Misyoner İddiaları Arşivi

Yeremya 3’te İsrael’in sadakatsizliği gerçekten zina ve boşanma diliyle anlatılır. “Dönek İsrael’in zina ettiği için onu gönderdiğimi ve eline boşanma belgesini verdiğimi gördüm” sözü serttir. Hristiyan ikame teolojisi bu ayete başvurur. Fakat aynı bölümün birkaç ayet sonrası okunmadan bu imgenin anlamı belirlenemez. HaŞem kuzeye doğru şu çağrıyı gönderir: “Dön, dönek İsrael... Size öfkeyle bakmayacağım; çünkü Ben merhametliyim... sonsuza dek öfkeli kalmayacağım.”²⁸²⁹

Şuv, “dön”, gerçek bir dönüş çağrısıdır. İsrael’in antlaşma kimliği bütünüyle sona ermiş ve onun yerine başka bir halk geçirilmiş olsaydı, bu çağrı kendi bağlamında anlamsızlaşırdı. Yeremya aynı bölümde İsrael’in yeniden Tsiyon’a getirileceğini, Yeruşalayim’in HaŞem’in tahtı olarak anılacağını ve Yehuda ile İsrael’in birlikte yürüyeceğini de anlatır. Boşanma imgesi günahın ve ayrılığın ağırlığını verir; peygamberlik anlatısının son noktası değildir.³⁰

Rabbinik gelenek de bu farkı açıkça korur. Sanhedrin’de İsrael’in, efendisi tarafından satılmış köle veya kocası tarafından boşanmış kadın gibi artık HaŞem’e karşı yükümlü olmadığı iddiası aktarılır. Cevap Yeşaya’nın sorusuyla verilir: “Annenizin, onunla kendisini gönderdiğim boşanma belgesi nerede?” Akedat Yitshak da Yeremya’daki boşanma belgesini nihai bir keritut, yani kesin kopuş olarak okumaz; Yeremya’yı Yeşaya’nın bu sözüyle birlikte ele alır ve HaŞem ile İsrael arasındaki ilişkinin bütünüyle ortadan kalkmadığını açıklar.³¹

Hoşea aynı konuyu daha da güçlü bir biçimde işler. Peygamberin oğluna Lo-Ammi, “Halkım değil”, adı verilir. Bu tek cümle alınsaydı İsrael’in halk statüsünün sona erdiği ileri sürülebilirdi. Fakat Hoşea hemen aynı topluluk için şunu söyler: “İsrael oğullarının sayısı ölçülemeyen ve sayılamayan denizin kumu gibi olacak. Onlara, ‘Siz halkım değilsiniz’ denilen yerde, onlara ‘Yaşayan Tanrı’nın oğulları’ denilecek. Yehuda oğulları ile İsrael oğulları birlikte toplanacak...” Lo-Ammi diye adlandırılan İsrael ortadan kalkmaz, başka bir toplulukla değiştirilmez; aynı İsrael yeniden “Yaşayan Tanrı’nın oğulları” diye adlandırılır ve Yehuda ile birleşir.³²

Hoşea daha sonra evlilik imgesine geri döner, fakat bu kez kopuşu değil sürekliliği anlatır: “Seni sonsuza dek Kendime eş olarak alacağım; seni doğrulukla, adaletle, sevgiyle ve merhametle Kendime eş olarak alacağım. Seni sadakatle Kendime eş olarak alacağım ve HaŞem’i bileceksin.” Le-olam, “sonsuza dek”, ifadesi kalıcı reddedilme düşüncesinin tam karşısındadır. Maharal, Netsah İsrael’de bu üç kez tekrarlanan “Seni Kendime eş olarak alacağım” sözünü gelecekte HaŞem ile İsrael arasındaki bağın kopmayacağına ilişkin bir ifade olarak açıklar.³³

Yeremya 31 meseleyi evlilik mecazının da ötesine taşır. Yeni antlaşmayı ilan ettikten sonra HaŞem, güneşi gündüzün ışığı ve ay ile yıldızları gecenin düzeni yapan yasalar sürdükçe İsrael soyunun O’nun önünde ulus olmaktan çıkmayacağını bildirir. Ardından göklerin ölçülmesi ve yeryüzünün temellerinin araştırılması kadar erişilmez bir şartla İsrael’in bütün soyunun reddedilmesini yan yana koyar. Bu güvence İsrael’in kusursuzluğuna dayanmaz; ayet “yaptıkları her şey nedeniyle” ifadesini kullanır. Günah bilinmektedir, fakat günah İsrael’in kimliğinin başka bir halka devredildiği sonucuna götürmez.³⁴³⁵

Tora da daha önce aynı sınırı koymuştur: “Düşmanlarının ülkesindeyken bile onları reddetmeyeceğim, onlardan tiksinmeyeceğim; onları tamamen yok etmeyeceğim ve onlarla olan antlaşmamı bozmayacağım. Çünkü Ben HaŞem, onların Tanrısıyım.” İsrael cezalandırılabilir, sürgüne gönderilebilir, HaŞem’in yüzü gizlenebilir ve Bet HaMikdaş yıkılabilir. Peygamberler bu felaketi zina ve boşanma kadar sert imgelerle anlatabilirler. Fakat ceza ile ilişkinin sona ermesi, sürgün ile başka bir halkın İsrael’in yerini alması aynı şey değildir.³⁶

Tanah’ın kendi hareketi bu nedenle kalıcı boşanma öğretisine izin vermez. Yeremya “Dön, dönek İsrael” der; Hoşea “Halkım değilsiniz” denilenlere yeniden “Yaşayan Tanrı’nın oğulları” deneceğini bildirir ve “Seni sonsuza dek Kendime eş olarak alacağım” sözünü verir; Vayikra ise “onlarla antlaşmamı bozmayacağım” der. Güneş, ay ve yıldızların düzeni sürdükçe Yeremya’nın İsrael için verdiği güvence de sürer. Hristiyan ikame teolojisi bu metinlerin bir bölümünü alıp geri kalanını susturduğunda Tanah’ı açıklamış olmaz; Tanah’ı önceden kabul edilmiş sonuca göre parçalamış olur.³⁷

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 5, güncel revizyon.
• Tanah, Yeremya 3:8.
• Tanah, Yeremya 3:12.
• Tanah, Yeremya 3:14-18.
• Tanah, Yeşaya 50:1.
• Tanah, Hoşea 2:1-2 [bazı numaralandırmalarda 1:10-11].
• Tanah, Hoşea 2:21-22.
• Tanah, Yeremya 31:35-36.
• Tanah, Yeremya 31:37.
• Tanah, Vayikra 26:44.
• Kabalat.com: “Tanrı, Yahudi ulusu yerine Kilise’yi mi seçmiştir? (1)”; “Yeni Antlaşma Nedir?”; “Yasa artık geçersiz mi?”; “Tora Göklerde Değildir: Yahudiliğin Epistemik Üstünlüğü”

Hristiyan yorumcu, Sinay beritini evlilik bağına benzetir ve İsrael’in sadakatsizliği sonucunda HaŞem’in bu ilişkiyi sonunda sona erdirdiğini ileri sürer. Zeharya 11:10’u eski beritin resmen bozulması, Hoşea’daki Lo-Ammi adını İsrael’in artık Tanrı’nın halkı olmaması, İkinci Bet HaMikdaş’ın yıkılışını da bunun tarihsel işareti olarak kullanır. Daniel 9:26’dan ayrıca Maşiah öldürüldükten sonra Yahudilerin artık onun halkı olmayacağı anlamını çıkarır. Hristiyan yorumcu sonsuz bir reddediliş savunmaz; İsrael’in daha sonra İsa konusunda teşuva edip yeniden kabul edileceğini söyler.¹³⁹²

Tora tam bu sorunun merkezine son derece açık bir cümle yerleştirir. Vayikra 26, berite sadakatsizliğin en ağır sonuçlarını anlatır: yenilgi, şehirlerin harap olması, kutsal yerin yıkımı, ülkenin ıssızlaşması ve halkın düşman ülkelerine dağılması. Yani Hristiyan yorumun günah, ceza, ülke kaybı ve sürgün diye gösterebileceği şartların hepsi zaten bölümün içindedir. Sonra HaŞem, İsrael tam düşmanlarının ülkesindeyken şöyle der: “Bütün bunlara rağmen onları reddetmeyeceğim, onlardan tiksinmeyeceğim; onları bütünüyle yok edip onlarla olan beritimi bozmayacağım. Çünkü Ben HaŞem onların Tanrısıyım.”¹³⁹³

Ayet, “sadık kaldıkları sürece beritimi bozmayacağım” demez. Sadakatsizlik ve sürgün gerçekleştikten sonra konuşur. Bu nedenle İsrael berite karşı geldi; öyleyse HaŞem de İsrael ile beritini sona erdirdi ve artık onları halkı saymıyor çıkarımı Vayikra 26’nın kendi sonuna Tanah’a açıkça aykırıdır. Ceza vardır; sürgün vardır; yakınlığın kaybı vardır. Fakat Tora özellikle “beritimi bozmayacağım” der.¹³⁹⁴

Bavli Megilla 11a ayeti tam bu yönde okur. “Onları reddetmeyeceğim... beritimi bozmayacağım” sözlerini Babil, Pers, Yunan ve Roma baskıları boyunca İsrael’in terk edilmemesiyle ilişkilendirir; Vespasian dönemini bile bu güvence içinde düşünür. Bu rabbinik okumayı peşatın kendisiyle karıştırmamak gerekir. Fakat İsa’dan sonraki Yahudi geleneğinin Vayikra 26’yı berit bitti diye değil, sürgünde bile beritin sürdüğü şeklinde anladığını açıkça gösterir.¹³⁹⁵

Evlilik imgesinin kendisi de Hristiyan yorumun sonucunu zorunlu kılmaz. Yeremya 3, kuzey İsrael’in sadakatsizliğini boşanma diliyle anlatır; fakat aynı bölüm birkaç ayet sonra “Dön, ey dönek İsrael” diye çağırır ve İsrael ile Yehuda’nın yeniden bir araya gelmesini bekler. Yehezkel 16 daha da sert evlilik imgeleri kullanır; sonunda ise HaŞem “Gençlik günlerindeki seninle olan beritimi hatırlayacağım ve seninle sonsuz bir berit kuracağım” der. Peygamberlikte ayrılık imgesi ilişkinin korkunç derecede bozulmasını anlatabilir; aynı halkın daha sonra çağrılması, temizlenmesi ve yenilenmesi onun kimliğinin silinmediğini gösterir.^13961397

Zeharya 11:10’da daha somut bir metin sorunu vardır. İbranice ifade et beriti aşer karatti et kol ha-amimdir: “bütün halklarla kurduğum berit.” Ayet “İsrael ile Sinay’da kurduğum berit” demez; özne alanı kol ha-amim, bütün halklardır. Raşi de bunu Sinay beriti olarak değil, diğer halkların İsrael’e zarar vermesini sınırlayan Tanrısal düzenle ilişkilendirir; Targum Yonatan da ayetin bütün halklar unsurunu korur. Hristiyan yorumun açıklamasında ayetin sözünü ettiği beritin tarafları değiştirilmiştir. Bütün halklarla olan berit, hiçbir metinsel gerekçe gösterilmeden Sinay’da İsrael ile yapılan berit haline getirilir.¹³⁹⁸

Daniel 9:26’da sorun daha da açıktır. İlgili İbranice söz ve-ha'ir ve-ha-kodeş yaşhit am nagid habadır. Cümlenin öznesi am nagid haba — “gelecek önderin halkı”dır; bu halk kenti ve kutsal yeri yıkar. Ayette “Yahudiler artık onun halkı olmayacak” diye bir cümle yoktur. Raşi’nin açıklamasında da kenti ve kutsal yeri yıkan taraf gelecek önderin ordusu/halkıdır. Hristiyan yorumun İsrael’in Tanrısal statüsünün değiştiğine temel yaptığı ifade Masoretik cümlenin içinde bulunmamaktadır. Burada yorum farkından önce dilbilgisi sorunu vardır.¹³⁹⁹

Hoşea’daki Lo-Ammi ise gerçek ve ağır bir berit krizidir: “Siz Benim halkım değilsiniz.” Fakat kitabın devamı aynı İsrael için “Size ‘Halkım değilsiniz’ denilen yerde ‘Yaşayan Tanrı’nın çocukları’ denecek” der; Yehuda ile İsrael’in yeniden birleşmesini anlatır ve daha sonra HaŞem Lo-Ammi’ye ‘Sen halkımsın’ diyeceğim diye konuşur. Bir kitabın ortasındaki kriz adını kitabın kendi yeniden kurulma sözlerinden ayırıp son kimlik bildirimi haline getirmek, Hoşea’nın edebi hareketini yarıda keser.¹⁴⁰⁰

Pesahim’deki rabbinik anlatı da Hoşea’yı aynı yönde okur. Hoşea’nın İsrael yerine başka bir ulus düşünmesi kınanır; İsrael Avraam, Yitshak ve Yaakov’un çocukları olarak anılır ve Lo-Ammi sözünün hemen ardından gelen yeniden kabul ayetleri birlikte okunur. İsrael’in günahları antlaşmanın sona erdiği anlamına gelmez. Ama günahın başka bir halkla değiştirilme anlamına gelmediğini vurgulayan güçlü bir rabbinik hafıza vardır.¹⁴⁰¹

Yeremya 31, başka bir halkla değiştirme düşüncesini daha da zor hale getirir. Bu Hristiyan yorumun de başvurduğu yeni berit açıkça İsrael evi ve Yehuda evi ile kurulacaktır. HaŞem “Tora’mı içlerine koyacağım ve yüreklerine yazacağım; Ben onların Tanrısı olacağım, onlar da Benim halkım olacak” der. Yeni olan halk değildir. Aynı İsrael ve Yehuda ile kurulan beritin içselleşme biçimidir. Sifra’nın sonraki okuması da önceki beritin bozulmasıyla gelecekte İsrael evi ve Yehuda eviyle kurulacak yeni beriti aynı çerçevede tutar. Metin “eski halkı bırakıp başka bir toplulukla berit kuracağım” demez.¹⁴⁰²

Aynı bölüm birkaç ayet sonra güneşi, ayı ve yıldızları tanık yapar. Bu yaratılış düzenleri HaŞem’in önünden kalkarsa ancak o zaman İsrael soyu O’nun önünde ulus olmaktan çıkacaktır; gökler ölçülebilir ve yerin temelleri bütünüyle araştırılabilirse ancak o zaman İsrael’in bütün soyunun reddedilmesi düşünülebilir. Yeni berit ile İsrael’in ulusal devamlılığı aynı bölümde yan yana durur. Esther Rabba bu yaratılış dili üzerinden İsrael’i HaŞem önünde ulus olmaktan çıkarmanın gök ve yer düzenini ortadan kaldırmak kadar düşünülemez oluşunu vurgular. Rambam da zulüm altındaki Yahudilere yazdığı İgeret Teyman’da Vayikra 26:44 ile Yeremya 31’i yan yana getirerek İsrael’in bütünüyle reddedilmesi düşüncesine karşı kullanır. Birini kabul edip ötekini yok saymak bölümün bütünlüğünü bozar.^14031404

Yehezkel 36–37 de aynı yapıyı başka imgelerle kurar. Günah işlemiş ve ulusların arasına dağılmış İsrael toplanır, ülkesine getirilir, temizlenir ve yeni bir yürek alır. Sonra dağılmış bene İsrael tek halk olur; “Onlar Benim halkım olacak, Ben de onların Tanrısı olacağım” denir ve David kulunun onların üzerinde kral olması anlatılır. Eski İsrael ortadan kalkıp başka bir topluluk onun adını almaz. Günah işleyen İsrael temizlenir; sürgündeki İsrael toplanır; bölünmüş İsrael birleştirilir.¹⁴⁰⁵

Zohar’ın Vayikra 26:44 üzerindeki açıklaması da sürgünde Şehina’nın İsrael ile birlikte bulunmasını ve HaŞem’in onları reddetmemesini öne çıkarır. Bu, geç rabbinik-mistik katmandır; ayetin peşatıyla özdeş değildir. Yine de İsa’dan sonra Yahudi gelenek İsrael’i artık Tanrı’nın halkı saymadı iddiasının karşısında önemli bir tanıktır.

Seçilmişlik bu nedenle ahlaki dokunulmazlık değildir. Amos, Yeşaya, Yeremya, Yehezkel ve Hoşea İsrael’i son derece sert biçimde yargılar. Berit sorumluluk doğurduğu için ceza da ağırdır. Fakat aynı peygamberler yargıladıkları İsraeli daha sonra toplar, temizler ve yeniden ülkeye getirir. Tanah’ın örgüsü berit → günah → ceza ve sürgün → teşuva → arınma → toplanma → yenilenme biçimindedir; özne baştan sona aynı İsrael’dir.¹⁴⁰⁶

Hristiyan yorumun eklediği belirleyici şart ise bu metinlerde yoktur. Ona göre İsrael, İsa’yı öldürdüğünü kabul edip İsa’ya döndüğünde yeniden Tanrı’nın halkı olacaktır. Vayikra 26 İsrael’i HaŞem’e ve berite bağlar; Hoşea yeniden kurulması HaŞem’in “Sen halkımsın” sözüyle anlatır; Yeremya yeni beriti İsrael ve Yehuda ile kurar; Yehezkel sürgündeki İsraeli toplayıp temizler. Bu kaynakların hiçbiri yeniden kurulması İsa’yı kabul etme şartına bağlamaz.¹⁴⁰⁷

İkinci Bet HaMikdaş’ın kaybı ağır bir Tanrısal ceza olarak okunabilir; bu, İsrael kimliğinin sona erdiğini göstermez. Zeharya 11:10’daki bütün halklar Sinay beriti değildir. Daniel 9:26, Yahudiler artık onun halkı olmayacak demez. Hoşea’nın Lo-Ammisi yeniden Halkımsın olur. Yeremya yeni beriti başka bir halkla değil İsrael ve Yehuda ile kurar. Ve Vayikra 26, sürgünün en karanlık yerinde son sözü kendisi söyler: “Onları reddetmeyeceğim... onlarla olan beritimi bozmayacağım.”

