229. İddia: Erkek günah korbanları bulunduğundan İsa’nın erkek olması onun korban sayılmasına engel değildir
Vayikra, bazı günah veya suç sunularında erkek hayvan, bazılarında dişi hayvan getirilmesini ister. Hayvanın türünü ve bedeninde kusur olup olmayacağını da belirtir. Yeşaya 53’te ise suç sunusu anlamına da gelebilen aşam sözcüğü kullanılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Vayikra, bazı günah veya suç sunularında erkek hayvan, bazılarında dişi hayvan getirilmesini ister. Hayvanın türünü ve bedeninde kusur olup olmayacağını da belirtir. Yeşaya 53’te ise suç sunusu anlamına da gelebilen aşam sözcüğü kullanılır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, kohenle topluluk için boğa, yönetici için erkek keçi ve bazı suç sunularında koç getirildiğini hatırlatırlar. Bu örnekleri Yeşaya 53:10’daki aşam sözüyle birleştirirler. Onlara göre İsa’nın erkek olması, onun korban olarak kabul edilmesine engel değildir.
Tanah’ın Cevabı:
Bütün günah sunularının dişi olması gerektiği iddiası yanlıştır. Vayikra 4:3’te meshedilmiş, yani göreve yağ sürülerek atanan kohen için boğa istenir. 4:13–14’te bütün topluluk için de boğa belirtilir. 4:22–23’te yönetici erkek keçi getirir. Sıradan kişinin belirli günahı için ise dişi keçi veya dişi koyun getirilir (4:27–32). Vayikra 5:15 ve 18’de bazı aşam, yani suç sunuları için koç gerekir.
Fakat Tora bir sunu için “erkek” dediğinde, erkek olan herhangi bir canlıyı kastetmez. Örneğin Vayikra 4:23’te yönetici שְׂעִיר עִזִּים זָכָר תָּמִים, “kusursuz bir erkek keçi” getirir. Burada hem tür hem cinsiyet hem de bedensel durum belirlenmiştir. Erkek bir boğa bile yalnız erkek olduğu için erkek keçi isteyen hükmü karşılamaz. Ayet bir erkek keçi istediğinde, erkek olmak bir insanı bu sunu için uygun hale getirmez.
Vayikra 4:24–25, hayvanın kesilmesini ve kohenin kanı sunağın boynuzlarına uygulamasını da açıklar. Sununun türü, onu getirenin durumu, yeri ve kohenin işlemi birlikte düzenlenir. Yalnız bir ortak özelliği seçip diğer şartları kaldırmak, metinde tarif edilen sunuyu oluşturmaz.
İddiada Vayikra 7:7’deki “Hatat nasılsa aşam da öyledir; ikisi için bir Tora vardır” sözü de kullanılır. Hatat günah sunusu, aşam ise suç sunusudur. İki sunu arasında ortak hükümler bulunur. Ortak kurallar, her durumda aynı tür veya aynı cinsiyette hayvanın getirilmesini gerektirmez. Vayikra’nın kendisi farklı durumlar için farklı sunular belirtir.
Yeşaya 53:10’da geçen אָשָׁם (aşam) tek başına bir sununun türünü, yaşını veya cinsiyetini bildirmez. Şemuel Alef 6:3–5’te aynı kelime Filistlilerin telafi için gönderdiği altın nesneleri anlatır. Vayikra 5:15 ve 18’de ise metin açıkça kusursuz bir koç ister. Yeşaya, aşam sözüyle kulun canını ortaya koymasını anlatırken ardından soyunu görmesini ve günlerinin uzamasını vaat eder. O sözcüğü görüp Vayikra’daki “erkek” şartını bir insan idamına taşımak, iki metni de değiştirmektir.
İddia, Bereşit 3:15’teki “kadının soyu” ifadesini de korbanların cinsiyetiyle ilişkilendirir. Fakat bu ayette aşam, sunak, kohen, kan veya kapara sözcükleri bulunmaz. Sözcükler arasında sonradan kurulan benzerlik, ayetin böyle bir korban hükmü verdiğini göstermez.
Erkeklik birçok farklı korban türünün ortak özelliğidir. Bu nedenle tek başına belirli bir korbanın kimliğini göstermez. İsa’nın ölümünün hayvan korbanlarını daha yüksek bir biçimde tamamladığını ileri sürmek, bir sununun erkek olup olmadığına bakmaktan ayrı bir iddiadır. Bunun için Tanah’tan ayrıca bir dayanak gerekir. Yeşaya 53:10 yeni bir insan korbanı yasası vermez.
Erkek hayvanların günah sunusu olarak kullanılabildiği doğrudur. Bundan erkek bir insanın Tora’da izin verilen hatat veya aşam olduğu sonucu çıkmaz.
Kaynaklar: Vayikra 4, 5:15, 18, 7:7 ve 22:19–25; Yeşaya 53:10; Şemuel Alef 6:3–5; Bereşit 3:15; Devarim 12:5–14; Yehezkel 18:20–32; Yeşaya 55:6–7.
230. İddia: Devarim 17 sonraki rabbinik otoriteyi desteklemez; yargıçlar yalnız mevcut Tora’yı tekrarlıyordu
Devarim 17, bir şehirde çözülemeyen zor bir davada ne yapılacağını anlatır. Kişi Tanrı’nın seçeceği yerde görevli kohenlere ve yargıca gider. Bu kişilerin yetkisi, Tora’yı okumalarının yanı sıra önlerine gelen anlaşmazlık hakkında ne yapmalarının istendiğine bakılarak anlaşılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Devarim 17, bir şehirde çözülemeyen zor bir davada ne yapılacağını anlatır. Kişi Tanrı’nın seçeceği yerde görevli kohenlere ve yargıca gider. Bu kişilerin yetkisi, Tora’yı okumalarının yanı sıra önlerine gelen anlaşmazlık hakkında ne yapmalarının istendiğine bakılarak anlaşılır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, kohenlerin görevini Moşe’nin Tora’sında zaten yazılı olan ilgili hükmü tekrarlamakla sınırlarlar. Bu yüzden ayetin daha sonraki rabbinik yorumlara veya günümüzdeki rabbilerin İsa hakkındaki görüşlerine herhangi bir yetki vermediğini ileri sürerler.
Tanah’ın Cevabı:
Devarim 17, çözülmeyen bir davada kimin karar vereceğini ve halkın bu karara nasıl uyacağını anlatır. Ayetin verdiği yetki, görev başındaki yargı kurumuna aittir. Metin, çözülmesi güç bir anlaşmazlıkta yetkili kişilerin öğreteceği hükme uyulmasını emreder.
Devarim 17:8’de kan, dava ve yaralanmayla ilgili tartışmalı yargı meselelerinden söz edilir. Sorunu çözemeyen kişi Tanrı’nın seçeceği yere gider; o günlerde görev yapan kohenlere ve yargıca başvurur.
Onlar kararı bildirir. Halkın, עַל־פִּי הַתּוֹרָה אֲשֶׁר יוֹרוּךָ, “sana öğretecekleri Tora’ya göre” ve söyleyecekleri hükme göre davranması istenir (17:9–11).
Taraflar aynı ayeti biliyor olsalar da onun davaya nasıl uygulanacağı konusunda farklı düşünebilir. Devarim 17’de yetkili kişiler bu görüş ayrılığını çözer ve önlerindeki olay hakkında hüküm verir.
Şemot 18:13–26’da Moşe’nin davaları dinlemesi ve yargıçların görevlendirilmesi anlatılır. Devarim 16:18–20 şehirlerde yargıçlar atanmasını ve adaletle hükmedilmesini ister. Nehemya 8:7–8 ise Tora okunurken halka anlamının açıklanmasından söz eder. Tora’nın öğretilmesi ve uygulanması, harflerin seslendirilmesinden daha geniş bir görevdir.
İddiaya göre sonraki rabbiler kohen soyunu gösteremediği için ayetteki yetkiye dayanamaz. Fakat Devarim 17:9, kohenlerin yanında “o günlerde bulunacak yargıç”tan da söz eder. Ayet, kohenliği ve yargıçlığı iki ayrı görev olarak anar. Avot 1:1 de kimlerin bir kohenin soyundan geldiğini sıralamak yerine, öğretinin kimden kime aktarıldığını anlatır.
