241. İddia: Zekeriya 12:10 hakkındaki rabbinik yorumlar İsa’nın Maşiah olduğunu kanıtlar
Zekeriya 12, Yeruşalayim’e karşı toplanan ulusları ve bunun ardından tutulan yası anlatır. Yasla ilgili ayette önce “Bana” denir, sonra “onun için” yas tutulacağından söz edilir. Yahudi yorumcular bu ifadelerin kime işaret ettiğini farklı biçimlerde açıklarlar.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Zekeriya 12, Yeruşalayim’e karşı toplanan ulusları ve bunun ardından tutulan yası anlatır. Yasla ilgili ayette önce “Bana” denir, sonra “onun için” yas tutulacağından söz edilir. Yahudi yorumcular bu ifadelerin kime işaret ettiğini farklı biçimlerde açıklarlar.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Raşi, Radak ve İbn Ezra’nın delinen kişiyi Maşiah’la ilişkilendirdiğini söylerler. Talmud’da da Maşiah’la ilgili bir yorumun yer almasını bu okumanın desteği sayarlar. Buradan hem ayetin hem de anılan Yahudi kaynaklarının İsa’nın Maşiah olduğunu gösterdiği sonucunu çıkarırlar.
Tanah’ın Cevabı:
Zekeriya 12:10’un Maşiah ile ilişkilendirildiği bir rabbinik yorum gerçekten vardır. Talmud’un Sukka 52a bölümü, ayetteki yasın açıklamalarından birinde öldürülen Maşiah ben Yosef’ten, yani Yosef’le ilişkilendirilen Maşiah’tan söz eder. İbn Ezra da bu yorumu kullanır. Fakat bir ayetin Maşiah ben Yosef ile ilişkilendirilmesi, o kişinin Nasıralı İsa olduğunun gösterildiği anlamına gelmez.
Zekeriya 12, Yeruşalayim’e karşı toplanan ulusları, Yehuda’nın savunulmasını ve ardından gelen büyük yası anlatır. 12:10’da וְהִבִּיטוּ אֵלַי אֵת אֲשֶׁר־דָּקָרוּ וְסָפְדוּ עָלָיו sözleri yer alır.
Cümlede elai, “Bana”, ardından alav, “onun için” denir. “Bana” konuşanı, “onun için” ise hakkında konuşulan kişiyi gösterir. Bu yüzden kime bakıldığı ve kimin için ağlandığı ayrı ayrı açıklanmalıdır. Bu geçiş tek başına “Tanrı insan bedeninde delindi” hükmünü vermez.
Raşi’nin açıklamasında, ulusların öldürdüğü İsraelliler için yas tutulması yer alır. Ardından bilgelerin Sukka’da ayeti öldürülen Maşiah ben Yosef hakkında yorumladığını ayrıca belirtir. Raşi’nin kendi açıklaması İsrael’den öldürülenler üzerinedir. Maşiah ben Yosef açıklamasını ise bilgelerden aktarır.
Zekeriya 12:11, Yeruşalayim’deki büyük yası Megiddo ovasındaki Hadad Rimon yasına benzetir. Krallar kitabında Yoşiya, Megiddo’da Firavun Neho ile karşılaşır ve orada öldürülür. Divre HaYamim’de de Yehuda ile Yeruşalayim’in Yoşiya için yas tuttuğu anlatılır. Peygamberin ölçü aldığı olay, ulusun savaşta kaybettiği önder için tuttuğu gerçek yastır. Sukka’daki Maşiah ben Yosef okuması da gelecekteki savaştan söz eden bu bağlamda yer alır. (Divre HaYamim Bet 35:20–25).
Radak önce savaşta İsrael’den öldürülen kişiyle ilgili yas üzerinde durur. Sonra bilgelerin Maşiah ben Yosef yorumunu aktarır ve bu açıklamanın ayette neden daha açık ifade edilmediğini sorar. İbn Ezra ise Maşiah ben Yosef’in savaşta öldürülmesi yorumunu daha doğrudan kullanır. Bu nedenle üç yorumcuya da tek ve aynı açıklamayı yüklemek doğru değildir.
Sukka 52a’da yasın nedeni hakkında iki görüş bulunur: חַד אָמַר עַל מָשִׁיחַ בֶּן יוֹסֵף שֶׁנֶּהֱרַג וְחַד אָמַר עַל יֵצֶר הָרַע שֶׁנֶּהֱרַג. Bir görüş öldürülen Maşiah ben Yosef’i, diğeri insanı kötülüğe iten eğilimin yok edilmesini anlatır. Bu, ayetin rabbinik yorumundaki iki açıklamadır.
Maşiah ben Yosef ile Maşiah ben David, bu rabbinik gelenekte ayrı figürler olarak ele alınır. İbn Ezra’nın savaşta öldürülen Maşiah ben Yosef’ten söz etmesi, birinci yüzyılda çarmıha gerilen İsa’yı adlandırdığı anlamına gelmez. Bu iki kişinin aynı olduğu iddiası ayrıca kanıt gerektirir.
Yuhanna 19:37, Zekeriya’daki sözleri İsa’nın ölümüne uygular. Yuhanna’nın yazdığı anlatı, Zekeriya’nın sözlerini başka bir olay için kullanır. Zekeriya’nın İbranice metni veya anılan rabbinik kaynaklar, Nasıralı İsa adını vermez.
Tanah’ta David soyundan kralın adaleti, İsrael’in toplanması ve halkın güvenliği Yeşaya 11:1–12, Yeremya 23:5–8 ve Yehezkel 37:21–28’de anlatılır. Bir kişinin öldürülmesi bu sonuçların gerçekleştiğini tek başına göstermez.
Zekeriya 12:10’un Maşiah ben Yosef’e bağlandığı gerçek bir yorum vardır. Yorumun sözünü ettiği kişi Maşiah ben Yosef’tir. Zekeriya’nın sözleri ve bu açıklamalar, o kişinin İsa olduğunu veya Tanrı’nın insan bedeninde delindiğini göstermez.
Kaynaklar: Zekeriya 12:2–13:1; Raşi, Radak ve İbn Ezra, Zekeriya 12:10; Sukka 52a; Yeşaya 11; Yeremya 23; Yehezkel 37. Karşılaştırılan Hristiyan metni: Yuhanna 19:37.
242. İddia: Rabbinik “iki Maşiah” öğretisi tek Maşiah’ın iki gelişini kanıtlar
Rabbinik metinlerde iki kişi, Maşiah ben Yosef ve Maşiah ben David, ayrı adlarla anılır. Bunlardan birinin öldürülmesi üzerine yas tutulduğu, diğerinin ise bu ölümü gördüğünde Tanrı’dan yaşam istediği anlatılır. Bu sahne, her birinin öykü içinde nasıl bir rolü olduğunu gösterir.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Rabbinik metinlerde iki kişi, Maşiah ben Yosef ve Maşiah ben David, ayrı adlarla anılır. Bunlardan birinin öldürülmesi üzerine yas tutulduğu, diğerinin ise bu ölümü gördüğünde Tanrı’dan yaşam istediği anlatılır. Bu sahne, her birinin öykü içinde nasıl bir rolü olduğunu gösterir.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Talmud’un ve erken Yahudi kaynaklarının acı çekip ölen bir Maşiah ile hüküm süren başka bir Maşiah’tan söz etmesini, bütün peygamberliklerin tek gelişe sığdırılamadığının kabulü olarak okurlar. Onlara göre bu iki rol, aynı Maşiah’ın önce acı çekip ölmesi, sonra hükümdar olarak ikinci kez gelmesiyle açıklanır.
Tanah’ın Cevabı:
Rabbinik gelenekte Maşiah ben Yosef ve Maşiah ben David adlı iki figür gerçekten vardır. Fakat iki ayrı figürden söz etmek, aynı kişinin iki kez geleceğini söylemek değildir. Sukka’daki anlatı, her birinin ne yaptığını ve birinin ötekinin ölümüne nasıl karşılık verdiğini gösterir.
Sukka 52a, Zekeriya 12’deki yasın nedeni üzerine iki görüş aktarır. Bir görüşe göre yas, מָשִׁיחַ בֶּן יוֹסֵף שֶׁנֶּהֱרַג, “öldürülen Maşiah ben Yosef” içindir. Diğer görüşe göre yas, insanı kötülüğe iten eğilimin yok edilmesiyle ilgilidir. Gemara, yani Talmud’daki tartışma, aynı ayet için bu iki yorumu aktarır.
