerçekleştiğini veya İsrael’in İsa’ya döneceğini göstermez.
Kaynaklar: Devarim 4:30–31, 30:1–10; Şoftim 3:9, 15; 10:6–18, 11:1–11; Şemuel Bet 2:1–11, 3:1, 5:1–5; Yehezkel 38–39; Zekeriya 12:2–9, 14:1–9; Yeşaya 2:2–4, 11:9–12; Miha 4:1–4.
219. İddia: Eliyahu’nun gelecekteki hizmeti üç buçuk yıl sürebilir
Malaki, Eliyahu’nun gelecekte yeniden gönderileceğini bildirir. Daniel, başka bir olayla ilgili olarak bir zaman, zamanlar ve yarım zamandan söz eder. Eliyahu’nun geçmişte olacağını bildirdiği kuraklık da Melahim kitabında ve bazı Hristiyan metinlerinde anlatılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Malaki, Eliyahu’nun gelecekte yeniden gönderileceğini bildirir. Daniel, başka bir olayla ilgili olarak bir zaman, zamanlar ve yarım zamandan söz eder. Eliyahu’nun geçmişte olacağını bildirdiği kuraklık da Melahim kitabında ve bazı Hristiyan metinlerinde anlatılır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Daniel’deki son dönemi üç buçuk yıl olarak hesaplar ve Malaki’deki antlaşma habercisini Eliyahu’yla ilişkilendirirler. Luka ve Yakup’un Eliyahu zamanındaki kuraklığı üç yıl altı ay olarak vermesini de bu hesaba katarlar. Geçmişteki kuraklıkla gelecekteki görev arasında bir benzerlik kurup Eliyahu’nun hizmetinin yine üç buçuk yıl sürebileceğini ileri sürerler.
Tanah’ın Cevabı:
Malaki, Eliyahu’nun gelecekte gönderileceğini ve görevini açıklar. Görevin süresi için bir sayı vermez. Üç buçuk yıl, farklı metinlerdeki sürelerin bir araya getirilmesiyle önerilen bir yorumdur. İddiayı ortaya atan kaynak da bu bağlantının kesin olmadığını belirtir.
Malaki 3:23–24’te Tanrı, büyük ve korkunç gününden önce navi Eliyahu’yu göndereceğini söyler. Eliyahu babaların yüreğini çocuklara, çocukların yüreğini babalara döndürecektir. Hemen öncesinde halka Moşe’nin Tora’sını hatırlaması buyurulur (3:22). Metin kimin gönderileceğini, ne yapacağını ve Tanrı’nın büyük gününden önce geleceğini bildirir. Görevin kaç gün, ay veya yıl süreceği açıklanmaz.
Mişna Eduyot 8:7, Eliyahu’nun gelecekteki görevini barış ve uzlaşma üzerinden açıklar. Bu rabbinik yorumda da üç buçuk yıllık bir süre belirlenmez.
Daniel 7:25’te עִדָּן וְעִדָּנִין וּפְלַג עִדָּן, “bir zaman, zamanlar ve yarım zaman” ifadesi yer alır. Bu süre, kutsalların bir süre kendilerine baskı yapan gücün eline bırakılmasıyla ilgilidir. Daniel 12:7’de benzer ifade, kutsal halkın gücünün kırılması ve peygamberin gördüğü olayların tamamlanmasıyla ilgili olarak geçer. Bu ayetlerde Eliyahu’nun adı bulunmaz ve söz konusu sürenin onun hizmet süresi olduğu söylenmez.
Talmud’un Sanhedrin 97b bölümünde son dönem için önerilen hesaplar tartışılır. Hesaplanan tarihler geçip de beklenen olay yaşanmadığında insanların umudunu yitirmesine karşı da uyarı yapılır. Bu rabbinik tartışma, Daniel’deki sayıyı Eliyahu’nun kesin hizmet süresi olarak belirlemez.
Kuraklık anlatısı da dikkatle okunmalıdır. I Melahim 17:1’de Eliyahu yağmur ve çiyin kesileceğini bildirir. 18:1’de “üçüncü yılda” Tanrı, Eliyahu’ya Ahav’ın karşısına çıkmasını buyurur ve yağmur yağdıracağını bildirir. Sayımın hangi olaydan başladığı ayrıca araştırılabilir. Ayetin kullandığı söz “üçüncü yılda”dır. Burada “üç yıl altı ay” denmez.
Luka 4:25 ve Yakup 5:17, yağmurun üç yıl altı ay yağmadığını söyler. Bu Hristiyan metinlerindeki sayı kuraklığın süresidir. Kuraklığın süresi, Eliyahu’nun bütün peygamberlik hizmetinin süresi değildir. Karmel’deki olaylardan, Horev yolculuğundan, Elişa’nın çağrılmasından ve sonraki görevlerinden de anlaşılacağı gibi Eliyahu’nun faaliyeti yağmur geri geldikten sonra devam eder (I Melahim 18–21; II Melahim 1–2).
Malaki 3:1’deki “antlaşma habercisi” ile Eliyahu arasında yorum yoluyla ilişki kurulabilir. Ancak bu ayet de Eliyahu’nun üç buçuk yıl boyunca Maşiah’ın antlaşmasını duyuracağını söylemez. Daniel, halkın gördüğü baskının süresini anlatır. Malaki, Eliyahu’nun babalarla çocukları yeniden yakınlaştırma görevini bildirir. Luka ve Yakup ise kuraklığın süresini verir. Eliyahu’nun gelecekteki görevinin süresini bu metinlerden biri belirlemez.
Eliyahu’nun gelecekte gönderileceği Malaki’de açıktır. Hizmetinin tam üç buçuk yıl süreceği ise Tanah’ta bildirilmez. Önceki kuraklıkla kurulan benzerlik bu eksik bağı tek başına sağlamaz.
Kaynaklar: Malaki 3:1, 22–24; Daniel 7:25, 12:7; I Melahim 17:1, 18–21; II Melahim 1–2; Mişna Eduyot 8:7; Sanhedrin 97b. Karşılaştırılan Hristiyan metinleri: Luka 4:25; Yakup 5:17.
220. İddia: Yetmişinci Yovel yaklaşık 1996’ya denk gelir ve son zamanlara işaret edebilir
Tora’da Yovel, yıllar sayılarak belirlenen, özgürlüğün ilan edildiği ve toprağın ailelere döndüğü yıldır. Daniel’de ise “yetmiş yedi”, yani yetmiş tane yedili dönem diye anılan bir süre vardır. Bu iki sayımın aynı hesabı verip vermediği, metinlerde neyin sayıldığına bakılarak anlaşılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Tora’da Yovel, yıllar sayılarak belirlenen, özgürlüğün ilan edildiği ve toprağın ailelere döndüğü yıldır. Daniel’de ise “yetmiş yedi”, yani yetmiş tane yedili dönem diye anılan bir süre vardır. Bu iki sayımın aynı hesabı verip vermediği, metinlerde neyin sayıldığına bakılarak anlaşılır.