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 118, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 51–55; Sinay beritinin evlilik bağı olarak bozulduğu, Lo-Ammi, Zeharya 11:10, Daniel 9:26 ve İkinci Bet HaMikdaş’ın yıkılışı üzerinden İsrael’in statüsünü açıkladığı bölüm. Heaster gelecekte yeniden kurulması da kabul eder.
• Vayikra 26:27–45; özellikle 26:44.
• Vayikra 26:44–45; İsrael düşman ülkesindeyken bile HaŞem’in beritini bozmayacağını söylemesi.
• Bavli Megilla 11a; Vayikra 26:44’ün Babil, Pers, Yunan ve Roma dönemleriyle ilişkilendirilmesi.
• Yeremya 3:8–18; boşanma imgesi, “Dön, ey dönek İsrael” çağrısı ve İsrael-Yehuda yeniden kurulması.
• Yehezkel 16:59–63; özellikle 16:60.
• Zeharya 11:10; İbranice et beriti aşer karatti et kol ha-amim. Raşi, ayeti İsrael ile Sinay beriti olarak değil halkların İsrael’e zarar vermesini sınırlayan düzenle ilişkilendirir; Targum da “bütün halklar” unsurunu korur.
• Daniel 9:26; İbranice ve-ha'ir ve-ha-kodeş yaşhit am nagid haba. Kent ve kutsal yeri yıkan özne “gelecek önderin halkı”dır; “Yahudiler artık onun halkı olmayacak” cümlesi Masoretik metinde yoktur. Raşi de yıkımı gelecek önderin ordusu/halkı üzerinden açıklar.
• Hoşea 1:9; 2:1–2; 2:25. Bölüm numaraları bazı Tanah baskılarında İngilizce numaralamadan bir ayet farklı olabilir.
• Bavli Pesahim 87a–b; Hoşea, İsrael’in ataları ve Lo-Ammi sonrasındaki yeniden kabul ayetleri üzerine sugya.
• Yeremya 31:31–34; yeni beritin İsrael evi ve Yehuda eviyle kurulması, Tora’nın yüreğe yazılması ve “onlar Benim halkım olacak” sözü. Karşılaştırma için Sifra’nın yeni beriti aynı İsrael-Yehuda çerçevesinde okuyan geleneği.
• Yeremya 31:35–37; İsrael’in HaŞem önünde ulus olarak devamlılığının güneş, ay, yıldızlar ve yaratılış düzeniyle ilişkilendirilmesi; Esther Rabba’daki kullanım; Rambam, İgeret Teyman, Vayikra 26:44 ile Yeremya 31’i İsrael’in bütünüyle reddedilmesine karşı birlikte kullanır.
• Esther Rabba, Yeremya 31:35–37’nin İsrael’in ulusal devamlılığıyla ilgili kullanımı; Rambam, İgeret Teyman, Vayikra 26:44 ile Yeremya 31’i İsrael’in bütünüyle reddedilmesine karşı kullanır.
• Yehezkel 36:22–28; 37:21–28; sürgündeki İsrael’in toplanması, temizlenmesi, tek halk olması ve David kulunun yönetimi.
• Karşılaştırma için Devarim 30:1–10; Yeremya 30–33; Yehezkel 36–37; Hoşea 1–3. Ceza ve sürgünün ardından aynı İsrael’in teşuvası ve yeniden kurulması. Zohar’ın Vayikra 26:44 açıklaması, sürgünde Şehina’nın İsrael ile bulunması temasını ekler.
• Vayikra 26:44–45; Hoşea 2:25; Yeremya 31:31–37; Yehezkel 36:24–28, 37:21–28. Bu metinlerde yeniden kurulmasın şartı İsa’nın kabulü olarak verilmez.

Hristiyan yorumun Daniel 9:26 için yaptığı yorum, tartışmanın sınırını olağan bir çeviri farkının çok ötesine taşır. Ona göre Yeruşalayim’i yıkan Romalılar tarihsel olarak Roma askerleri olmakla birlikte, daha derin bir anlamda dirilmiş İsa’nın ordularıdır. Matta 28:18’de İsa’ya yeryüzü üzerinde yetki verildiğini kabul eder; Matta 22:1–7’deki yıkım benzetmesini de buna ekler ve Roma ordularının İsa tarafından Yeruşalayim’i cezalandırmak üzere gönderildiği sonucuna varır. Hatta Daniel’deki bağlantıların bu kadar karmaşık biçimde birbirine oturmasını Hristiyan öğretisinin doğruluğuna ilişkin ayrıca bir işaret sayar.¹⁴⁹⁷

Daniel’in İbranicesi bundan çok daha yalındır:

Ve-ha-ir ve-ha-kodeş yaşhit am nagid ha-ba — וְהָעִיר וְהַקֹּדֶשׁ יַשְׁחִית עַם נָגִיד הַבָּא.

“Gelecek önderin halkı kenti ve kutsal yeri yıkacak.”¹⁴⁹⁸

Cümlenin öznesi amdır: halk. Bu halkın kime bağlı olduğu da hemen ardından gelen tamlamayla verilir: am nagid ha-ba, “gelecek önderin halkı.” Önceki cümlecikte ise başka bir kişi vardır: yikkaret maşiah, “meshedilmiş biri kesilecek.” Daniel bu iki kişiyi özdeşleştirmez. “Meshedilmiş kişinin halkı” demez; “meshedilmiş kişi ordularını gönderecek” demez; daha önce kesilmiş kişinin daha sonra görünmez biçimde Roma kuvvetlerine komuta edeceğini hiç söylemez.¹⁴⁹⁹

Bu gramer ayrımı küçük değildir. Hristiyan yorumun yorumunda üç unsur tek Hristiyan anlatısında birleşir: kesilen maşiah, gelecek nagid ve o nagide ait am. Daniel ise onları aynı cümlede farklı işlevlerle verir. Birinci kişi kesilir. Ardından kenti ve kutsal yeri yıkacak halktan ve o halkın gelecek önderinden söz edilir. Hristiyan yorumun “Maşiah’ın orduları” sözü bu yüzden Daniel 9:26’nın çevirisi değildir. Daniel’den sonra kurulmuş bir teolojik özdeşleştirmedir.

Klasik Yahudi yorumunda cümleyi böyle bir görünmez komuta zincirine dönüştürmeye ihtiyaç duyulmaz. Raşi “gelecek önderin halkı” ifadesini Titus ve onun kuvvetleriyle açıklar. Aynı açıklamada 9:26’daki kesilen maşiahı Agrippa ile ilişkilendirir. İbn Ezra da yıkıcı gücü Roma ile bağlantılı okur. Ayrıntılarda farklılık bulunsa da cümlenin doğal tarih yapısı korunur: Yeruşalayim’i gerçekten yıkan Roma gücü, Roma’ya bağlı bir önder ve onun halkıdır. Kabalat.com’daki Daniel incelemesi de am nagid ha-ba yapısını “gelecek önderin halkı” olarak ele alır.^150015011502

Daniel’in Grekçe metin tarihi ayrıca ayrılmalıdır. Hristiyan yorumcu Daniel 9:24–27 için “Septuaginta” etiketiyle bir Grekçe aktarım kullanır; fakat Daniel’in antik Grekçe aktarımı tek biçimli değildir. Kitap Eski Grekçe ve daha sonra onun yerini büyük ölçüde alan Theodotionik biçim olmak üzere iki ayrı Grekçe gelenekte dolaşmıştır. Bu nedenle Hristiyan yorumun kullandığı cümleyi yalnız “Yahudilerce MÖ 200’de çevrilmiş Septuaginta” etiketiyle tanımlamak fazla basittir; önce hangi Grekçe Daniel biçiminin aktarıldığı belirlenmelidir. Eski bir Grekçe okuma Masoretik metinden farklı sözdizimi taşıyabilir ve sırf farklı olduğu için Hristiyan tahrifi sayılamaz. Fakat hangi Grekçe biçim seçilirse seçilsin, “bu kişi İsa’dır; dirildikten sonra Roma lejyonlarını kendi ordusu olarak göndermiştir” bağı çevirinin kendisinden çıkmaz. Bu bağ Hristiyan metinleri teolojisinden gelir.¹⁵⁰³

Hristiyan yorumun akıl yürütmesinin yönü burada belirleyicidir. Önce İsa’nın Daniel’deki kesilen kişi olduğu kabul edilir. Sonra dirildiği ve bütün yeryüzü üzerinde yetki aldığı Hristiyan metinlerinden kabul edilir. Ardından Roma yıkımı Matta’daki benzetmeyle ilişkilendirilir. Ancak bu üç kabulden sonra Daniel’in am nagid ha-ba sözü “Maşiah’ın orduları” haline gelir. Böyle bir yol Tanah’tan İsa’ya ulaşmaz; İsa hakkındaki Hristiyan inancından başlayıp Daniel’i o inanca göre yeniden tanımlar.¹⁵⁰⁴

Üstelik Hristiyan yorumcu, Yahudi Maşiah anlayışının Yeruşalayim’i yıkan bir Maşiah fikrini kabul edememesini kendi lehine kullanır. Fakat sorun tam burada doğmuştur: Daniel zaten Maşiah’ın Yeruşalayim’e saldırdığını söylemez. Ayete önce “Maşiah’ın orduları” düşüncesi eklenir, sonra Yahudi geleneğinin ayette bulunmayan bu düşünceyi kabul etmemesi bir eksiklik gibi sunulur.

İbranice cümle ise yerinde durur: am halktır; nagid önder veya yöneticidir; ha-ba gelecek olandır. “İsa”, “dirilmiş Maşiah”, “Maşiah’ın orduları” ve “Roma lejyonlarını gökten yöneten kişi” bu kelimelerin hiçbirinde bulunmaz. Bir yorumun kendi içinde çok sayıda bağlantı kurabilmesi, ilk bağlantının metinde bulunduğunu kanıtlamaz. Daniel 9:26’nın grameri onun kurduğu İsa → Roma orduları → Maşiah’ın orduları zincirini taşımaz.¹⁵⁰⁵

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 125, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, Daniel 9 tartışması, özellikle s. 45: “Messiah’s armies”; Matta 28:18 ve Matta 22:1–7 bağlantısı.
• Daniel 9:26, Masoretik metin: ve-ha-ir ve-ha-kodeş yaşhit am nagid ha-ba.
• Daniel 9:26. Cümlede önce yikkaret maşiah, ardından am nagid ha-ba yapıları gelir.
• Raşi, Daniel 9:26: kesilen maşiah için Agrippa; am nagid ha-ba için Titus ve orduları açıklaması.
• İbn Ezra, Daniel 9:25–26; kentin ve kutsal yerin yıkımını Roma yönetimiyle ilişkilendirir.
• Gökhan Duran, “Daniel ve 70 Hafta”, Kabalat.com; Daniel 9:26’daki am nagid ha-ba yapısının Roma yıkımı bağlamında açıklanması.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 43–44; Heaster burada Daniel 9:24–27 için “Septuagint version” etiketini kullanır. Daniel’in Grekçe aktarımındaki Eski Grekçe ve Theodotionik biçimler için bkz. Olivier Munnich, “Daniel, Susanna, Bel and the Dragon: Old Greek and Theodotion,” The Oxford Handbook of the Septuagint, 2021, s. 290–305; Daniel Olariu, “From Suspicion to Appreciation: The Change of Perception Regarding Theodotion’s Version of Daniel in Patristic Literature,” The Oxford Handbook of the Bible in Orthodox Christianity, 2022, s. 52–68.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 45; Matta 28:18 ve Matta 22:1–7 üzerinden Roma ordularının İsa’nın orduları sayılması.
• Daniel 9:26; Raşi, Daniel 9:26; ayrıca Heaster’ın aynı sayfadaki “intricacy” argümanı.

Hristiyan yorumun hesabı kesin bir tarihe ulaştırma iddiasıyla kurulur. MÖ 457’den başlanır; altmış dokuz hafta yediyle çarpılarak 483 yıl bulunur. Sonra “Yahudi zamanı”nın Ay döngüleriyle hesaplandığı söylenir ve 483 yıl, 486,5 “ay yılı”na çevrilir. MÖ/MS takviminde bulunduğu ileri sürülen dört yıllık hata eklenince MS 33,5 elde edilir. Hristiyan yorumcu bunu İsa’nın çarmıha gerildiği tarihle tam uyum olarak sunar.¹⁴⁵⁶

Bu hesapta birbirinden bağımsız birkaç karar üst üste gelmektedir. İlki, 121. iddiada görülen MÖ 457 başlangıcıdır. İkincisi, Daniel 9:25’teki yedi hafta ile altmış iki haftanın kesintisiz tek 69 haftalık blok sayılmasıdır. Masoretik vurgu düzeni yedi haftanın sonunda güçlü bir durak koyar; birçok modern çeviri de “meshedilmiş bir öndere kadar yedi hafta; altmış iki hafta boyunca…” şeklinde ayırır. Buna karşılık eski çeviri geleneklerinden ve bazı modern Hristiyan yorumlardan 7+62’yi kümülatif okuyanlar da vardır. Bu nedenle Hristiyan yorumun 69 haftayı “Daniel’in tartışmasız tek sayımı” gibi kullanması doğru değildir.¹⁴⁵⁷

Daha önemlisi, 9:26 “altmış iki haftadan sonra meshedilmiş biri kesilecek” der. İbranice ve-aharei ha-şavuim şişim u-şnayimdir. “Altmış dokuz haftadan sonra” denmez. Hristiyan yorumcu yedi haftayı ilk yeniden inşa dönemiyle ilişkilendirerek metindeki ayrılığı kendisi de kabul eder; buna rağmen İsa’ya giden hesapta iki süreyi tek sayı olarak kullanır. Bu birleştirme ayrıca gerekçelendirilmesi gereken bir yorum tercihidir; hesap makinesine verilmiş tartışmasız veri değildir.¹⁴⁵⁸

483 Sayısını kabul etsek bile 486,5 “ay yılı” dönüşümü matematiksel olarak açıklanmamaktadır. Ortalama on iki aylık bir ay yılı yaklaşık 354,37 gündür. 483 güneş yılının gün sayısı bu uzunluktaki ay yıllarına bölündüğünde yaklaşık 497,8 ay yılı çıkar; 486,5 değil. Ters yönden bakılırsa 486,5 ay yılı yaklaşık 472 güneş yılı eder. Hristiyan yorumun merkezde kullandığı 486,5 rakamı ne Daniel’in metninden ne de sıradan güneş-yıl/ay-yıl dönüşümünden çıkar.¹⁴⁵⁹

“Yahudiler zamanı Ay’a göre hesaplar” cümlesi de bunu kurtarmaz. Yahudi takviminde aylar Ay döngüsüne göre belirlenir, fakat yıl saf ay takvimi değildir. Tora Pesah’ın Aviv mevsiminde kalmasını ister; bunun için gerekli yıllarda ek ay konur ve ay takvimi güneş mevsimleriyle eşlenir. Rabbinik kaynaklar sıradan ay yılını yaklaşık 354 gün olarak tanıyıp güneş yılıyla farkını ayrıca bilir; takvim sistemi bu farkı yok saymak yerine artık aylarla dengeler. Yüzyıllık bir kronolojiyi saf ay yıllarına dönüştürmek “Yahudi takvimini kullanmak” değildir; Yahudi takviminin güneş mevsimiyle kurduğu bağı kaldırmaktır.^14601461

Burada bir ölçü birimi benzetmesi yararlıdır. On kilometrelik bir mesafeyi mile çevirmek mesafeyi değiştirmez; yalnız birimi değiştirir. 483 güneş yılını gerçek bir ay-yıl birimine çevirmek de aynı tarih aralığını korumalıdır. Sonucu hedef tarihe yaklaştırmak için 483 sayısını 486,5’e dönüştürüp aralığın kendisini değiştirmek birim dönüşümü değildir. Aynı zamanın başka bir ölçüsünü bulmak yerine farklı bir zaman uzunluğu üretir.

Geleneksel Yahudi Daniel kronolojileri de Hristiyan yorumun yöntemini kullanmaz. Seder Olam yedi, altmış iki ve son haftayı sürgün ile İkinci Bet HaMikdaş tarihine yerleştirir; Saadya Gaon yetmiş haftayı 490 yıllık tarihsel bir bütün olarak ele alır, 434 yılı inşa/İkinci Bet HaMikdaş sürecine, son haftayı barış, savaş ve antlaşma kırılmasına bağlar. Saadya’nın kronolojik şeması modern tarih biliminin Pers dönemi tarihlemesiyle özdeş değildir; burada önemli olan, klasik Yahudi hesabın 483 yılı “Yahudi ay yılı” adıyla 486,5’e dönüştürmemesidir.¹⁴⁶²

Dört yıllık “MÖ/MS takvim hatası” da ayrı bir müdahaledir. Daniel böyle bir düzeltme vermez. Üstelik Hristiyan yorumcu aynı hesapta MS 33,5’in İsa’nın doğumundan tam 33,5 yıl sonrası olduğunu söyler. Eğer kullanılan takvim İsa’nın doğumunu dört yıl kaydırıyorsa, takvim üzerindeki 33,5 sayısını aynı anda hem dört yıl düzeltilmiş sonuç hem de doğumdan 33,5 yıl sonraki yaş olarak kullanmak tutarlı değildir.¹⁴⁶³

MÖ ile MS arasında sıfır yılı bulunmaması da hesaba dikkat gerektirir. Tarihsel BCE/CE numaralandırmasında MÖ 1’in ardından doğrudan MS 1 gelir. MÖ 457’den 486,5 yıllık gerçek bir süre ileri gidildiğinde yaklaşık MS 30,5 civarına ulaşılır; dört yıl daha eklemek yaklaşık MS 34,5 eder. Hristiyan yorumun MS 33,5 sonucuna ulaşan basit toplaması, astronomik sayı sistemindeki “0 yılı” mantığını kullanıp sonra tarihsel MÖ/MS takvimiyle konuşmaktadır. “Tam isabet” görünümünde bir yıllık fark bile bu yöntem karışımından doğar.¹⁴⁶⁴

Sonra yetmişinci hafta sorunu belirir. Daniel yetmiş hafta verir. Hristiyan yorumcu 69 haftayı MS 33,5’te bitirdikten sonra son haftanın yarısını MS 66,5–70 dönemine taşır ve iki bölüm arasında olağanüstü bir boşluk bulunduğunu kabul eder. Bu boşluğa İsa’nın ölümünden sonra İsrael’e teşuva için zaman verildiği anlamını yükler. Daniel 9 ise 69. haftadan sonra otuz üç yıllık bir duraklama, peygamberlik saatinin durması veya İsrael’in İsa’yı kabul etmesini bekleyen özel bir ara dönem vermez.¹⁴⁶⁵

Burada sorun tek tek her yorum seçeneğinin varlığı değildir. Tarihsel kehanetler üzerinde farklı başlangıçlar, bölümlendirmeler ve kronolojiler tartışılabilir. Sorun, birbirinden bağımsız bütün esnek noktaların aynı hedefe doğru ayarlanıp sonra sonucun “Daniel’in tam verdiği tarih” diye sunulmasıdır. Önce MÖ 457 seçilir. 7+62 tek 69 yapılır. 483 yıl açıklanmayan biçimde 486,5 ay yılına çevrilir. Dört yıl eklenir. Sıfır yılı sorunu gözden kaçar. Yetmişinci hafta sığmayınca zaman çizgisine otuz üç yıllık boşluk konur.¹⁴⁶⁶

Bu işlemler sonunda İsa’ya ulaşılması, İsa’nın Daniel’den bağımsız biçimde öngörüldüğünü göstermez. Hedef tarih önceden biliniyor ve başlangıç noktası, zaman birimi, takvim ayarı ile ara boşluk hedefe göre seçiliyorsa hesap geriye dönük hale gelir. Hristiyan yorumcu burada Tanah’ı Hristiyan kronolojisine uydurmaya çalışmaktadır. Daniel’in verdiği tarih örgüsü Yeruşalayim, sürgün, kutsal yer ve İsrael tarihidir; “MÖ 457 + 486,5 ay yılı + dört yıl + otuz üç yıllık boşluk” formülü Daniel’in cümlesi değildir.¹⁴⁶⁷

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 122, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 42–47: 69 × 7 = 483; bunu 486,5 “lunar years”a dönüştürme; dört yıllık takvim düzeltmesi ve MS 33,5 sonucu.
• Daniel 9:25’in Masoretik vurgu düzeni; NRSV ve benzeri birçok modern çeviri yedi haftadan sonra durak verir. Eski Theodotion/Vulgata geleneği ve bazı Hristiyan yorumlar ise 7+62’yi kümülatif okur; bu nedenle bölümlendirme bir yorum tartışmasıdır.
• Daniel 9:26: ve-aharei ha-şavuim şişim u-şnayim yikkaret maşiah.
• Ortalama yıl uzunluklarıyla aritmetik: 483 × 365,2425 / 354,367 ≈ 497,8 ay yılı; 486,5 × 354,367 / 365,2425 ≈ 472 güneş yılı. Burada yalnız Heaster’ın “birim dönüşümü” iddiasının matematiği sınanmaktadır.
• Devarim 16:1; Sifrei Devarim, Devarim 16:1 üzerine; Mekhilta de-Rabbi Yişmael, Bo 2; ayrıca Bavli Sanhedrin 12b–13a. Pesahın Aviv mevsiminde kalması için yılın artık ayla uzatılması.
• Bavli Arakhin 9b: sıradan on iki aylık ay yılı 354 gün, olası düzenlemelerde 352–356 gün; aynı sugya güneş yılı için 365 günü ayrı ölçü olarak anar.
• Seder Olam Rabba, ilgili İkinci Bet HaMikdaş kronolojisi; Saadya Gaon, HaEmunot veHaDeot, VIII/9:1: yetmiş hafta = 490 yıl, 62 hafta = 434 yıl ve son hafta için ayrı tarihsel açıklama.
• Heaster, Jesus for Jews, s. 42–47; “AD 33.5” ve bunun İsa’nın doğumundan 33,5 yıl sonrası olduğu iddiası.
• BCE/CE tarih numaralandırmasında sıfır yılı yoktur. MÖ 457’den 486,5 gerçek yıl ileri gitmek yaklaşık MS 30,5; buna dört yıl eklemek yaklaşık MS 34,5 verir. Heaster’ın işlemi astronomik yıl numaralandırması ile tarihsel MÖ/MS gösterimini karıştırır.
• Heaster, Jesus for Jews, Daniel 9 tartışması; MS 33,5 ile yaklaşık MS 66,5 arasında olağanüstü ara ve 70. haftanın son kısmını Roma savaşı/yıkımla ilişkilendirmesi.
• Daniel 9:24–27 ile Heaster’ın MÖ 457, 486,5 ay yılı, dört yıllık düzeltme ve 70. hafta boşluğu modeli karşılaştırması.
• Daniel 9:24–27; Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 42–47.