Zekeriya 12:11, Yeruşalayim’de tutulacak yası Megiddo ovasındaki Hadad Rimon yasına benzetir. Bu benzetme, ulusal yası bir savaşta kaybedilen önder için tutulan yasla ilişkilendiren Yahudi okumasını açıklar. Sukka 52a’nın bir görüşünde Maşiah ben Yosef öldürülen kişidir. Maşiah ben David ise bu ölümü gördükten sonra Haşem’den kendisi için hayat diler. Bu olayda birinin ölümü, diğerinin dileğini doğurur. (Zekeriya 12:10–14).
Aynı tartışmada Maşiah ben David de yer alır. Onun yaptığı şey, öteki Maşiah’ın başına gelenlerden ayrıdır. Maşiah ben Yosef’in öldürüldüğünü görünce kendisi için Tanrı’dan yaşam ister. Bu sahnede biri diğerini görür ve onun ölümünden sonra konuşur. Metin bu iki adı, ölüp daha sonra başka bir adla dönen tek kişinin iki dönemi olarak açıklamaz.
“Maşiah ben Yosef” adı Tanah’ta açık bir peygamberlik unvanı olarak geçmez. İki figüre ilişkin anlatım, rabbinik yorum ve gelecekle ilgili gelenekler içinde gelişmiştir. Rabbinik bir kaynakta iki kişiden söz edilmesi, Tanah’ın Nasıralı İsa’nın iki kez geleceğini bildirdiğini göstermez.
Sanhedrin 98a farklı bir soruyu ele alır. Daniel 7:13’teki bulutlarla geliş ile Zekeriya 9:9’daki eşeğe binmiş kralı İsrael’in durumuna göre açıklar. Halk layıksa geliş bulutlarla olur. Layık değilse kral eşeğe binmiş olarak gelir. Burada koşullara bağlı iki açıklama vardır. “Önce eşekle gelecek, ölecek ve yüzyıllar sonra bulutlarla dönecek” biçiminde bir sıra verilmez.
Hristiyan yorum, iki figürün farklı görevlerini tek bir kişinin iki döneminde birleştirir. Görevlerin bazı yönleri karşılaştırılabilir. Bunları aynı kişiye vermek için metnin de aynı kişiden söz etmesi gerekir. Bu eşitleme Sukka’nın kendi söylediği şey değildir.
Tanah, David soyundan kral hakkında belirli vaatler verir. Yeşaya 11:1–12 ve Yeremya 23:5–8 adaletli yönetimi, İsrael’in toplanmasını ve güvenliği anlatır. Yehezkel 37:21–28 halkın birleşmesi ve kutsal yerle ilgili vaatleri içerir. Bu sonuçlar, bir başka figürün ölümünden söz eden rabbinik yorumla kendiliğinden gerçekleşmiş olmaz.
Sukka 52a, Maşiah ben Yosef ile Maşiah ben David’i ayrı kişiler olarak anlatır. Biri öldürüldüğünde öteki bu ölümü görür ve Tanrı’ya seslenir. Kaynak, İsa’nın önce gelip öldüğünü ve yüzyıllar sonra kral olarak döneceğini öğretmez.
Kaynaklar: Sukka 52a; Sanhedrin 98a; Zekeriya 9:9–10, 12:10–14; Daniel 7:13–14, 18, 27; Şemuel Bet 7:12–16; Yeşaya 11:1–12; Yeremya 23:5–8; Yehezkel 37:21–28.
243. İddia: Gid’on’un reddedilmesi ve ölümden kurtulması İsa’nın reddedilip dirilmesini haber verir
Şoftim kitabında Gid’on, babasının Baal’a ait sunağını yıktıktan sonra şehrin adamlarının ölüm tehdidiyle karşılaşır. Babası Yoaş kalabalığa cevap verir. Gid’on’un o gün kurtulmasından sonra neler yaptığı ve sonunda nasıl öldüğü de aynı kitapta anlatılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Şoftim kitabında Gid’on, babasının Baal’a ait sunağını yıktıktan sonra şehrin adamlarının ölüm tehdidiyle karşılaşır. Babası Yoaş kalabalığa cevap verir. Gid’on’un o gün kurtulmasından sonra neler yaptığı ve sonunda nasıl öldüğü de aynı kitapta anlatılır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Gid’on’un ailesinin ve şehir halkının ona karşı çıkmasını, onu öldürmek isteyenlerden babasının müdahalesiyle kurtulmasını İsa’nın hikayesine benzetirler. Onlara göre bu olay, İsa’nın reddedileceğini ve öldükten sonra Babası tarafından diriltileceğini önceden gösterir.
Tanah’ın Cevabı:
Gid’on gerçekten ölümle tehdit edildi ve babası onu savundu. Yoaş’ın müdahalesi sırasında Gid’on hayattadır. Bundan sonra da yaşamını sürdürür. Şoftim’de Gid’on’un bu olayda öldüğü veya dirildiği söylenmez.
Şoftim 6:25–27’de Tanrı, Gid’on’a babasının Baal sunağını yıkmasını ve yanındaki Aşera’yı kesmesini buyurur. Gid’on bunu yapar. Şehrin adamları ne olduğunu öğrenince babası Yoaş’a הוֹצֵא אֶת־בִּנְךָ וְיָמֹת, “Oğlunu çıkar, ölsün” der (6:30). Ölüm tehdidi açıktır.
Yoaş kalabalığa karşılık verir. Baal tanrıysa, sunağı yıkıldığı için kendi davasını kendisi görmelidir. Bunun ardından Gid’on’a Yerubbaal adı verilir (6:31–32). İddianın bir parçası, Gid’on’un tehditten nasıl kurtulduğunun yazılmadığıdır. Şoftim ise hem babasının araya girdiğini hem de kalabalığa ne söylediğini kaydeder. Gid’on’un öldürülüp yeniden yaşama döndüğünü anlatmaz.
Gid’on yaşamaya devam eder. Tanrı’nın çağrısıyla Midyan’a karşı mücadele eder ve Şoftim 7’de zafer kazanır. Halk daha sonra kendisine ve soyuna yöneticilik teklif ettiğinde “Sizi Tanrı yönetecek” diye cevap verir (8:22–23). Şoftim 8:32, Gid’on’un yaşlılıkta öldüğünü ve babası Yoaş’ın mezarına gömüldüğünü söyler. Bu ölümün ardından da bir diriliş anlatılmaz.
Tehdit edilen ve daha sonra kurtulan tek kişi Gid’on değildir. Yeremya’nın öldürülmek istenmesi, David’in Şaul’dan kaçması ve Eliyahu’nun İzevel’in tehdidiyle karşılaşması başka örneklerdir (Yeremya 26; Şemuel Alef 19–24; I Melahim 19:1–3). Birden fazla kişinin ölümle tehdit edilmesi, bu anlatıların hepsini gelecekte aynı kişinin ölüp dirileceğine ilişkin birer haber yapmaz.
Tanah, Midyan karşısındaki kurtuluşu başka bir yerde açıkça karşılaştırma olarak kullanır. Yeşaya 9:3, baskının “Midyan gününde olduğu gibi” kırılacağını söyler. Yeşaya’nın “Midyan günü”ne benzettiği olay, düşman baskısının sona ermesidir. Ayette Gid’on’un ölmesi ve dirilmesi hakkında bir söz yoktur.
Yeşaya 11:1–12, Yeremya 23:5–8 ve Yehezkel 37:21–28, David soyundan adaletli yöneticiyi, İsrael’in toplanmasını ve güvenliği anlatır. Gid’on’un ölüm tehdidinden kurtulması, bu vaatlerin İsa’da gerçekleştiğini göstermez.
Gid’on o gün öldürülmemiş, yaşamını sürdürmüş ve yıllar sonra yaşlanarak ölmüştür. Şoftim’deki bu olay, ölümden dirilişi anlatan bir kehanet değildir.
Kaynaklar: Şoftim 6:25–32, 7:1–25, 8:22–23, 32; Yeşaya 9:3, 11:1–12; Yeremya 23:5–8, 26; Şemuel Alef 19–24; I Melahim 19:1–3; Yehezkel 37:21–28.
244. İddia: Yiftah’ın Tov ülkesinde sürgünde yaşaması İsa’nın gökte beklemesini sembolize eder
Şoftim kitabında Yiftah, kardeşleri tarafından aile mirasından uzaklaştırılınca Tov adlı bölgeye gider. Gilad’ın ileri gelenleri savaş tehlikesi ortaya çıktığında onu geri çağırır. İbranice tov sözcüğü “iyi” anlamına da gelir.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Şoftim kitabında Yiftah, kardeşleri tarafından aile mirasından uzaklaştırılınca Tov adlı bölgeye gider. Gilad’ın ileri gelenleri savaş tehlikesi ortaya çıktığında onu geri çağırır. İbranice tov sözcüğü “iyi” anlamına da gelir.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Tov adının “iyi” anlamından yola çıkarak Yiftah’ın yaşadığı bölgeyi göğün simgesi sayarlar. Yiftah’ın reddedildikten sonra orada yaşamasını da İsa’nın, insanlar onu reddettikten sonra gökte beklemesinin önceden gösterilmiş bir örneği olarak okurlar.