Rabbinik kaynaklar Devarim 17’yi merkezi mahkemenin karar yetkisiyle ilişkilendirir. Sifrei Devarim 154, mahkemenin öğrettiği ve hükmettiği konularda kararına uyulmasını açıklar. Sanhedrin 88b’de anlaşmazlıkların alt mahkemelerden Büyük Mahkeme’ye taşınması ele alınır.
Rambam, Mişne Tora, Mamrim 1:1–2’de merkezi mahkemenin görevlerini açıklar. Bunlar arasında aktarılan gelenekleri korumak, Tora’nın yorumundan çıkan hükümleri belirlemek ve koruyucu düzenlemeler yapmak vardır. Bunlar ayetin rabbinik yorumlarıdır.
Bu kaynaklardaki Büyük Mahkeme ile günümüzdeki her rabbinin kişisel görüşü aynı yetkiye sahip değildir. Rabbinik gelenekte Tora kaynaklı hükümler ile sonradan getirilen koruyucu düzenlemeler ayrı değerlendirilir. Daha çok yargıcın desteklediği görüş mahkeme kararı olur. Azınlıkta kalan görüş, mahkeme kararıyla aynı yetkiyi taşımaz. Bir rabbinin İsa hakkındaki sözü, sırf o söylediği için Devarim 17’deki mahkeme kararı veya yeni bir peygamberlik kitabı olmaz.
Devarim 4:2, verilen söze ekleme ve ondan çıkarma yapmayı yasaklar. Aynı Tora’nın Devarim 17’de zor davaları karara bağlayacak bir mahkeme öngörmesi bununla çelişmez. Yeni bir ilahi emir ilan etmek ile mevcut hükmün belirli bir olaya nasıl uygulanacağını belirlemek farklı işlemlerdir. Devarim 13 de başka ilahlara yönelten kişiye, gösterdiği işaretler nedeniyle uyulamayacağını söyler.
Devarim 17, zor ve ihtilaflı meselelerde bağlayıcı hüküm verilmesini öngörür. Bu yetkiyi yalnızca yazılı satırın tekrarıyla sınırlamak, ayetin anlattığı öğretme ve karar verme görevini karşılamaz.
Kaynaklar: Devarim 17:8–13, 4:2, 13:1–6, 16:18–20; Şemot 18:13–26; Nehemya 8:7–8; Sifrei Devarim 154; Sanhedrin 88b; Avot 1:1; Rambam, Mişne Tora, Mamrim 1:1–2.
231. İddia: Devarim 17’deki kararlar Kutsal Yazı olarak kaydedilmediği için sonraki rabbinik gelenek bağlayıcı değildir
Tora, yargıçlara anlaşmazlıkları çözme görevi verir. Tanah’ta ayrıca Moşe’nin bir soruyu doğrudan Tanrı’ya sorduğu ve cevap aldığı anlatılar bulunur. Bir mahkemenin Tora’ya göre verdiği kararla Tanrı’nın doğrudan bildirdiği sözün nasıl işlediği bu örneklerden anlaşılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Tora, yargıçlara anlaşmazlıkları çözme görevi verir. Tanah’ta ayrıca Moşe’nin bir soruyu doğrudan Tanrı’ya sorduğu ve cevap aldığı anlatılar bulunur. Bir mahkemenin Tora’ya göre verdiği kararla Tanrı’nın doğrudan bildirdiği sözün nasıl işlediği bu örneklerden anlaşılır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Devarim 17’nin kohenlerin kararlarını Tanrı’nın bildirdiği yeni bir kutsal metin olarak kaydetmeyi emretmediğini söylerler. Devarim 4:2’deki Tora’ya ekleme yasağını da buna bağlarlar. Onlara göre bu iki ayet birlikte okunduğunda sonraki rabbinik öğretiler bağlayıcı sayılamaz.
Tanah’ın Cevabı:
Yetkili bir mahkeme, önündeki davada uyulması gereken bir karar verir. Vahiy, Tanrı’nın bildirdiği sözdür. Devarim 17, zor bir davada yetkili kişilerin kararına uyulmasını emreder. Kararların bağlayıcılığını, her birinin yeni Kutsal Yazı olarak kaydedilmesine bağlamaz.
Devarim 17:8–11’de çözülmesi güç bir yargı meselesi ortaya çıktığında kişi görevdeki kohenlere ve yargıca başvurur.
עַל־פִּי הַתּוֹרָה אֲשֶׁר יוֹרוּךָ וְעַל־הַמִּשְׁפָּט אֲשֶׁר־יֹאמְרוּ לְךָ תַּעֲשֶׂה: “Sana öğretecekleri Tora’ya ve sana söyleyecekleri hükme göre yapacaksın.” Karara neden uyulacağı ayette yazılıdır. Tora, bu kararı yetkili kişilerin vermesini ve halkın ona uymasını emreder.
Şemot 18:13–26’da görevlendirilen yargıçlar halkın davalarını çözer. Devarim 16:18–20 adaletle hüküm vermelerini emreder. Bu kararların her birinin Tanah’a eklenmesi gerektiği söylenmez. Bir kararın yazılması, sonraki kuşaklara aktarılması ve hangi durumda bağlayıcı olduğu ayrı meselelerdir.
Devarim 4:2’deki ekleme ve eksiltme yasağı da aynı Tora’dadır. “Tanrı yeni bir emir vahyetti” demekle, mevcut bir emrin anlaşmazlık konusu olan bir olayda nasıl uygulanacağını belirlemek farklıdır. Devarim 17 ikinci görevi yetkili yargı kurumuna verir.
Bamidbar 27:1–11’de Tselofhad’ın kızlarının miras talebiyle ilgili Moşe’nin izlediği yol anlatılır. Moşe meseleyi doğrudan Tanrı’ya sunar ve Tanrı’dan cevap alır. Devarim 17’de ise yetkili mahkeme, önüne gelen zor davada Tora’ya göre hüküm verir. Tselofhad’ın kızlarına verilen doğrudan ilahi cevap, her mahkeme kararının kendiliğinden yeni vahiy olduğu anlamına gelmez.
Devarim 12:21’de sıradan etin kesilmesi için “sana emrettiğim gibi” denir; pasaj bütün uygulama ayrıntılarını burada tekrar etmez. Sifrei Devarim 75 bu ifadeyi aktarılan kesim kurallarıyla ilişkilendirir. Bu rabbinik açıklama, kesimle ilgili ayrıntıların öğretildiğini söyler. Sonraki geleneğin her ayrıntısını tek bir ayetten çıkarmak için yeterli değildir. Ayet, daha önce verilen emre gönderme yapar. O emrin ayrıntılarını yeniden saymaz.
Sanhedrin 88b, bilginler arasındaki anlaşmazlıkların daha yüksek mahkemelere taşınmasını anlatır. Bava Metsia 59b’de Rabbi Yehoşua, göksel bir ses Rabbi Eliezer’i desteklediğinde “Tora göklerde değildir” der. Rabbinik anlatı, mahkemenin her görüş ayrılığında yeni bir ilahi bildirim beklemeden karar verdiğini gösterir.
Günümüzdeki her rabbinin kişisel görüşü vahiy değildir; bireysel bir karar verici ile Büyük Sanhedrin de aynı makam değildir. Tora kaynaklı hükümlerle rabbinik düzenlemeler arasında da ayrım yapılır. Rambam, Mamrim 1:1–2’de merkezi mahkemenin yorum ve karar yetkisini Devarim 17 ile ilişkilendirir.
Bir kararın Tanah’a eklenmemiş olması, Tora’nın kurduğu yargı düzeninde bağlayıcı olamayacağını göstermez. Devarim 17’de yetkili yargıcın hükmüne uymak için, hükmün yeni bir vahiy olarak kayda geçirilmesi şart koşulmaz.
Kaynaklar: Devarim 17:8–13, 4:2, 12:21, 16:18–20; Şemot 18:13–26; Bamidbar 27:1–11; Nehemya 8:7–8; Sifrei Devarim 75, 154; Sanhedrin 88b; Bava Metsia 59b; Rambam, Mişne Tora, Mamrim 1:1–2.