Önemli bir kabul vardır: İbranice maşiah kelimesi yalnız gelecekte beklenen Maşiah kral için kullanılmaz. Meshedilmiş kohenler ve krallar da bu kelimeyle anılabilir. Fakat Daniel 9’u gelecekteki Maşiah krallığının tarihi olarak okuduğu için, 9:25–26’daki maşiahın artık belirli ve eşsiz Maşiah olması gerektiğini savunur; Mezmurlar 45 ve 72, Yeşaya 9 ve 11, Yeremya 23 gibi David çizgisindeki kral metinlerini de bu kimliğe bağlar.¹⁴⁶⁸

Kelimenin Tanah’taki kullanımı önce sınırı koyar. Vayikra 4:3 ha-kohen ha-maşiah — “meshedilmiş kohen” der. Buradaki maşiah gelecekteki kurtarıcı kralın özel adı değildir; göreve meshedilmiş kohenin niteliğidir. Yeşaya 45:1 daha da çarpıcıdır: HaŞem Koreş için limşiho le-Koreş — “meshettiği Koreş’e” der. Koreş David soyundan İsrael kralı değildir. Kelime onu eskatolojik Maşiah haline getirmeden de kullanılabilir.^14691470

Daniel 9:25’te ifade ad maşiah nagiddir — “meshedilmiş bir öndere kadar.” 9:26’da yeniden maşiah geçer: “Altmış iki haftadan sonra meshedilmiş biri kesilecek.” İki kullanımda da maşiah kelimesinin başında belirli tanımlık ha- yoktur. İbranicede İngilizcedeki gibi büyük/küçük harfle özel isim yaratma sistemi de yoktur. Bu yüzden bir İngilizce çeviride görülen “the Messiah” veya büyük harfli “Messiah” Masoretik metnin kendi dilbilgisel biçimi değildir; çevirmenin yorumudur.^14711472

Bu, Daniel’in hiçbir biçimde gelecekteki Maşiah ile ilişkilendirilemeyeceğini kanıtlamaz. Belirli tanımlığın bulunmaması tek başına bütün yorumları kapatmaz. Maşiah kelimesinin kendisi “burada yalnız ve yalnız gelecekte beklenen David soyundan Maşiah kastedilmektedir” sonucunu taşımaz. Kimlik, bağlamdan ve kişinin görev-zaman bilgilerinden ayrıca kurulmalıdır.

Hristiyan yorumun mantığı tam bu noktada dairesel hale gelir. “Daniel 9 Maşiah hakkındadır” öncülü kabul edilir; ardından bölümde maşiah kelimesi bulunduğu için kişinin Maşiah olduğu söylenir. Oysa tartışılan şey ilk öncüldür. Mezmurlar 72 veya Yeşaya 11’in David soyundan gelecekteki kral hakkında olması, Daniel 9’daki her “meshedilmiş kişi”yi aynı kişiye bağlamaz. İki ayrı metni aynı özneye uygulamak için ayrı bağlantı gerekir.¹⁴⁷³

Koreş örneği bu nedenle yalnız sözlük bilgisi değildir. Yeşaya 44:28’de Yeruşalayim için “yeniden kurulacak”, Bet HaMikdaş için “temeli atılacak” denirken Koreş HaŞem’in isteğini yerine getirecek çoban olarak anılır; hemen sonraki ayette de HaŞem’in maşiahı diye adlandırılır. Daniel 9 Yeruşalayim’in yeniden kuruluşunu konuşurken, Tanah’ın bu işle bağlantılı bir Pers hükümdarına zaten maşiah dediğini görmezden gelmek mümkün değildir.¹⁴⁷⁴

Raşi tam da bu bağlantıyı kurar. Daniel 9:25’teki maşiah nagidi Koreş olarak açıklar; Tanrı’nın Koreş’i kendi meshettiği kişi olarak adlandırdığı Yeşaya metnine başvurur. 9:26’daki kesilen maşiahı ise Agrippa ile ilişkilendirir ve maşiah kelimesini “önder ve büyük kişi” anlatımı olarak açıklar. Raşi’nin tarihsel kimliklendirmelerinin doğru olup olmadığı ayrı bir tartışmadır. Burada taşıdığı kanıt, klasik Yahudi okuyuşun aynı bölümde maşiah kelimesini otomatik biçimde nihai David soyundan Maşiah’ın özel adı saymadığını göstermesidir.^14751476

Saadya Gaon daha da doğrudan konuşur. Daniel 9:26’yı Hristiyan iddiası bağlamında tartışırken “meshedilmiş” sözünün tek bir kişiye özgü olmadığını, kohenler ve krallar için kullanılabildiğini söyler. Kendi yorumunda ayeti meshedilmiş kohenlik düzeninin sona ermesiyle ilişkilendirir. Bu yorum peşatın yerine konacak bir sözlük kuralı değildir; fakat Tanah’taki geniş maşiah kullanımının klasik Yahudi yorumunda bilinçli olarak korunduğunu gösterir.¹⁴⁷⁷

Daniel 9:24’teki limşoah kodeş kodaşim ifadesi de karıştırılmamalıdır. Burada limşoah “meshetmek” fiilidir; 9:25–26’daki maşiah ise “meshedilmiş kişi” biçimidir. Aynı kökten gelmeleri, “Kutsalların Kutsalını meshetmek” sözünü bir kişinin “Maşiah” özel adına dönüştürmez. Etimolojik akrabalık, özdeş teolojik referans değildir.¹⁴⁷⁸

Çeviri burada teolojiyi görünmez biçimde öne çekebilir. Okuyucu İbranice maşiah nagidi baştan “the Messiah the Prince” diye görürse, ayette özel Maşiah zaten bulunuyormuş gibi hisseder. Daha sonra “ayet Maşiah diyor” denildiğinde kanıtın bir bölümü aslında çevirmenin eklediği belirginlikten gelmiş olur. H3 kuralının gerektirdiği ayrım tam budur: Masoretik kelime, tarihsel çeviri tercihi ve daha sonraki Hristiyan kristolojik okuma aynı şey değildir.¹⁴⁷⁹

Daniel 9:25–26’nın dönemlendirilmesi üzerinde de yorum tartışması vardır. Masoretik vurgular yedi haftadan sonra belirgin bir durak taşır; 9:26 yeniden “altmış iki haftadan sonra” der. Bu yapı iki maşiah referansını ayıran okumayı güçlü biçimde destekler. Buna karşılık 7+62’yi tek 69 dönem sayan eski ve modern yorumlar da vardır. Dolayısıyla “Daniel kesinlikle iki farklı kişi anlatır” demek kanıtın taşıdığından daha sert olur. Fakat Hristiyan yorumun ihtiyacı bundan da güçlü bir şeydir: aynı kişinin tek ve eşsiz eskatolojik Maşiah, ardından İsa olduğunu göstermesi gerekir. Metin bunu maşiah kelimesiyle tek başına yapmaz.¹⁴⁸⁰

Hristiyan yorumcu önce MÖ 457 başlangıcını seçip Koreş’i zaman çizgisinin dışında bırakır; sonra Koreş’in dışarıda kalmasını kendi Maşiah kimliğinin lehine kullanır. Fakat 121. iddiada görüldüğü gibi MÖ 457 Daniel’in zorunlu tarihi değildir. Başlangıç önceden Hristiyan kronolojiye göre seçildiğinde, o başlangıca uymayan maşiah adayının elenmesi bağımsız kanıt üretmez.

Daniel’de maşiah kelimesinin bulunması önemlidir, fakat Hristiyan yorumun yüklediği işi yapmaz. Kelime “meshedilmiş kişi” demektir ve Tanah onu meshedilmiş kohen için de, Koreş için de kullanır. Daniel 9:25–26’da belirli tanımlık yoktur; İngilizcedeki büyük harfli özel isim metinde bulunmaz. Daniel’deki kişinin gelecekteki David soyundan Maşiah olduğu, sonra da özellikle İsa olduğu ayrıca gösterilmelidir. Hristiyan yorumcu ise önce Hristiyan Maşiah kimliğini Daniel’e yerleştirip sonra maşiah kelimesini yerleştirdiği kimliğin kanıtı olarak kullanmaktadır. Bu, İbranice metnin değil önceden kabul edilmiş teolojinin ürettiği bir döngüdür.¹⁴⁸¹

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 123, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 42–47; maşiahın genel anlamını kabul edip Daniel bağlamında onu tek Maşiah’a bağlayan sav ve David soyundan kral metinlerine yaptığı başvurular.
• Vayikra 4:3, 5, 16; ha-kohen ha-maşiah.
• Yeşaya 45:1: ko amar HaŞem limşiho le-Koreş.
• Daniel 9:25–26.
• Masoretik İbranicede maşiah kelimesinin 9:25–26’da belirli tanımlık almaması; İngilizce “Messiah” büyük harfi ve “the” kullanımı çeviri/yorum katmanıdır.
• Mezmurlar 45, 72; Yeşaya 9, 11; Yeremya 23 gibi David soyundan kral metinleri başka bir metindeki maşiah referansının kimliğini kendi başına belirlemez.
• Yeşaya 44:28–45:1.
• Raşi, Daniel 9:25: ilk maşiah nagidi Koreş ile ilişkilendirir.
• Raşi, Daniel 9:26: kesilen maşiahı Agrippa ile ilişkilendirir; maşiahı önder/büyük kişi anlatımı olarak açıklar.
• Saadya Gaon, HaEmunot veHaDeot, VIII/9:1: 9:26’daki “meshedilmiş” sözünün tek kişiye özgü olmadığını, kohen ve krallar için kullanılabildiğini; kendi açıklamasında meshedilmiş kohenlik düzenini kastettiğini söyler.
• Daniel 9:24–26; limşoah fiili ile maşiah isim/sıfat biçiminin ayrımı.
• Daniel 9:25’in bazı geleneksel Hristiyan İngilizce çevirilerindeki “the Messiah the Prince” biçimi ile Masoretik maşiah nagid karşılaştırması.
• Daniel 9:25–26’nın Masoretik vurguları; 7+62’yi ayıran ve birleştiren çeviri/yorum gelenekleri.
• Daniel 9:25–26; Vayikra 4; Yeşaya 44:28–45:1; Raşi ve Saadya Gaon’un ilgili açıklamaları.

Hristiyan yorumun son adımı Daniel 9:26’daki “meshedilmiş kişinin kesilmesi” sözüdür. Önceki kronolojiyle kişi İsa olarak belirlenir; ardından yikkaret fiili İsa’nın çarmıhta öldürülmesinin açık peygamberliği sayılır. Hristiyan yorumcu bunun Yahudilerin acı çeken veya öldürülen bir Maşiah düşüncesine itirazını “bir kez ve sonsuza kadar” susturması gerektiğini söyler.¹⁴⁸²

İbranice cümle şöyledir: ve-aharei ha-şavuim şişim u-şnayim yikkaret maşiah ve-ein lo — “Altmış iki haftadan sonra meshedilmiş biri kesilecek ve artık ona ait bir şey olmayacak / o olmayacak.” Buradaki yikkaret, כרת — k-r-t kökünden gelir. Bir insan hakkında öldürülmeyi de anlatabilir. Fakat kelimenin içinde “çarmıha germek” yoktur. “Başkalarının günahları için kurban olmak”, “günahsız vekil olarak ölmek” veya “sonra dirilmek” anlamları da yoktur.¹⁴⁸³

Aynı biçim Bereşit 9:11’de Tufan sonrasında kullanılır: canlıların artık tufan sularıyla yikkaret, “kesilmeyeceği/yok edilmeyeceği” söylenir. Tora’nın başka yerlerinde aynı kök ağır ihlaller sonucunda kişinin halkından “kesilmesi” için kullanılır. Sözcüğün anlam alanı geniştir. Bu nedenle Daniel 9:26’daki kişi bağlama göre öldürülen veya ortadan kaldırılan biri olabilir; fakat fiilin kendisinden ölüm biçimi ve teolojik anlam çıkarılamaz.¹⁴⁸⁴

Saadya Gaon bu fiilin cezai kullanımıyla bağlantı kurar ve kendi yorumunu meshedilmiş kohenlik düzeninin ortadan kalkmasına bağlar. Onun açıklaması Daniel’in kelimesinin bütün Tanah kullanımlarını tek bir teknik karet cezasına indirgememizi gerektirmez. Nitekim Bereşit 9:11 böyle bir indirgemeyi zaten engeller. Yikkaret kesilme, yok edilme veya öldürülme alanındadır; çarmıh teolojisini kendi içinde taşımaz.¹⁴⁸⁵

Kimlik sorunu bundan önce gelir. “Bir meshedilmiş kişi öldürülecek” ile “İsa çarmıhta öldürülecek” aynı bilgi değildir. Tarihte öldürülen bir kraldan söz eden eski bir metni düşünelim. Metinde yalnız “kral öldürülecek” yazıyorsa, öldürülmüş yüzlerce kral arasından birini seçmek için başka işaretlere ihtiyaç vardır. Daniel’de de önce maşiahın kimliği gösterilmelidir. 123. iddiada görüldüğü gibi maşiah tek başına İsa’ya ait özel bir unvan değildir.¹⁴⁸⁶

Bu yüzden Hristiyan yorumun kanıt zinciri dairesel hale gelir. Önce Daniel’deki meshedilmiş kişinin İsa olduğu kabul edilir. Sonra o kişinin “kesilmesi” İsa’nın ölümünü kanıtlar. Fakat kesilme fiili kimliği kurmaz; daha önce kurulmuş kimliğin başına gelen olayı anlatır. İlk önerme kanıtlanmadıkça ikinci önerme onu doğrulayamaz.

Zaman ifadesi de dikkat ister. Daniel 9:26 “altmış iki haftadan sonra” der. Masoretik vurgular 9:25’te yedi haftayı ayırır; modern çevirilerin önemli bir bölümü de bu ayrımı takip eder. Eski ve modern yorumların bir bölümü 7+62’yi toplam 69 hafta olarak okur; bu okuma Masoretik duraklamadan farklı bir bölümleme kullanır. Fakat Hristiyan yorumun “Daniel açıkça 69 hafta sonra İsa’nın ölümünü verdi” cümlesi de aynı nedenle fazla kesindir. Metnin kendi sözü 9:26’da “62 haftadan sonra”dır.¹⁴⁸⁷

Ayet aynı nefeste Yeruşalayim’in ve kutsal yerin yıkımına geçer: ve-ha-ir ve-ha-kodeş yaşhit am nagid ha-ba — “gelecek önderin halkı kenti ve kutsal yeri yıkacak.” Daniel’in anlatısı, meshedilmiş kişinin ortadan kaldırıldığı tek bir bağımsız ölüm kehaneti değildir; Yeruşalayim, sürgün, günah, kutsal yer ve tarihsel yıkım zincirinin parçasıdır. Am nagid ha-ba ifadesi “Maşiah’ın orduları” da demek değildir; “gelecek önderin halkı”dır.¹⁴⁸⁸

Raşi bu tarihsel zinciri 9:26’da Agrippa’nın öldürülmesi ve ardından Titus’un halkının/ordularının kenti ve Mikdaşı yıkmasıyla açıklar. Saadya ise tek bir özel kişiyi değil meshedilmiş kohenlik düzenini düşünür ve hemen sonraki kent-kutsal yer yıkımını aynı dönemsel bütün içinde okur. Bu açıklamalar birbirinden farklıdır. Farklı olmaları burada sorun değildir; ikisi de “maşiah + yikkaret = İsa’nın çarmıhı” denkleminin İbranice kelimelerden zorunlu olarak çıkmadığını gösterir.^14891490

Ve-ein lo ifadesi de Hristiyan kefaret öğretisini kurmaz. Raşi bunu özünde “artık olmayacak” diye açıklar. İfade “kendisi için değil öldürülecek” anlamında, başkaları adına vekaleten ölüm öğreten bir cümle değildir. Bazı eski İngilizce çeviri gelenekleri bu sözleri kefaret fikrine yaklaştıracak biçimde vermiş olabilir; Masoretik İbranicede “başkalarının yerine” veya “kendisi için değil” anlamını açıkça kuran bir unsur yoktur.^14911492

Hristiyan teolojisi açısından da yalnız ölüm yetmez. İsa’nın ölümünün kurtarıcı olması için masumiyet, başkalarının günahlarının yüklenmesi, vekaleten kefaret, kurban niteliği ve diriliş gibi ek önermeler gerekir. Daniel 9:26’da kurban sözcüğü yoktur. Günahların bu kişiye yüklendiği söylenmez. Onun başkalarının yerine öldüğü söylenmez. Ölümünün bağışlanma sağladığı söylenmez. Çarmıh biçimi ve diriliş yoktur. Hristiyan yorumcu tek bir genel “kesilme” fiilinin içine Hristiyan metinlerinin ölüm teolojisini yerleştirir.¹⁴⁹³