Bu yorumu savunan Hristiyanlar, Daniel’in yetmiş “yedi”sini yetmiş Yovel dönemi olarak okumayı önerirler. İlk Yovel’in İsrael ülkeye girdikten 49 yıl sonra tutulduğunu varsayıp yetmişinci Yovel’i yaklaşık 1996’ya yerleştirirler. Bu tarihin, yirminci yüzyılın sonlarında Maşiah’ın İsrael’in sıkıntılarına son vereceği döneme işaret edebileceğini söylerler.
Tanah’ın Cevabı:
Bu hesap, Tanah’ın verdiği kesin bir tarih değildir. İddiayı ileri süren kaynak da bu hesabı bir tahmin olarak sunar. Hesap, Daniel’deki “yetmiş yedi”yi yetmiş Yovel’e dönüştürmeye ve sayımın hangi yılda başlayacağını ayrıca varsaymaya dayanır.
Vayikra 25:8–10’da yedişer yıllık yedi dönem, yani toplam 49 yıl sayılır. Ardından ellinci yıl Yovel olarak kutsanır ve özgürlük ilan edilir. Yovel’de bir ailenin toprağının kendisine geri dönmesi ve özgürlüğe kavuşacak kişiler hakkında kurallar vardır. Bu hükümler, toprağın asıl sahibinin Tanrı olduğunu hatırlatır (25:10–24).
İddiada ilk Yovel’in İsrael ülkeye girdikten 49 yıl sonra gerçekleştiği varsayılır. Fakat Talmud’un Arahın 12b bölümündeki hesap, ülkeye girişin ardından ülkeyi ele geçirmek için yedi yıl, toprakları paylaştırmak için de yedi yıl geçtiğini söyler. Yovel sayımı bu on dört yıl bittikten sonra başlar. Dolayısıyla önerilen başlangıç, bu klasik hesapla uyuşmaz.
Döngü uzunluğu konusunda da görüş farkı vardır. Bir hesapta ellinci yıl ayrı bir Yovel yılıdır. Rabbi Yehuda’nın görüşünde ise ellinci yıl sonraki dönemin ilk yılı olarak da sayılır. Bu görüşte bir Yovel ile sonraki Yovel arasında 49 yıl vardır.
Bu görüşler Roş HaŞana 9a ve Arahın 12b’de tartışılır. Başlangıç yılı ve döngünün uzunluğu değiştiğinde sonuç da değişir. 1996 tarihi, metinden zorunlu olarak çıkan tek sonuç değildir.
Daha temel sorun Daniel’dedir. Daniel 9:24–27 “yetmiş yedi” der. Metinde “yetmiş Yovel” yazmaz. Yedi yıllık dönemlerle Yovel arasında düşünsel bir yakınlık kurulabilir. Fakat Daniel’deki yetmiş yediyi, her biri yaklaşık yarım yüzyıllık yetmiş ayrı Yovel döngüsüne çevirmek çok daha uzun bir süre üretir. Yedişer yıllık yetmiş dönem 490 yıl eder. Yetmiş Yovel ise her aralığın uzunluğuna göre üç bin yılı aşan bir süre eder. Ayet bunlardan birini diğerine çevirecek bir kural vermez.
İddiada Hizkiyahu dönemindeki Aşur istilası ve Yeşaya 37:30 da geleceğe ilişkin bir örnek olarak kullanılır. Ayet, ilk yıl kendiliğinden yetişen ürünün, ikinci yıl da o üründen kendiliğinden çıkanın yenmesini, üçüncü yıl ise ekim ve biçim yapılmasını söyler. Burada “Yovel” kelimesi geçmez. Bu işareti belirli bir Yovel yılına yerleştirmek ayrıca tarihsel bir hesap, onu 1996’ya bağlamak ise başka bir varsayım gerektirir.
Önerilen tarih artık geçmiştir. İsrael’in bütün sıkıntılarının sona ermesi ve peygamberlerin bildirdiği dünya barışı 1996’da gerçekleşmemiştir. Yeşaya 2:2–4, ulusların savaş öğrenmeyeceğini söyler. Yehezkel 37:21–28, İsrael’in toplanacağını ve kutsal yerin halkın arasında bulunacağını anlatır. Takvimde bir sayı bulmak bu sonuçların gerçekleştiğini göstermez.
Yovel’in hesaplanması ve hükümleri Tora’da açıkça yer alır. Daniel’in yetmiş yedisinin yetmiş Yovel olduğu ve bunların 1996’da tamamlandığı ise metnin söylediği bir sonuç değildir. 1996’yı veren sonuç, hem Daniel’de sayılan birimin değiştirilmesine hem de Yovel için belirli bir başlangıç seçilmesine bağlıdır. Bu hesap İsa’nın Maşiah olduğunu kanıtlamaz.
Kaynaklar: Vayikra 25:1–24; Bamidbar 36; Bavli Arahın 12b; Roş HaŞana 9a; Daniel 9:24–27; Yeşaya 37:30–32, 2:2–4; Yehezkel 37:21–28.
221. İddia: Devarim 30’da Tora’ya tam itaat ancak yeni antlaşmayla mümkün olacaktır
Devarim 30, sürgüne giden İsrael’in Tanrı’ya dönmesini ve Tanrı’nın halkın yüreğini değiştirmesini anlatır. Moşe aynı bölümde karşısındaki insanlara buyruğun kendilerine yakın olduğunu ve onu uygulayabileceklerini söyler. Bölüm, insandan beklenen davranışla Tanrı’nın gelecekte yapacağı değişikliği ayrı ayrı gösterir.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Devarim 30, sürgüne giden İsrael’in Tanrı’ya dönmesini ve Tanrı’nın halkın yüreğini değiştirmesini anlatır. Moşe aynı bölümde karşısındaki insanlara buyruğun kendilerine yakın olduğunu ve onu uygulayabileceklerini söyler. Bölüm, insandan beklenen davranışla Tanrı’nın gelecekte yapacağı değişikliği ayrı ayrı gösterir.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Tora’ya tam olarak uymanın mümkün olduğunu, fakat insanın günaha eğilimi yüzünden bunu başaramadığını söylerler. Devarim 30’daki vaadi yeni antlaşmayla ilişkilendirir ve Tanrı’nın İsrael’e bu antlaşma altında yardım edeceğini ileri sürerler. Onlara göre halk ancak bu yardımdan sonra Tora’ya itaat edebilir.
Tanah’ın Cevabı:
Devarim 30, Tanrı’nın gelecekte İsrael’in yüreğini değiştireceğini söyler. Fakat buradan, o zamana kadar insanın Tanrı’ya dönemeyeceği veya emirlerini yerine getiremeyeceği sonucu çıkmaz. Aynı bölüm, Moşe’nin karşısındaki halka emrin yakın olduğunu ve yapılabileceğini bildirir.
Bölümün başında İsrael’in sürgündeyken yaşadıklarını hatırlayıp bütün yüreğiyle Tanrı’ya döneceği ve O’nun sesini dinleyeceği anlatılır (Devarim 30:1–2). Ardından Tanrı’nın halkı toplayacağı, ülkeye getireceği ve yüreğini sünnet edeceği bildirilir (30:3–6).