Tanah’ın Cevabı:
Tov İbranicede “iyi” demektir. Şoftim 11’de Erets Tov, yani Tov ülkesi, Yiftah’ın gidip yerleştiği bölgenin adıdır. Bir yer adının sözlük anlamı, o yerin göğü temsil ettiğini tek başına göstermez.
Şoftim 11:1–3, Yiftah’ın kardeşleri tarafından aile mirasından uzaklaştırıldığını anlatır. Yiftah onların önünden kaçar ve בְּאֶרֶץ טוֹב, “Tov ülkesinde” yaşar. Başka kişiler de onun çevresinde toplanır. Yiftah orada yaşayan bir savaşçı olarak anlatılır. Bu olay sırasında öldüğü veya göğe çıktığı söylenmez.
Tov adı başka bir tarihsel bağlamda da geçer. Şemuel Bet 10:6 ve 10:8’de İş-Tov savaşçıları anılır. Şoftim’de yerin adı “iyi” sözcüğüyle bağlantılı olsa da peygamber bu bölgeyi gök veya ilahi alem olarak açıklamaz.
Ammonlular Gilad’a karşı savaştığında ileri gelenler Yiftah’ı Tov’dan almaya gider. Yiftah onlara daha önce kendisini neden kovduklarını sorar. Daha sonra anlaşırlar ve halk Yiftah’ı önderi ve komutanı yapar (Şoftim 11:5–11). Yiftah aynı hayat içinde uzaklaştırılmış ve daha sonra geri çağrılmıştır. Ölümden sonra başka bir alemden dönmez.
Bu anlatıda, bir topluluğun sıkıntı anında daha önce dışladığı öndere ihtiyaç duyması vardır. Başka bir öyküde de bir topluluk daha önce geri çevirdiği bir kişiye ihtiyaç duyabilir. Bu benzerlik tek başına gelecekte kimin geleceğini veya kaç kez geleceğini göstermez.
Öykünün devamında Yiftah, Ammon kralıyla toprak meselesini tartışır, savaşır ve ağır sonuçları olan bir adakta bulunur (11:12–40). Şoftim 12:7, altı yıl şofet olarak halka önderlik ettikten sonra öldüğünü ve gömüldüğünü bildirir. Bu ölümün ardından geri geldiği söylenmez.
David soyundan gelecek yöneticiye ilişkin vaatler ise Yeşaya 11:1–12 ve Yeremya 23:5–8’de adalet, halkın toplanması ve güvenlikle anlatılır. Yiftah’ın Tov’dan çağrılması, bu vaatlerin İsa’da gerçekleştiğini göstermez.
Tov bir yer adıdır. Yiftah orada yaşamış ve Giladlılar kendisini çağırınca dönmüştür. Bu geri dönüş Yiftah’ın yaşamı içinde, Giladlıların çağrısıyla gerçekleşir. Tov adının “iyi” anlamına gelmesi, İsa’nın gökte beklediğini veya ikinci kez geleceğini göstermez.
Kaynaklar: Şoftim 11:1–40, 12:7; Şemuel Bet 10:6, 8; Yeşaya 11:1–12; Yeremya 23:5–8.
245. İddia: İvtsan’ın Beytlehemli olması İsa’nın Beytlehemli Maşiah olacağını önceden gösterir
Şoftim kitabı, İsrael’in önderlerinden İvtsan’ın Beytlehemli olduğunu ve öldüğünde oraya gömüldüğünü söyler. Mika ise Beytlehem Efrata’dan İsrael’i yönetecek birinin çıkacağını bildirir. Bu iki kayıtta hangi şehrin ve hangi görevin anlatıldığı ayetlerin kendi sözlerinden anlaşılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Şoftim kitabı, İsrael’in önderlerinden İvtsan’ın Beytlehemli olduğunu ve öldüğünde oraya gömüldüğünü söyler. Mika ise Beytlehem Efrata’dan İsrael’i yönetecek birinin çıkacağını bildirir. Bu iki kayıtta hangi şehrin ve hangi görevin anlatıldığı ayetlerin kendi sözlerinden anlaşılır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Şoftim’de Beytlehem adının hem İvtsan’ın memleketi hem de gömüldüğü yer olarak iki kez geçmesini önemli sayarlar. Bu ayrıntıyı Mika’nın gelecekteki yöneticiyle Beytlehem arasında kurduğu bağla birleştirirler. Onlara göre İvtsan’ın memleketi, İsa’nın Beytlehemli Maşiah olacağını önceden gösterir.
Tanah’ın Cevabı:
Şoftim 12:8–10, İvtsan’ın Beytlehemli olduğunu ve öldüğünde Beytlehem’e gömüldüğünü gerçekten söyler. Mika da gelecekteki yöneticiyle Beytlehem Efrata arasında ilişki kurar. Fakat iki metinde aynı yer adının bulunması, İvtsan’ın İsa’yı önceden haber verdiğini tek başına göstermez.
Şoftim’in kısa kaydında İvtsan’ın İsrael’e yedi yıl şofetlik ettiği, çocukları ve aile ilişkileri anlatılır. Ardından ölümü ve gömüldüğü yer bildirilir. Metin İvtsan’ı gelecekteki bir kişinin sembolik habercisi olarak tanımlamaz. Memleket ve mezar yeri, İvtsan’ın kendi yaşamı hakkında verilen bilgilerdir.
Tanah’ta birden fazla Beytlehem vardır. Yehoşua 19:15, Zevulun bölgesindeki Beytlehem’i sayar. David’in ailesiyle ilişkili şehir Yehuda’daki Beytlehem’dir. Mika 5:1 bu şehri Beytlehem Efrata diye adlandırır. Şoftim 12, İvtsan’ın Beytlehem’ini bu ayrıntıyla belirtmez. Şoftim’de yer adının iki kez geçmesi, hangi Beytlehem’in kastedildiğini kesinleştirmez.
Mika’nın tam ifadesi “Beytlehem Efrata”dır. Yişay da Şemuel’de “Yehuda Beytlehem’inden bir Efratlı” olarak tanıtılır. Rut kitabı aynı yer ve aile adını birlikte kullanır. Bu ayrıntılar Mika’daki Beytlehem’i David’in köküyle ilişkilendirir. Şoftim’deki İvtsan kaydı bir aileyi ve bir şehrin adını andığı için bu bağlantının yerine geçmez. (Şemuel Alef 17:12).
Bava Batra 91a’da İvtsan ile Boaz’ı aynı kişi sayan bir rabbinik gelenek bulunur. Bu yorumda İvtsan, Rut kitabındaki Boaz ve onun üzerinden David’in soyu ile ilişkilendirilir (Rut 4:17–22). Bu yorumun kurduğu bağ, İvtsan ile David’in ailesi arasındadır. İvtsan’ın yaşamının daha sonra İsa’nın başına gelecek olayları haber verdiğini söylemez.
Mika 5:1, Hristiyan numaralandırmasında 5:2, Beytlehem Efrata’dan İsrael’i yönetecek kişinin çıkacağını bildirir. Aynı bölümde onun Tanrı’nın gücüyle halkını güdeceği ve halkın güven içinde yaşayacağı anlatılır (5:3–4). Mika şehir adını verirken aynı zamanda yöneticinin ne yapacağını ve halkın onun yönetiminde nasıl yaşayacağını da açıklar.
Rut 4 ve Şemuel Alef 16:1–13, David ailesinin Beytlehem bağlantısını gösterir. Şoftim’de başka bir önderin Beytlehem’le anılması, o kişinin David soyundan gelecek kral olduğunu veya İsa’nın bu görevi yerine getirdiğini kanıtlamaz.
İvtsan’ın Beytlehemli olması, Şoftim’de kendi yaşamı hakkında verilen bir bilgidir. Mika’nın vaadi, yöneticinin halkı Tanrı’nın gücüyle yöneteceğini ve halkın güven içinde yaşayacağını da bildirir. İki yerde aynı şehir adının bulunması, bu vaatlerin İsa’yla gerçekleştiğini göstermez.
Kaynaklar: Şoftim 12:8–10; Mika 5:1–4; Yehoşua 19:15; Rut 4:17–22; Şemuel Alef 16:1–13; Yeşaya 11:1–12; Bava Batra 91a.