Kronoloji de aynı baskıyı gösterir. Hristiyan yorumcu meshedilmiş kişinin ölümünü MS 33,5’e yerleştirir; Yeruşalayim ve Bet HaMikdaş’ın yıkımını ise yaklaşık kırk yıl sonraki Roma savaşıyla ilişkilendirir. Son haftayı yerleştirebilmek için MS 33,5 ile MS 66,5 arasında olağanüstü bir boşluk kabul eder. Böylece kişinin kimliği İsa olarak seçildikten sonra ayetin geri kalanı da bu kimliğe göre yeniden zamanlandırılır.¹⁴⁹⁴

Hristiyan yorumun “bu, acı çeken Maşiah itirazını bir kez ve sonsuza kadar susturmalıdır” sözü bu yüzden kanıtın taşıdığından daha fazlasını söyler. Daniel 9:26 “beklenen David soyundan Maşiah halkın günahları için acı çekerek ölecek” demez. “Meshedilmiş biri kesilecek” der. O kişinin önce beklenen eskatolojik Maşiah, sonra özellikle İsa olduğu iki ayrı bağlantıyla kurulmalıdır. Ardından ölümünün vekaleten kefaret olduğu üçüncü bağlantı gerekir.¹⁴⁹⁵

Daniel’in yikkaret sözü bir kişinin kesilmesini veya bağlama göre öldürülmesini anlatabilir. Fakat çarmıha gerilmeyi, vekaleten kefareti, günahsız kurbanı ve dirilişi bildirmez. Maşiah da kişinin adı değildir. Hristiyan yorumcu önce kişiyi İsa olarak kabul etmekte, sonra genel “kesilme” fiilini bu kabulün kanıtı yapmaktadır. Hristiyan çarmıh teolojisini Daniel’in fiilinin içine yerleştirmek, metni açıklamak değil Tanah’ı önceden kabul edilmiş Hristiyan teolojisine uydurmaktır.¹⁴⁹⁶

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 124, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 42–47; Daniel 9:26’nın İsa’nın ölümünü ve “acı çeken Maşiah”i açıkça bildirdiği savı.
• Daniel 9:26: ve-aharei ha-şavuim şişim u-şnayim yikkaret maşiah ve-ein lo.
• Bereşit 9:11; aynı כרת kökünün tufanla yok edilme/kesilme bağlamındaki kullanımı.
• Saadya Gaon, HaEmunot veHaDeot, VIII/9:1; yikkaret ve meshedilmiş kohenlik düzenine ilişkin açıklaması. Saadya’nın cezai bağlantısı kökün bütün Tanah kullanımlarını tek teknik cezaya indirgeyen evrensel kural olarak kullanılmamıştır.
• Vayikra 4:3; Yeşaya 45:1; Daniel 9:25–26.
• Daniel 9:26; “altmış iki haftadan sonra” ifadesi. 7+62’nin kümülatif okunması konusunda farklı çeviri ve yorum gelenekleri vardır.
• Daniel 9:26: ve-ha-ir ve-ha-kodeş yaşhit am nagid ha-ba.
• Raşi, Daniel 9:26: kesilen kişi Agrippa; kenti ve kutsal yeri yıkan gelecek hükümdarın halkı Titus ve orduları.
• Saadya Gaon, HaEmunot veHaDeot, VIII/9:1: meshedilmiş kohenlik düzeni ve hemen ardından şehir-kutsal yer yıkımı.
• Raşi, Daniel 9:26, ve-ein lo açıklaması: özünde “artık olmayacak / bulunmayacak.”
• Daniel 9:26’nın Masoretik İbranicede ve-ein lo ifadesi. “Kendisi için değil” biçimindeki kefaret çağrışımı İbranice cümlede açıkça kurulmaz.
• Daniel 9:26’da kurban, vekaleten günah yüklenmesi, çarmıh ve diriliş ifadelerinin bulunmaması.
• Heaster, Jesus for Jews, Daniel 9 kronolojisi; MS 33,5 ölüm tarihi ve MS 66,5–70’e taşınan sonraki olaylar.
• Heaster’ın “suffering Messiah” çıkarımıyla Daniel 9:26’nın gerçek sözcük alanının karşılaştırılması.
• Daniel 9:26; Vayikra 4:3; Bereşit 9:11; Raşi Daniel 9:26; Saadya Gaon, HaEmunot veHaDeot, VIII/9:1.

Hristiyan yorumcu bu savı oldukça açık kurar. Sinay beritini Tanrı ile İsrael arasındaki evlilik bağına benzetir; İsrael’in itaatsizliğini beriti bozmak ve zina etmek olarak okur; Hoşea’daki Lo-Ammi adını bu kopuşa bağlar. Ardından İkinci Bet HaMikdaş’ın yıkımını Tanrı’nın İsrael’den ayrılışının “nihai kanıtı”, İsa’nın öldürülmesini de beritin “nihai ihlali” sayar. Daniel 9:26’yı bu zincirin kehanet dayanağı olarak kullanır.¹⁷³⁷

Bu savın içinde birkaç ayrı önerme vardır. İsrael günah işleyebilir. Günah ağır ilahi yargıya yol açabilir. Sürgün ve Mikdaş’ın yıkılması Tanah’ta gerçekten yargı diliyle anlatılabilir. Bunların hiçbiri tartışmalı değildir. Fakat “MS 70’teki özel günah İsa’yı reddetmekti ve yıkım bunun cezasıydı” cümlesi bunlardan ayrı bir iddiadır. Bunun için ayrıca kaynak gerekir.

Vayikra 26 tam burada sınırı çizer. Bölüm en ağır berit cezalarını, sürgünü ve ülkenin ıssız kalmasını anlattıktan sonra HaŞem şöyle der:

“Düşmanlarının ülkesindeyken bile onları reddetmeyeceğim, onlardan tiksinmeyeceğim; onları yok edip beritimi bozmayacağım.”¹⁷³⁸

Yargı gerçektir; fakat yargı beritin İsrael ile bütünüyle sona erdiği anlamına gelmez. Hristiyan yorumun “boşanma” modeli bu ayetin kurduğu farkı siler. Aynı Tora hem ceza verir hem de sürgündeki İsrael ile beriti bozmadığını söyler.

Hoşea da Lo-Ammi’yi son söz yapmaz. “Halkım değilsiniz” yargısının hemen ardından İsrael oğullarının sayılamayacak kadar çoğalacağı ve kendilerine “Yaşayan Tanrı’nın oğulları” deneceği söylenir. Kitabın ilerleyen bölümünde HaŞem yeniden, “Sen halkımsın” der.¹⁷³⁹

Demek ki Hoşea’nın evlilik ve boşanma imgeleri ağırdır, fakat kitabın kendi içinde dönüş ve yeniden berit vardır. Bu, “İsa öldürüldüğünde İsrael artık Tanrı’nın halkı olmaktan çıktı” biçiminde bir tarih formülü değildir.

Hristiyan yorumun Daniel 9:26 kullanımı daha ciddi bir metin sorununa yol açar. Kitapta ayeti, Maşiah’ın kesilmesinden sonra “Yahudiler artık onun halkı olmayacak” anlamına gelen İngilizce bir cümleyle aktarır. Fakat Masoretik İbranice bunu söylemez.¹⁷⁴⁰

Ayet şöyledir: ve-aharei ha-şavuim şişim u-şnayim yikkaret maşiah ve-ein lo, ve-ha-ir ve-ha-kodeş yaşhit am nagid ha-ba. Altmış iki haftadan sonra bir maşiahın kesileceği söylenir; ardından ve-ein lo gelir ve cümle şehri ve kutsal yeri gelecek yöneticinin halkının yıkacağını bildirir.¹⁷⁴¹

İbranice cümlede “Yahudiler” kelimesi yoktur. “Artık onun halkı olmayacaklar” diye bir ifade de yoktur. Am, yani “halk”, nagid ha-ba, “gelecek yönetici” ile bağlıdır: şehri ve kutsal yeri yıkan, gelecek yöneticinin halkıdır. Hristiyan yorumun aktardığı cümle, yorum farkından daha fazlasını yapar; ayetin içine İsrael’in Maşiah’tan kopuşunu anlatan bir ifade yerleştirir.

Raşi’nin klasik okuması da bunu açıkça gösterir. “Gelecek yöneticinin halkı”nı Titus ve ordusu olarak açıklar. Raşi’nin Daniel kronolojisi farklı bir tarihsel hesap kullanır. İbranice metnin hükmü açıktır: İbranice metnin öznesi “Yahudiler artık onun halkı değildir” değildir.¹⁷⁴²

Tarihsel katmanda MS 70’in mekanizması da bellidir. Roma-Yahudi savaşı, kuşatma ve Roma ordusunun Yeruşalayim’i ele geçirmesi sonucunda Bet HaMikdaş yakılmıştır. Josephus bu kuşatmayı ve yangını ayrıntılı biçimde anlatır.¹⁷⁴³

Tarihsel neden ile Tanrısal yargı ayrı sorulardır. “Bet HaMikdaş nasıl yıkıldı?” sorusuna tarihçi Roma savaşını anlatabilir. “Tanrı neden buna izin verdi?” sorusu teolojiktir. İkinci sorunun cevabı birinci sorudan kendiliğinden çıkmaz.

Hazal teolojik soruyu sorduğunda Hristiyan yorumun cevabını vermez. Yoma 9b, İkinci Bet HaMikdaş döneminde Tora, mitsvot ve gemilut hasadim bulunduğu halde yıkımın sinat hinam nedeniyle geldiğini söyler.¹⁷⁴⁴

Gittin 55b-56a başka bir agadik mercek kullanır. Kamtza ve Bar Kamtza olayını, toplumsal aşağılamayı, yöneticilere yapılan ihbarı ve Rabbi Zeharya ben Avkulas’ın karar veremeyişini yıkıma götüren zincirin içine yerleştirir. Rabbi Yohanan çok sert bir cümle kurar: onun aşırı çekingenliği “evimizi yıktı, Heykhalimizi yaktı ve bizi ülkemizden sürgün etti.”¹⁷⁴⁵

Bunlar tarih kitabı değildir; Hazal’ın ahlaki-teolojik okumasıdır. Yahudi kaynaklarının açıklaması açıktır: Yahudi geleneği yıkımı günahla ilişkilendirir, fakat kendi temel açıklamalarında “İsa reddedildiği için” demez. Hristiyan teoloji buraya farklı bir neden ekler.

Birinci Bet HaMikdaş’ın daha önce yıkılmış olması da yöntemi sınar. Orada İsa’nın reddi yoktur; yine de Mikdaş yıkılmış, halk sürgüne gitmiştir. Tanah bu felaketi kendi dönemi içindeki putperestlik, adaletsizlik, kan dökme ve berit ihlalleriyle açıklar. Bir kutsal yapının yıkılması tek başına “eski din iptal edildi, yeni din doğrulandı” işareti değildir.¹⁷⁴⁶

Şelomo’nun duası daha Birinci Bet HaMikdaş açılırken sürgün ihtimalini hesaba katar. Halk günah eder, düşmana yenilir ve uzak ülkeye sürülürse; orada bütün yüreğiyle HaŞem’e döner ve Yeruşalayim yönünde dua ederse, Tanrı’nın onları işitmesi ve bağışlaması istenir.¹⁷⁴⁷

Yirmiyahu 31 ise İsrael’in ulus olarak devamını kozmik düzene bağlar: güneş, ay ve yıldızların düzeni ortadan kalkmadıkça İsrael zeraı HaŞem önünde ulus olmaktan çıkmayacaktır. Aynı bölümün yeni beriti de “İsrael evi ve Yehuda evi” ile kurulur.¹⁷⁴⁸

MS 70 çok büyük bir Yahudi felaketidir; Tanah ve Hazal içinde günah-yargı çerçevesinde düşünülmesi de doğaldır. Fakat “İsa’yı reddetmenin cezası” sonucu ne Vayikra’dan, ne Hoşea’dan, ne Daniel’in İbranicesinden, ne de Hazal’ın yıkım açıklamalarından çıkar. Hristiyan yorumun teolojisi yıkıma bu anlamı verir; yıkım Hristiyan yorumun teolojisini bağımsız olarak kanıtlamaz.

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 145, güncel revizyon.
• Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 55: ‘The destruction of the second temple was the ultimate proof’ ifadesi; İsa’nın öldürülmesini beritin ‘ultimate breach’ı sayması ve Daniel 9:26’yı buna bağlaması.
• Vayikra 26:44-45. Sürgün ve ağır ceza bağlamında bile HaŞem, İsrael’i tümden reddetmeyeceğini, yok etmek için tiksinmeyeceğini ve beritini bozmayacağını söyler.
• Hoşea 1:9; 2:1, 2:25. Lo-Ammi yargısı kitabın kendi akışı içinde tersine çevrilir: İsrael yeniden ‘Yaşayan Tanrı’nın oğulları’ diye anılır ve HaŞem ‘Ammi ata - Halkımsın’ der. Geçici yargıyı ebedi boşanma hükmüne çevirmek Hoşea’nın devamını keser.
• Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 55, Daniel 9:26’yı ‘Messiah being cut off “and the Jews they shall be no more his people”’ şeklinde aktarır. Masoretik metinde ne ‘Yahudiler’ kelimesi ne de ‘artık onun halkı olmayacaklar’ cümlesi vardır.
• Daniel 9:26 Masoretik İbranice: ve-aharei ha-şavuim şişim u-şnayim yikkaret maşiah ve-ein lo, ve-ha-ir ve-ha-kodeş yaşhit am nagid ha-ba... Ayette ‘Yahudiler’ sözcüğü yoktur; ‘ve-ein lo’ ifadesinden sonra ‘gelecek yöneticinin halkı şehri ve kutsal yeri yıkacak’ denir.
• Raşi, Daniel 9:26: ‘maşiah’ı dönemin yönetici/büyüğü olarak, ‘am nagid ha-ba’yı Titus ve ordusu olarak açıklar. Burada kaynak katmanı klasik Yahudi yorumudur; ayetin İbranicesindeki ‘halk’ sözcüğünün Roma tarafındaki gelen yöneticiyle bağlı oluşunu gösterir.
• Flavius Josephus, The Jewish War, VI, özellikle 4. bölüm. Tarihsel kaynak Roma kuşatmasını, çatışmaları ve Bet HaMikdaş’ın yakılışını anlatır. Bu tarihsel mekanizma, ‘İsa reddedildiği için Tanrı yıktı’ biçimindeki teolojik neden iddiasıyla aynı şey değildir.
• Bavli, Yoma 9b: İkinci Bet HaMikdaş döneminde Tora, mitsvot ve gemilut hasadim bulunduğu halde yıkımın sinat hinam nedeniyle geldiğini söyler. Bu rabbinik ahlaki-teolojik açıklamadır; İsa’nın reddedilmesini neden olarak vermez.
• Bavli, Gittin 55b-56a: Kamtza-Bar Kamtza anlatısı ve Rabbi Yohanan’ın Rabbi Zeharya ben Avkulas’ın aşırı çekingenliğini yıkımla ilişkilendiren sözü. Bu agadik açıklama da İsa’nın reddedilmesini yıkım nedeni yapmaz.
• II. Melahim 24-25; Yirmiyahu 7, 25. Birinci Bet HaMikdaş’ın yıkımı Tanah’ın kendi içinde günah, siyasal felaket ve ilahi yargı diliyle açıklanır; bir Mikdaş yıkımının kendisi yeni bir dinin doğruluğunu kanıtlayan yöntem olarak kurulmaz.
• I. Melahim 8:46-50. Şelomo, sürgünü önceden tasavvur eder ve halkın uzak ülkede teşuva edip dua etmesi halinde HaŞem’in onları işitmesini ve bağışlamasını ister. Mikdaş’ın kaybı Tanrı’ya dönüş yolunun yok olması anlamına gelmez.
• Yirmiyahu 31:35-37. Güneş, ay ve yıldızların düzeni sürdükçe İsrael zeraının HaŞem önünde ulus olmaktan çıkmayacağı söylenir. Aynı bölümdeki yeni berit, İsrael ve Yehuda ile kurulacaktır (31:31-34).

Korban avodası HaŞem’in seçtiği yerde ve Tora’nın belirlediği düzen içinde yapılır. İsa ise Bet HaMikdaş’ın mizbeahı üzerinde sunulmamıştır. Hristiyan yorumun cevabı, İsa’nın “özel durum” olduğudur. Maşiah’ın Tanrı’nın adını taşıdığı varsayımından hareketle onun hem Mikdaş hem mizbeah olabileceğini, böylece çarmıhta dökülen kanın fiziksel mizbeah üzerinde olmamasının korbanı geçersiz kılmayacağını savunur.²³⁸⁴

Devarim 12’nin yapısı buna izin vermez. HaŞem’in seçeceği bir yer vardır; korbanlar o yere getirilir ve orada sunulur. Metin “HaŞem’in adını taşıyan kişi nerede öldürülürse orası seçilmiş korban yeri olur” demez. Yer, sunan ve sunulan aynı kategori değildir. Bir insanı önce korban, sonra mizbeah, sonra Mikdaş ilan etmek Tora’nın şartlarını yerine getirmek değil, şartların anlamlarını tek kişide eritmek olur.²³⁸⁵

Hristiyan yorumun “İsa Tora’nın tamamlanması olan insan kurbanı olduğu için özel vakadır” açıklaması mantıksal olarak tartışmanın sonucunu başlangıçta varsayar. Soru zaten “Tora açısından İsa geçerli bir korban mıdır?” sorusudur. Cevap “Evet, çünkü Tora’yı yerine getiren özel korban olduğu için normal korban şartlarına tabi değildir” olamaz. Önce Tora’nın böyle bir insan-korban istisnası tanımladığını göstermek gerekir. Aksi halde uymayan her şart “özel durum” denilerek kaldırılabilir.²³⁸⁶

Hristiyan yorumcu Devarim 21:1–9’u mizbeah dışında yapılan bir “guilt offering”, yani aşam örneği olarak kullanır. Burada kaynak kategorisi yanlıştır. Devarim 21’de Vayikra’daki aşam korbanı yoktur; faili bilinmeyen cinayet için egla arufa (boynu kırılan düve) töreni vardır. Hayvanın türü, yeri, boynunun kırılması, yaşlıların ellerini yıkaması, kohenlerin bulunması ve söylenecek sözler Tora tarafından ayrı ayrı belirlenmiştir. Tam da bu nedenle tören, “normal kurallara uymayan herhangi bir ölüm yine de korban olabilir” örneği değildir.²³⁸⁷

Devarim 21:5’te kohenlerin görevi için kullanılan levareh, “kutsamak” fiilidir; Hristiyan yorumun parantez içinde verdiği “bless, i.e. forgive” eşitliği İbranice fiilin kendisi değildir. Kapara dili 21:8’de gelir: halk için kapara istenir ve suçsuz kanın İsrael arasında kalmaması dilenir. Tora iki görevi iki ayrı fiille anlatır. Egla arufanın kapara boyutu bulunması, Roma idamını Tora korbanına dönüştürmez; yalnız Tora’da mizbeah dışındaki özel kapara törenlerinin de bizzat Tora tarafından tanımlandığını gösterir.²³⁸⁸