Yüreğin sünnet edilmesi, halkın Tanrı’yı bütün yüreği ve canıyla sevmesi için iç dünyasında gerçekleşecek değişimi anlatır. Metin insanın dönüşünü 2. ayette, Tanrı’nın yürek üzerindeki eylemini 6. ayette anlatır. Ayette halk önce Tanrı’ya döner. Yürekteki daha derin değişim bundan sonra anlatılır. İlk dönüşün ancak o değişimden sonra mümkün olduğu iddiası ayetlerin sırasıyla uyuşmaz.
Devarim 30:8, gelecekte halkın Tanrı’nın sesini dinleyeceğini ve “bugün sana emrettiğim bütün mitsvaları” yapacağını söyler. 30:10, bunları “bu Tora kitabında” yazılı hükümler olarak tanımlar. Ayetteki mitsvalar, Moşe’nin o gün verdiği Tora buyruklarıdır. Gelecekteki değişimin sonucu, halkın bu buyrukları uygulamasıdır.
Moşe daha sonra şöyle der: “Bu emir senin için fazla zor ve senden uzak değildir.” Emir gökte veya denizin ötesinde değildir. כִּי־קָרוֹב אֵלֶיךָ הַדָּבָר מְאֹד בְּפִיךָ וּבִלְבָבְךָ לַעֲשֹׂתוֹ: “Söz sana çok yakındır; onu yapman için ağzında ve yüreğindedir” (30:11–14). “Onu yapmak için” ifadesi, Moşe’nin hitap ettiği halkın sorumluluğunu da açıklar.
Ramban, 30:11’deki “bu emir”i teşuva, yani Tanrı’ya dönüş olarak yorumlar. Ona göre bölüm İsrael’in gelecekte gerçekten döneceğini vaat ederken, dönüşün uzak bir ülkede bile yapılabilecek kadar yakın olduğunu da söyler. Ramban, bir yandan halkın gelecekte topluca döneceğini, öte yandan bir insanın bulunduğu yerde bugün de Tanrı’ya dönebileceğini açıklar.
Devarim 10:16’da halka “Yüreğinizin sünnetsizliğini giderin” buyurulur. 30:6’da ise Tanrı, gelecekte halkın yüreğini sünnet edeceğini bildirir. İlk ayet, insanın kendi tutumunu değiştirmesini ister. İkinci ayet Tanrı’nın gelecekte yapacağını bildirir. Tanrı’nın yardım edeceğini bildirmesi, insanın kendi tutumundan sorumlu olduğu gerçeğini değiştirmez.
Yeremya 31:31–34’te yeni antlaşmanın içeriği de açıktır: Tanrı “Tora’mı içlerine koyacağım ve yüreklerine yazacağım” der. Yehezkel 36:26–27’de yeni yürek ve yeni ruh, Tanrı’nın kurallarında yürümek ve hükümlerini yapmakla ilişkilendirilir. Bu vaatler, Tora’nın yerine başka bir öğreti konacağını söylemez.
Tora’ya itaat edebilmek ile hayat boyunca hiç günah işlememek aynı şey değildir. Tora, insanın hata edebileceğini hesaba katar. Yanlışın türüne göre suçu itiraf etmeyi, verilen zararı karşılamayı veya belirli durumlarda korban sunmayı düzenler. Yehezkel 18:21–23, kötülüklerinden dönen, Tanrı’nın yasalarını gözeten ve adaletle davranan kişinin yaşayacağını bildirir.
Tanrı’nın insana yardım etmesi, insanın seçimiyle birlikte anlatılır. Kiduşin 30b, kötü eğilime karşı Tanrı’nın yardımından söz eder ve Tora’yı bu eğilime karşı bir çare olarak anlatır. Bu açıklamada insan, Tora’yı öğrenip doğru olanı yapmaktan yine sorumludur.
Devarim 30 hem insanı şimdi dönüşe çağırır hem de gelecekte daha derin bir dönüşüm vaat eder. Moşe, karşısındaki insanlara buyrukları uygulayabileceklerini söyler. Aynı bölümde, gelecekte de bu buyrukları yerine getirecek bir halk tarif edilir. Devarim 30, itaatin ancak yeni antlaşmayla mümkün olacağı iddiasına dayanak vermez.
Kaynaklar: Devarim 30:1–14, 30:19 ve 10:16; Ramban, Devarim 30:11; Yeremya 31:31–34; Yehezkel 18:21–23, 36:24–28; Kiduşin 30b.
222. İddia: İnsanın kötü eğilimi kusursuz insan kurbanını zorunlu kılar
Tanah, insanın kötülüğe yönelebildiğini ve buna rağmen kendi davranışından sorumlu olduğunu söyler. Aynı metinler, yanlış yapan kişinin yolunu değiştirmesi ve Tanrı’nın onu bağışlaması üzerinde de durur. Bir eğilimin varlığı ve işlenen günahın nasıl giderileceği ayrı sorulardır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Tanah, insanın kötülüğe yönelebildiğini ve buna rağmen kendi davranışından sorumlu olduğunu söyler. Aynı metinler, yanlış yapan kişinin yolunu değiştirmesi ve Tanrı’nın onu bağışlaması üzerinde de durur. Bir eğilimin varlığı ve işlenen günahın nasıl giderileceği ayrı sorulardır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, insanın günah işlemeye zorlanmadığını, ancak doğası gereği günaha yatkın olduğunu söylerler. İsrael’in de Tora’ya eksiksiz uymadığını belirterek halkın günahı için kusursuz bir korban gerektiği sonucuna varırlar. Bu korbanın İsa olduğunu ileri sürerler.
Tanah’ın Cevabı:
İnsanın kötü eğilimlerle mücadele ettiği Tanah’ta açıkça anlatılır. Fakat bu gerçek, günahın bağışlanması için kusursuz bir insanın ölmesinin zorunlu olduğunu göstermez. Tanah, insanın zayıflığını anlatırken aynı zamanda seçimini, Tanrı’ya dönüşünü ve Tanrı’nın bağışlamasını da anlatır.
Bereşit 8:21, insan yüreğinin eğiliminin gençliğinden itibaren kötü olduğunu söyler. Yeremya 17:9 da yüreğin aldatıcılığından söz eder. Hemen sonraki ayette Tanrı, herkese yollarına ve yaptıklarının sonucuna göre karşılık vermek için yüreği araştırdığını bildirir. Yürek insanı bir davranışa itebilir. Tanrı’nın değerlendirdiği, insanın bu eğilim karşısında nasıl davrandığıdır.
Bu sorumluluk Kayin’e söylenen sözde de görülür. Bereşit 4:7, günahı kapıda çömelmiş ve insana yönelmiş olarak anlatır. Ardından וְאַתָּה תִּמְשָׁל־בּוֹ, “Sen ona egemen olabilirsin” der. Tora hem tehlikeyi hem de insanın onun karşısındaki sorumluluğunu bildirir.