232. İddia: Şilo ve Yehuda’nın asası, İsa’da gerçekleşecek kalıcı krallığı bildirir
Bereşit 49’da Yaakov, Yehuda’nın yönetim gücünü bir asayla anlatır. Şilo’nun gelişinden ve halkların ona bağlılığından söz eder. Yehuda’nın bağımsız krallığının ne zaman sona erdiği ve bu ayetteki asanın neyi anlattığı iki ayrı sorudur.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Bereşit 49’da Yaakov, Yehuda’nın yönetim gücünü bir asayla anlatır. Şilo’nun gelişinden ve halkların ona bağlılığından söz eder. Yehuda’nın bağımsız krallığının ne zaman sona erdiği ve bu ayetteki asanın neyi anlattığı iki ayrı sorudur.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, asayı hiç kesilmeden süren bir krallık olarak değil, Yehuda’ya ait yönetim hakkı olarak okurlar. Yehezkel 21’deki tahtın devrilmesiyle hakkın sahibine verilmesi arasındaki süreyi, krallığın geçici olarak ortadan kalkmasıyla açıklarlar. Şilo’nun Maşiah olduğunu ve krallık vaadinin İsa’da gerçekleşeceğini ileri sürerler.
Tanah’ın Cevabı:
Şilo’nun Maşiah ile ilişkilendirilmesi eski Yahudi yorumlarında da bulunur. Fakat Şilo’nun Maşiah olarak yorumlanması, onun İsa olduğunun veya ayetin İsa’nın geliş tarihini verdiğinin kanıtı değildir.
Bereşit 49:10’da şöyle denir: לֹא־יָסוּר שֵׁבֶט מִיהוּדָה וּמְחֹקֵק מִבֵּין רַגְלָיו עַד כִּי־יָבֹא שִׁילֹה וְלוֹ יִקְּהַת עַמִּים. Ayet, asanın Yehuda’dan ayrılmamasından, Şilo’nun gelişinden ve halkların ona bağlılığından söz eder. Tora’nın Aramice çevirilerinden Onkelos bunu Maşiah’ın gelişi ve krallığın ona ait olmasıyla ilişkilendirir. Şilo ifadesi hakkında başka dilsel açıklamalar da vardır.
Yehuda’nın son kralı Birinci Tapınak döneminin sonunda tahttan indirildi. Asa o anda Yehuda’dan ayrılmış olsaydı, bu okumaya göre Şilo’nun İsa’dan yüzyıllar önce gelmesi gerekirdi.
Bu itiraza karşı, asanın, Yehuda’nın başında her zaman bağımsız bir kral bulunacağı anlamına gelemeyeceği, Yehuda’ya ait krallık ilkesinin gelecekte Maşiah’ta gerçekleşeceği savunulur. Buna göre son kralın devrilişi, İsa’nın ne zamana kadar gelmiş olması gerektiğini belirleyen bir tarih sayılmaz.
II Melahim 25, Babil’in Yehuda krallığını yıkışını ve sürgünü anlatır. “Asa” kesintisiz bağımsız krallık demekse bu siyasi kesinti İsa’dan çok önce yaşanmıştır. Asa, daha geniş bir yönetim hakkı veya otorite çizgisi anlamında yorumlanırsa, bağımsız krallığın kesildiği tarihten otomatik olarak bir Maşiah son tarihi çıkarılamaz.
Sanhedrin 5a, asayı Babil’deki sürgün önderleriyle, ayetteki diğer yönetim ifadesini İsrael ülkesindeki önderlerle ilişkilendirir. Raşi de bu yorumdan yararlanır. Bu rabbinik açıklama, Yehuda’yla ilişkili otoritenin ülke bağımsız bir krallık olmadan da sürebildiğini gösterir. Bu yorum İsa’yı ayetteki kişi olarak tanımlamaz.
Hristiyan yorumun kullandığı Yehezkel 21:30–32’de, Hristiyan numaralandırmasında 21:25–27, yönetimin devrilmesinden ve hakkın sahibi gelince ona verilmesinden söz edilir. Bu bölüm, bir dönem fiili krallığın bulunmaması ile gelecekte hükümdarlığın vaat edilmesini birlikte anlatır. Yehezkel, İsa’yı o hak sahibi olarak adlandırmaz.
Bereşit 49:10’daki İbranice ad sözcüğü “kadar” demektir. Bu sözcük her bağlamda, belirtilen noktadan sonra önceki durumun tersine döneceği anlamına gelmez. Bereşit 28:15’te Tanrı Yaakov’a vaadini yerine getirinceye kadar onu bırakmayacağını söyler. Bu sözden Tanrı’nın, vaadi yerine getirdikten sonra Yaakov’u terk edeceği sonucu çıkmaz. Dolayısıyla 49:10 yalnız bu sözcükten hareketle basit bir son tarih hesabına dönüştürülemez.
Ayetin sonundaki halkların bağlılığı da önemlidir. Yeşaya 11:1–12, Yeremya 23:5–8 ve Yehezkel 37:21–28, David soyundan yönetimle birlikte adaleti, İsrael’in toplanmasını ve güvenliği anlatır. İsa’nın yaşamı sırasında David krallığı kurulmamış ve bu vaat edilen sonuçlar gerçekleşmemiştir. Bunları daha sonraki bir ikinci gelişe bağlamak, Bereşit 49:10’un verdiği bir takvim değildir.
Bereşit krallık vaadini Yehuda’ya bağlar. İsa’nın o kral olduğunu göstermek için, aynı krallıkla ilgili olarak peygamberlerin bildirdiği olayların onun zamanında gerçekleştiğini göstermek gerekir. Şilo’ya Maşiah anlamı vermek, onun İsa olduğunu tek başına kanıtlamaz.
Kaynaklar: Bereşit 49:8–12, 28:15; Targum Onkelos ve Raşi, Bereşit 49:10; Sanhedrin 5a; II Melahim 25; Yehezkel 21:30–32; Şemuel Bet 7:12–16; Yeşaya 11:1–12; Yeremya 23:5–8; Yehezkel 37:21–28.
233. İddia: Pavlus’un görümü dışında da İsa’nın Maşiah olduğuna dair metinsel kanıt vardır
Elçilerin İşleri, Pavlus’un Şam yolunda olağan dışı bir görüntü yaşadığını anlatır. Aynı kitap Pavlus ve Apollos’un bazı insanlara kutsal metinleri açıklayıp onları ikna ettiğinden de söz eder. Bir insanı neyin ikna ettiği ve öne sürdüğü yorumun metne uyup uymadığı ayrı sorulardır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Elçilerin İşleri, Pavlus’un Şam yolunda olağan dışı bir görüntü yaşadığını anlatır. Aynı kitap Pavlus ve Apollos’un bazı insanlara kutsal metinleri açıklayıp onları ikna ettiğinden de söz eder. Bir insanı neyin ikna ettiği ve öne sürdüğü yorumun metne uyup uymadığı ayrı sorulardır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, bir kişinin İsa’ya inanmak için Pavlus’la aynı deneyimi yaşamasının gerekmediğini söylerler. Elçilerin İşleri’nde kimi Yahudilerin Pavlus ve Apollos’un metinler üzerinden yaptığı açıklamalara inandığını belirtirler. Onlara göre bu olaylar, İsa’nın Maşiah olduğunu göstermek için görüm dışında da metinsel kanıt bulunduğunu gösterir.
Tanah’ın Cevabı:
Pavlus’un yaşadığı söylenen deneyimden, İsa’ya inanan herkesin aynı deneyimi yaşaması gerektiği sonucu çıkmaz. Elçilerin İşleri gerçekten bazı kişilerin metinler üzerine yapılan konuşmalarla ikna olduğunu anlatır. Bir yoruma inanan kişilerin bulunması, yorumun Tanah’ın ne söylediğini doğru yansıttığını kendi başına göstermez.
Elçilerin İşleri 17:1–4, Pavlus’un sinagogda Kutsal Yazılar üzerinden tartıştığını ve bazı dinleyicilerin inandığını söyler. 18:24–28’de Apollos’un da İsa’nın Maşiah olduğunu metinlere dayanarak savunduğu anlatılır.
Pavlus’un mektupları, Hristiyan inancının erken dönemde nasıl aktarıldığına tanıklık eder. Örneğin Birinci Korintliler 15:3–8, Pavlus’un devraldığını söylediği diriliş anlatısını bildirir. Tanah’ın verdiği kimlik ölçütü başka bir veridir. Yehezkel, İsrael’in kendi toprağında tek bir halk olarak toplanmasını ve David soyundan tek bir kralın yönetimini vaat eder. Erken bir inanç aktarımının tarihlenmesi, peygamberin tarif ettiği bu olayların yaşandığını göstermez. (Yehezkel 37:21–28).