246. İddia: Şimşon’un mucizevi doğumu ve kardeşlerince teslim edilmesi İsa’yı önceden gösterir
Şoftim kitabında bir melek, Manoah’ın o zamana kadar çocuğu olmamış eşine bir oğul doğuracağını bildirir. Bu çocuk Şimşon’dur. Yıllar sonra Yehuda’dan gelen kişiler Şimşon’u Filistlilere teslim eder. Şimşon’un o gün başına gelenler, daha sonra Gazze’de nasıl öldüğünden ayrı bir olaydır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Şoftim kitabında bir melek, Manoah’ın o zamana kadar çocuğu olmamış eşine bir oğul doğuracağını bildirir. Bu çocuk Şimşon’dur. Yıllar sonra Yehuda’dan gelen kişiler Şimşon’u Filistlilere teslim eder. Şimşon’un o gün başına gelenler, daha sonra Gazze’de nasıl öldüğünden ayrı bir olaydır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Tanrı’nın Şimşon’un annesine çocuk vermesini İsa’nın doğumuyla ilişkilendirirler. Şimşon’un kendi halkı tarafından düşmana teslim edilmesini İsa’nın reddedilmesine, son savaşından sonra kardeşlerinin bedenini almasını da onun sonradan kabul edilmesine benzetirler. Onlara göre Şimşon’un yaşamındaki bu üç olay, İsa’nın başına gelecekleri önceden gösterir.
Tanah’ın Cevabı:
Şimşon’un doğumunun önceden haber verilmesi ve Yehuda’dan kişilerin onu Filistlilere teslim etmesi Şoftim’de gerçekten anlatılır. Doğum, teslim ve gömülme ayrı ayrı anlatılır. Bunların İsa’nın yaşamını önceden gösterdiğini söylemek için her sahnede gerçekten ne olduğuna bakılır.
Şoftim 13:2–3’e göre Manoah’ın eşi kısırdı. Tanrı’nın meleği ona bir oğul doğuracağını bildirdi. Kadının Manoah adlı eşi vardır. Metin onun bakire olduğunu veya çocuğun insan babası bulunmadığını söylemez. Ayetin duyurduğu olay, o zamana kadar çocuğu olmamış Manoah’ın eşinin çocuk sahibi olmasıdır. Çocuğun babasız doğduğu sonucunu bu duyurudan çıkarmak için metinde ayrıca bir dayanak gerekir.
Sara, Rivka, Rahel ve Hanna’nın çocuk sahibi oluşunda da daha önce yaşanan kısırlık ve ilahi yardım anlatılır (Bereşit 18:9–14; 25:21; 30:22–24; Şemuel Alef 1:5–20). Şimşon’un doğumu bildirilirken görevi de açıklanır. İsrael’i Filistlilerin elinden kurtarmaya başlayacaktır (Şoftim 13:5).
Şoftim 13, doğum öncesindeki durumu açık bir sırayla verir. Kadın Manoah’ın eşidir ve o zamana kadar hiç doğurmamıştır. Melek, bir oğul doğuracağını bildirdikten sonra onun yiyip içmesiyle ilgili hükümleri ve çocuğun doğumdan itibaren üstleneceği görevi açıklar. Kadın daha sonra bir oğul doğurur ve ona Şimşon adını verir. Aynı bölümün sonunda Haşem’in çocuğu bereketlediği söylenir. Olağanüstü olan, kısır bir kadına çocuğun önceden bildirilmesi ve ona verilen görevdir. Şoftim 13:2–5, 24–25.
Yeşaya 7–8’de de bir doğumun önceden bildirilmesi çocuğun bir mesaj taşımasını sağlar. Yeşaya 8, kadın peygamberin gebeliğinden önce Yeşaya’nın onunla birleştiğini açıkça anlatır. Böylece Tanah, ilahi işaret olarak verilen bir doğum ile anne ve babanın bulunmasını aynı anlatıda birleştirir. Şimşon’un doğumunun önceden bildirilmesi de onu Matta’daki gebelik iddiasının habercisi yapmaz. Yeşaya 8:1–4, 18.
Şoftim 15:9–13’te Yehuda’dan üç bin kişi Şimşon’a gelir. Şimşon, kendisini öldürmeyeceklerine dair güvence aldıktan sonra bağlanmayı kabul eder. Onlar da onu Filistlilere götürür. Bu, kendi halkından kişilerce düşmana teslim edilme sahnesidir. Şimşon teslim edildikten sonra bağlarını koparır, Filistlilerle savaşır ve yaşamaya devam eder (15:14–20). Bu olayda ölüm ve diriliş gerçekleşmez.
Şimşon’un ölümü daha sonra Gazze’de olur. Son gücüyle yapının sütunlarını yıkar ve Filistlilerle birlikte ölür (16:28–30). Ardından kardeşleri ve babasının evi onun bedenini alıp babası Manoah’ın mezarına gömer (16:31).
Hristiyan yorumu, kardeşlerinin Şimşon’un bedenini almasını onu sonunda kabul etmeleri olarak açıklar. Ailenin yaptığı iş ayette bellidir. Şimşon’u aile mezarına gömerler. Şimşon’un dirildiği veya yeniden önder olduğu söylenmez.
Şoftim 14–16, Şimşon’un kişisel çatışmalarını ve Filistlilerle mücadelesini de içerir. Metin onu insanlığın günahları için sunulan kusursuz bir korban olarak tanımlamaz.
Şimşon’un annesine doğumun haber verilmesi ve Şimşon’un kendi halkından kişilerce teslim edilmesi gerçek olaylardır. Doğum haberinde çocuğun babasız olduğu yazmaz. Şimşon teslim edildiğinde hayatta kalır. Gazze’deki ölümünden sonra da ailesi onu gömer ve dirildiği anlatılmaz. Şoftim, bu olayları İsa’nın biyografisi hakkında bir kehanet olarak sunmaz.
Kaynaklar: Şoftim 13:2–5, 15:9–20, 16:28–31; Bereşit 18:9–14, 25:21, 30:22–24; Şemuel Alef 1:5–20; Yeşaya 11:1–12; Yeremya 23:5–8.
247. İddia: Devora’ya yeterli destek verilmemesi İsrael’in İsa’yı reddedeceğini önceden gösterir
Şoftim’de Devora, İsrael’in davalarına bakan bir yargıç ve peygamberdir. Barak’la birlikte İsrael’i Sisera’nın baskısından kurtarmak için harekete geçer. Zaferin ardından söylenen ilahi, hangi kabilelerin savaşa katıldığını ve hangilerinin geri durduğunu anlatır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Şoftim’de Devora, İsrael’in davalarına bakan bir yargıç ve peygamberdir. Barak’la birlikte İsrael’i Sisera’nın baskısından kurtarmak için harekete geçer. Zaferin ardından söylenen ilahi, hangi kabilelerin savaşa katıldığını ve hangilerinin geri durduğunu anlatır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, İsrael’deki bazı kabilelerin Devora’nın mücadelesine katılmamasını halkın önderine yeterince destek vermemesi olarak okurlar. Bu durumu İsa’nın İsrael tarafından reddedilmesiyle ilişkilendirirler. Onlara göre Devora’nın bazı kabilelerden destek görmemesi, İsa’nın reddedileceğini önceden gösterir.
Tanah’ın Cevabı:
Devora’nın ilahisi, bütün kabilelerin savaşa aynı biçimde katılmadığını açıkça söyler. Bazıları geri dururken bazıları hayatını tehlikeye atmıştır. Fakat bu durum, İsrael’in tamamının Devora’yı reddettiğini veya onun öyküsünün İsa hakkında bir kehanet olduğunu göstermez.
Şoftim 4:4–5’te Devora, navi, yani peygamber ve İsrael’in yargıcı olarak tanıtılır. Halk, davaları için onun yanına gelir. Halkın davalarını Devora’ya getirmesi, onu yargıç olarak tanıdığını gösterir.
Devora, Barak’ı Tanrı’nın buyruğu doğrultusunda Sisera’nın ordusuna karşı savaşa çağırır. Barak onun kendisiyle gelmesini ister; Devora da kabul eder (4:6–9). Mücadelenin konusu, Yavin ve komutanı Sisera’nın baskısından kurtuluştur.
Zaferin ardından Devora ile Barak ilahi söyler. İlahi, önderlerin öne çıkmasını ve halkın gönüllü olmasını över (5:2, 9). Ardından kabilelerin ne yaptığını anlatır. Reuven kararsız kalır. Gilad, Yarden Irmağı’nın ötesinde kalır. İlahide Dan ve Aşer’in neden savaşa katılmadığı da sorulur (5:15–17).