Devarim 30:11–14’te emir uzak veya erişilemez olarak sunulmaz. Buyruk insana yakındır. Onu uygulayabilsin diye ağzında ve yüreğindedir. Aynı bölüm “yaşamı seç” diye çağırır (30:19). Bu sözler, insanın hiç hata yapmayacağını söylemez. Doğruyu seçmenin ve yanlışından dönmenin gerçek seçenekler olduğunu gösterir.
Yehezkel 18:20–23’te oğlun babasının suçunu taşımayacağı bildirilir. Kötü kişi işlediği günahlardan döner, Tanrı’nın hükümlerini tutar ve adaletle davranırsa yaşayacaktır. Yeşaya 55:6–7 de kötü kişinin yolunu bırakıp Tanrı’ya dönmesini söyler ve Tanrı’nın bolca bağışlayacağını bildirir. İnsan yaptığı yanlıştan dönüp davranışını düzeltir. Bağışlamayı bildiren Tanrı’dır.
Rabbinik kaynaklar da kötü eğilimi ciddiye alır. Kiduşin 30b, Tanrı’nın yetser hara denen kötülüğe yönelme eğilimine karşı Tora’yı bir çare olarak verdiğini ve Tanrı’nın yardımı olmadan insanın bu mücadeleyi kazanamayacağını söyler.
Sanhedrin 91b’de eğilimin insanın hayatında ne zaman ortaya çıktığı tartışılır. Bu kaynaklarda ele alınan şey, insanı yanlış yapmaya iten eğilimdir. Bu eğilimin kendisi, birinin işlediği suç veya başka bir insanın korban edilmesini gerektiren bir hareket olarak anlatılmaz.
Tora’nın korban hükümleri de her bağışlanmanın mutlaka ölüm veya kan gerektirdiği iddiasını doğrulamaz. Vayikra 5:5–13, belirtilen günahlar için itirafı ve kişinin imkanlarına göre getireceği sunuyu düzenler. İki kuş almaya da gücü yetmeyen kişi ince un getirir. Kohen onun için kapara yapar ve kişi bağışlanır. Bu un sunusu ayette belirtilen günahlarla sınırlıdır. Tora bu durumda kan içermeyen bir sununun ardından bağışlanmayı açıkça bildirir.
Bereşit 22:11–13’te Yitshak’ın öldürülmesi durdurulur ve onun yerine koç sunulur. Devarim 12:31 ve Yeremya 7:31 insan kurbanı uygulamalarını kınar. Tora, insanın kötü eğilimini açıklarken kusursuz bir insanın öldürülmesini zorunlu kılan bir hüküm vermez.
İnsanın yanlış yapmaya yatkın olması, Tanah’ın o yanlıştan dönmek için verdiği yolu değiştirmez. Tanah insanı seçime ve dönüşe çağırır, Tanrı’nın merhametini ve belirli durumlar için koyduğu kapara hükümlerini açıklar. İnsanların günaha eğilimi, İsa’nın ya da başka bir insanın ölmesini zorunlu kılmaz.
Kaynaklar: Bereşit 4:7, 6:5, 8:21, 22:11–13; Devarim 12:31, 30:11–19; Yeremya 17:9–10, 7:31; Yehezkel 18:20–32; Yeşaya 55:6–7; Vayikra 5:5–13; Kiduşin 30b; Sanhedrin 91b.
223. İddia: Mezmurlar 51:5 insanın doğuştan günaha eğilimli bir tabiat taşıdığını gösterir
Tehilim 51, David’in kendi suçunu kabul edip Tanrı’dan bağışlanma istediği bir duadır. David günah ve kusurdan söz ederken hayatının anne karnındaki başlangıcına kadar gider. Bu güçlü ifade, aynı duada kendi yaptıkları hakkında söyledikleriyle birlikte okunur.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Tehilim 51, David’in kendi suçunu kabul edip Tanrı’dan bağışlanma istediği bir duadır. David günah ve kusurdan söz ederken hayatının anne karnındaki başlangıcına kadar gider. Bu güçlü ifade, aynı duada kendi yaptıkları hakkında söyledikleriyle birlikte okunur.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, David’in suç içinde biçimlendiğini ve annesinin ona günah içinde gebe kaldığını söylemesini, insanın doğuştan günaha yatkın olduğu şeklinde okurlar. Onlara göre insanın bu zayıflığı, günahın giderilmesi için kusursuz bir korban gerektiği düşüncesini destekler.
Tanah’ın Cevabı:
David hayatının başlangıcına kadar inerek insanın günah karşısındaki zayıflığını anlatır. Ancak günaha eğilim, dünyaya gelen bir çocuğun başkasının suçundan sorumlu tutulduğunu göstermez. Mezmur, insanın zayıflığından kusursuz bir insanın ölmesi gerektiği sonucunu da çıkarmaz.
Geleneksel İbranice metinde ayet Tehilim 51:7’dir. Hristiyan çevirilerinde çoğunlukla 51:5 olarak geçer. İbranice cümle şöyledir: הֵן־בְּעָווֹן חוֹלָלְתִּי וּבְחֵטְא יֶחֱמַתְנִי אִמִּי. Yaklaşık anlamı: “İşte, suç içinde biçimlendim; annem bana günah içinde gebe kaldı.”
Ayette Adam’ın kişisel suçunun David’e aktarıldığı söylenmez. Hristiyan yorumunda da özellikle insanın günaha eğilimli tabiatı üzerinde durulur.
Mezmurun başlığı, Natan’ın Bat-Şeva olayından sonra David’e gelişini anar. David kendi suçlarını bildiğini, günahının önünden ayrılmadığını ve Tanrı’nın gözünde kötü olanı yaptığını söyler. Ardından arınmak ister ve “Bende temiz bir yürek yarat, Tanrım” diye dua eder (51:12). David, kendi yaptığını kabul eder ve Tanrı’dan yüreğini temizlemesini ister.
Raşi, ayeti insanın bedensel oluşumu ve bu alanın günaha açıklığı üzerinden açıklar. Radak insanın arzusuna dikkat çeker. İnsanın bu arzuya hakim olmasının değerini de vurgular. Meiri ifadeyi güçlü bir şiirsel anlatım olarak yorumlar. Vayikra Rabba’da da farklı açıklamalar vardır. Bu yorumlar ayetin sözlerini farklı biçimlerde açıklar. Yeni doğan insanların Adam’ın kişisel suçu yüzünden suçlu sayıldığını bildiren ortak bir hüküm ortaya koymazlar.
Doğal bir eğilimle o eğilime uyarak yapılan eylem ayrıdır. Bir insan çabuk öfkelenebilir. Birine zarar vermeden önce o zarardan sorumlu sayılamaz. Bereşit 4:7, Kayin’e günahın kendisine yöneldiğini söylerken ona egemen olma sorumluluğunu da bildirir.