Hristiyan yorumun Tanrı’nın adını taşıyan Maşiah → seçilmiş yer → mizbeah geçişi de aynı güçlüğü taşır. Bir kişinin İlahi ad veya unvan taşıması onu korban mizbeahı yapmaz. Tanah’ta Tanrı’yla ilişkili adlar taşıyan insanlar ve yerler çoktur. Devarim 12’nin “adımı oraya yerleştirmek” sözü, bir ad taşıyan kişinin bedenini kutsal mekanın yerine koyan bir halaha değildir.²³⁸⁹

Daniel 9 da Bet HaMikdaş’ın bir insana dönüşeceğini söylemez. Şehir ile kutsal yerin yıkımından söz eder; “bundan sonra Maşiah hem Mikdaş hem mizbeah olacaktır” diye bir ikame hükmü vermez. Üstelik Hristiyan yorumcu bir önceki tartışmada Yehezkel’in gelecekte yeniden fiziksel Mikdaş ve mizbeah anlattığını kabul eder. Eğer MS 70’ten sonra mizbeah zorunlu olarak İsa’nın kişiliğine dönüşmüşse, Yehezkel 43’te ölçüleri verilen, arındırılan ve üzerine hayvan korbanları sunulan fiziksel mizbeah neden geri dönmektedir?²³⁹⁰

Vayikra 17:11 de kan ile mizbeahı birbirinden koparmaz: “Onu size mizbeah üzerinde, canlarınız için kapara sağlamak üzere verdim.” Hristiyan yorumcu kanı temel, mizbeahı ikincil unsur gibi kullanır; ayet ise kanın korban içindeki kapara işlevini al-hamizbeah, “mizbeah üzerinde”, diye tanımlar. Her kan dökülmesi korban değildir. Bir insanın öldürülmesi de Vayikra 17’deki mizbeah kanı değildir.²³⁹¹

Hristiyan İncili İsa’yı Mikdaş, kohen, korban ve mizbeahla sembolik olarak ilişkilendirir. Daha temel soru şudur: Tora İsa’nın ölümünü geçerli korban olarak tanımlıyor mu? Devarim 12 sunulan korban ile seçilmiş yeri ayırır; Devarim 21 ayrı bir egla arufa mitsvasıdır; Vayikra 17 kanı mizbeah üzerinde verir; Yehezkel gelecekte yine gerçek mizbeah tarif eder. “İsa mizbeah üzerinde sunulmadı, öyleyse kendisi mizbeahtır” cümlesi Tora’nın şartını karşılamaz; şartı sembolik olarak ortadan kaldırır.²³⁹²

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 226, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 50–51. Heaster seçilmiş yer ve mizbeah itirazını aktarır; İsa’nın insan korbanı olarak ‘special case’ olduğunu, Tanrı’nın adını taşıdığı için kendisinin Mikdaş/mizbeah sayılabileceğini savunur.
• Devarim 12:5–14. HaŞem’in seçeceği yer, oraya getirilen korban ve orada yapılan avoda ayrı öğeler olarak düzenlenir; ayet bir kişinin bedenini seçilmiş yerle özdeşleştirmez.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 51: ‘Being a human sacrifice, Jesus was the fulfilment of the law, and therefore that sacrifice was a special case.’ Bu ifade tartışılan sonucu öncül olarak kullanır; Tora’da insan korbanı için böyle açık istisna maddesi yoktur.
• Devarim 21:1–9; Mişna Sota 9:5–7; Sifrei Devarim 205–210. Buradaki uygulama aşam değil egla arufa törenidir; faili bilinmeyen cinayet için ayrı tür, yer, işlem ve beyanlar Tora tarafından belirlenir.
• Devarim 21:5, 8. 21:5’te לברך, ‘kutsamak’; 21:8’de כפר, ‘kapara sağlamak’ kökü kullanılır. İki fiil ve iki görev metinde ayrıdır.
• Yeşaya 9:5–6 ile Devarim 12:5–14 karşılaştırması. İlahi ad veya unvan taşımak, kişiyi halahik mizbeah veya seçilmiş mekan yapmaz; Devarim 12 mekan ve avodayı somut biçimde tanımlar.
• Daniel 9:26; Yehezkel 43:13–27. Daniel kutsal yerin yıkımını bildirir, onun bir kişiye dönüşeceğini söylemez; Yehezkel gelecekte yine ölçüleri verilen fiziksel mizbeah ve hayvan korbanları tarif eder.
• Vayikra 17:11. Kan ‘mizbeah üzerinde’ canlar için kapara sağlamak üzere verilmiştir; ayet kan ile mizbeahı birbirinden koparmaz.
• Devarim 12; Vayikra 17:11; Yehezkel 43. Hristiyan İncili’nin sembolik mizbeah/Mikdaş dili kendi teolojik bağlamında ayrı bir konudur; Tora’daki fiziksel korban şartını geriye dönük olarak değiştirmez.

Hristiyan yorumun Daniel kronolojisinde ilk büyük zaman boşluğu İsa’nın ölümünden sonra ortaya çıkar. İlk 69 haftayı MÖ 457’den başlatır ve kendi hesabıyla MS 33,5’e kadar getirir. Yetmişinci haftanın ilk yarısını ise Yahudi-Roma savaşının başlangıcından Yeruşalayim’in yıkımına, yaklaşık MS 66,5–70 arasına yerleştirir. Böylece sayımın içinde yaklaşık otuz üç yıllık bir dönem kaybolur. Hristiyan yorumcu bu boşluğu gizlemez; onu “olağanüstü” diye niteler ve İsa’nın ölümünden sonra İsrael’e teşuva fırsatı verildiği, yargının bu sırada askıya alındığı, sonra yeniden başladığı açıklamasını önerir.¹⁵⁰⁶

Daniel’in başlangıç cümlesi farklı bir beklenti kurar:

şavuim şivim nehtakh al amekha ve-al ir kodeşekha — שָׁבֻעִים שִׁבְעִים נֶחְתַּךְ עַל־עַמְּךָ וְעַל־עִיר קָדְשֶׁךָ.

“Senin halkın ve kutsal kentin üzerine yetmiş hafta belirlenmiştir.”¹⁵⁰⁷

Ardından yedi hafta, altmış iki hafta ve son bir hafta verilir. Son hafta için de şavua ehad, “bir hafta” denir; aynı cümlenin içinde hatsi ha-şavua, “haftanın yarısı” belirtilir. Metin zaman birimlerini bölümlere ayırır, fakat “altmış dokuz haftadan sonra kronolojik saat duracak” diye yeni bir kural koymaz.¹⁵⁰⁸

Peygamberlik metinlerinde iki olay arasında zaman bulunamayacağı gibi genel bir ilke öne sürmek doğru olmaz. Tanah böyle mekanik bir okuma istemez. Buradaki sorun başka: Hristiyan yorumun kendi iddiası Daniel’in sayılarının hesaplanabilir ve İsa’nın ölüm tarihine kadar şaşırtıcı biçimde kesin olduğudur. İlk 69 hafta için “69 × 7 = 483 yıl” denecek kadar sıkı kronoloji talep edildiğinde, hangi yılların hesaba girmeyeceğini belirleyen kural da aynı metinden çıkmalıdır.

Daniel böyle bir istisna vermiyor. “MS 33,5’te sayımı durdurun” demiyor. “Yaklaşık otuz üç yıl hesaba katılmayacak” demiyor. “İsrael’in teşuvası beklenirken yetmiş hafta askıda kalacak” demiyor. Boşluğun başlangıç ve bitiş noktaları Daniel’den hesaplanmıyor; İsa’nın ölümü için seçilen tarih ile Roma savaşının başlangıcı arasındaki farktan elde ediliyor.¹⁵⁰⁹

Bunun neden önemli olduğunu basit bir zaman ölçüsü gösterir. “Yetmiş hafta içinde tamamlanacak” denen bir süreçte altmış dokuzuncu hafta bitince takvim otuz üç yıl durdurulup sonra son hafta başlatılırsa, artık gerçek sürenin yetmiş hafta olduğu söylenemez. Aradaki zamanı sayım dışına çıkaran ayrıca bir kural gerekir. Kural yoksa “yetmiş hafta” hesaplanabilir zaman olmaktan çıkar ve yorumcunun istediği yerde açıp kapattığı bir kronolojiye dönüşür.

Hristiyan yorumun açıklaması tam da böyle çalışır. İlk 69 hafta İsa’ya ulaşırken kesintisizlik kanıtın gücüdür. Aynı sayı dizisi Roma yıkımına ulaşmadığında kesintisizlik vazgeçilmez olmaktan çıkar. Saat MS 33,5’te durur, MS 66,5’te yeniden çalışır. Sonra boşluğun kendisi anlamlı sayılır: İsa öldüğü için İsrael’e zaman tanınmıştır. Böylece önce hesapta oluşan sorun için teolojik bir açıklama üretilir, sonra üretilen açıklama hesabın doğruluğunu destekleyen bir işaret gibi kullanılır.¹⁵¹⁰

Bu yöntem kronolojiyi yanlışlanamaz hale getirir. Sayılar uyarsa gerçekleşme sayılır; uymadığında görünmeyen bir ara dönem eklenir. Oysa Daniel 9:27’de “bir hafta” ile “haftanın yarısı” arasındaki ilişki cümlenin kendisinde kuruludur. Bir haftayı yedi yıllık dönem olarak okuyorsak yarısı üç buçuk yıldır. Bu yapının içine onlarca yıllık sayılmayan bir dönem sokan ikinci bir zaman göstergesi yoktur.

Raşi’nin klasik okuması farklı bir kronoloji kullanır; fakat tam da bu nedenle öğreticidir. 9:26’daki yıkımı Titus ve Roma kuvvetleriyle, 9:27’deki bir haftayı da Titus’un İsrael önderleriyle ilişkili son savaş süreciyle açıklar. Seder Olam Rabba geleneği daha geniş çerçeveyi Birinci Bet HaMikdaş’ın yıkımından İkinci Bet HaMikdaş’ın yıkımına uzanan 490 yıllık dönem olarak kurar. Bavli Nazir 32b ile Raşi’nin Daniel 9:24 açıklaması aynı 70 + 420 yıllık rabbinik kronolojiyi açıkça korur. Bu hesabın tarihsel ayrıntıları modern kronolojiyle bire bir aynı olmak zorunda değildir. Buradaki nokta, metnin son haftasını önceki dönemden koparıp İsa’nın ölümü ile Roma savaşı arasına görünmez otuz üç yıllık bir ada yerleştirmemesidir. Kabalat.com’daki Daniel çalışması da 9:26–27’yi İkinci Bet HaMikdaş’ın sonu çevresindeki olay dizisi içinde okur.^151115121513

Daniel 9:24 ayrıca bütün yetmiş haftaya amaçlar yükler: başkaldırının sona ermesi, günahın tamamlanması, suç için kapara, kalıcı doğruluk, görüm ile peygamberin mühürlenmesi ve Kutsalların Kutsalı’nın meshedilmesi. Bu sonuçlar MS 33,5’te görünmediği için zamanı durdurmak, onların gerçekleştiğini göstermez. Tam tersine, hesap ile vaat edilen sonuçlar arasındaki gerilimi görünür hale getirir.¹⁵¹⁴

Hristiyan yorumun otuz üç yıllık boşluğu Daniel’in bir verisi değildir. İsa’nın ölümü için seçtiği tarih ile Roma savaşı için seçtiği tarih arasındaki uyumsuzluğun adıdır. İlk 69 hafta için kesintisiz matematik talep edip, son haftaya ulaşmak için hesap saatini durdurmak aynı yöntem içinde savunulamaz. Daniel’in İbranicesinde bu ara yoktur; boşluk, Hristiyan kronolojinin iki ayrı hedef tarihini aynı çizgide tutabilmek için eklediği bir unsurdur.¹⁵¹⁵

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 126, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 45: MS 33,5–66,5 arasını “extraordinary gap” olarak adlandırır ve bunu İsrael’e teşuva fırsatıyla açıklar.
• Daniel 9:24.
• Daniel 9:25–27; özellikle 9:27’de şavua ehad ve hatsi ha-şavua.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 45; boşluk tarihleri Heaster’ın İsa ve Roma savaşı için kullandığı tarihlerden doğar.
• Aynı eser, s. 45; boşluğun “anlamlı” olması gerektiği ve yargının askıya alınması önerisi.
• Raşi, Daniel 9:26–27; Titus ve Roma yıkımı bağlamı.
• Seder Olam Rabba 28:2; Bavli, Nazir 32b; Raşi, Daniel 9:24. Bu rabbinik kronolojide yetmiş hafta 490 yıl olarak, Birinci Bet HaMikdaş’ın yıkımı ile İkinci Bet HaMikdaş’ın yıkımı arasındaki dönemle ilişkilendirilir; 70 yıllık yıkım/sürgün dönemini 420 yıllık İkinci Bet HaMikdaş dönemi izler.
• Gökhan Duran, “Daniel ve 70 Hafta”, Kabalat.com; Daniel 9:26–27’nin İkinci Bet HaMikdaş sonu çevresindeki okuması.
• Daniel 9:24.
• Daniel 9:24–27; Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 45.

Hristiyan yorumcu son haftayı bütünüyle Roma savaşı çevresine yerleştiren ikinci bir model de dener. Çatışmanın MS 66/67’de başlamasını haftanın başı, MS 70’te Yeruşalayim ile Bet HaMikdaş’ın yıkılmasını haftanın ortası, Masada’nın düşüşünü de haftanın sonu sayar. Kendi kitabında Masada için MS 73,5 rakamını kullanır ve böylece yaklaşık yedi yıllık bir dönem elde eder.¹⁵¹⁶

Bu rakamın kendisiyle ilgili önce küçük ama önemli bir tarih düzeltmesi gerekir. Modern tarih yazımı Masada’nın düşüşünü genellikle MS 73 veya 74’e tarihler; “73,5” tarihsel kaynakların verdiği yarım-yıl kesinliğinde bir veri değildir. Hristiyan yorumun hesabını kendi rakamlarıyla sınamak için 73,5’i geçici olarak kabul edebiliriz. Fakat bu kabul bile asıl sorunu çözmez.¹⁵¹⁷

Daniel yetmiş haftanın sonunu yalnız takvimle tanımlamaz. Daha 9:24’te o dönemin neye ulaşacağını söyler. İbranicedeki lehavi tsedek olamim — לְהָבִיא צֶדֶק עֹלָמִים — “kalıcı doğruluğu getirmek” ifadesi özellikle önemlidir. Bunun yanında başkaldırının sona ermesi, günah, suç için kapara, görüm ve peygamberin mühürlenmesi ve Kutsalların Kutsalı’nın meshedilmesi vardır. “Yaklaşık yedi yıllık bir savaş dönemi bulduk” demek, kehanetin sona erdiğini tek başına göstermez. Metnin kendi sonuç listesi de sınanmalıdır.¹⁵¹⁸

Hristiyan yorumcu bu güçlüğü fark eder. Masada’nın düşüşünün bütün kehanetin orada bittiğini düşündürebileceğini söyledikten hemen sonra şu sonucu kabul eder: Daniel 9:24 de o tarihe kadar gerçekleşmiş olmalıdır. Ardından Yahudi kayıtlarında bu döneme karşılık gelen özel bir korban bulunmadığını söyler ve İsa’yı, günahı kalıcı biçimde yenen kusursuz korban olarak devreye sokar.¹⁵¹⁹

Fakat burada iki tarih birbirine karışır. Kronolojinin sonu MS 73 civarına yerleştirilir; temel kapara ise yaklaşık kırk yıl önceki İsa’nın ölümüne bağlanır. Daniel “yetmiş hafta MS 73’te bitecek, fakat dönemin başlıca ruhsal sonucu MS 33’te gerçekleşmiş sayılacak” demez. Eğer zaman kehanetinin tamamlanması MS 73 ise, 9:24’teki sonuçların da o modelin içinde açıklanması gerekir.

Üstelik sorun yalnız kapara değildir. Tsedek olamim nerede? Günahın tamamlanması nasıl görünür? Görüm ve peygamberin mühürlenmesi ne zaman gerçekleşmiştir? Kutsalların Kutsalı’nın meshedilmesi hangi olaya karşılık gelir? Hristiyan yorumcu bu unsurları tek bir tarihsel gerçekleşme içinde göstermiyor. Bir kısmını İsa’nın ölümünde ruhsal anlamlandırıyor, bir kısmını MS 70 çevresine taşıyor, henüz görünmeyen sonuçları ise geleceğe bırakıyor.¹⁵²⁰

Böylece aynı kehanetin bitiş ölçütleri farklı tarihlere dağılır. Eğer “günahın sona ermesi” dünyada görünmediyse İsa’nın günahın bedelini ödediği söylenir. Kalıcı doğruluk görünmediyse ruhsal anlam öne çıkar. İsrael’in nihai kurtuluşu gerçekleşmediyse geleceğe bırakılır. Bu, Daniel’in sonuçlarını tarih içinde sınamak yerine onları Hristiyan öğretisinin farklı kategorilerine dağıtmaktır.

Hristiyan yorumun bir sonraki seçeneği ilk modeli daha da zayıflatır: son üç buçuk yılın henüz gelecekte olabileceğini söyler. Burada iki model birbirini dışlar. Yetmiş hafta Masada’da tamamlandıysa son yarım hafta gelecekte değildir ve Daniel 9:24’ün sonuçları o tarih düzeni içinde açıklanmalıdır. Son yarım hafta gelecekteyse kehanet MS 73’te tamamlanmamıştır; Masada artık “bütün kehanetin sonu” olarak kullanılamaz.¹⁵²¹

MS 66–73 modeli 126. iddiadaki boşluğu da gidermez. İlk 69 hafta bu Hristiyan yoruma göre MS 33,5’te bitmiştir. Son hafta MS 66,5 civarında başlar. Aradaki yaklaşık otuz üç yıl yine hesap dışındadır. MS 66’dan sonra yedi yıl bulmak, önceki 69 haftaya kronolojik bağlantı kurmaz; yalnız boşluğun öteki tarafında uygun uzunlukta yeni bir dönem bulur.