Bunlar Hristiyan kitabının kendi anlatısı içindeki bilgilerdir. Bir konuşmacının başarılı olduğunun söylenmesi, kullandığı her ayetin doğru yorumlandığını ayrıca göstermez. Bir ayetin anlamı, dinleyicilerin sayısıyla veya konuşmacının başarısıyla belirlenmez.
Pavlus’un özel deneyimi Elçilerin İşleri 9, 22 ve 26’da anlatılır. Bir kişinin böyle bir olay yaşadığını bildirmesi, neden inandığını açıklayabilir. Fakat deneyimden çıkarılan öğretinin doğruluğu, deneyimin kendisiyle kanıtlanmaz.
Devarim 13:2–6, başka ilahlara çağıran kişinin duyurduğu işaret veya olağanüstü olay gerçekleştiğinde de o kişinin çağrısına uyulmamasını emreder. Devarim 18:20–22 de Tanrı adına konuştuğunu söyleyen kişinin sözlerinin sınanmasını ister. Olağanüstü bir iddia, Tanrı’nın daha önce verdiği ölçülerin yerine geçmez.
Şemot 19:9’da Tanrı, halkın O’nun Moşe ile konuşmasını işiteceğini söyler. Devarim 4:10–14 ve 33–35, İsrael’e Sinay’daki ortak tanıklığını ve aldığı buyrukları hatırlatır. Rambam da Mişne Tora, Tora’nın Temelleri 8:1–2’de Moşe’ye duyulan güveni Sinay’daki tanıklıkla açıklar. Tek bir kişinin sonradan anlattığı deneyim, Sinay’da halkın birlikte tanık olduğu antlaşmanın yerine geçmez.
Bu Hristiyan yorumunda Pavlus’un önceki bağlılığının çok güçlü olduğu ve bu yüzden onu sarsmak için olağanüstü bir olay gerektiği ileri sürülür. Bu, onun düşüncesinin neden değiştiğine dair bir açıklamadır. Bu açıklama, Pavlus’un neden fikir değiştirmiş olabileceğiyle ilgilidir. Onun inanmaya başladığı şeyin doğru olduğunu göstermez.
Maşiah’a ilişkin vaatler Şemuel Bet 7:12–16, Yeşaya 11:1–12, Yeremya 23:5–8 ve Yehezkel 37:21–28’de David soyundan yönetim, adalet, İsrael’in toplanması ve güvenlik gibi sonuçlarla anlatılır. Pavlus’un deneyimi ve bir konuşmaya inananların sayısı, bu vaatlerin gerçekleştiğini göstermez.
Özel görüm yaşamadan da bir inanca katılmak mümkündür. İsa’nın Maşiah olduğu iddiası, Tanah’ın ne söylediğine ve vaat edilen olayların gerçekleşip gerçekleşmediğine bakılarak sınanır. Elçilerin İşleri, kullanılan yorumların Tanah’ta doğrulandığını sırf bazı dinleyiciler ikna oldu diye göstermez.
Kaynaklar: Devarim 13:2–6, 18:20–22 ve 4:2, 10–14, 33–35; Şemot 19:9; Şemuel Bet 7:12–16; Yeşaya 11:1–12; Yeremya 23:5–8; Yehezkel 37:21–28; Rambam, Mişne Tora, Tora’nın Temelleri 8:1–2. Karşılaştırılan Hristiyan metni: Elçilerin İşleri 9, 17:1–4, 18:24–28, 22 ve 26.
234. İddia: Sinay antlaşmasının sona ermesi için bütün İsrael’in yeniden toplanması gerekmez
Tora, Tanrı’nın Sinay’da bütün İsrael’in işitebildiği bir konuşmayla antlaşmayı bildirdiğini anlatır. Peygamberler, halkın antlaşmaya uymadığı dönemleri ve gelecekte Tanrı’ya nasıl döneceğini de açıklar. Antlaşmanın sürüp sürmediği bu sözlerden anlaşılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Tora, Tanrı’nın Sinay’da bütün İsrael’in işitebildiği bir konuşmayla antlaşmayı bildirdiğini anlatır. Peygamberler, halkın antlaşmaya uymadığı dönemleri ve gelecekte Tanrı’ya nasıl döneceğini de açıklar. Antlaşmanın sürüp sürmediği bu sözlerden anlaşılır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Tora bütün İsrael’in önünde verilmiş olsa da, sona ermesi için halkın yeniden toplanmasını gerektiren bir ayet bulunmadığını söylerler. Antlaşmanın sona ermesi için aynı yerin, aynı günün veya Moşe’nin yeniden bulunmasını şart saymadıkları gibi, bütün halkın yeniden toplanmasını da gerekli görmezler.
Tanah’ın Cevabı:
Tora’da, bütün İsrael’in aynı yerde ve aynı tarihte yeniden toplanarak antlaşmayı sona erdireceği bir tören tarif edilmez. Fakat böyle bir tören şartının bulunmaması, Tora’nın sona erdiğini göstermez. Antlaşmanın akıbetini anlamak için, Tanah’ın Tora hakkında geleceğe yönelik ne söylediğine bakılır.
Sinay’da antlaşmanın bütün halkın önünde yapılması, antlaşmaya kimin tanık olduğunu gösterir. Şemot 19:9’da Tanrı, halkın O’nun Moşe ile konuşmasını işiteceğini bildirir. Devarim 4:10–14, İsrael’in işittiği sözleri, antlaşmayı ve hükümleri hatırlatır. Sinay’daki antlaşmanın kurulmasına bütün halk tanık oldu. Daha sonra yalnız bir kişinin anlattığı deneyimde ise bütün halkın tanıklığı bulunmaz. Sinay’da halk Tanrı’nın Moşe’yle konuşmasına birlikte tanık olur.
Devarim 4:2 ve 13:1, Tanrı’nın verdiği sözlere ekleme ve onlardan çıkarma yapılmasını yasaklar. Devarim 13:2–6, gösterdiği işaret gerçekleşen bir kişi halkı başka ilahlara yönelttiğinde ona uyulmamasını emreder.
Tora ayrıca zor meselelerde yetkili yargı kurumuna başvurulmasını da düzenler (17:8–13). Bu kurumun yetkisi, Tora’da verilmiş bir hükmün bir davaya nasıl uygulanacağını açıklamaktır. Ayet kuruma Tora’yı sona erdirme yetkisi vermez.
Devarim 30:1–10, sürgünde yaşayan İsrael’in Tanrı’ya dönüşünü ve yeniden toplanmasını anlatır. 30:8’de halkın Tanrı’nın sesini dinleyip וְעָשִׂיתָ אֶת־כָּל־מִצְוֹתָיו, “O’nun bütün mitsvalarını yapacağı” söylenir. Moşe, gelecekte dönecek insanların aynı buyrukları yerine getireceğini söyler.
Yeremya 31:31–34’te yeni antlaşma İsrael ve Yehuda ile yapılır. Tanrı אֶת־תּוֹרָתִי, Torati, “Tora’mı” onların içlerine koyacağını ve yüreklerine yazacağını bildirir. Yehezkel 36:26–27 de yeni yürek ve ruhun sonucunu Tanrı’nın kurallarında yürümek ve hükümlerini yapmak olarak açıklar. Malaki 3:22, Moşe’nin Horev’de bütün İsrael için aldığı Tora’nın hatırlanmasını ister.
Hristiyan yorum, İsrael’in antlaşmayı bozduğunu ve yeni antlaşmanın eski düzenin yerini aldığını savunur. Yeremya da önceki antlaşmanın bozulduğunu söyler. Yeremya, Tanrı’nın yeni antlaşmada Tora’yı halkın yüreğine yazacağını da açıkça söyler. İlk cümle halkın antlaşmaya uymadığını, ikincisi Tanrı’nın buyruklarını halka nasıl yerleştireceğini anlatır.
Tanah, gelecekte İsrael’in Tanrı’ya ve O’nun emirlerine döneceğini bildirir. Sinay’daki törenin tekrarlanması için açık bir şart olmaması, bu emirlerin kaldırıldığına dair kanıt oluşturmaz.