Zevulun ve Naftali hayatlarını tehlikeye attıkları için övülür (5:18). Efrayim, Binyamin ve başka gruplar da katılanlar arasında anılır (5:14). Şarkının hem eleştirdiği hem övdüğü kişiler İsrael’in içindedir. Yalnızca geri duran kabileler anılırsa Devora’nın yanında savaşanlar ve ilahide neden övüldükleri gözden kaçar.
Bazı grupların ortak bir mücadeleye katılmaması, tarihte yalnız bu olaya özgü değildir. Bir savaşta kimi insanların geri durması ve kimilerinin öne çıkması, gelecekte başka bir kişiyi tanımak için yeterli bir işaret değildir.
Şoftim 4–5’te Devora’nın ölüp dirilmesi veya daha sonraki bir çağda yeniden gelmesi anlatılmaz. Bölüm, Devora ve Barak’ın önderliğinde Sisera’ya karşı kazanılan zaferi ve kabilelerin bu mücadeledeki tutumunu anlatır.
Yeşaya 11:1–12 ve Yeremya 23:5–8’de David soyundan yönetici, adalet ve İsrael’in toplanmasıyla birlikte açıklanır. Devora’nın savaşına bazı kabilelerin katılmaması, bu vaatlerin İsa’da yerine geldiğini göstermez.
Şoftim, Devora’nın çağrısına hangi kabilelerin katıldığını ve hangilerinin geri durduğunu söyler. Bu anlatıdan bütün İsrael’in Devora’yı reddettiği veya bu savaşın İsa’nın reddedileceğini haber verdiği sonucu çıkmaz.
Kaynaklar: Şoftim 4:4–9, 5:2, 9, 14–18; Yeşaya 11:1–12; Yeremya 23:5–8.
248. İddia: Meryem Heli’nin kızıydı; Yosef ve Meryem kuzen oldukları için İsa iki taraftan David soyundandır
Matta ve Luka, İsa’nın ailesiyle ilgili iki farklı soy listesi verir. Her iki listede de Yosef’in adı geçer. Fakat listeler Yosef’i aynı kişiye bağlamaz. Bu farkı açıklamak için ileri sürülen aile bağlarının metinlerde nasıl kaydedildiğine bakılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Matta ve Luka, İsa’nın ailesiyle ilgili iki farklı soy listesi verir. Her iki listede de Yosef’in adı geçer. Fakat listeler Yosef’i aynı kişiye bağlamaz. Bu farkı açıklamak için ileri sürülen aile bağlarının metinlerde nasıl kaydedildiğine bakılır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Luka’nın aslında Meryem’in soyunu verdiğini ve Yosef’in Heli’nin kızı Meryem’le evlendiği için Heli’nin oğlu olarak yazıldığını söylerler. Talmud’da anılan bir Miryam’ı Heli’nin kızı diye yorumlar ve onu İsa’nın annesi sayarlar. Luka’daki Matthat ile Matta’daki Matthan’ı da aynı kişi kabul edip Meryem ile Yosef’in kuzen olduğu sonucuna varırlar. Onlara göre İsa hem annesi hem de hukuki babası Yosef üzerinden David soyuna bağlanır.
Tanah’ın Cevabı:
Hristiyan yorumu, Matta ile Luka’nın farklı soy listelerini tek bir aile ağacında birleştirir. Fakat kullandığı bazı akrabalık bağları metinlerde açıkça verilmez. İki listeyi birbiriyle uyumlu hale getiren bir aile ağacı çizmek mümkündür. Ağacın doğru olduğunu söylemek için, listelerde yazmayan her bağın ayrıca bir belgeyle gösterilmesi gerekir.
Matta 1:16, Yaakov’un Yosef’in babası olduğunu söyler. Yosef de Meryem’in kocası olarak tanıtılır. Luka 3:23’te İsa’nın ὡς ἐνομίζετο, “sanıldığı üzere” Yosef’in oğlu olduğu belirtilir ve liste Yosef’i Heli’ye bağlar.
Luka, “Heli Meryem’in babasıydı” veya “Yosef Heli’nin damadı olduğu için onun oğlu sayıldı” demez. Meryem’in adı o soy listesinde yer almaz.
İddia ayrıca Luka’daki Matthat ile Matta’daki Matthan’ın aynı kişi olduğunu varsayar. Benzer adlar, iki ayrı listedeki kişilerin aynı insan olduğunu tek başına göstermez. İki liste, David’den sonraki kuşaklarda da ayrılır. Matta Şelomo üzerinden, Luka Natan üzerinden ilerler. Bu ad benzerliği, Matthat ile Matthan’ın aynı kişi olduğunu ya da ailelerin kuzenlik bağıyla birbirine bağlı olduğunu kanıtlamaz.
Bu iddiada Yeruşalayim Talmudu’nun Hagiga 2:2 bölümünde anlatılan bir görüme de başvurulur. Görümde kadın מִרְיָם בְּרַת עֲלֵי בְצָלִים (Miryam berat Aley Vetsalim) diye anılır. Buradaki berat sözü “kızı” demektir. Bu Hristiyan yorumu Aley’yi Luka’daki Heli, Miryam’ı da İsa’nın annesi sayar.
Miryam adının geçmesi, görümdeki kadının İsa’nın annesi olduğunu göstermez. Talmud’daki Aley Vetsalim ifadesinin Luka’nın soy listesinde geçen Heli’yi gösterdiğine de ayrı bir dayanak gerekir. Metin bunları birbirine bağlamaz veya Yahudilerin bu soy ilişkisini topluca kabul ettiğini bildirmez.
İki listede Yosef’in babası için farklı adlar verilmesini açıklamak amacıyla hukuki babalık, evlilik yoluyla akrabalık ve başka öneriler de ileri sürülmüştür. Bu önerilerin amacı listelerdeki farkı açıklamaktır. Her biri, metinlerde açıkça yazılı olan bağların ötesinde bir akrabalık varsayar.
Tanah, David’e kendi soyundan bir hükümdarla ilgili vaat verir (Şemuel Bet 7:12–16). Yeşaya 11:1 ve Yeremya 23:5 de Yişay ve David soyuyla ilişkili yöneticiden söz eder. Bamidbar 1:18 kabile kayıtlarını baba evleriyle ilişkilendirir. 27 ve 36. bölümler belirli miras durumlarında kızların haklarını düzenler. Bu metinlerde doğumla kurulan soy bağı, bir ailenin üyesi olmak ve aile mülkünü miras almak bakımından farklı hükümler vardır.
Hristiyan doğum anlatısında Yosef’in İsa’nın biyolojik babası olmadığı söylenir. Yosef’in David soyundan gelmesi, İsa’nın Yosef’ten biyolojik olarak geldiğini göstermez. Meryem üzerinden ileri sürülen soy bağı, Yosef’in soy kaydıyla kendiliğinden kanıtlanmaz.
Matta’nın kullandığı Grekçe, soy dizisinin son halkasında özel olarak önemlidir. Önce Yaakov’un Yosef’i dünyaya getirdiği söylenir. Yosef’in ardından Miryam’ın kocası olduğu belirtilir. İsa’nın doğumu anlatılırken kullanılan ἐξ ἧς ifadesi dişil tekildir ve Miryam’a döner. Böylece Matta, Yosef’i listede adlandırır ve İsa’nın Miryam’dan doğduğunu bildirir. Yosef’in soy çizgisi ile Miryam’ın anneliği, ayette ayrı ilişkiler olarak verilir. Matta 1:16–18.
Üçüncü yüzyılın başlarında Julius Africanus, iki listenin de Yosef’e ait olduğunu düşünerek başka bir uzlaştırma önermiştir. Yaakov’u biyolojik baba, Heli’yi hukuki baba sayar. Bu öneri iki babanın neden farklı adlarla kaydedildiğini açıklamaya çalışır. Miryam’ın Heli’nin kızı olduğu veya kendisiyle Yosef’in kuzen olduğu sonucunu vermez. Soy listelerini uzlaştırmak için kurulan bir aile ilişkisi, o ilişkinin metinde kaydedildiğini göstermez. Africanus’un uzlaştırma önerisi.
Luka, Meryem’i Heli’nin kızı olarak kaydetmez. Adların benzerliği de Yosef ile Meryem’in kuzen olduğunu göstermez. Bu bağlar ayrıca kanıtlanmadan İsa’nın David’in soyuna iki taraftan bağlandığı söylenemez.
Kaynaklar: Matta 1:1–16, Yunanca; Luka 3:23–38, Yunanca; Yeruşalayim Talmudu, Hagiga 2:2; Şemuel Bet 7:12–16; Yeşaya 11:1; Yeremya 23:5–8; Bamidbar 1:18, 27:8–11, 36:6–9.