Daniel’in Roma savaşı ve Bet HaMikdaş’ın sonuyla ilişkili okunması kendi başına ayrı bir meseledir. Nitekim klasik Yahudi yorumları bölümün sonunu Roma yıkımıyla ilişkilendirebilir. Raşi 9:26’da Titus ve ordularını, 9:27’de de Titus’a bağlı son hafta anlatısını görür. İbn Ezra da Roma egemenliği ve kutsal hizmetin sona ermesiyle bağlantı kurar. Bu okuma Daniel’in merkezini İsa’ya değil, Daniel’in duasında baştan beri bulunan Yeruşalayim, halkın günahları, kutsal yer ve onun kaderine yerleştirir.^15221523

Bu Hristiyan yorum de Daniel 9’da Maşiah’a ilişkin göndermenin bölümün ana konusu değil, yan unsur olduğunu söyler. Son hafta Roma savaşı çevresinde okunacaksa, kronolojinin ağırlık merkezi zaten Yeruşalayim’in tarihidir. İsa’yı bu zincirin merkezi haline getirmek için Daniel’in dışından başka teolojik öncüller gerekir.¹⁵²⁴

MS 66–73 arasında yaklaşık yedi yıllık bir savaş çerçevesi kurulabilmesi İsa kronolojisini kanıtlamaz. Önceki 69 haftaya bağlanmayan bir son hafta vardır; ayrıca Daniel 9:24’ün sonuçları MS 73’te görünmez. Tarih MS 73’te biterse vaatlerin açıklanması gerekir. Vaatler geleceğe bırakılırsa tarih MS 73’te bitmemiştir. İki seçenek aynı anda “tam gerçekleşme” kanıtı yapılamaz.¹⁵²⁵

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 127, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 45; MS 66/67, 70 ve “AD73.5” Masada modeli.
• Hai Ashkenazi, Omer Ze’evi-Berger, Boaz Gross ve Guy D. Stiebel, “The Roman siege system of Masada: a 3D computerized analysis of a conflict landscape,” Journal of Roman Archaeology 37/1 (2024), s. 215–240: Masada kuşatmasını MS 73/74’e tarihler. Heaster’ın “73,5” rakamı bağımsız tarihsel kaynağın verdiği yarım-yıl kesinliğinde bir tarih değildir.
• Daniel 9:24; lehavi tsedek olamim.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 45; Masada sonrası “reconciliation for iniquity” ve İsa’nın kusursuz korbanı bağlantısı.
• Daniel 9:24 ile Heaster’ın s. 45’teki açıklamasının karşılaştırılması.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 45–46; son yarım haftanın geleceğe ait olabileceği alternatif model.
• Raşi, Daniel 9:26–27.
• İbn Ezra, Daniel 9:25–26.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 42–43: Daniel 9’un ana konusunun Yeruşalayim’in kaderi olduğu ve Maşiah göndermesinin ikincil kaldığı kabulü.
• Daniel 9:24–27; Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 45–46.

Hristiyan yorumcu “binlerce yıl sonra” demez. Önce son haftayı MS 66/67–73,5 arasında tamamlamayı dener; bunun Daniel 9:24’teki sonuçları karşılamadığını görünce, ikinci yarının henüz gelecekte olabileceğini önerir. Hristiyan iddiası, yetmişinci haftanın ikinci üç buçuk yılının ilk yarıdan metinde belirtilmeyen uzun bir zaman aralığıyla ayrılıp gelecekte tamamlanabileceğidir.¹⁵²⁶

Daniel 9:27’nin sözdizimi ise bir bütünlük kurar:

Ve-higbir berit la-rabim şavua ehad, va-hatsi ha-şavua yaşbit zevah u-minha — וְהִגְבִּיר בְּרִית לָרַבִּים שָׁבוּעַ אֶחָד וַחֲצִי הַשָּׁבוּעַ יַשְׁבִּית זֶבַח וּמִנְחָה.

“Bir hafta boyunca birçoklarıyla antlaşmayı güçlendirecek; haftanın yarısında korbanı ve minhayı durduracak.”¹⁵²⁷

Önce şavua ehad, “bir hafta” vardır. Sonra hatsi ha-şavua, “haftanın yarısı” gelir. İkinci ifade yeni bir çağ başlatmaz; ilk ifadenin içindeki zamanı belirtir. “Haftanın ortasında kronoloji kesilecek ve kalan yarı başka bir çağda devam edecek” anlamını taşıyan bir kelime yoktur.

Hristiyan yorumun yöntemi önce kendi doğal okumasını da böyle kurar. MS 66/67’den MS 70’e kadar ilk üç buçuk yıl; ardından MS 70’ten Masada’ya kadar ikinci üç buçuk yıl. Sorun, ikinci yarının hemen devam etmesi değil, bu modelin Daniel 9:24’teki sonuçları karşılamamasıdır. Beklenen sonuçlar MS 73’te görünmeyince ikinci yarı artık MS 70–73 olmak zorunda sayılmaz ve geleceğe taşınır.¹⁵²⁸

Bu yüzden boşluğun nedeni Daniel’in grameri değildir; ilk modelin başarısızlığıdır. Önce kehanetin ne söylediğine bakıp tarih bulunmuyor. Önce tarihsel sonuç sınanıyor; sonuç yetmeyince kronolojinin kalan parçası başka zamana gönderiliyor. Bir kehanetin ölçülebilir zaman bilgisi böyle kullanıldığında yanlışlanamaz hale gelir.

126. Iddiadaki ilk boşlukla birleştirildiğinde yapı daha da belirginleşir. Hristiyan yorumun modelinde 69 hafta MS 33,5’te biter. Yaklaşık otuz üç yıl hesaba katılmaz. Yetmişinci haftanın ilk yarısı MS 66/67’de başlar ve MS 70’te biter. Bu yorum ikinci yarıyı da belirsiz bir geleceğe taşır. Böylece “yetmiş hafta” düz çizgi olmaktan çıkar: altmış dokuz hafta + görünmeyen ara + yarım hafta + ikinci görünmeyen ara + yarım hafta.¹⁵²⁹

Bu şema Daniel 9’da yazılı değildir. Hristiyan yorumcu gelecekteki üç buçuk yılı desteklemek için Daniel 7:25 ve 12:7’deki “zaman, zamanlar ve yarım zaman” ifadelerine gider; ardından Hristiyan metinlerindeki 1.260 gün ve 42 ayı da aynı döneme bağlar. Fakat ortak süre tek başına ortak olay kanıtı değildir. Tanah’ta aynı sayıda gün süren iki ayrı olay nasıl özdeş olmak zorunda değilse, iki farklı görümdeki üç buçuk zaman da yalnız sayısal benzerlikle aynı tarihsel dönem yapılamaz.¹⁵³⁰

Daniel 7 ve 12’nin Daniel 9’u aydınlatması mümkündür. Fakat önce 9:27’nin ikinci yarısının uzak geleceğe ayrıldığını Daniel 9’un kendisinde göstermek gerekir. Bundan sonra paralel metinler tartışılabilir. Hristiyan yorumcu ise ters yönde gider: başka bölümlerde üç buçuk zaman bulunduğu için Daniel 9’daki yarım haftayı da aynı geleceğe yerleştirir.

Klasik yorum bu kopuşu gerektirmez. Raşi 9:27’de bir haftayı ve içindeki korban kesintisini Titus bağlamında okur. Kabalat.com’daki Daniel incelemesi de 9:26–27’nin meshedilmiş kişinin kesilmesi, gelecek önderin halkı, Yeruşalayim ve kutsal yerin yıkımı, savaş ve korbanın durması biçimindeki akışını İkinci Bet HaMikdaş’ın sonu çevresinde tutar. Ayrıntılı kronolojiler tartışılabilir; fakat ayetin yarım haftasını metinde belirtilmeyen uzak bir çağa göndermek için ayrı bir işaret yoktur.^15311532

Gelecekte gerçek Maşiah kurtuluşunun bulunması ile Daniel 9:27’deki yarım haftanın geleceğe taşınması da aynı şey değildir. Roma yıkımından sonra sürgünün uzun sürmesi ve Maşiah döneminin henüz gelmemiş olması mümkündür. Fakat bir tarihsel olayın sonuçlarının yüzyıllarca sürmesi, olayın kendi zaman biriminin yüzyıllarca askıda kaldığı anlamına gelmez.

Hristiyan yorumun kendi spekülasyonları bu belirsizliği daha görünür kılar. Gelecekte Yeruşalayim’in üç buçuk yıllık yeni bir sıkıntı yaşayabileceğini, bunun her an başlayabileceğini yazar; ayrıca yaklaşık 1996’ya bağladığı bir Yovel hesabı üzerinde de düşünür ve bunu spekülasyon olarak sunar. Bu tür olasılıklar, Daniel’in ilk 69 haftasının İsa’nın ölüm tarihini matematiksel kesinlikle verdiği savıyla yan yana durduğunda yöntemsel gerilim açığa çıkar. Aynı kehanetin başlangıcında kesin tarih, sonunda birbirine alternatif senaryolar kullanılamaz.¹⁵³³

Daniel 9:27 bir hafta ve o haftanın yarısını verir. İkinci yarıyı uzak geleceğe gönderen şey İbranice bir zaman işareti değil, MS 73 modelinin Daniel 9:24’te vaat edilen sonuçları üretememesidir. Hristiyan yorum burada gerçekleşmeyen sonucu kabul etmek yerine kronolojiyi yeniden parçalamaktadır.¹⁵³⁴

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 128, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 45–46. Heaster “binlerce yıl” değil, “time yet future” der.
• Daniel 9:27.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 45–46; önce Masada modeli, ardından gelecekteki ikinci yarı seçeneği.
• Heaster’ın kendi tarihleri: s. 45–46.
• Daniel 7:25; Daniel 12:7; Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 45–46; ayrıca Heaster’ın Hristiyan İncili’ndeki 1.260 gün/42 ay bağlantıları.
• Raşi, Daniel 9:27.
• Gökhan Duran, “Daniel ve 70 Hafta”, Kabalat.com; Daniel 9:26–27’nin İkinci Bet HaMikdaş sonuna bağlı okuması.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, Daniel 9 bölümünün sonundaki geleceğe dönük spekülasyonlar ve yaklaşık 1996 Yovel hesabı.
• Daniel 9:24–27; Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 45–46.

Hristiyan yorumcu Daniel 9’daki nagid unvanından ayrıca iki geliş öğretisi çıkarır. Başka Maşiah metinlerinde David soyundan kişinin kral olduğunu, Daniel 9:25’te ise “prens” diye anıldığını söyler. Buna göre İsa ilk gelişinde prens olarak görünmüş, öldürülmüş ve dirilmiş; daha sonra krallığını almış kral olarak dönecektir. Luka 19, Elçilerin İşleri 5:31 ve Vahiy 1:5’i de bu şemaya bağlar.¹⁵³⁵

Bu çıkarımın ilk sorunu İngilizce “prince” kelimesinin çağrışımını İbranice nagide taşımaktır. Daniel’deki ifade ad maşiah nagid — עַד־מָשִׁיחַ נָגִיד — “meshedilmiş bir öndere/yöneticiye kadar”dır. Nagid, modern monarşide kralın altında bulunan “prens” unvanına hapsedilemez. Önder, başta bulunan yönetici, hükümdar anlam alanında kullanılır.¹⁵³⁶

David bunun açık örneğidir. İsrael kabileleri ona HaŞem’in sözünü hatırlatır: “Sen halkım İsrael’i güdeceksin ve İsrael üzerinde nagid olacaksın.” Bir sonraki ayette aynı ileri gelenler David’i İsrael üzerine kral olarak meshederler. Aynı olay dizisinde aynı kişi hem nagid hem melekhtir. Buradan iki ayrı geliş çıkmaz.¹⁵³⁷

Şaul için de durum aynıdır. HaŞem Şemuel’e, Şaul’u İsrael üzerine nagid olarak meshetmesini söyler. Bu ifade Şaul’un “önce prens olarak gelip daha sonra kral olarak ikinci kez geleceği” anlamına gelmez. Nagid krallıkla bağdaşan bir yönetim unvanıdır.¹⁵³⁸

Yehezkel 37, Hristiyan yorumun unvanları kronolojik basamaklara ayırma yöntemini daha da açık biçimde sınar. Gelecekteki David soyundan yönetici için önce ve-avdi David melekh aleihem — “Kulum David onların kralı olacak” denir; hemen sonraki ayette ve-David avdi nasi lahem le-olam — “Kulum David sonsuza dek onların nasi’si/yöneticisi olacak” ifadesi gelir. Buradaki ikinci kelime Daniel’deki nagid değil nasidir. Fakat örneğin gücü tam buradadır: Tanah aynı yönetici için farklı yönetim unvanları kullanabilir. “Kral”, “nagid”, “nasi” ve “çoban” farklı gelişler üretmek zorunda değildir.¹⁵³⁹

Sefer Haİkkarim de bu unvan çeşitliliğini iki geliş öğretisine dönüştürmez. Maamar 2, bölüm 28’de Yeremya ve Yehezkel’deki David soyundan kral ve nasi dilini Maşiah’ın David’e benzer yönetimi ile David hanedanının sürekliliği üzerinden açıklar. Maamar 4, bölüm 42’de ise Yehezkel 37’deki tek kral sözünün İkinci Bet HaMikdaş dönemine uygulanmış yorumlarını aktarır. Yorumların ayrıntıları değişebilir; fakat melekh, nagid ve nasi çeşitliliği kendi başına iki ayrı geliş üretmez.¹⁵⁴⁰

Hristiyan yorumun mantığında ise üç adım vardır. Önce “prens” kraldan aşağı bir makam sayılır. Sonra bu makam farkı zamana çevrilir: önce prens, sonra kral. Ardından iki unvan arasına ölüm, diriliş, göğe yükseliş ve ikinci geliş yerleştirilir. Daniel bu dört aşamanın hiçbirini söylemez.

Daniel 9:25 meshedilmiş bir nagidden söz eder. 9:26 meshedilmiş birinin kesileceğini söyler. Sonra bu kişinin göğe çıkacağı yazmaz. Krallığını almak üzere dünyadan ayrılacağı yazmaz. Uzun zaman sonra geri döneceği yazmaz. “İlk geliş” ve “ikinci geliş” diye iki dönem tanımlanmaz. Farklı unvanlardan iki geliş çıkarılabilmesi için önce metnin iki geliş anlatması gerekir.¹⁵⁴¹

Üstelik Hristiyan yorumun dayandığı “Messiah the Prince” biçimi Masoretik İbranicenin kendisi değildir. Maşiahın da nagidin de önünde belirli tanımlık ha- yoktur. Bu nedenle “the Messiah the Prince” çevirisi, İngilizce okuyucuda tek ve önceden bilinen özel bir şahıs izlenimini İbranice metinden daha güçlü kurar. Hristiyan yorumcu daha sonra bu belirli “the Prince” görünümünden teolojik sonuç çıkarır; fakat dayandığı belirli tanımlık İbranice ifadede yoktur.¹⁵⁴²

Raşi 9:25’te maşiah nagidi Koreş olarak açıklar ve Yeşaya 45:1,13 ile ilişkilendirir. Bu yorum tek başına bütün kronoloji tartışmasını çözmek zorunda değildir. Fakat önemli bir şeyi kesinleştirir: klasik Yahudi okuyucu maşiah nagid ifadesini “ilk gelişinde prens olan İsa” diye okumak zorunda değildir. İbranice sözcüklerin kendi kullanım alanı buna mecbur etmez.¹⁵⁴³

Hristiyan metinlerinde İsa’nın ölümden sonra “prens ve kurtarıcı” diye nitelenmesi de Daniel’in bunu önceden bildirdiğini kanıtlamaz. Eğer önce Hristiyan metinlerindeki İsa anlatısı kabul edilip sonra Daniel’deki nagid ona bağlanırsa kanıtın yönü tersine dönmüş olur. Daniel’den iki geliş çıkarılmıyor; önceden kabul edilmiş iki geliş öğretisi Daniel’deki unvanların üzerine yerleştiriliyor.¹⁵⁴⁴

Tanah’ın Maşiah tasvirinde David soyundan kralın gerçekleştireceği görevler dünyada görünürdür: İsrael’in toplanması, David soyundan yönetim, barış ve Tanrı bilgisinin yayılması gibi unsurlar gelecekteki düzenin parçasıdır. İsa’nın ilk yaşamında bu görevlerin tamamlanmamış olması Hristiyan öğretide ikinci gelişle açıklanır. Fakat bu teolojik çözümün varlığı, Daniel 9’un iki geliş öğrettiğini göstermez. Tanah unvan çeşitliliği verir; iki ayrı geliş dizisini vermez.¹⁵⁴⁵

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 129, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 47; “firstly as a prince, and then returning as a King” çıkarımı; Luka 19:12; Elçilerin İşleri 5:31; Vahiy 1:5.
• Daniel 9:25, Masoretik metin: ad maşiah nagid.
• 2 Şemuel 5:2–3: David önce nagid diye nitelenir, hemen ardından İsrael üzerine kral olarak meshedilir.
• 1 Şemuel 9:16; Şaul’un İsrael üzerine nagid olarak meshedilmesi.
• Yehezkel 37:24–25: aynı David soyundan figür için melekh ve nasi.
• Yosef Albo, Sefer Haİkkarim, Maamar 2, bölüm 28; ayrıca Maamar 4, bölüm 42. İlk yerde Yeremya ve Yehezkel’deki David soyundan kral/nasi dili Maşiah ve David hanedanının sürekliliği bağlamında; ikinci yerde Yehezkel 37’deki tek kral sözünün yorum tarihi tartışılır.
• Daniel 9:25–26.
• Daniel 9:25; maşiah nagid ifadesinde ha- belirli tanımlığı yoktur. Kabalat.com, “Daniel ve 70 Hafta” da bu noktayı vurgular.
• Raşi, Daniel 9:25; maşiah nagidi Koreş’le ilişkilendirir ve Yeşaya 45:1,13’e başvurur.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 47; Elçilerin İşleri 5:31 ve Vahiy 1:5 bağlantıları.
• Yehezkel 37:21–28; Yeşaya 2:1–4; 11:1–12; ayrıca Daniel 9:25–26’nın kendi sınırlı ifadesi.

Daniel 9:27’de korban ve minhanın durdurulması Hristiyan yorumcu için daha geniş bir antlaşma değişiminin kanıtıdır. Ona göre İsa’nın ölümü hayvan korbanlarının gerçek işlevini tamamlamış, MS 70’te Bet HaMikdaş’ın yıkılmasıyla korban düzeni fiilen sona ermiş ve eski antlaşmanın artık sürdürülemeyeceği tarih içinde görünür hale gelmiştir. Daniel’in “korbanı ve sunuyu durduracak” sözü bu kalıcı değişimin peygamberlik işaretlerinden biri yapılır.¹⁵⁴⁶

Ayetin İbranicesi şudur:

Va-hatsi ha-şavua yaşbit zevah u-minha — וַחֲצִי הַשָּׁבוּעַ יַשְׁבִּית זֶבַח וּמִנְחָה.

“Haftanın yarısında zevahı ve minhayı durduracak.”¹⁵⁴⁷

Belirleyici fiil yaşbittir: durdurmak, işlemez hale getirmek, sona erdirmek. Daniel burada bir hizmetin durmasından söz eder. Ayette “HaŞem korban hukukunu yürürlükten kaldıracak”, “korban artık hiçbir zaman sunulmayacak”, “hayvan korbanının yerini bir insanın ölümü alacak” veya “Vayikra’daki korban emirleri geçersiz olacak” cümleleri yoktur.