Kaynaklar: Şemot 19:9; Devarim 4:2, 10–14, 13:1–6, 17:8–13, 30:1–10; Yeremya 31:31–34; Yehezkel 36:24–28; Malaki 3:22; Rambam, Mişne Tora, Tora’nın Temelleri 9:1.
235. İddia: İsrael antlaşmayı bozduğu için Tanrı onu boşamış ve “halkım değil” demiştir
Hoşea’da Tanrı, İsrael hakkındaki hükmü bildirirken “Halkım değil” anlamına gelen Lo-Ami adını kullanır. Yeremya’da ise İsrael’in sadakatsizliği boşanma belgesine benzetilir. Bu iki peygamber yargının ardından aynı halka ne olacağını da açıklar.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Hoşea’da Tanrı, İsrael hakkındaki hükmü bildirirken “Halkım değil” anlamına gelen Lo-Ami adını kullanır. Yeremya’da ise İsrael’in sadakatsizliği boşanma belgesine benzetilir. Bu iki peygamber yargının ardından aynı halka ne olacağını da açıklar.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, İsrael antlaşmayı bozunca Tanrı’nın da antlaşmayı sona erdirdiğini söylerler. “Halkım değil” sözüyle boşanma benzetmesini bunun kanıtı olarak okurlar. İsrael’in ileride Tanrı’ya döneceğini kabul eder, ancak bu ilişkinin önceki antlaşma yerine yeni antlaşmaya dayanacağını ileri sürerler.
Tanah’ın Cevabı:
Tanah, İsrael’in antlaşmayı bozduğunu ve bunun ağır sonuçlarını açıkça anlatır. Yeremya 31 de yeni antlaşmadan söz ederken ataların antlaşmayı bozduğunu bildirir. Hoşea’daki “halkım değil” sözü gerçek bir yargıdır. İsrael bu yargı altında cezalandırılır. Peygamberler bunun ardından Tanrı’nın aynı halk ve antlaşma için ne yapacağını da bildirir.
Vayikra 26:14–39 cezayı ve sürgünü anlatır. Ardından halkın suçunu kabul etmesinden ve Tanrı’nın atalarla yaptığı antlaşmayı hatırlamasından söz eder (26:40–42). 26:44’te Tanrı, İsrael düşmanlarının ülkesindeyken onu bütünüyle yok edecek ve onunla antlaşmasını bozacak biçimde reddetmeyeceğini söyler. Tanrı bu sözü, İsrael’in ceza olarak sürgünde yaşadığı durumu anlatırken verir.
Hoşea 1:9’da çocuğa לֹא עַמִּי, Lo-Ami, “Halkım değil” adı verilir. Aynı kitap, daha önce “Halkım değilsiniz” denilenlere “Yaşayan Tanrı’nın oğulları” deneceğini bildirir.
Daha sonra Tanrı, Lo-Ami’ye “Sen halkımsın” diyecek, halk da “Tanrım” diye karşılık verecektir (Hoşea 2:1 ve 2:25; bazı çevirilerde 1:10 ve 2:23). Yargı sözünün ardından aynı halk için yeniden kabul vaadi gelir.
Hoşea 3:4–5, İsrael’in bir süre kral ve diğer kurumlarından yoksun kalacağını, sonra Tanrı’ya dönüp David soyundan kralını arayacağını söyler. Bir süre kralı olmadan yaşayan, sonra dönen ve David soyundan kralını arayan halk aynı İsrael’dir.
Yeremya 3:8’de Kuzey İsrael’in sadakatsizliği boşanma belgesiyle anlatılır. Aynı bölümde Tanrı “Dön, dönek İsrael” diye çağırır ve İsrael ile Yehuda’nın birlikte döneceğini bildirir (3:12–18). Yehezkel 16:59–63 de ağır yargı dilinin ardından Tanrı’nın eski antlaşmasını hatırlayacağını ve kalıcı bir antlaşma kuracağını söyler.
Yeremya 31:31–34, yeni antlaşmayı açıkça İsrael ve Yehuda ile ilişkilendirir. Tanrı Tora’sını onların yüreğine yazacağını ve suçlarını bağışlayacağını söyler. Hemen sonraki ayetler, İsrael soyunun Tanrı’nın önünde ulus olarak sürekliliğini güneş, ay ve yıldızların düzeniyle birlikte anlatır (31:35–37). Tanrı bu antlaşmayı adı verilen halklarla yapar. Ardından da İsrael’in O’nun önünde ulus olarak kalacağını bildirir.
Yeşaya 54:7–10, kısa süreli yüz çevirmeyi kalıcı merhametle karşılaştırır. Birinci Tapınağın yıkılması ve sürgün de Tanah’ta daha önce anlatılmıştır. Yeremya 29:10–14, bu yıkımın ardından da halkın döneceğini vaat eder. MS 70’teki yıkımın kendisinden “Tanrı artık İsrael’in Tanrısı değildir” sonucu çıkmaz.
İsrael’in sadakatsizliği ve cezası gerçektir. Tanah aynı zamanda Tanrı’nın merhametini, halkın dönüşünü ve antlaşmaya ilişkin vaadini korur. “Halkım değil” sözüyle yargılananlara daha sonra “Sen halkımsın” denir. Yargıyı kalıcı bir boşanma olarak okumak Hoşea’nın aynı halka verdiği dönüş vaadiyle çelişir.
Kaynaklar: Vayikra 26:40–45; Hoşea 1:9, 2:1, 25, 3:4–5; Yeremya 3:8–18, 29:10–14, 31:31–37; Yehezkel 16:59–63; Yeşaya 54:7–10.
236. İddia: Yeni antlaşma, Moşe’nin Tora’sına eksiksiz uymayı mümkün kılan “etkinleştirici antlaşma”dır
Yeremya, Tanrı’nın İsrael ve Yehuda’yla yeni bir antlaşma yapacağını ve Tora’sını halkın yüreğine yazacağını bildirir. Yehezkel de Tanrı’nın halka yeni bir yürek ve yeni bir ruh vereceğini söyler. Bu sözler, İsrael’in Tanrı’nın buyruklarına nasıl bağlanacağını anlatır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Yeremya, Tanrı’nın İsrael ve Yehuda’yla yeni bir antlaşma yapacağını ve Tora’sını halkın yüreğine yazacağını bildirir. Yehezkel de Tanrı’nın halka yeni bir yürek ve yeni bir ruh vereceğini söyler. Bu sözler, İsrael’in Tanrı’nın buyruklarına nasıl bağlanacağını anlatır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, bu yürek değişimini Tanrı’nın halkı Tora’yı uygulayabilecek hale getirmesi olarak okurlar. Bu nedenle yeni antlaşmaya “etkinleştirici antlaşma” adını verirler. Onlara göre İsrael, Moşe’nin Tora’sına ancak bu antlaşmanın sağladığı güçle tam olarak uyabilecektir.
Tanah’ın Cevabı:
Tanrı’nın gelecekte İsrael’in yüreğinde derin bir dönüşüm gerçekleştireceği Tanah’ta açıkça anlatılır. Yeremya Tora’nın yüreğe yazılmasından, Yehezkel yeni yürek ve yeni ruhtan, Devarim ise yüreğin sünnet edilmesinden, yani insanın içindeki direncin giderilip Tanrı’ya sevgiyle yönelmesinden söz eder. Fakat bu vaatler, daha önce Tanrı’ya dönmenin ve O’nun emirlerini yapmanın imkansız olduğunu söylemez.
Yeremya 31:31–34’te yeni antlaşmanın tarafları בֵּית יִשְׂרָאֵל וְאֶת־בֵּית יְהוּדָה, “İsrael Evi ve Yehuda Evi” olarak belirtilir. Tanrı, נָתַתִּי אֶת־תּוֹרָתִי בְּקִרְבָּם וְעַל־לִבָּם אֶכְתֲּבֶנָּה, “Tora’mı içlerine koyacağım ve yüreklerine yazacağım” der.
Yeni antlaşmanın açıklamasında halkın yüreğine yerleştirilecek olan şey açıkça belirtilir. Tanrı ona “Tora’m” der.