Yehezkel 18:20 kişisel sorumluluğu açıkça ifade eder: בֵּן לֹא־יִשָּׂא בַּעֲוֹן הָאָב, “Oğul babanın suçunu taşımayacak.” Aynı bölüm günahlarından dönen kişinin yaşayacağını söyler (18:21–23). Devarim 24:16 da yargıda herkesin kendi günahı için sorumlu tutulacağını bildirir.
Ataların davranışları sonraki kuşakların hayatını etkileyebilir. Bereşit 3’te anlatılan ölümlülük gibi sonuçlarla, yargıda bir kişinin işlediği suçun çocuğuna yüklenmesi farklı iddialardır. Tehilim 51 ikinci iddiayı kurmaz.
Mezmurun sonunda David, Tanrı’nın kırık bir ruhu ve ezilmiş yüreği hor görmeyeceğini söyler (51:18–19). David’in sözü, Tanrı’ya dönmenin duadaki yerini gösterir. Bet HaMikdaş’taki korbanlarla ilgili hükümlerin kaldırıldığını söylemez. David arınmayı Tanrı’dan ister ve kendi suçunu açıkça kabul eder. Duasında günahsız başka bir insanın onun yerine ölmesini istemez.
Tehilim 51 insanın günah karşısındaki zayıflığını ve David’in kendi suçundan dönüşünü anlatır. Ayetten, Adam’ın hukuki suçunun her bebeğe aktarıldığı veya bu suçun ancak bir insanın ölümüyle kaldırılabileceği sonucu çıkmaz.
Kaynaklar: Tehilim 51, özellikle İbranice numaralandırmada 51:7, 12 ve 18–19; Raşi, Radak ve Meiri, Tehilim 51:7; Vayikra Rabba 14:5; Bereşit 3:17–19, 4:7; Yehezkel 18:20–23; Devarim 24:16.
224. İddia: Kusursuz bir insan bile Adam soyundan olduğu için ölmek zorundadır
Bereşit, Adam’a toprağa döneceğinin söylenmesini ve sonraki kuşaklardan insanların ölümlerini anlatır. Talmud da insanın kendi günahı bulunmadan ölüp ölemeyeceğini tartışır. Birinin neden ölümlü olduğu ve ölümünün başkalarının günahları için ne anlama geldiği farklı sorulardır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Bereşit, Adam’a toprağa döneceğinin söylenmesini ve sonraki kuşaklardan insanların ölümlerini anlatır. Talmud da insanın kendi günahı bulunmadan ölüp ölemeyeceğini tartışır. Birinin neden ölümlü olduğu ve ölümünün başkalarının günahları için ne anlama geldiği farklı sorulardır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Adam’ın soyundan gelen herkesin ölümlü olduğunu ve kusursuz bir insanın da öleceğini söylerler. İsa’yı insan ve Adam’ın soyundan biri olarak gördükleri için çarmıhta öldürülmeseydi bile sonunda yaşlılıktan öleceğini ileri sürerler.
Tanah’ın Cevabı:
Yahudi kaynakları, bir insanın kendi günahı bulunmadan da ölebileceği görüşünü tartışır. Bir insanın ölebilecek olması, Adam’ın günahını kendisinin işlemiş sayıldığını veya öldüğünde başkalarının bağışlanacağını göstermez. Bunlar ayrı ayrı gösterilmesi gereken iddialardır.
Bereşit 3:19’da Adam’a “Topraksın ve toprağa döneceksin” denir. 3:22–24, yaşam ağacına erişimin engellenmesini anlatır. Bereşit 5’te soy çizgisi boyunca doğum ve ölüm kayıtları yer alır. Adam’ın günahı ile insanlığın ölümlü durumu arasında rabbinik kaynaklarda da bağ kurulur.
Şabat 55b’de Rav Ami, ölüm ile kişisel günah arasında doğrudan bağ kuran bir görüş ileri sürer. Talmud’daki tartışma buna, Binyamin ben Yaakov, Amram, Yişay ve Kilav’ın “yılan yüzünden” öldüğünü söyleyen bir kaynakla karşı çıkar. Burada söz edilen, Adam ve Havva’nın anlatısındaki yılanla başlayan olayın insanın ölümlülüğüne etkisidir.
Tartışmada, insanın kendi günahı olmadan da ölebileceği sonucuna varılır. Bu rabbinik tartışmada ölümlülük, her insanın kişisel suç işlemiş olmasına bağlanmaz.
Kohelet 9:2 de doğru kişiyle kötünün ölümle karşılaştığını anlatır. Bir kişinin ölmüş olması, tek başına onun belirli bir suç işlediğinin kanıtı değildir.
Önceki kuşakların davranışlarının sonuçları sonraki kuşakları etkileyebilir. Fakat bir sonucun içinde yaşamak, o davranışı kişinin kendisinin yaptığı anlamına gelmez. Yehezkel 18:20, “Oğul babanın suçunu taşımayacak” der. Devarim 24:16 da yargıda herkesin kendi günahından sorumlu tutulmasını emreder. Adam’ın davranışından sonra ölümlü olarak yaşamak, onun yaptığı davranıştan kişisel olarak suçlu sayılmak değildir.
Kişisel günahı olmadan ölen birinin, ölümüyle başkalarının suçlarını giderdiği ileri sürülüyorsa bunun ayrıca gösterilmesi gerekir. Şabat 55b’de adı verilen dört kişinin ölümü böyle bir insan korbanı olarak sunulmaz. Yehezkel 14:14–20 de Noah, Daniel ve İyov’un kendi doğruluklarıyla başkalarını kurtaracağını söylemez. Ayette her birinin kendi canını kurtaracağı vurgulanır.
Tora’nın korban hükümleri sununun türünü, yerini ve uygulanışını belirler (Vayikra 1–7). Bir insanın biyolojik olarak ölmesi, tek başına onun başkalarının günahı için korban olduğunu göstermez. Vayikra 5:11–13 ise belirli günahlar için kan içermeyen un sunusunun ardından bağışlanma bildirir.
Bereşit 22:11–13’te Yitshak’ın öldürülmesi durdurulur ve koç sunulur. Devarim 12:31 ile Yeremya 7:31 insan kurbanı uygulamalarını kınar. Bu metinler, bir insan ölümünün herkesin günahını gidermenin zorunlu yolu olduğunu bildirmez.
Kusursuz bir insanın da ölebilmesi, onun başka insanların suçunu üstlendiği anlamına gelmez. Birinin ölümü, hangi suçtan sorumlu olduğunu veya ölümünün bir kapara olup olmadığını göstermez. İsa’nın Adam soyundan geldiği için ölebileceği iddiasından, ölümünün başkalarının günahlarını gidereceği sonucu çıkmaz.
Kaynaklar: Bereşit 3:17–24, 5:1–31, 22:11–13; Şabat 55b; Kohelet 9:2; Yehezkel 18:20, 14:14–20; Devarim 12:31, 24:16; Yeremya 7:31; Vayikra 1–7, 5:11–13.