249. İddia: Tehilim 40’taki “çukurdan çıkardı” sözü Maşiah’ın dirilişini bildirir
Tehilim 40’ta dua eden kişi, Tanrı’nın kendisini balçıklı bir çukurdan çıkarıp ayaklarını kayaya bastırdığını söyler. En başta yardım için yakarır, sonrasında kurtulduğu için Tanrı’yı över. Çukurun neyi anlattığı, şiirde kişinin başına neler geldiğine bakılarak anlaşılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Tehilim 40’ta dua eden kişi, Tanrı’nın kendisini balçıklı bir çukurdan çıkarıp ayaklarını kayaya bastırdığını söyler. En başta yardım için yakarır, sonrasında kurtulduğu için Tanrı’yı över. Çukurun neyi anlattığı, şiirde kişinin başına neler geldiğine bakılarak anlaşılır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, çukur ve balçık sözlerini öldürülmek istenen Maşiah’la ilişkilendirirler. Tanrı’nın onu çukurdan çıkarmasını ölümden diriltmesi olarak okurlar. Onlara göre Tehilim 40, İsa’nın ölümünden sonra dirileceğini önceden bildirir.
Tanah’ın Cevabı:
Tehilim 40’ta dua eden kişi Tanrı’nın kendisini derin bir sıkıntıdan kurtardığını söyler. Fakat çukurdan çıkarılma ifadesi tek başına öldükten sonra mezardan dirilmek demek değildir. Mezmur, bu kurtuluşu çukur ve balçıktan kayaya çıkarılma görüntüsüyle anlatır. Dua eden kişinin daha sonra ne söylediği, bu ifadenin anlamını açıklar.
İbranice numaralandırmada Tehilim 40:2–3’te konuşan kişi, Tanrı’yı sabırla beklediğini ve Tanrı’nın da feryadına kulak verdiğini söyler. Ardından וַיַּעֲלֵנִי מִבּוֹר שָׁאוֹן מִטִּיט הַיָּוֵן, “Beni uğultulu çukurdan, balçıklı çamurdan çıkardı” der. Tanrı onun ayaklarını kaya üzerine koyar ve adımlarını sağlamlaştırır. Sonraki ayette ağzına yeni bir ilahi verilir.
Bor, çukur veya su biriktirmek için kullanılan sarnıç demektir. Bazı ayetlerde ölüler ülkesini de çağrıştırabilir. Burada balçık ve kayanın karşı karşıya getirilmesi, kişinin ayaklarının saplandığı bir yerden sağlam basabildiği bir yere taşınmasını anlatır. Çukur tehlikeyi, kaya ise tehlikeden çıkıp sağlam ve güvenli bir yere kavuşmayı anlatır. Ayette kişinin öldüğü, gömüldüğü ve yeniden yaşadığı söylenmez.
Tehilim 69:2–3’te benzer sözler kullanılır. Konuşan kişi derin sulara ve balçığa saplandığını anlatır. Tehilim 30:4’te Şeol ve çukur diliyle kurtuluş dile getirilir. Bu tür sözler, ölüm tehlikesinin ne kadar ağır olduğunu anlatmak için de kullanılabilir. Şeol veya çukur sözünün geçmesi, kişinin öldüğünü ve bedeniyle dirildiğini tek başına göstermez.
Mezmurun devamındaki konuşan kişi, הִשִּׂיגוּנִי עֲוֹנֹתַי, “Suçlarım beni yakaladı” der. Suçlarının başındaki saçlardan çok olduğunu söyler (40:13). Çukurdan çıkarılan kişiyle kendi suçlarını kabul eden kişi aynıdır. İlk kısmı günahsız bir Maşiah’ın yaşam öyküsü sayan yorumun, bu itirafı da açıklaması gerekir.
Midraş Tanhuma’nın Beşalah bölümünde çukur ve balçık Mısır’daki köleliği ve tuğla çamurunu, yeni ilahi ise kurtuluşu anlatan bir benzetme olarak okunur. Bu midraşik açıklama mezmurun tek düz anlamı değildir. Bu örnek, aynı sözlerin bir halkın tarihte kölelikten kurtulmasıyla da ilişkilendirildiğini gösterir.
Tanah dirilişten açıkça söz ettiğinde farklı ifadeler kullanır. Yeşaya 26:19 “Ölülerin yaşayacak” der. Daniel 12:2, toprağın tozunda uyuyanların uyanacağını bildirir. Tehilim 40 ise feryat, kurtuluş, övgü ve yeniden yardım isteme diliyle ilerler.
Tehilim 40’ın çukur imgesi, Tanrı’nın sıkıntı içindeki kişiyi kurtarmasını anlatır. İsa’nın öldükten sonra dirileceğini adı ve zamanı belirlenmiş bir peygamberlik olarak bildirmez.
Kaynaklar: Tehilim 40:2–17, özellikle İbranice numaralandırmada 40:3 ve 13; Tehilim 30:4, 69:2–3; Yeşaya 26:19; Daniel 12:2; Midraş Tanhuma Buber, Beşalah 12.
250. İddia: Yeni antlaşma İsa’nın ölümüyle zaten kurulmuştur; fakat İsrael onu gelecekte ulusal olarak kabul edecektir
Yeremya, Tanrı’nın İsrael ve Yehuda’yla yeni bir antlaşma yapacağını bildirir. Tanrı’nın Tora’sını halkın yüreğine yazması, halkın Tanrı’yı bilmesi ve suçlarının bağışlanması aynı vaadin parçalarıdır. Antlaşmanın kiminle yapılacağı ve ne zaman gerçekleşeceği bu sözlerden araştırılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Yeremya, Tanrı’nın İsrael ve Yehuda’yla yeni bir antlaşma yapacağını bildirir. Tanrı’nın Tora’sını halkın yüreğine yazması, halkın Tanrı’yı bilmesi ve suçlarının bağışlanması aynı vaadin parçalarıdır. Antlaşmanın kiminle yapılacağı ve ne zaman gerçekleşeceği bu sözlerden araştırılır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, antlaşmanın kurulmasıyla bütün İsrael’in ona katılmasını iki ayrı zamana yerleştirirler. İsa’nın ölümüyle antlaşmanın zaten kurulduğunu, bugün ona inananların katılabildiğini söylerler. Onlara göre İsrael halkı gelecekte İsa’ya dönecek ve antlaşmayı halk olarak kabul edecektir.
Tanah’ın Cevabı:
Hristiyan yorumu, antlaşmanın temelini geçmişe, İsrael’in halk olarak dönüşünü geleceğe yerleştirir. Peygamber ise antlaşmanın İsa’nın ölümüyle başladığını veya İsrael ve Yehuda’nın ona yüzyıllar sonra katılacağını söylemez.
Yeremya 31:31’de Tanrı, İsrael Evi ve Yehuda Evi ile yeni bir antlaşma yapacağını bildirir. 31:33’te נָתַתִּי אֶת־תּוֹרָתִי בְּקִרְבָּם, “Tora’mı onların içine koyacağım” der ve onu yüreklerine yazacağını söyler. 31:34’te küçükten büyüğe hepsinin Tanrı’yı bileceği ve suçlarının bağışlanacağı bildirilir.
Peygamber, Tanrı’nın antlaşmayı hangi halklarla yapacağını ve halkta neyi değiştireceğini birlikte anlatır. Metinde İsa’nın ölümü, onun kanıyla ilk aşamanın kurulması veya halkın yüzyıllar sonra bu aşamaya katılması anlatılmaz. Antlaşmanın kurulmasıyla halkın ona katılması arasına yüzyıllar koyan takvim, Hristiyan yorumunda kurulur.
Yeremya 31:35–37, İsrael’in Tanrı’nın önünde ulus olarak devamını güneş, ay ve yıldızların düzeniyle ilişkilendirir. 31:38–40, Yeruşalayim’in yeniden kurulmasından söz eder. Tanrı, antlaşmayı İsrael ve Yehuda’yla yapacağını söylemesinin ardından İsrael’in bir ulus olarak devam edeceğini de bildirir. Peygamber antlaşma için İsrael’in yerine başka bir halk belirlemez.
Yehezkel 36:24–28 de İsrael’in uluslar arasından toplanmasını, arındırılmasını ve ona yeni yürek verilmesini anlatır. Tanrı bunun sonucunu halkın kendi kurallarında yürümesi ve hükümlerini yapması olarak açıklar. Yeni yüreğin sonucu, halkın Tanrı’nın buyruklarını uygulamasıdır.