Yehezkel 36:24–28’de Tanrı önce İsrael’i uluslar arasından toplayıp ülkesine getireceğini bildirir. Ardından halkı arındıracağını, yeni yürek ve yeni ruh vereceğini söyler. Sonuç, halkın Tanrı’nın kurallarında yürümesi ve hükümlerini yapmasıdır. Toplanma, arınma ve itaat aynı vaadin parçalarıdır.
Devarim 30:1–2’de sürgündeki halkın sözleri hatırlayıp Tanrı’ya döneceği ve O’nun sesini dinleyeceği anlatılır. 30:6’da Tanrı’nın halkın yüreğini sünnet edeceği bildirilir. Bölümün sonunda Moşe, emrin insana çok yakın olduğunu söyler. Söz insanın ağzında ve yüreğindedir. Amaç laasoto, yani “onu yapmak”tır (30:11–14).
Ramban, Devarim 30:11’deki “bu emir”i teşuva, yani dönüş olarak yorumlar. Ona göre gelecek büyük dönüş vaat edilirken teşuva her zaman ve her yerde insana yakındır. Ramban’ın 30:6 hakkındaki ikinci açıklaması gelecekteki değişimle ilgilidir. Ramban yürek sünnetini, Maşiah çağında insanı kötülüğe çeken arzunun zayıflamasıyla ilişkilendirir. Bu açıklamalarda hem bugün Tanrı’ya dönme sorumluluğu hem de gelecekte daha derin bir değişim yaşanacağı vaadi yer alır.
Devarim 10:16’da halka bugünden “Yüreğinizin sünnetsizliğini giderin” denir. Yehezkel 18:21–23 de günahlarından dönüp Tanrı’nın hükümlerini yerine getiren kişinin yaşayacağını bildirir. Gelecekte daha derin bir dönüşüm vaat edilmesi, önceki dönüş çağrılarını yapılması imkansız emirlere dönüştürmez.
Yeremya 31:34, halkın küçüğünden büyüğüne Tanrı’yı bileceğini söyler. Ardından İsrael’in ulus olarak devamı ve Yeruşalayim’in yeniden kurulması anlatılır (31:35–40). Bu vaatleri yalnız bir grubun içsel inancına indirgemek, peygamberin ayrıca vaat ettiği iki olayı dışarıda bırakır. İsrael bir ulus olarak varlığını sürdürür ve Yeruşalayim yeniden kurulur.
Yeremya ve Yehezkel, yürekteki bu dönüşümü Nasıralı İsa’nın ölümüne bağlamaz. Yeni antlaşmanın kendi metninde Tanrı, Tora’sını halkın yüreğine yazar ve halkın O’nun hükümlerini yapmasını sağlar. Devarim halkı bugün Tora’ya uymaya çağırır. Yeremya ise aynı Tora’nın gelecekte halkın yüreğine yazılacağını söyler. Bu ayetlerden, itaatin ancak yeni antlaşmayla başlayabileceği veya Tora’nın yerini başka bir öğretinin alacağı sonucu çıkmaz.
Kaynaklar: Yeremya 31:31–40; Yehezkel 36:24–28; Yehezkel 18:21–23; Devarim 10:16, 30:1–14; Ramban, Devarim 30:6 ve 11.
237. İddia: Yeremya 3’te antlaşma sandığının artık anılmayacak olması Sinay düzeninin değiştirildiğini kanıtlar
Antlaşma sandığının nasıl yapılacağı Tora’da anlatılır. Tanıklık levhaları bu kutsal sandığın içine konur. Yeremya, bir gün bu sandığın artık anılmayacağını söyler. Aynı bölümde Yeruşalayim’in Tanrı’nın tahtı olarak adlandırılacağı ve ulusların orada toplanacağı da bildirilir.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Antlaşma sandığının nasıl yapılacağı Tora’da anlatılır. Tanıklık levhaları bu kutsal sandığın içine konur. Yeremya, bir gün bu sandığın artık anılmayacağını söyler. Aynı bölümde Yeruşalayim’in Tanrı’nın tahtı olarak adlandırılacağı ve ulusların orada toplanacağı da bildirilir.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Yeruşalayim’in Tanrı’nın tahtı olmasını sandığın yerini alan bir değişiklik olarak okurlar. Onlara göre yeni antlaşma döneminde ulusların Yeruşalayim’e yönelmesi ve sandığın artık anılmaması, Sinay’da kurulan düzenin yerini yeni bir antlaşmanın aldığını gösterir.
Tanah’ın Cevabı:
Yeremya 3:16 gelecekte antlaşma sandığıyla ilgili bir değişim bildirir. Sandık artık anılmayacak, akla gelmeyecek, aranmayacak ve yeniden yapılmayacaktır. Fakat ayet bu değişimden Tora’nın bütün hükümlerinin sona erdiği sonucunu çıkarmaz.
Ayetin hemen devamında Yeruşalayim’in כִּסֵּא יְהוָה, “Tanrı’nın tahtı” diye adlandırılacağı ve bütün ulusların Tanrı’nın adına orada toplanacağı söylenir (Yeremya 3:17). 3:18’de İsrael ve Yehuda’nın birlikte atalarına verilen ülkeye döneceği bildirilir. Sandıkla ilgili söz, halkın dönüşünü ve ulusların Tanrı’ya yönelişini anlatan bu gelecek tasvirinin içindedir.
Sandığın anılmayacağı vaadinin hemen öncesinde Haşem halkına, kendilerini bilgi ve anlayışla güdecek önderler vereceğini söyler. Ardından Yeruşalayim bütün ulusların Haşem’in adı için toplandığı yer olur. Şemot’ta Moşe Tanrı’nın sesini sandığın örtüsü üzerinden işitir. Yeremya’nın daha sonra Tora’nın halka verileceğini anlattığı vaatte de konuşan aynı Haşem’dir. Yeremya’da yeni olan, şehir ve halkın Tanrı’ya yönelişinin kazandığı genişliktir. (Yeremya 3:14–18).
Şemot 25:10–22, sandığın yapımını ve tanıklık levhalarının içine konulmasını emreder. Sandığın kutsal hizmetteki görevlerinden biri bu levhaları taşımaktır. Tora aynı zamanda adalet ve Şabat gibi, uygulanması sandığın orada bulunmasına bağlı olmayan buyruklar verir. Sandığın gelecekte artık anılmaması ile Tora’nın kaldırılması ayrı iddialardır.
Nitekim aynı Yeremya kitabı yeni antlaşmayı anlatırken Tanrı’nın אֶת־תּוֹרָתִי, Torati, “Tora’mı” halkın içine koyacağını ve yüreğine yazacağını söyler (31:31–34). Antlaşmanın tarafları yine İsrael ve Yehuda’dır. Yeremya, sandık hakkındaki değişimi bildirdiği gibi, Tora’nın İsrael ve Yehuda’nın yüreğine yazılacağını da bildirir.
Yeremya, Tapınağın yıkılması ve sürgün konusunda uyarırken de halkı adalete, Şabat’a ve Tanrı’ya dönüşe çağırır (Yeremya 7:1–15; 17:19–27). Bir kutsal eşyanın veya hizmetin belirli tarihsel koşullarda bulunmaması, bütün Tora’nın geçersiz olduğu sonucunu doğurmaz.
Yehezkel 40–48’in gelecek tasvirinde Mikdaş, kohenler, sunak, korbanlar, Şabatlar ve belirlenmiş zamanlar da vardır. Yehezkel’in verdiği ayrıntıların Tora’daki uygulamalarla nasıl ilişkilendirildiği ayrıca yorumlanır. Fakat Yeremya’da sandığın artık anılmayacak olması, Yehezkel’in bildirdiği bütün kutsal hizmetlerin de ortadan kalkacağı anlamına gelmez.
Yehezkel 36:26–27, Tanrı’nın yeni yürek ve ruh vererek halkı kendi hükümlerinde yürüteceğini söyler. 37:21–28’de İsrael’in birleşmesi ve kutsal yerin halkın arasında bulunması vaat edilir.
Yeremya sandık hakkında gerçek bir değişim bildirir. Aynı peygamber, Tanrı’nın Tora’sını İsrael ve Yehuda’nın yüreğine yazacağını da söyler. Sandığın artık anılmayacağını söyleyen ayet, Sinay’da verilen Tora’nın kaldırıldığını söylemez. Yeni antlaşma hakkındaki açık söz, Tanrı’nın kendi Tora’sını halkına benimseteceğidir.