225. İddia: Hezekiel’in gelecekteki korbanları geçmişteki Maşiah korbanını hatırlatacaktır
Yehezkel, gelecekteki Bet HaMikdaş’ı, yani kutsal tapınağı anlatırken sunağın nasıl hazırlanacağını, hangi sunuların getirileceğini ve kohenlerin bu hizmette ne yapacağını açıklar. Peygamber bazı işlemler için kapara sözcüğünü kullanır. Bu sözcüğün ne anlama geldiği, bir ayette kimin veya neyin arındırıldığından anlaşılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Yehezkel, gelecekteki Bet HaMikdaş’ı, yani kutsal tapınağı anlatırken sunağın nasıl hazırlanacağını, hangi sunuların getirileceğini ve kohenlerin bu hizmette ne yapacağını açıklar. Peygamber bazı işlemler için kapara sözcüğünü kullanır. Bu sözcüğün ne anlama geldiği, bir ayette kimin veya neyin arındırıldığından anlaşılır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, İsa’nın ölümünden önceki korbanların gelecekte ölecek kusursuz bir kişiyi gösterdiğini söylerler. Onlara göre Yehezkel’in gelecekte sunulacağını bildirdiği korbanlar ise geçmişe bakacak, İsa’nın ölümünü hatırlatacak ve insanlara bu ölümün anlamını öğretecektir.
Tanah’ın Cevabı:
Yehezkel gelecekteki Mikdaş’ı, sunağı, kohenleri ve korbanları ayrıntılı olarak anlatır. Fakat bu korbanları geçmişte ölen bir insanı hatırlatan törenler olarak tanımlamaz. Bu sunularla ilgili işlemlerin ne işe yaradığını da açıklar. Kapara sözcüğü, ayetine göre sunağın arındırılması ya da halk için yapılan kutsal hizmetle ilgilidir.
Yehezkel 43:18–27 sunağın hazırlanmasını açıklar. 43:20’de kanın belirli yerlere uygulanmasının ardından sunak için וְחִטֵּאתָ אוֹתוֹ וְכִפַּרְתָּהוּ, “Onu arındıracaksın ve onun için kapara yapacaksın” denir. Yapılan işlem sunağı hizmete hazır hale getirmek için onu arındırır. Peygamber bunu geçmişteki bir ölümü anmak olarak açıklamaz.
Yehezkel 45:15, minha, ola ve şelamim sunularını לְכַפֵּר עֲלֵיהֶם, “onlar için kapara yapmak üzere” ifadesiyle ilişkilendirir. 45:17’de yönetici, bayramlarda, yeni aylarda ve Şabatlarda sunulacak korbanları “İsrael Evi için kapara yapmak üzere” sağlar. Minha tahıl sunusu, ola bütünüyle yakılan sunu, şelamim ise esenlik sunusudur.
Kapara kelimesi her ayette tamamen aynı kapsamda kullanılmaz. Sunağı ve kutsal alanı arındıran bir işlemin amacı, halk için getirilen bir korbanın amacıyla aynı olmayabilir. Yine de peygamber bu işlemlerin yerine yalnızca geçmişteki bir ölümü hatırlama amacı koymaz.
Yehezkel 45:18–20, kutsal alanın arındırılmasını ve hata edenler nedeniyle ev için kapara yapılmasını anlatır. 45:19’da kanın uygulanacağı yerler belirtilir. 45:22’de yönetici, kendisi ve halk için günah sunusu sağlar. 46:13–15 günlük yakmalık sunuları açıklar. Yönetici sunuyu sağlar. Sununun gerektirdiği kutsal hizmeti kohen yapar.
Yehezkel, gelecekte Bet HaMikdaş’ta sunuların hangi zamanlarda getirileceğini, hangi işlemlerin nerede yapılacağını ve kohenlerin görevlerini anlatır. Birden fazla sunu türü için ayrı işlemler verir. Yehezkel, bu düzenin bütün işlevinin bir insanın önceki ölümünü anmak olduğunu söylemez.
Gelecekteki düzenin bazı ayrıntılarının Tora’daki korban hükümleriyle ilişkisi rabbinik kaynaklarda tartışılır. Menahot 45a, Yehezkel 45:18’deki sununun nasıl anlaşılacağını ele alır ve farklı açıklamalar aktarır. Raşi de Yehezkel 45:20’yi günah sunuları ve kapara bağlamında yorumlar. Bu kaynaklar, Yehezkel’in anlattığı hizmette hangi kuralların uygulanacağını ve işlemlerin nasıl anlaşılması gerektiğini tartışır.
Malaki 3:3–4 de Levi oğullarının arındırılacağını ve Yehuda ile Yeruşalayim’in sunularının Tanrı’ya eski günlerde olduğu gibi hoş geleceğini bildirir. Rambam, Mişne Tora’da Maşiah’ın Mikdaş’ı kurmasını ve dağılmış İsrael’i toplamasını görevler arasında sayar. Malaki gelecekteki sunulardan söz eder. Rambam ise Maşiah döneminde bu hizmetin yapılacağı yerin kurulmasını açıklar.
Hristiyan yorumu, eski korbanların İsa’nın gelecekteki ölümüne işaret ettiğini, gelecek korbanların ise bu ölümü hatırlatacağını ileri sürer. Aynı yorumda bunların öğretici amaçla bir süre sürüp daha sonra sona ereceği görüşü de ileri sürülür. Yehezkel gelecekteki sunulara böyle yeni bir anma görevi verildiğini veya bu sunuların bir süre sonra kaldırılacağını söylemez.
Yehezkel’in kendi sözleri gelecekte arınma, kapara ve korban hizmetini anlatır. Peygamber sunağın arındırılacağını ve İsrael Evi için kapara yapılacağını açıkça bildirir. İsa’nın ölümünün hatırası olarak sunulan bir törenden söz etmez.
Kaynaklar: Yehezkel 43:18–27, 45:15–25, 46:1–15; Vayikra 4–7; Menahot 45a; Raşi, Yehezkel 45:20; Malaki 3:3–4; Rambam, Mişne Tora, Melahim 11.
226. İddia: İsa mizbeah üzerinde ölmedi; fakat kendisi mizbeah olduğu için korban geçerlidir
Tora’da mizbeah, kutsal sunular için kullanılan sunaktır. Korban hizmetiyle ilgili ayetler sunuyu kimin getireceğini, kutsal hizmeti yapan kohenin görevini ve sunağın nerede bulunacağını ayrı ayrı açıklar. İsa’nın ölümünü bu hükümlerle ilişkilendiren görüşte ise “sunak” sözcüğü bir insanın bedeni için kullanılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Tora’da mizbeah, kutsal sunular için kullanılan sunaktır. Korban hizmetiyle ilgili ayetler sunuyu kimin getireceğini, kutsal hizmeti yapan kohenin görevini ve sunağın nerede bulunacağını ayrı ayrı açıklar. İsa’nın ölümünü bu hükümlerle ilişkilendiren görüşte ise “sunak” sözcüğü bir insanın bedeni için kullanılır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, İsa’nın Tapınak sunağında öldürülmediğini belirtirler. Tanrı’nın adını taşıdığını söyledikleri Maşiah’ı hem Tapınak hem de sunak olarak yorumlarlar. Onlara göre İsa’nın kendisi sunak olduğu için, orada yapılması gereken ayrı bir işlem olmadan da ölümü geçerli bir korban sayılır.