Devarim 30:1–10’da sürgündeki halkın Tanrı’ya dönmesi ve O’nun sesini dinlemesiyle yeniden toplanması birlikte anlatılır. Hoşea 14:1–4 de İsrael’i Tanrı’ya dönmeye çağırır ve Tanrı’nın İsrael’in O’ndan uzaklaşmasına son vereceğini bildirir. Malaki 3:22, Hristiyan numaralandırmasında 4:4, Moşe’nin Tora’sının hatırlanmasını ister.
Hagay 2:5’te Tanrı, Babil sürgününden dönen halka Mısır’dan çıkış sırasında verdiği sözü ve ruhunun onların arasında durduğunu hatırlatır. Tanrı’nın halkıyla ilişkisi ve ruhunun onlar arasında bulunması, İsa’dan önce, halk Babil sürgününden döndüğünde de açıkça dile getirilir.
Bir antlaşmanın kurulmasıyla sonuçlarının farklı zamanlarda yaşanması mümkündür. Yeremya’nın anlattığı durumun tamamlandığını söylemek için halkın bütünüyle Tanrı’yı bilmesi, Tora’nın yüreklere yazılması ve bağışlanma da hesaba katılır. Bunlar peygamberin aynı antlaşma içinde saydığı sonuçlardır.
Yeremya yeni antlaşmayı İsrael ve Yehuda’ya, Tanrı’nın Tora’sına ve halkın dönüşümüne bağlar. Tanrı’nın İsrael ve Yehuda’yla yapacağını söylediği bu antlaşmayı, İsa’nın ölümünün çok daha önce başlattığı bir düzen olarak tanımlamak için Yeremya’da dayanak yoktur.
Kaynaklar: Yeremya 31:31–40; Yehezkel 36:24–28, 37:21–28; Devarim 30:1–14; Hoşea 14:1–4; Malaki 3:22; Hagay 2:5.
251. İddia: Daniel 9’un hesabı ay yılı ve takvim düzeltmeleriyle İsa’nın ölüm tarihine tam oturur
Daniel 9’da Yeruşalayim ve İsrael halkı için yetmiş yedili dönemden söz edilir. İlk bölümlerde yedi ve altmış iki yedili dönem ayrı ayrı anılır. Bu dönemlerden bir tarih çıkarmak için sayımın hangi olayla başladığını, bir yılın kaç gün sayıldığını ve her dönemin hangi olayla bağlantılı olduğunu belirlemek gerekir.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Daniel 9’da Yeruşalayim ve İsrael halkı için yetmiş yedili dönemden söz edilir. İlk bölümlerde yedi ve altmış iki yedili dönem ayrı ayrı anılır. Bu dönemlerden bir tarih çıkarmak için sayımın hangi olayla başladığını, bir yılın kaç gün sayıldığını ve her dönemin hangi olayla bağlantılı olduğunu belirlemek gerekir.
Bu hesabı savunan Hristiyanlar, ilk altmış dokuz yedili dönemi MÖ 457’den başlatırlar. 483 yılı ay yılına çevirdiklerini ve dört yıllık bir takvim düzeltmesi yaptıklarını söylerler. Onlara göre bu hesap, İsa’nın öldüğünü söyledikleri MS 33,5 tarihini tam olarak verir. Bu sonucu Daniel’in İsa’yı Maşiah olarak önceden belirlediğinin matematiksel kanıtı sayarlar.
Tanah’ın Cevabı:
Hesap iki ayrı noktada yanlıştır. Önce 483 güneş yılı ay yılına yanlış çevrilir. Sonra Daniel’de bulunmayan bir başlangıç tarihi ve ek süreler kullanılır. Altmış dokuz yedili dönem 69 × 7 = 483 yıl eder. İddia bu sürenin 486,5 ay yılına eşit olduğunu söyler. Aşağıdaki işlem süreyi doğru birimlerle hesaplar. MÖ 457 başlangıcı, dört yıllık ekleme ve MS 33,5 sonucu da Daniel’in metninde bulunmamaktadır. Sonucun İsa’nın ölümüne yakın bir tarihe gelmesi, bu işlemlerin ayette bulunduğunu göstermez.
Bir süreyi başka bir birimle yazmak, sürenin uzunluğunu değiştirmez. Bir metre ile yüz santimetre aynı uzunluktur. Sayı değişir, ölçülen nesnenin uzunluğu değişmez. Güneş yılını ay yılına çevirmek için önce toplam gün sayısını bulmak, sonra bunu ay yılının gün sayısına bölmek gerekir. Hesapta kullanılan 365,2425 gün, Gregoryen takvim yılının ortalama uzunluğudur. Bir Ay döngüsü, Ay’ın aynı evresinin yeniden görülmesine kadar geçen süredir. Bu hesapta bir ay yılı on iki döngüye, yani yaklaşık 354,367 güne eşit sayılır.
Bu değerlerle 483 güneş yılı önce gün cinsinden yazılır. Ardından toplam, bir ay yılının uzunluğuna bölünür. 483 × 365,2425 ÷ 354,367 ≈ 497,82 ay yılıdır. İddiadaki 486,5 bu işlemin sonucuna eşit değildir.
Aynı eşitliği ters yönde sınamak için 486,5 ay yılını önce güne, ardından güneş yılına çeviririz. 486,5 × 354,367 ÷ 365,2425 ≈ 472,01 yıl bulunur. Yani 486,5 ay yılı, 483 güneş yılından yaklaşık on bir yıl daha kısadır. Başlangıçtaki 483 yıl zaten ay yılıysa, onu 486,5 ay yılına çıkaran bir dönüşüm de yoktur.
“Yahudiler zamanı Ay’a göre hesaplar” denilmesi bu hatayı gidermez. İsrael takviminde aylar Ay’ın döngüsüne bağlanırken, Pesah’ın baharda kalması da korunmaktadır. Şemot 12:2, ayların hangi aydan başlayarak sayılacağını söyler. Devarim 16:1, bahara karşılık gelen Aviv ayının gözetilmesini emreder.
On iki Ay döngüsü güneş yılından yaklaşık on bir gün kısa olduğundan, yalnız on iki aylık yıllar art arda sayılırsa bayram mevsimler arasında geriye kayar. Bunu önlemek için gerekli yıllara ek ay konur.
Bugünkü sabit takvimde on dokuz yılda yedi ek ay vardır. Antik dönemde kullanılan Ay gözlemiyle bugünkü sabit hesap aynı yöntem değildir. Ancak iki yöntemde de ayların Ay’a bağlı olması, her yılın 354 gün sayıldığı anlamına gelmez. İbn Ezra’nın Şemot 12:2 açıklamasında da ay döngüsüyle mevsim yılı arasındaki fark ve bunların takvimde birleştirilmesi ayrıntılı biçimde ele alınmıştır.
MÖ ve MS arasındaki geçişte ayrıca yıl sıfırı bulunmamaktadır. MÖ 1’in hemen ardından MS 1 gelir. Bu iki yıl arasına ayrıca bir sıfır yılı konmaz. Bu nedenle MÖ 457’den 483 olağan takvim yılı ileri gidildiğinde yaklaşık MS 27’ye ulaşılır. 486,5 yıl kullanılıp buna dört yıl daha eklendiğinde ise sonuç yaklaşık MS 34,5 olur. İddiadaki MS 33,5 ile arasında yaklaşık bir yıllık fark vardır.
486,5 ay yılı kullanılırsa süre yaklaşık 472 güneş yılına iner. Aynı başlangıçtan yaklaşık MS 16’ya, dört yıllık eklemeyle MS 20’ye ulaşılır. Kesin gün ve ay seçilmeden yapılan bu hesaplarda, yıl birimi değişince hesaplanan tarih yıllarca ileriye ya da geriye kayar.
Hristiyan tarih hesaplarında başka başlangıçlar ve başka yıl uzunlukları da kullanılır. MÖ 445 başlangıcına 483 olağan yıl eklendiğinde yaklaşık MS 39’a varılır.
Aynı 483 yılın her biri 360 gün sayılırsa toplam 173.880 gün, yani yaklaşık 476,07 güneş yılı elde edilir. Bu hesap MÖ 445’ten başlatılırsa MS 32 dolaylarına ulaşılır. Ancak 360 günlük yıl, yaklaşık 354,367 günlük on iki aylık ay yılıyla aynı birim değildir. Daniel 9’da 360 günlük özel bir yıl tanımı da verilmemiştir. Başlangıç tarihi ve yıl uzunluğu değiştirilince farklı sonuçlar çıkar. Bunlar tek ve kesin bir peygamberlik hesabını doğrulamaz.