Kaynaklar: Yeremya 3:14–18, 7:1–15, 17:19–27 ve 31:31–34; Şemot 25:10–22; Yehezkel 36:24–28, 37:21–28 ve 40–48.
238. İddia: Moşe’nin “beni kitabından sil” sözü Maşiah’ın başkaları için canını vermesinin modelidir
İsrael altın buzağı olayında günah işledikten sonra Moşe halk için Tanrı’ya yakarır. Tanrı’dan halkı bağışlamasını ister ve aksi halde kendisini Tanrı’nın kitabından silmesini diler. Bu isteğin ardından Tanrı kimin günahından kimin sorumlu olduğunu açıklar.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
İsrael altın buzağı olayında günah işledikten sonra Moşe halk için Tanrı’ya yakarır. Tanrı’dan halkı bağışlamasını ister ve aksi halde kendisini Tanrı’nın kitabından silmesini diler. Bu isteğin ardından Tanrı kimin günahından kimin sorumlu olduğunu açıklar.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Moşe’nin halkı kurtarmak için hem hayatını hem de Tanrı’nın kitabındaki yerini kaybetmeye hazır olduğunu söylerler. Moşe gibi gelecek büyük peygamberi Maşiah olarak okur ve Moşe’nin bu özverisini İsa’nın başkaları için canını vermesinin önceden gösterilmiş bir örneği sayarlar.
Tanah’ın Cevabı:
Moşe’nin altın buzağı olayından sonra söylediği söz, halkına duyduğu sorumluluğu güçlü biçimde gösterir. Moşe halkıyla aynı sonucu yaşamaya hazır olduğunu söyler. Suçun kime yüklendiğini ise Tanrı’nın cevabı gösterir. Şemot 32’de Moşe öldürülmez ve Tanrı onun ölümünü halkın bağışlanmasının şartı olarak belirlemez.
Şemot 32:30’da Moşe, halkın büyük bir günah işlediğini söyler ve onlar için kapara istemek üzere Tanrı’ya çıkacağını bildirir. 32:31–32’de günahı kabul edip şöyle yakarır: וְעַתָּה אִם־תִּשָּׂא חַטָּאתָם וְאִם־אַיִן מְחֵנִי נָא מִסִּפְרְךָ אֲשֶׁר כָּתָבְתָּ: “Şimdi günahlarını bağışlarsan... yoksa beni yazdığın kitabından sil.” Moşe halkının kaderinden kendisini ayırmak istemez.
Tanrı 32:33’te şöyle cevap verir: מִי אֲשֶׁר חָטָא־לִי אֶמְחֶנּוּ מִסִּפְרִי, “Bana karşı kim günah işlediyse onu kitabımdan sileceğim.” Ardından Moşe’ye halkı götürmesi söylenir ve Tanrı’nın bu günahın hesabını daha sonra soracağı bildirilir (32:34). Metin, Moşe’nin adının halkın yerine silindiğini veya halkın suçunun ona aktarıldığını söylemez.
Moşe daha önce de halk adına dua eder. Şemot 32:11–14’te Tanrı’nın Mısır’dan çıkardığı halkı yok etmemesi için yakarır ve Avraam, Yitshak ve Yaakov’a verilen sözü hatırlatır. Moşe’nin yaptığı şefaat, halkı için merhamet dilemesidir. Dua sırasında veya duanın kabul edilmesi için öldürüldüğü ya da kanının döküldüğü anlatılmaz. Tehilim 106:23 de Moşe’nin halk için araya girişini hatırlatır.
Talmud’un Berahot 32a bölümü Moşe’nin halkı adına ettiği duayı ayrıntılarıyla anlatır. Yorum, Moşe’nin bir önder olarak halkını nasıl savunduğunu öne çıkarır. Onu günah sunusu olarak tanımlamaz.
Devarim 24:16, yargıda herkesin kendi günahı nedeniyle sorumlu tutulacağını bildirir. Yehezkel 18:20 de oğlun babanın, babanın da oğlun suçunu taşımayacağını söyler. Bu ayetler bir kişinin başkası için merhamet dilemesini engellemez. Suçun kime ait olduğunu açıklar.
Hristiyan yorum, Moşe’nin özverisiyle İsa’nın ölümü arasında ahlaki bir benzerlik kurar. İki anlatı, bir önderin halkı uğruna kendini feda etmeye hazır oluşu açısından karşılaştırılır. Fakat Şemot 32, günahsız bir insanın ölümünün başkalarının günahlarını kaldırması gerektiğini söylemez.
Moşe halkı için bağışlanma ister. Tanrı, günahı işleyenin o günahtan sorumlu olduğunu söyler. Şemot 32, Moşe’nin bir önder olarak halkı için nasıl dua ettiğini anlatır. İsa’nın veya başka bir insanın halkın günahı için ölmesi gerektiğini söylemez.
Kaynaklar: Şemot 32:11–14, 32:30–35; Devarim 18:18 ve 24:16; Yehezkel 18:20; Tehilim 106:23; Berahot 32a.
239. İddia: İsa’nın “Tanrım, beni neden terk ettin?” sözü Mezmurlar 22’yi bilinçli olarak yerine getirdiğini gösterir
Tehilim 22, ağır sıkıntıdaki bir kişinin Tanrı’ya yakarmasıyla başlar. Hristiyan metinleri Matta ve Markos’ta İsa’nın çarmıhta mezmurun başındaki sözleri söylediği anlatılır. Mezmurun başındaki yakarışa, devamında verilen cevap ve kurtuluş da eşlik eder.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Tehilim 22, ağır sıkıntıdaki bir kişinin Tanrı’ya yakarmasıyla başlar. Hristiyan metinleri Matta ve Markos’ta İsa’nın çarmıhta mezmurun başındaki sözleri söylediği anlatılır. Mezmurun başındaki yakarışa, devamında verilen cevap ve kurtuluş da eşlik eder.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, İsa’nın “Tanrım, beni neden terk ettin?” derken şaşkınlık veya zayıflık göstermediğini söylerler. Onlara göre İsa, Maşiah hakkında önceden yazıldığını düşündükleri Tehilim 22’yi bilerek alıntılamıştır. Böylece hem mezmuru hatırlattığını hem de mezmurun söylediğini yerine getirdiğini ileri sürerler.
Tanah’ın Cevabı:
Matta ve Markos’un çarmıh anlatısında İsa’nın sözleri Tehilim 22’nin başlangıcıyla ilişkilidir. Bir kişi sıkıntı içindeyken daha önce yazılmış bir duayla kendini ifade edebilir. O duanın kimin hakkında yazıldığını anlamak için duanın içinde söylenenlere bakılır. Bir kişinin sıkıntı anında mezmur söylemesi, onun mezmurda önceden bildirilmiş kişi olduğunu tek başına kanıtlamaz.
İbranice numaralandırmada Tehilim 22:2 şöyle başlar: אֵלִי אֵלִי לָמָה עֲזַבְתָּנִי, “Tanrım, Tanrım, beni neden terk ettin?” Hristiyan çevirilerinde bu söz çoğunlukla 22:1 olarak numaralanır. Mezmurun kendisi konuşanı “gelecekteki Maşiah” diye adlandırmaz.
Dua eden kişi ağır sıkıntı, alay ve düşman kuşatması içinde Tanrı’ya seslenir. 22:4–5’te ataların Tanrı’ya güvendiğini, O’na yakardığını ve kurtulduğunu hatırlatır. Bu örnekler, kendi yardım beklentisinin parçasıdır.
Duanın gidişi 22:22’de değişir. Bu ayette עֲנִיתָנִי, “Bana cevap verdin” denir. Sonraki ayette konuşan kişi Tanrı’nın adını kardeşlerine duyuracağını, topluluk içinde O’nu öveceğini söyler.
22:25, Tanrı’nın haksızlığa uğrayan kişinin sıkıntısını küçümsemediğini, yüzünü ondan gizlemediğini ve yakarışını işittiğini bildirir. Sonraki bölümde ulusların Tanrı’ya yönelişi ve gelecek kuşaklara anlatılacak övgü vardır.
Mezmurda açıkça ölümden diriliş anlatılmaz. Yakaranın tehlikeden kurtulması ve Tanrı’yı topluluk içinde övmesi anlatılır. Bir duanın Hristiyan anlatısında tekrarlanması, bu eski metni başkalarının günahları için ölüm emrine dönüştürmez.