Tanah’ın Cevabı:
Tora, korbanı, onu getiren kişiyi, hizmeti yapan koheni ve sunağı ayrı ayrı tanımlar. Bir insana sembolik olarak “sunak” veya “Tapınak” demek, Tora’nın belirlediği işlemleri yerine getirmez.
Vayikra 1:3–9, hayvanın getirilmesini ve kesilmesini, Aharon soyundan kohenlerin kanı sunağa uygulamasını anlatır. Şemot 27:1–8 ise sunağın yapısını ve ölçülerini verir. Hayvan sunulur, kohen kanı uygular ve sunak işlemin yapıldığı yerdir.
Vayikra 17:11’de Tanrı, kanı עַל־הַמִּזְבֵּחַ, “sunak üzerinde”, canlar için kapara sağlamak üzere verdiğini söyler. Ayet kanın nerede kullanılacağını ve bunun ne işe yaradığını ayrı ayrı söyler. Bir kişinin bedenine “sunak” adı verilmesi, kanın Tora’da belirtilen biçimde uygulanmış olduğu anlamına gelmez.
Devarim 12:5–14 de korbanların herkesin seçtiği herhangi bir yerde değil, Tanrı’nın seçeceği yerde sunulmasını buyurur. Tanrı’nın adını taşıdığı ileri sürülen bir kişinin bedenini seçilmiş yerle özdeşleştiren bir hüküm vermez. Daniel 9:26 kutsal yerin yıkımını anlatır. Ayette Tapınak’ın ve sunağın yerini bir insanın bedeninin alacağı yazmaz.
İddiada, İsa’nın insan korbanı olarak “özel bir durum” olduğu da ileri sürülür. Böyle bir istisnanın varlığını göstermek için Tora’da insanın bu biçimde sunulmasına izin veren bir hüküm gerekir. “Özel korban” demek bu hükmü sağlamaz.
Karşı görüş Devarim 21:1–9’daki töreni de sunak dışında yapılan bir suç sunusu örneği olarak kullanır. Devarim burada katili bilinmeyen bir cinayetten sonra yapılacak egla arufa törenini anlatır. Bu ad, törende boynu kırılan düveyi anlatır. Düve, henüz yavrulamamış dişi sığırdır. Vayikra’daki aşam ise suç sunusuna verilen ayrı bir addır.
Tora hayvanı, yeri, yaşlıların ellerini yıkamasını, kohenlerin katılımını ve söylenecek sözleri ayrı ayrı belirler.
Devarim 21:5’te kohenlerin görevi için kullanılan fiil levareh, yani “kutsamak”tır. 21:8’de ise halk için kapara istenir ve suçsuz kanın İsrael arasında kalmaması dilenir. Kapara dileği, Tora’nın bu olay için adım adım düzenlediği törenin bir parçasıdır. Bundan, sunak dışında gerçekleşen her ölümün korban sayılacağı sonucu çıkmaz.
Vayikra 16:15–16 ve 27’de bazı sunuların bedenleri kampın dışında yakılır. Kohen önce bu sunuların kanını kutsal yerdeki arınma işlemi için kullanır. Bedenin sonradan dışarı çıkarılması, kutsal yerdeki hizmet olmadan gerçekleşen herhangi bir ölümü aynı sunu yapmaz.
Yehezkel 43:13–27 gelecekteki sunağın ölçülerini ve arındırılmasını, 45:19 ise kohenin kanı uygulayacağı yerleri anlatır. Gelecekteki tasvirde de sunak, sunu ve kohenin görevleri ayrı kalır. Bu, fiziksel sunağın bir kişinin bedeniyle değiştirilmesinin Yehezkel’in açıklaması olmadığını gösterir.
İsa’nın bedenine sunak demek, Tora’nın seçilmiş yer, sunu ve kohenle ilgili hükümlerini karşılamaz. Bu sembolik eşitleme, Tora’nın korban düzenine sonradan eklenmiştir.
Kaynaklar: Vayikra 1:3–9, 16:15–16, 27 ve 17:11; Devarim 12:5–14, 21:1–9; Şemot 27:1–8, 29:37; Daniel 9:26; Yehezkel 43:13–27, 45:19; Mişna Sota 9:5–7.
227. İddia: İnsan “koşer hayvan” olmadığı halde Maşiah insan korbanı olabilir
Tora, bir hayvanın yenmeye uygun olması ile sunu olarak getirilebilmesi için ayrı hükümler verir. Sunu için hayvanın türü, kimi zaman dişi veya erkek olması ve bedeninde kusur bulunup bulunmaması belirtilir. Bir insanın ahlaki özellikleri başka bir tür uygunluğu anlatır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Tora, bir hayvanın yenmeye uygun olması ile sunu olarak getirilebilmesi için ayrı hükümler verir. Sunu için hayvanın türü, kimi zaman dişi veya erkek olması ve bedeninde kusur bulunup bulunmaması belirtilir. Bir insanın ahlaki özellikleri başka bir tür uygunluğu anlatır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, “koşer” sözcüğünün “uygun” anlamına geldiğini söylerler. Maşiah’ın ahlaken kusursuz olduğunu ileri sürüp bu özelliğin onu Tanrı’ya sunulabilecek en uygun korban yaptığını düşünürler. Onlara göre İsa’nın insan olması böyle bir sunuya engel değildir.
Tanah’ın Cevabı:
Bir insanın doğru davranıp davranmadığı, onun nasıl yaşadığıyla ilgilidir. Vayikra’daki uygunluk şartı ise sunağa hangi sununun getirilebileceğini belirler. “Uygun” sözcüğünü kullanmak, bir insanı Tora’da belirlenen sunu türlerinden birine dönüştürmez.
Vayikra 1:2 korbanı sunan kişiden söz eder; sunulacak canlıları ise מִן־הַבְּהֵמָה מִן־הַבָּקָר וּמִן־הַצֹּאן, “hayvanlardan, sığırlardan ve davarlardan” diye belirtir. 1:14’te kuş sunusu için kumru ve güvercin yavruları ayrıca sayılır.
Vayikra 4–5, belirli günah ve suç sunuları için uygulanacak hükümleri açıklar. 5:11–13’te ilgili durumlarda ince un sunusuna da izin verilir. İnsan bu korban türleri arasında sayılmaz.
Yenilebilen bir hayvan olmakla sunakta korban olarak sunulabilmek de aynı şey değildir. Vayikra 11 ne yenebileceğini, Vayikra 1 sunak için ne getirilebileceğini açıklar. Sifra’nın Vayikra 1:2 açıklaması da genel hayvan ifadesinin sığır ve davar sözleriyle sınırlandığını belirtir. Yenilmesine izin verilen her hayvan bu nedenle sunak korbanı olmaz.