Bu ayrım Tanah tarihinde zaten sınanmıştır. Birinci Bet HaMikdaş Babil tarafından yıkıldığında korban hizmeti fiilen kesildi. Sonra sürgünden dönüşte Bet HaMikdaş yeniden kuruldu ve korbanlar yeniden sunuldu. Demek ki “korban sunulamıyor” ile “korban yasası ilahi olarak kaldırıldı” aynı önerme değildir. İlki kutsal mekanın tarihsel yokluğu veya işlevsizliğiyle ilgilidir; ikincisi Tora’nın hukuki statüsü hakkında çok daha güçlü bir iddiadır.¹⁵⁴⁸

Daniel 9’un kendi olay sırası da tarihsel durmayı açıklar. 9:26’da kent ve kutsal yer yıkılır; savaş ve yıkım gelir. 9:27’de korban ile minha durur. Tapınağın yok edilmesi, oradaki hizmeti fiilen durdurur; bu tarihsel sonuç, Tora’nın korban hükmünün kaldırılmasıyla aynı şey değildir. Raşi de 9:27’de yaşbit zevah u-minha ifadesini savaş ve Titus bağlamında açıklar; bunu “Tora’nın korban hukuku artık geçersizdir” diye okumaz.^15491550

Hristiyan yorumun daha büyük sonucu ayrıca Tanah’ın geleceğe ilişkin açık metinleriyle karşılaşır. Yehezkel’in gelecek Bet HaMikdaş tasvirinde mizbeah, kohenler ve korban hizmeti yeniden vardır. Yehezkel 45:17 yöneticiye bayramlarda, Roş Hodeşlerde ve Şabatlarda yakmalık korbanları, minhaları, içki sunularını, günah korbanlarını ve barış korbanlarını sağlama görevi verir; metin bunları İsrael evi için kapara ile ilişkilendirir.¹⁵⁵¹

45:19 Daha somuttur: kohen günah korbanının kanından alır ve onu Bet HaMikdaş’ın kapı sövelerine, mizbeahın dört köşesine ve iç avlu kapısının sövelerine sürer. Burada yalnız belirsiz bir “ruhsal korban” imgesi yoktur. Kohen, kan, mizbeah, kutsal mekan ve belirli ritüel işlemler vardır. Yehezkel 43–46 günlük korbanları, Şabat ve Roş Hodeş hizmetini, günah ve yakmalık korbanları, minhaları ve diğer sunuları ayrıntılı biçimde anlatır.^15521553

Bu gelecek tasvirinin yorumunda ayrıntı tartışmaları bulunduğu doğrudur. Hazal, Yehezkel’in bazı korban düzenlemelerini mevcut Tora ayrıntılarıyla uzlaştırmanın güçlüğünü açıkça tartışır; Menahot 45a bu nedenle Eliyahu’nun açıklayacağı noktalar bulunduğunu söyler. Sefer Haİkkarim de Yehezkel’in Bet HaMikdaş peygamberliğinin bazı unsurlarının İkinci Bet HaMikdaş’ta gerçekleştiğini, fakat tamamının gerçekleşmediğini ve bazı bölümlerin Maşiah’ı geleceğe yöneldiğini tartışır. Bu katmanları birbirine karıştırmamak gerekir. Fakat hiçbirinde çözüm “Yehezkel aslında gerçek korbanlardan söz etmiyor çünkü İsa hepsini kaldırdı” biçiminde değildir.^15541555

Burada iki olasılık vardır ve ikisi de Hristiyan yorumun sonucunu desteklemez. Yehezkel 43–46 gerçek bir gelecek korban hizmetinden söz ediyorsa, İsa’nın ölümüyle korbanların kalıcı olarak kaldırıldığı iddiası Tanah’ın gelecek tasviriyle çatışır. Bu ayrıntıların simgesel olduğu ileri sürülecekse, simgesel okumanın gerekçesi Tanah’ın kendi dili ve bağlamından gösterilmelidir. Daniel 9:27’de zevah u-minha Hristiyan savını desteklediği için gerçek korban sayılıp, Yehezkel’de kohen, hayvan, kan, mizbeah ve kapara birlikte göründüğünde aynı kurum yalnız teolojiye uymadığı için simgeleştirilemez. Böyle bir yöntem metni açıklamaz; önceden kabul edilmiş sonucu korur.

Yeremya 33 aynı sorunu başka yönden keskinleştirir. David hanedanının sürekliliğini söyledikten hemen sonra Levi kohenleri hakkında, HaŞem’in önünde yakmalık korban sunacak, minha yakacak ve korban hazırlayacak birinin eksik olmayacağını bildirir. David soyundan gelecek ile Levi kohenliği ve korban hizmeti aynı vaat kümesinin içindedir. Hristiyan yorumun modeli Maşiah’ın gelişiyle Levi korban sisteminin işlevini tamamladığını söylerken, Yeremya onları gelecekte yan yana tutar.¹⁵⁵⁶

Yehezkel 37 de Maşiah’ı yenilenmenin Tora’dan kopuş değil, itaate dönüş olduğunu söyler: David soyundan kralın yönetimindeki halk HaŞem’in hükümlerinde yürüyecek ve yasalarını gözetip uygulayacaktır. Birkaç bölüm sonra aynı peygamber gelecek kutsal mekan ve korban düzenini anlatır. Bu yapı Hristiyan “Maşiah geldi, Tora’nın korban sistemi işlevini tamamladı” şemasına değil, yenilenmiş İsrael’in HaŞem’in düzeninde yaşamasına aittir.¹⁵⁵⁷

Hristiyan yorumun savının tarihsel mantığı da sorunludur. Bet HaMikdaş, kohenlik hizmeti ve mizbeahın MS 70’ten sonra işlevsiz kalması, Roma’nın gerçekleştirdiği bir yıkımın sonucudur. Bir işgal ordusunun kutsal mekanı yok ederek belirli mitsvaların uygulanmasını fiilen imkansız hale getirmesi, o ordunun Tora’yı hukuken kaldırdığı anlamına gelemez. Aynı tür kesinti Babil yıkımında da yaşanmış ve daha sonra hizmet geri dönmüştür.¹⁵⁵⁸

Hristiyan yorumun kendi kullandığı Hoşea 3:4–5 de korban yokluğunu nihai ideal olarak vermez. İsrael’in uzun süre kral, yönetici ve korban olmadan kalacağını, ardından HaŞem’e ve David kralına döneceğini söyler. Korban bulunmaması burada kurtuluşun kendisi değil, mahrumiyet döneminin parçasıdır. Bu ayeti mevcut korban yokluğuna uygulayıp sonra aynı yokluğu korban hukukunun sonsuza dek kaldırıldığına kanıt yapmak metnin yönünü tersine çevirir.¹⁵⁵⁹

Daniel’in söylediği cümle sınırlı ve açıktır: korban ve minha duracaktır. Hristiyan yorumcu buna başka bir cümle ekler: bu duruş, İsa’nın insan korbanının hayvan korbanlarının yerini alması ve Tora’daki düzenin kalıcı biçimde sona ermesi demektir. İkinci cümle Daniel’de yoktur. Üstelik Yehezkel’in gelecek Bet HaMikdaş, kohen, mizbeah, günah korbanı ve kapara dili ile Yeremya’nın Levi korban hizmeti bu ek sonucu doğrudan zorlar. Daniel’i Hristiyan teolojisine uydurmak için tarihsel bir kesintiyi hukuki ve teolojik bir sona dönüştürmek gerekir; Tanah bunu yapmaz.¹⁵⁶⁰

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 130, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 45 ve 47; Daniel 9’daki korban kesintisini İsa’nın ölümü, MS 70 yıkımı ve eski antlaşmanın sona ermesiyle ilişkilendirir.
• Daniel 9:27.
• Ezra 3:1–6; 6:13–18. Birinci Bet HaMikdaş yıkımından sonra korban hizmetinin İkinci Bet HaMikdaş döneminde yeniden başlaması.
• Daniel 9:26–27.
• Raşi, Daniel 9:27; yaşbit zevah u-minha ifadesini Titus ve savaş bağlamında açıklar.
• Yehezkel 45:17; metin yakmalık korban, minha, içki sunusu, günah ve barış korbanlarını İsrael evi için kapara ile ilişkilendirir.
• Yehezkel 45:19.
• Yehezkel 43–46; özellikle 43:18–27; 45:13–25; 46:1–15.
• Bavli, Menahot 45a; Yehezkel’in korban düzenine ilişkin güçlük taşıyan ayetlerde Eliyahu’nun gelecekte açıklayacağı noktalar bulunduğu tartışması.
• Yosef Albo, Sefer Haİkkarim, Maamar 4, bölüm 42. Albo, İkinci Bet HaMikdaş’ın inşasında Yehezkel’e mümkün olduğu ölçüde uyulduğunu, buna karşılık Yehezkel tasvirindeki birçok unsurun o dönemde gerçekleşmediğini belirtir.
• Yeremya 33:17–18.
• Yehezkel 37:24–25.
• 2 Melahim 25; Ezra 3 ve 6; tarihsel kesinti ile hukuki geçersiz kılma arasındaki ayrım.
• Hoşea 3:4–5.
• Daniel 9:27; Yehezkel 43–46; Yeremya 33:17–18.

Hristiyan yorumcu Daniel 9 için çok belirli bir kronoloji kurar. Artahşasta’nın Yeruşalayim’i yeniden inşa etmeye ilişkin buyruğunu MÖ 457’ye yerleştirir; 69 ‘yedi’yi 483 yıl sayar; sonra Yahudi zaman hesabının ay döngülerine dayandığını ileri sürerek bunu yaklaşık 486,5 ‘ay yılı’na dönüştürür. Miladi takvimde İsa’nın doğumuna ilişkin dört yıllık bir hata bulunduğunu da ekleyip MS 33,5’e ulaştığını ve bunun İsa’nın çarmıha gerildiği tarihe tam olarak uyduğunu söyler. Burada sorun sayı kullanılması değil, hesabın değişkenlerinin Daniel tarafından verilmiş gibi sunulmasıdır.²⁵⁴⁹

İlk güçlük başlangıç tarihidir. Daniel 9:25 “Yeruşalayim’i geri döndürmek ve yeniden inşa etmek için sözün çıkışından” söz eder; fakat MÖ 457 yazmaz. Tarihsel ve Hristiyan yorum geleneğinde Koreş’in buyruğu, Artahşasta’nın Ezra’ya verdiği yetki ve Nehemya’ya verilen daha sonraki izin dahil farklı başlangıç noktaları önerilmiştir. MÖ 457, yorum tarihinde önerilen başlangıç tarihlerinden biridir; Daniel’in kendi tarih damgası değildir. Başlangıç seçimi sonucu onlarca yıl değiştirir.²⁵⁵⁰

İkinci güçlük ‘Yahudi ay yılı’ ifadesidir. Yahudi takvimi salt ay takvimi değildir; aylar ay döngüsüne, yıl ise mevsimlere bağlı Ay aylarını Güneş mevsimleriyle uzlaştırır. Pesahın baharda kalması için artık ay eklenir. Bu yüzden yüzyıllar boyunca 12 aylık yaklaşık 354 günlük yılları arka arkaya saymak Yahudi tarih hesabının normal biçimi değildir. Tora Aviv ayını gözet diyerek Pesahı tarımsal mevsime bağlar; klasik takvim de ay ve güneş döngüsünü uzlaştırır.²⁵⁵¹

Basit aritmetik de Hristiyan yorumun ‘tam’ uyum iddiasını sınar. 69×7, 483 yıldır. MÖ 457’den 483 normal takvim yılı ileri gidildiğinde, sıfır yılı bulunmadığı hesaba katılırsa yaklaşık MS 27’ye ulaşılır; MS 33,5’e değil. Hristiyan yorumun kendi 486,5 sayısına dört yıl ekleyerek 33,5 sonucuna varması da BCE/CE geçişinde yıl 0 varmış gibi işlem yapılmasına dayanır: tarihsel numaralandırmada MÖ 1’den sonra doğrudan MS 1 gelir. MS 33 civarına ulaşmak için yıl uzunluğunu, başlangıcı veya ek düzeltmeleri ayrıca seçmek gerekir. Sonucu hedef tarihe yaklaştıran her ayar Daniel’in açık sözü sayılamaz.²⁵⁵²

Üçüncü sorun İsa’nın ölüm tarihinin kendisidir. Tarihsel araştırmada çarmıh için en çok MS 30 ve MS 33 çevresindeki tarihler tartışılır; MS 33,5, İsa’nın doğumundan tam 33,5 yıl sonra bağımsız tarihsel kesinlik değildir. İsa’nın doğumu da Miladi çağ başlangıcından birkaç yıl önceye yerleştirilir. Hesabın sonunda tartışmalı bir tarih seçilip sonra bu tarihe tam oturduğu söylenirse, kehanetin kesinliği ile modern kronolojinin belirsizliği birbirine karışır.²⁵⁵³

İbranice metnin yapısı da hesabın yalnız matematikten ibaret olmadığını gösterir. Daniel 9:25 yedi ‘yedi’ ile altmış iki ‘yedi’yi ayrı ifadeler halinde verir; 9:26’da altmış iki yediden sonra bir maşiah — meshedilmiş kişi — kesilir. Maşiah Tanah’ta yalnız nihai Maşiah unvanı değildir; kohenler ve krallar dahil meshedilmiş kişiler için kullanılır. Metnin hangi meshedilmiş kişiyi, hangi tarihsel buyruğu ve hangi zaman düzenini anlattığı önce filolojik ve tarihsel olarak belirlenmeden yalnız son sayıdan İsa’ya gidilemez.²⁵⁵⁴

Hristiyan yorumun hesabı Hristiyan kronolojisinin Daniel 9’a uyguladığı bir tarih modelidir; Daniel’in kendi içinde yazılmış kesin tarih formülü değildir. MÖ 457 başlangıcı yorumla seçilir, saf ay yılı kullanımı Yahudi lunisolar takviminin yapısını karşılamaz, 483 normal yıl MS 27 civarına gider, İsa’nın ölüm yılı da bağımsız olarak tartışmalıdır. Bunların üzerine eklenen dört yıllık düzeltme sonucu aranan tarihe taşır. Kehanetin bir kişiyi tam olarak tarihlemesi için başlangıç noktası, yılın uzunluğu ve hedef olay metinden bağımsız olarak belirlenebilmelidir. Burada bu üçü de yorumcunun seçimine bağlıdır. Bu nedenle MS 33,5 Daniel’in açık tarihi değil, Hristiyan yorumun kurduğu hesabın sonucudur.²⁵⁵⁵

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 251, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 43–45. Heaster MÖ 457 başlangıcı, 69×7=483, ‘lunar time’ dönüşümü, dört yıllık takvim düzeltmesi ve MS 33,5 sonucunu kullanır.
• Daniel 9:25; Ezra 1:1–4; 7:11–26; Nehemya 2:1–8. Yorum tarihinde başlangıç buyruğunun hangi tarihsel karara karşılık geldiği tartışmalıdır.
• Şemot 12:2; Devarim 16:1; ayrıca İbn Ezra, Şemot 12:2. Yahudi takvimi ay aylarını mevsimsel güneş yılıyla uyumlu tutmak için interkalasyon kullanır; 19 yıllık döngüde 7 artık ay bulunur.
• Takvim aritmetiği: astronomik olmayan tarih sayımında yıl 0 yoktur; MÖ 457’den 483 yıl ilerlemek yaklaşık MS 27’ye ulaşır. Hristiyan kronoloji literatüründe MÖ 457 başlangıcını kullanan hesaplar çoğunlukla MS 26–27’yi İsa’nın hizmetinin başlangıcıyla ilişkilendirir.
• Colin J. Humphreys ve W. G. Waddington, ‘Dating the Crucifixion,’ Nature 306 (1983), 743–746, 3 Nisan MS 33 tarihini savunur; Helen K. Bond, ‘Dating the Death of Jesus: Memory and the Religious Imagination,’ New Testament Studies 59/4 (2013), 461–475, kesin tarihin geri kazanılamayacağını savunur ve MS 30 ile 33 seçeneklerini tartışır. Heaster’ın ‘MS 33,5’ ifadesi Daniel’in veya çağdaş bir tarih kaynağının verdiği kesin tarih değildir.
• Daniel 9:25–27; karşılaştırma için Vayikra 4:3, 5, 16; I Şemuel 24:7; Yeşayahu 45:1. Maşiah kelimesi Tanah’ta genel olarak ‘meshedilmiş kişi’ için de kullanılır.
• Daniel 9:24–27; MÖ 457, ay yılı, dört yıllık takvim düzeltmesi ve MS 33,5 metinde verilmez.

Hristiyan yorumcu, Daniel 9’daki yetmiş “yedi”yi Yovel döngüleriyle ilişkilendiren son bir tarih önerisi yapar. Kendi sözleriyle bu “fascinating speculation”, yani ilgi çekici bir spekülasyondur. Yedi yıllık yediler ona kırk dokuz yılı, kırk dokuz yıl da Yovel’i hatırlatır. İlk Yovel’in İsrael’in Yehoşua yönetiminde ülkeye girişinden kırk dokuz yıl sonra tutulduğunu varsayar; buradan yetmişinci Yovel’in yaklaşık 1996’ya düşeceğini ve yirminci yüzyıl sonunu İsrael’in sıkıntılarının bitişiyle ilişkilendirmenin anlamlı olabileceğini söyler.²³³³

Jesus for Jews bu hesabı spekülasyon olarak sunar. Hesabın dayandığı soru şudur: Bu tarih hesabı Tanah ve klasik Yahudi Yovel kronolojisi tarafından gerçekten taşınıyor mu?²³³⁴

Vayikra 25, yedi Şemita döngüsünün sayılmasını ve kırk dokuz yılın ardından Yovel düzenini verir. Fakat İsrael’in ülkeye girdiği gün sayacın hemen başlamış olduğu klasik kronolojinin kabulü değildir. Arakhin 12b, Yovel hesabını tartışırken yedi yıllık fetih ve yedi yıllık paylaşım döneminin sayımdan çıkarılması gerektiğini açıkça söyler; ilk Yovel döngüsü bu on dört yıllık yerleşme döneminden sonra başlar. Böylece Hristiyan yorumun “ilk Yovel, ülkeye girişten kırk dokuz yıl sonra” başlangıç varsayımı rabbinik kronolojiyle uyuşmaz.²³³⁵

Dahası, Yovel döngüsünün kendisinde de tek bir aritmetik model yoktur. Standart okumada ellinci yıl Yovel’dir; Rabbi Yehuda’nın görüşünde ellinci yıl aynı zamanda bir sonraki döngünün ilk yılı sayıldığı için ardışık döngüler kırk dokuz yıllık hesaplanır. Arakhin 12b tam bu fark üzerinden İkinci Bet HaMikdaş kronolojisini tartışır. Başlangıç yılı ve döngü uzunluğu konusunda iki ayrı kabul değiştiğinde, “yetmişinci Yovel = 1996” gibi tek bir tarih Tanah’ın zorunlu sonucu olamaz.²³³⁶

Asıl mesele Daniel 9’un kendisidir. Daniel “yetmiş Yovel sayın” demez; “yetmiş yedi”den söz eder. Yedi yıllık dönemlerle Yovel arasında kavramsal bir yakınlık kurulabilir, fakat kavramsal yakınlık kronolojik özdeşlik değildir. Yovel yasasının ayrıca toprağın dinlenmesi, mülklerin geri dönüşü ve özgürlük ilanı gibi kendi hükümleri vardır. Daniel 9’un yetmiş haftasını yetmiş ayrı Yovel döngüsüne dönüştürmek, metnin verdiği 490 yıllık yapıdan bambaşka bir ölçek üretir.²³³⁷

Hristiyan yorumcu ayrıca Yeşaya 37:30’daki işareti Hizkiyahu döneminde bir Yovel yılına dolaylı gönderme olarak kullanır ve Asur istilasının bu nedenle son zamanlardaki kurtuluş için örnek olabileceğini düşünür. Fakat Yeşaya 37:30 metni “bu yıl kendi başına yetişeni, ikinci yıl ondan çıkanı yiyeceksiniz; üçüncü yıl ekin ve biçin” der. Ayet Yovel kelimesini kullanmaz. Bu diziyi Yovel takvimine yerleştirmek ayrıca tarihsel hesap ister; sonra bu hesap 1996 ile bağlanmak için bir yorum adımı daha gerektirir.²³³⁸