Raşi, mezmuru Ester ve İsrael’in sıkıntısıyla ilişkilendiren midraşik yorumu da aktarır. Bu, mezmurun Yahudi geleneğinde nasıl yorumlandığının bir örneğidir. Mezmurun İsa anlatısında kullanılması, daha önce yazılmış mezmurun yalnızca o kişiyi anlattığı anlamına gelmez.
Hristiyan anlatısı, eski mezmurun sözlerini ve bazı imgelerini kendi anlatısında kullanır. Bir yazar önceden yazılmış bir metnin sözlerini kendi anlatısında kullanabilir. İki anlatının benzemesi, eski metnin o olayı daha önce haber verdiğini kanıtlamaz. Bu sonuca ulaşmak için mezmurun kendi İbranicesi, bağlamı ve bütünü incelenmelidir.
Tehilim 22’nin başında bir insan yardım ister. Devamında Tanrı’nın cevabını alır ve kurtuluşunun ardından O’nu över. Alıntının bilinçli olması, mezmurun İsa’ya ait bir kehanet olduğunu kanıtlamaz.
Kaynaklar: Tehilim 22, özellikle İbranice numaralandırmada 22:2, 4–5 ve 22–32; Tehilim 30:3–4; Raşi, Tehilim 22; Midraş Tehilim 22. Karşılaştırılan Hristiyan anlatımları: Matta 27:35, 39–46; Markos 15:34.
240. İddia: Bedensiz Tanrı düşüncesi Yahudilikte büyük ölçüde Rambam’ın etkisiyle yaygınlaştı ve Tanah’ta temeli yoktur
Tanah’ta Tanrı insanla konuşur, karar verir ve antlaşma kurar. Bazı ayetlerde Tanrı’nın eli, yüzü veya kanatları da anılır. Tanrı’nın eliyle ilgili bir söz kurtarmayı, kanatlarıyla ilgili bir söz korunmayı anlatabilir. Bu benzetmelerin neyi ifade ettiği, yer aldıkları ayetlerden anlaşılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Tanah’ta Tanrı insanla konuşur, karar verir ve antlaşma kurar. Bazı ayetlerde Tanrı’nın eli, yüzü veya kanatları da anılır. Tanrı’nın eliyle ilgili bir söz kurtarmayı, kanatlarıyla ilgili bir söz korunmayı anlatabilir. Bu benzetmelerin neyi ifade ettiği, yer aldıkları ayetlerden anlaşılır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Tanrı’nın insanla konuşmasını ve insan bedenine ait sözcüklerle anlatılmasını, O’nun kişisel ve bedensel olduğuna kanıt sayarlar. Onlara göre bedensiz ve kişisel olmayan bir Tanrı anlayışı Tanah’a dayanmaz. Bu düşüncenin büyük ölçüde Rambam’ın 12. yüzyıldaki etkisiyle Yahudilikte yayıldığını söylerler.
Tanah’ın Cevabı:
Tanrı’nın insanla konuşması, bilmesi, istemesi ve antlaşma kurması, O’nun insan bedeni taşımasını gerektirmez. Tanrı’nın insanla ilişki kurması ile maddi bir bedene sahip olması ayrı iddialardır. Tanah ilahi iradeyi ve ilişkiyi anlatırken Tanrı’yı yaratılmış bir insan bedenine indirgemez.
Devarim 4:12’de İsrael’in Sinay’da bir ses işittiği, ancak gözle görülebilen bir biçim, yani suret görmediği söylenir. 4:15–19’da bu olay hatırlatılır ve erkek, kadın, hayvan veya gökteki varlıklar biçiminde tasvirler yapılarak onlara tapınılması yasaklanır. Ayet doğrudan Sinay’da görülen ve görülmeyen şeyleri anlatır; Tanrı’yı orada görülmüş bir insan biçimiyle tanımlamaz.
I Melahim 8:27’de Şelomo, “Gökler ve göklerin göğü bile Seni içine alamaz” der. Yeşaya 40:18 ve 25, Tanrı’nın kime veya hangi surete benzetilebileceğini sorar. Bu sözler Tanrı’yı belirli bir yerde duran bir cisim gibi tarif etmez. Ayetler Tanrı’ya denk olan bir varlık da göstermez.
Bamidbar 23:19’daki “Tanrı insan değildir” ifadesi Tanrı’nın sözündeki doğruluk bağlamındadır. Hoşea 11:9’daki “Ben Tanrı’yım, insan değilim” sözü ise merhamet bağlamında kullanılır. İlk ayet Tanrı’nın sözünde durmasını, ikinci ayet ise Tanrı’nın davranışını insanınkinden ayıran merhameti anlatır. İkisi de Tanrı’yı insan türünden bir varlık olarak tarif etmez.
Tanah’ta Tanrı’nın “eli”, “yüzü” veya “kanatları” gibi anlatımlar da vardır. Yeşaya 59:1’de elin kısalmaması kurtarma gücünün tükenmediğini, Tehilim 91:4’te kanatlar korunmayı anlatır. Devarim 31:17–18’de yüzün gizlenmesi halkla ilişkideki yargıyı ifade eder. El kurtarma gücünü, kanat korunmayı, yüzün gizlenmesi ise halkın karşılaştığı yargıyı anlatır. Sözcüklerin anlamını, o ayette anlattıkları iş belirler.
Yehezkel 1:26–28’de insan görünümüne benzeyen bir tasvir vardır. Peygamber demut ve mar’eh, yani “benzerlik” ve “görünüş” sözcüklerini kullanır. Gördüğünü Tanrı’nın görkeminin görünümü olarak anlatır. Bu tasviri Tanrı’nın özünün fiziksel ölçüsü saymak, peygamberin gördüğü benzerliği Tanrı’nın kendisine yükler. Ayet Tanrı’ya ait bir bedenin varlığını veya ölçülerini bildirmez.
İskenderiyeli Filon’da da Tanrı’nın bedensizliğine ilişkin açıklamalar bulunur. Filon, sonraki rabbinik hukuk adına konuşmaz. Yazdıkları, Tanrı’nın bedensizliğinin Rambam’dan önce de savunulduğuna tarihsel bir örnektir.
Rambam’dan yaklaşık iki yüzyıl önce Saadya Gaon, Emunot veDeot eserinde Tanrı’ya beden ve şekil yüklenmesini reddetmiştir. Bahya ibn Pakuda da Rambam’dan önce ilahi birlik üzerine yazmıştır.
Rambam bedensizlik öğretisini güçlü bir felsefi ve hukuki sistem içinde açıklamıştır. Öğretiyi sistemleştirmesi, onu ilk kez kendisinin ortaya koyduğu anlamına gelmez. Tanrı’nın bedensiz olması, iradesiz veya insanla ilişkisiz olduğu anlamına da gelmez.
Raavad, Rambam’ın Tanrı’nın bedeni olduğunu söyleyenlere yönelik eleştirisine cevap verir. Kutsal metindeki ve aggadadaki, yani Yahudi geleneğinin anlatı ve öğretilerindeki ifadeleri bu şekilde anlayan önemli kişilerin bulunduğunu yazar. Bu not, Tanah ve rabbinik anlatılardaki beden dilini doğrudan fiziksel bir tarif olarak okuyanların da bulunduğunu gösterir. Yine de Tanah’ın el, yüz ve kanadı hangi anlamda kullandığı ayetlerden anlaşılır. Rambam’dan önceki kaynaklar da Tanrı’nın bedensizliği düşüncesinin onunla başlamadığını gösterir. Tanrı’nın bedeni olmadan insanla konuşması ve antlaşma yapması arasında bir çelişki yoktur.
Kaynaklar: Devarim 4:12–19; I Melahim 8:27; Yeşaya 40:18, 25; 59:1; Bamidbar 23:19; Hoşea 11:9; Tehilim 91:4; Devarim 31:17–18; Yehezkel 1:26–28; Saadya Gaon, Emunot veDeot II; Bahya ibn Pakuda, Hovot HaLevavot, Şaar HaYihud; Raavad, Rambam’ın Mişne Tora, Teşuva 3:7’sine notu; Rambam, More Nevuhim I; Filon, De Somniis I.232–233.