Vayikra 22:19–25’te sunu için aranan tamim, yani bedensel kusursuzluk şartı, uygun türden seçilmiş hayvana uygulanır. Bir koç istenmişse bedeninde kusur bulunmayan geyik bile tür şartını karşılamaz. Bir insanın kusursuz olduğunun söylenmesi de o kişiyi ayetin kabul ettiği sunulardan biri haline getirmez. Kusursuzluk şartı, tür şartının yerine geçmez.
Devarim 12:31, insanların oğullarını ve kızlarını tanrılarına ateşte yakmasını yasaklanan uygulamalar arasında sayar. Yeremya 7:31 ve 19:5 de çocukların yakılmasını kınar. Burada kınanan uygulama çocukların sunu olarak yakılmasıdır. Ayetler, insanların Tanrı’ya sunulabileceği yeni bir korban türü bildirmez.
Bereşit 22’de Yitshak’ın bağlanması anlatılır. Olayın sonunda Avraam’a çocuğa el uzatmaması söylenir. Fiilen sunulan canlı, Yitshak’ın yerine getirilen koçtur (22:11–13). Bu anlatı insanı Vayikra’daki korban listesine eklemez.
Yehezkel’in gelecekteki Mikdaş ve korban düzeninde de boğa, koç, kuzu ve keçilerden söz edilir (Yehezkel 43:18–27; 45:18–25). Peygamber yeni bir insan korbanı türü bildirmez.
Bir insanın başkası için fedakarlık yapması ahlaki bir eylemdir. Bir canlının sunakta hatat, yani günah sunusu veya aşam, yani suç sunusu olarak sunulması ise Tora’nın tür, yer ve uygulama bakımından belirlediği bir ibadettir. “Maşiah kusursuzdur, öyleyse en uygun korban odur” iddiası, bir insanın fedakarlığına sunak hizmetinin adını verir. Tora’nın belirlediği tür, yer ve uygulama koşulları bu benzetmeyle karşılanmış olmaz.
Kaynaklar: Vayikra 1:1–17, 4–5, 11 ve 22:17–25; Sifra, Vayikra 1:2; Bereşit 22:11–13; Devarim 12:31, 18:10; Yeremya 7:31, 19:5; Yehezkel 43:18–27, 45:18–25.
228. İddia: Tek bir ölüm gelecekte işlenecek günahların kefaretine sürekli temel olabilir
Vayikra, belirli bir günah işlendiğinde insanın ne yapacağını ve ilgili sununun nasıl getirileceğini açıklar. İnsanların sonradan işleyeceği günahların, daha önce yapılmış tek bir sunuyla nasıl ilişkilendirildiği ise ayrı bir sorudur.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Vayikra, belirli bir günah işlendiğinde insanın ne yapacağını ve ilgili sununun nasıl getirileceğini açıklar. İnsanların sonradan işleyeceği günahların, daha önce yapılmış tek bir sunuyla nasıl ilişkilendirildiği ise ayrı bir sorudur.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, hayvan sunularının henüz işlenmemiş günahlar için önceden getirilemediğini, İsa’nın kusursuz korbanının ise bir kez gerçekleştiğini söylerler. Onlara göre sonradan günah işleyen kişi yeni bir hayvan sunmak yerine bu ölümle ilişki kurarak bağışlanabilir. Böylece geçmişteki tek bir ölümü, sonraki bağışlanmaların sürekli temeli sayarlar.
Tanah’ın Cevabı:
Bu iddiaya göre kişi henüz işlemediği günahlar için kendiliğinden bağışlanmış sayılmaz. Günah işledikten sonra İsa’nın ölümüyle ilişki kurarak bağışlanma ister. Bu görüşün dayanağını sınamak için Tanah’ın sonradan işlenen suç ve o suçun bağışlanması hakkında ne söylediğine bakılır.
Vayikra 4–5’te belirli günahlar için düzenlenen süreç günah işlendikten sonra başlar. Kişi yaptığının farkına varır ve durumuna göre gereken sunuyu getirir. Kohen kapara yapar, ardından kişinin bağışlanacağı bildirilir.
Vayikra 5:5–13 itirafı ve kişinin imkanlarına göre sunu seçeneklerini açıklar. İki kuşa da gücü yetmeyen kişi ince un getirir. Onun da bağışlanacağı söylenir.
Yom Kippur hizmetinin her yıl yapılması da Tora’nın kendi hükmüdür (Vayikra 16:34). Tekrar edilmesi, hizmetin başarısız olduğu anlamına gelmez. İnsan yaşamı sürer ve insanlar yeni davranışlarda bulunur. Tora, belirli bir insan ölünce bu hizmetin işlevini kaybedeceğini söylemez.
Yehezkel 18:21–24, kişinin sonraki davranışını ciddiye alır. Kötü kişi günahlarından dönüp adil ve doğru davranırsa yaşayacaktır. Doğru kişi ise doğruluğundan dönüp kötülük yaparsa yeni davranışından sorumlu tutulacaktır. Daha önce doğru davranan kişi, sonradan yaptığı kötülükten sorumludur. Daha önce kötülük yapan bir kişi de davranışını değiştirip Tanrı’ya dönebilir.
Mişna Yoma 8:9, “Günah işleyeceğim ve sonra döneceğim” veya “Yom Kippur kefaret edecek” diyerek günahı planlayan kişi hakkında uyarır. Aynı Mişna, insanlar arasındaki suçlarda zarar gören kişinin gönlünün alınması gerektiğini söyler. Bu rabbinik açıklama, başkasına verilen zarar düzeltilmeden kaparaya güvenilemeyeceğini vurgular.
Yeremya 31:31–34 yeni antlaşmada Tanrı’nın suçları bağışlayacağını ve günahları artık hatırlamayacağını bildirir. Bu, gelecekteki bağışlanma vaadidir. Ayet bunun nedenini daha önce ölmüş bir insanın kanı veya tek bir insan korbanı olarak açıklamaz. Yeşaya 55:6–7 de kötü kişiyi yolunu bırakıp Tanrı’ya dönmeye çağırır ve Tanrı’nın bolca bağışlayacağını söyler.
Rabbinik kaynaklarda doğruların ölümüyle kapara arasında ilişki kuran bir yorum da vardır. Moed Katan 28a, Miryam’ın ölümüyle kızıl inek törenini, Aharon’un ölümüyle de kohen giysilerini yan yana getirerek doğruların ölümünün kapara sağladığını söyler. Kaynak, bir kişinin ölümünün bütün gelecek kuşakların günahları için zorunlu ve tek korban olduğunu veya Tora’daki korbanların artık gereksizleştiğini söylemez.
Tanah gelecekte bağışlanma vaat eder. Sonraki günahların bağışlanmasını geçmişte ölmüş bir insana yönelmeye bağlamaz. Kişinin dönüşü, başkasına verilen zararın düzeltilmesi ve Tora’da ilgili durumlar için belirlenen hükümler kendi yerlerinde durur.
Kaynaklar: Vayikra 4, 5:5–13 ve 16:34; Yehezkel 18:21–24; Yeşaya 55:6–7; Yeremya 31:31–34; Mişna Yoma 8:9; Moed Katan 28a.