Başlangıç için neden belirli bir tarih seçildiği, ayetin konusu üzerinden açıklanmak zorundadır. Yeremya, ulusların Babil kralına yetmiş yıl hizmet edeceğini (25:11–12) ve Babil’e verilen yetmiş yıl dolunca sürgündekilerin geri getirileceğini (29:10) söyler. Daniel 9:2, Yeremya’nın bildirdiği yetmiş yılı Yeruşalayim’in yıkıntılarıyla ilişkilendirir. Ardından halkın günahlarını kabul eder ve şehrin ve kutsal yerin onarılması için dua eder (Daniel 9:3–19).
Verilen cevapta yetmiş yedili dönem עַל־עַמְּךָ וְעַל־עִיר קָדְשֶׁךָ, “senin halkın ve kutsal kentin üzerine” belirlenmiştir. İsyanın sona ermesi, günahın giderilmesi, suç için kefaret, kalıcı doğruluk, görüm ile peygamberin mühürlenmesi ve en kutsalın meshedilmesi birlikte anılır (9:24). Daniel’in verdiği dönemleri yorumlayan bir hesap, yalnız bir ölüm tarihini değil, birlikte sayılan bu olayları da açıklamalıdır.
9:25’te Yeruşalayim’in yeniden kurulmasıyla ilgili bir דָבָר, yani “söz, buyruk” anılır. Ezra 1:1–4, Koreş’in halkın dönüşü ve Bet Hamikdaş’la ilgili buyruğunu anlatır. Ezra 7:11–26, Artahşasta’nın Ezra’ya verdiği yetkileri kaydeder. Nehemya 2:1–8 ise Yeruşalayim’in yeniden inşası için verilen izni aktarır.
Bunlar farklı zamanlarda verilen ve aynı şeyi emretmeyen buyruklardır. Bu tarihlerden biri seçilecekse, önce o buyruğun Daniel’deki sözle neden aynı olduğu gösterilmelidir. MÖ 457’yi seçmek, hesaplanan tarihi hedeflenen sonuca yaklaştırabilir. Seçimin ayete dayandığını göstermek için, o yıl verilen buyruğun Daniel’in sözünü ettiği buyruk olduğunu açıklamak gerekir.
Aynı ayetteki dönemler de tek bir toplam olarak verilmemiştir. שָׁבֻעִים שִׁבְעָה, “yedi yedili dönem” ve וְשָׁבֻעִים שִׁשִּׁים וּשְׁנַיִם, “ve altmış iki yedili dönem” ayrı ifadelerle anılır. Geleneksel İbranice metnin, yani Masoretik metnin okuma işaretleri, yedi yedili dönemin ardından belirgin bir durak gösterir. Cümle okunurken iki dönem bu durakla birbirinden ayrılır.
Bu durakla, ilk yedi yedili dönem meshedilmiş önderin gelişine bağlanır. Sonraki altmış iki yedili dönem ise şehrin yeniden inşasıyla ilişkilendirilir. Yedi ile altmış iki toplanabilir. Fakat bu işlem, ayetteki iki dönemin tek bir kişinin ölümüne kadar süren kesintisiz 483 güneş yılı olduğunu kendiliğinden göstermez. Böyle bir toplamı ayetteki tek ve kesintisiz süre olarak okumak, İbranice metnin okuma işaretiyle yaptığı ayrımı değiştirir.
9:26’da, “Altmış iki yedili dönemden sonra meshedilmiş biri kesilecek” denir. מָשִׁיחַ (maşiah), “meshedilmiş kişi” anlamındadır. Vayikra 4:3’te kohen, Şemuel Alef 24:7’de Şaul ve Yeşaya 45:1’de Pers Kralı Koreş bu sözcükle anılmıştır. Bu sözcüğün kullanılması, kişinin İsa olduğunu göstermez.
יִכָּרֵת (yikkaret), kişinin kesilip ortadan kaldırılmasını, bu bağlamda öldürülmesini ifade edebilir. Ardından gelen וְאֵין לוֹ, kelime kelime “ve ona yok”, yani “onun için bir şey yok” ifadesidir. Bu sözlerde “başkaları uğruna öldü” anlamı bulunmamaktadır. Çarmıh, İsa’nın adı ve bütün insanlığın günahlarının bu ölümle bağışlanacağı öğretisi ayete dışarıdan eklenmektedir.
Hesabın ulaşmaya çalıştığı ölüm tarihi de kesin olarak bilinmemektedir. Humphreys ve Waddington’ın 1983 tarihli araştırmasında 3 Nisan MS 33 önerilmiştir. Helen Bond’un 2013 tarihli araştırmasında ise 7 Nisan MS 30’u desteklemek için gösterilen gerekçeler incelenir. Bond, eldeki bilgilerle kesin günün belirlenemeyeceği sonucuna varır.
MS 33,5 ifadesinin hem bir takvim tarihi hem de doğumdan itibaren tam 33,5 yıllık yaş gibi kullanılması iki farklı başlangıç noktasından sayılan yılları birbirine karıştırır. Miladi takvimin başlangıcı ile İsa’nın gerçek doğum tarihinin aynı olduğu gösterilmeden bu iki sayı eşitlenemez. Ölüm tarihinin kesin olarak bilinmesi, yanlış birim dönüşümünü düzeltmez.
Yetmişinci yedili döneme geçildiğinde aynı hesaba yeni bir ara eklenir. İlk altmış dokuz dönemin yaklaşık MS 33,5’te bittiği ileri sürülürken, son dönemin ilk yarısı, MS 66–67’de savaşın başlaması ile MS 70’te Bet HaMikdaş’ın yıkılması arasına yerleştirilir. İki tarih arasında yaklaşık otuz üç yıllık bir ara bırakılır. Bu ara, İsrael’e tövbe fırsatı verilmesiyle açıklanır.
Kalan yarım dönem için Masada’nın düşüşü veya gelecekteki bir dönem önerilir. Daniel 9:24–27’de ise altmış dokuzuncu dönemden sonra sayımın otuz üç yıl durdurulacağı söylenmemiştir. İlk bölüm için kesin tarih öne sürüp devamındaki olaylara ulaşmak için sayımı durdurmak, Daniel’in verdiği bir zaman çizelgesi değildir.
9:27’de וְהִגְבִּיר בְּרִית לָרַבִּים שָׁבוּעַ אֶחָד, “Bir yedili dönem boyunca çoklarıyla antlaşmayı güçlendirecek” ve וַחֲצִי הַשָּׁבוּעַ יַשְׁבִּית זֶבַח וּמִנְחָה, “Yedili dönemin ortasında korbanı ve minhayı durduracak” denir. Son sözlerde hayvan sunusuyla tahıl sunusunun durdurulması anlatılmaktadır.
Bir hizmetin durdurulması, o hizmeti emreden Tora hükmünün kaldırılmasıyla aynı şey değildir. İlk Bet Hamikdaş yıkımından sonra Ezra 3:2’de sunak yeniden Moşe’nin Tora’sına uygun olarak kurulmuştur. Yehezkel 43:18–27 ve 45:15–22’de de gelecekteki hizmet için korban hükümleri verilmiştir. Daniel’deki durdurma eyleminin bütün korban emirlerinin sonsuza kadar kaldırıldığı biçiminde sunulması, bu açık hükümlerle çelişmektedir.
483 güneş yılı 486,5 ay yılına eşit değildir. Daniel ayrıca MÖ 457’yi başlangıç yılı olarak vermez, dört yıllık bir düzeltme bildirmez ve 69. dönemden sonra sayımın yaklaşık 33 yıl duracağını söylemez. Bu hesap, hem kendi rakamlarıyla MS 33,5’e ulaşamaz hem de Daniel’in metninde yer almayan seçimlere dayanır. Sonuç İsa’nın Maşiah olduğunu kanıtlamaz.
Tanah kaynakları: Daniel 9:2–27 (özellikle 9:24–27, İbranice Masoretik metin); Yeremya 25:11–12 ve 29:10; Yeşaya 45:1; Ezra 1:1–4, 3:2 ve 7:11–26; Nehemya 2:1–8; Devarim 16:1; Yehezkel 43:18–27 ve 45:15–22. İbranice metin kontrolü: Mehon Mamre, Daniel 9. Takvim ve hesap kontrolü: ABD Deniz Rasathanesi, The Jewish Calendar; ortalama güneş yılı ve on iki sinodik aylı yıl üzerinden yukarıda gösterilen aritmetik.
Ek kaynaklar: Şemot 12:2; İbn Ezra, Şemot 12:2; Vayikra 4:3; Şemuel Alef 24:7. ABD Deniz Rasathanesi, Gregoryen yılının ortalama uzunluğu; Colin J. Humphreys ve W. G. Waddington, Dating the Crucifixion, Nature 306 (1983), 743–746; Helen K. Bond, Dating the Death of Jesus: Memory and the Religious Imagination, New Testament Studies 59/4 (2013), 461–475.