Bugün bu önerinin tarihsel tarafı da sınanabilir durumdadır. 1996 ve yirminci yüzyıl sonu geçmiş tarihlerdir. Hristiyan yorumun öngördüğü biçimde İsrael’in bütün sıkıntılarının sona ermesi, Maşiah çağının evrensel barışı veya Daniel 9’un nihai tamamlanması o tarihin kendisi tarafından gösterilmiş değildir. Bu Hristiyan yorumun “spekülasyon” diye nitelediği bu hesap, geçen tarihle birlikte doğrulanmış bir kehanet olmaktan daha da uzaklaşmıştır. Tarih geçtiğinde hesabın esnek biçimde başka tarihe taşınması, ilk hesabı Tanah kanıtına dönüştürmez.²³³⁹

Yovel, Yahudi zaman anlayışında güçlü bir simgedir: özgürlük, geri dönüş ve toprağın Tanrı’ya ait olduğunun ilanıdır. Daniel’in yedileriyle Yovel arasında düşünsel bağ kurmak bu nedenle verimli bir yorum olabilir. Fakat sembolik verim ile kronolojik ispat ayrıdır. Klasik Yovel hesabı Hristiyan yorumun başlangıç varsayımını desteklemez; döngünün kırk dokuz/elli yıl hesabında görüş ayrılığı vardır; Daniel 9 “yetmiş Yovel” demez; 1996 sayısını da vermez. Bu Hristiyan yorumun ifadesiyle bu bir spekülasyondur ve İsa’nın Maşiah olduğunu kanıtlayan tarihsel veri olarak kullanılamaz.²³⁴⁰

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 220, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 46. Heaster ‘As a final piece of fascinating speculation’ diyerek yetmiş ‘yedi’ ile Yovel arasında bağ kurar; ilk Yovel’i Yehoşua altında ülkeye girişten 49 yıl sonra varsayıp 70. Yovel’i yaklaşık 1996’ya yerleştirir.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 46. Heaster bu hesabı kesin kehanet hesabı değil açıkça ‘speculation’ olarak etiketler; değerlendirmede bu ihtiyat korunmalıdır.
• Vayikra 25:8–13; Bavli, Arakhin 12b. Gemara Yovel sayımının İsrael ülkeye girer girmez başlamadığını; yedi yıl fetih ve yedi yıl paylaşım tamamlandıktan sonra ilk Yovel döngüsünün sayıldığını belirtir.
• Bavli, Arakhin 12b. Standart elli yıllık Yovel hesabı ile Rabbi Yehuda’nın ellinci yılı bir sonraki döngünün ilk yılı da sayan 49 yıllık döngü görüşü ayrı ayrı tartışılır. Tek bir aritmetik model yoktur.
• Daniel 9:24–27; Vayikra 25:8–13. Daniel ‘yetmiş yedi’ der; ‘yetmiş Yovel’ demez. Yedi yıllık dönemlerle Yovel arasında tematik bağ kurulabilir, fakat iki kronolojik yapı metin tarafından özdeşleştirilmez.
• Yeşaya 37:30–32. Ayet ilk iki yıl kendi başına yetişen ürün ve üçüncü yıl ekim-biçim işaretini verir; ‘Yovel’ kelimesini kullanmaz. Bunu belirli bir Yovel yılına yerleştirmek ayrıca tarihsel kronoloji gerektirir.
• 1996 ve yirminci yüzyıl sonu artık geçmiş tarihlerdir. Heaster’ın s. 46’da ilişkilendirdiği ‘İsrael’in sıkıntılarının sona ermesi’ ve Maşiah çağının sonu, bu tarihin kendisiyle gerçekleşmiş bir Tanah göstergesi haline gelmemiştir. Bu değerlendirme Heaster’ın kendi ‘spekülasyon’ kaydıyla uyumludur.
• Vayikra 25:10–24. Yovel özgürlük, mülklerin geri dönüşü ve toprağın HaŞem’e ait oluşu gibi güçlü teolojik temalar taşır; bu tematik zenginlik 1996 gibi tek tarih üretmeye yetmez.

Hristiyan yorumcu bir önceki savın devamında İsrael ile HaŞem arasındaki ilişkinin yeniden kurulmasını belirli bir şarta bağlar. İsrael, öldürdüğü Maşiah konusunda teşuva etmelidir; Hristiyan yorumcu bu Maşiah’ı İsa olarak kabul ettiği için sonuç, ulusal dönüşün İsa’nın kabulünden geçmesidir. Yeni berit ve Maşiah’ın yeniden gelişi de bu zincire eklenir. Bu görüşü sınamak için Tanah’ın İsrael’in sürgünden dönüşünü hangi şartlarla anlattığına bakmak gerekir.¹⁴²⁴

Moşe bu soruyu İsrael henüz ülkeye girmeden ele alır. Devarim 30’da bereket ve lanetlerin gerçekleşmesi, halkın uluslar arasına dağılması ve daha sonra dönmesi anlatılır. Dönüşün yönü ve içeriği aynı cümlede verilir: “Tanrın HaŞem’e dönecek ve bugün sana emrettiğim her şeye göre O’nun sesini dinleyeceksin; sen ve çocukların, bütün yüreğinle ve bütün canınla. O zaman Tanrın HaŞem sürgününü geri çevirecek, sana merhamet edecek ve seni dağıttığı bütün halkların arasından yeniden toplayacak.”¹⁴²⁵

Burada ve-şavta ad HaŞem Elohekha — “Tanrın HaŞem’e döneceksin” sözü tek başına değildir. Hemen ardından ve-şamata vekolo kekhol aşer anokhi metsavvekha hayom — “bugün sana emrettiğim her şeye göre O’nun sesini dinleyeceksin” gelir. Bölüm sürgünlerin toplanmasını, HaŞem’in İsrael’in yüreğini sünnet etmesini, O’nu bütün yüreğiyle sevmesini ve yeniden mitsvaları yapmasını anlatır. Sonunda da bu emirlerin Sefer Torada yazılı olduğu söylenir.^14261427

Tanah burada Hristiyan yorumun konuştuğu tarihsel durumu zaten kurmuştur: günah işleyen İsrael, lanetler, uluslar arasına dağılma, teşuva, yüreğin değişmesi, toplanma ve ülkeye dönüş. Bu yüzden daha sonraki bir teolojinin dolduracağı sessiz bir boşluk yoktur. Metin “gelecekte öldürülecek Maşiah’ı kabul edeceksiniz”, “onun ölümünü kefaret sayacaksınız” veya “İsa’ya iman ederek Bana döneceksiniz” demez. Dönüşü HaŞem’e yönelmek ve Moşe’nin hayom — “bugün” verdiği Tora’ya itaat etmekle tanımlar.

Hayom sözü burada sıradan bir ayrıntı değildir. Moşe gelecekteki sürgün dönüşünü anlatırken ölçüyü gelecekte ortaya çıkacak başka bir kurtuluş öğretisine bırakmaz; “bugün sana emrettiğim” der. Bölümün sonu da aynı bağı yeniden kurar: Sefer Tora’da yazılı emir ve kuralları korumak, bütün yürekle HaŞem’e dönmek. Hristiyan yorumun “HaŞem’e dönüş ancak İsa’yı kabul ederek mümkündür” şartı bu cümlenin içinde değildir.¹⁴²⁸

Jesus for Jews adlı eserdeki başka açıklamalar da bu gerilimi görünür kılar. Devarim 30’u ve Yehezkel 36’yı ele alırken gelecekte İsrael’in toplanacağını, yüreğinin değişeceğini ve Tanrı’nın yasasına bağlanacağını kabul eder. Yehezkel’in “Kurallarımda yürümenizi sağlayacağım; kararlarımı koruyacak ve yapacaksınız” sözünü de aktarır. Yeni beriti, İsrael’in Moşe Tora’sına gerçek bir itaat içinde yaşayabilmesini sağlayan düzen olarak anlatır. Bu, Tanah’ın metnine yakındır. Sorun, daha sonra İsa’nın bu düzenin zorunlu kapısı yapılmasıdır.¹⁴²⁹

Hoşea’nın kitabının sonunda dönüş çağrısı aynı yöndedir: “Şuva İsrael ad HaŞem Elohekha — Dön, ey İsrael, Tanrın HaŞem’e; çünkü suçun nedeniyle tökezledin.” Bir sonraki ayet sözleri yanına alıp HaŞem’e dönmeyi, suçu bağışlamasını istemeyi anlatır. HaŞem de “Dönekliğini iyileştireceğim, onları özgürce seveceğim; çünkü öfkem ondan döndü” diye cevap verir. Günah vardır; teşuva vardır; bağışlanma vardır. Araya İsa’ya iman şartı yerleştirilmez.^14301431

Yoma 86a bu ayeti teşuvanın Tanrısal tahta kadar ulaşması bağlamında kullanır ve kurtuluşla ilişkilendirir. Bu, Hoşea’nın peşatından sonraki rabbinik yorum katmanıdır; fakat yön değişmez: dönüş HaŞem’edir. Hazal da “önce İsa’yı kabul et, sonra HaŞem’e dönebilirsin” diye bir ara basamak kurmaz.¹⁴³²

Hoşea 3:5’te David de anılır: “Sonra İsrael oğulları dönecek ve Tanrıları HaŞem’i ve kralları David’i arayacaklar.” David burada gelecekteki David soyundan kralı işaret edecek biçimde yorumlanabilir. Fakat cümle İsrael’in Tanrısı ile kralını birbirine özdeşleştirmez. HaŞem Elohehem — “Tanrıları HaŞem” ve David malkam — “kralları David” ayrı nesnelerdir. Metin “David kralı Tanrı kabul edecekler” veya “ancak David kralı aracılığıyla HaŞem’e ulaşacaklar” demez. Bir Maşiah okuması kabul edilse bile bu, Maşiah’ın kimliğini İsa olarak önceden çözmez.¹⁴³³

Yehezkel 36 daha da somuttur. HaŞem İsrael’i ulusların arasından toplar, temizler, taş yüreği çıkarır, yeni yürek verir ve ruhunu içine koyar. Bunun sonucu açıkça söylenir: “Ruhumu içinize koyacağım ve kurallarımda yürümenizi, kararlarımı koruyup yapmanızı sağlayacağım. Atalarınıza verdiğim ülkede yaşayacaksınız; siz Benim halkım olacaksınız, Ben de sizin Tanrınız olacağım.” Yeni yürek ve ruhun davranışsal karşılığı behukay telekhu — “kurallarımda yürümeniz” ve mişpatay tişmeru va-asitem — “kararlarımı koruyup yapmanız”dır.¹⁴³⁴

Hristiyan teolojisi buraya “Tanrı’nın ruhu ancak İsa aracılığıyla verilebilir” önermesini ekleyebilir. Fakat bu önerme Yehezkel 36’nın söylediği şey değildir. Önceden kabul edilmiş bir kristoloji Yehezkel’e taşınırsa, sonra Yehezkel’in yeni ruh dili İsa’nın kanıtı gibi görünür. Metnin kendi açıklaması ise yeni ruhun İsrael’i HaŞem’in yollarına yönelttiğini söyler.

Yeremya 31’deki yeni berit de yönü değiştirmez. Berit “İsrael evi ve Yehuda evi” ile yapılır; içeriği “Tora’mı içlerine koyacağım ve yüreklerine yazacağım; Ben onların Tanrısı olacağım ve onlar Benim halkım olacak” sözleriyle anlatılır. İbranice natati et Torati bekirbam ve-al libam ektevenna der. Yeni olan Tanrı değildir. Yeni olan İsrael’in yerine geçen başka bir halk değildir. Metin “Tora’nın yerine başka bir din koyacağım” da demez. Aynı HaŞem, aynı İsrael ve Yehuda, Tanrı’nın Tora’sının içselleşmesi söz konusudur.^14351436

Hristiyan yorumun yeni beriti İsrael’in Tora’ya daha tam itaat edebilmesiyle ilişkilendirmesi bu nedenle kendi savına karşı bir soru doğurur. Eğer yeni beritin sonucu İsrael’in HaŞem’in Tora’sına bağlanmasıysa, bu berite girişin zorunlu şartının “İsa’nın öldürülmesinden teşuva etmek ve İsa’yı kabul etmek” olduğu nerede söylenir? Devarim 30 bunu söylemez. Hoşea 14 söylemez. Hoşea 3 söylemez. Yehezkel 36 ve Yeremya 31 söylemez.¹⁴³⁷

Rambam, Hilkhot Teşuva 7:5’te Tora’nın İsrael’in sürgünün sonunda teşuva edeceğini ve hemen ardından kurtulacağını önceden bildirdiğini söyler; dayanağı Devarim 30’dur. Bu klasik çizgi Hristiyan yorumun ‘önce İsa’nın kabulü’ şartından farklıdır. Sanhedrin 97b’de Rabbi Eliezer ile Rabbi Yehoşua kurtuluşun İsrael’in önceden teşuvasına ne ölçüde bağlı olduğunu tartışır. Görüşleri aynı değildir. Fakat tartıştıkları şey İsrael’in teşuvası, kurtuluşun zamanı ve Tanrı’nın süreci nasıl tamamlayacağıdır. İki tarafın hiçbirinde “İsrael İsa’ya iman ederse kurtulur” şartı yoktur.^14381439

Yeşaya 55:7 de aynı temel dili taşır: “Kötü kişi yolunu, suçlu kişi düşüncelerini bıraksın; HaŞem’e dönsün ve O ona merhamet etsin; Tanrımıza dönsün, çünkü bolca bağışlar.” Yahudi litürjisinde bu tür dönüş ayetlerinin Hoşea’nın “Dön İsrael, Tanrın HaŞem’e” çağrısıyla yan yana korunması, daha sonraki dua dilinin de aynı doğrudan teşuva eksenini sürdürdüğünü gösterir. Tanah’ın teşuva düzeni tekrar tekrar aynı eksende hareket eder: kötü yolu bırakmak, HaŞem’e dönmek, günahı kabul etmek, doğru olanı yapmak, Tanrı’nın bağışlaması. Bu yapının ortasına “bütün bunlar ancak gelecekte çarmıha gerilecek belirli kişiyi kabul edersen geçerlidir” şartı koymak için açık bir Tanah cümlesi gerekir.¹⁴⁴⁰

Hristiyan yorumun mantığı gerçekte başka bir öncüle dayanır: İsa’nın Maşiah olduğu önceden kabul edilir; İsrael’in gelecekte Maşiah’a yöneleceği söylenir; sonra bu Maşiah zaten İsa kabul edildiği için “İsrael ancak İsa’ya dönerek HaŞem’e dönebilir” sonucu çıkarılır. Fakat ilk önerme, kitabın tartışmakta olduğu şeydir. İsa’nın Tanah’ın Maşiah’ı olduğu bağımsız olarak kanıtlanmadan, “Maşiah’a yönelmek = İsa’ya yönelmek” denklemi kanıt üretmez.¹⁴⁴¹

Bu yüzden gerekli zincir çok daha uzundur: Tanah gelecekteki Maşiah’ı tanımlamalı; bu tanım İsa’ya özgü biçimde uymalı; Tanah bu Maşiah’ın öldürülmesini İsrael’in ulusal günahı saymalı; sonra İsrael’in HaŞem’e dönüşünü bu kişinin kimliğini kabul etmeye bağlamalı ve bunu Devarim 30’un dönüş düzenine yerleştirmelidir. Son halkalar metinde yoktur.

Tanah farklı peygamberlerde dönüşe yeni boyutlar ekler. Hoşea sevgi ve evlilik dilini; Yeremya yeni beriti ve Tora’nın yüreğe yazılmasını; Yehezkel temizlenmeyi, yeni yüreği, ruhu, ülkeye dönüşü ve David çizgisini ekler. Fakat Moşe’nin yönünü değiştirmez. Dönüş HaŞem’edir. Ahlaki içeriği günahtan dönmektir. Tora içeriği HaŞem’in sesini dinlemek ve mitsvaları yapmaktır. Tanrısal yardım yüreğin değiştirilmesidir. Ulusal sonuç sürgünlerin toplanmasıdır.¹⁴⁴²

Hristiyan yorumcu bu yapının içine İsa’yı zorunlu aracı olarak yerleştirir. Tora ise “Tanrın HaŞem’e döneceksin”, “bugün sana emrettiğim her şeye göre O’nun sesini dinleyeceksin” ve “bu Sefer Tora’da yazılı emirlerini koruyacaksın” der. Yeremya “Tora’mı yüreklerine yazacağım”; Yehezkel “kurallarımda yürüyecek, kararlarımı koruyup yapacaksınız”; Hoşea “Dön İsrael, Tanrın HaŞem’e” der. “HaŞem’e dönüşün zorunlu yolu önce İsa’yı kabul etmektir” şartı bu metinlerden gelmez. Bu şartı Tanah’a yerleştirmek, Hristiyan teolojisini Tora’nın açık teşuva düzeninin içine sokmaktır. Bu nedenle iddia yalnız metinde bulunmamakla kalmaz; Devarim 30’un açık tarifine aykırıdır.¹⁴⁴³

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 120, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 51–55; İsrael’in Maşiah’ı öldürme günahından teşuvası, yeni berit ve gelecekteki kabul çizgisi.
• Devarim 30:1–3.
• Devarim 30:2; ve-şavta ad HaŞem Elohekha ve-şamata vekolo kekhol aşer anokhi metsavvekha hayom.
• Devarim 30:3–10; sürgünlerin toplanması, yüreğin sünneti, mitsvalara dönüş ve Sefer Tora vurgusu.
• Devarim 30:8–10.
• Yehezkel 36:24–28; Heaster’ın aynı metni yeni yürek, yeni ruh ve Tora’ya itaat bağlamında kullanması için bkz. Jesus for Jews, ilgili yeni berit tartışması.
• Hoşea 14:2: Şuva İsrael ad HaŞem Elohekha.
• Hoşea 14:3–5.
• Bavli Yoma 86a–b; Hoşea 14:2 ve teşuvanın Tanrı’ya ulaşması/kurtuluşla ilişkisi üzerine sugya.
• Hoşea 3:5.
• Yehezkel 36:24–28; özellikle behukay telekhu ve mişpatay tişmeru va-asitem.
• Yeremya 31:31–34; natati et Torati bekirbam ve-al libam ektevenna.
• Yeremya 31:31–34, özellikle 31:33: natati et Torati bekirbam ve-al libam ektevenna; karşılaştırma için Devarim 30:1–10 ve Yehezkel 36:24–28.
• Devarim 30; Hoşea 3:5; 14:2–5; Yehezkel 36:24–28; Yeremya 31:31–34.
• Rambam, Mişne Tora, Hilkhot Teşuva 7:5; Devarim 30:1–3’ü gelecekteki ulusal teşuva ve kurtuluşun Tora’daki vaadi olarak kullanır.
• Bavli Sanhedrin 97b–98a; Rabbi Eliezer ve Rabbi Yehoşua’nın teşuva-kurtuluş ilişkisi tartışması.
• Yeşaya 55:7.
• Heaster’ın Maşiah kimliğini önceden İsa olarak kabul edip gelecekteki Maşiah yönelişini İsa’ya yönelişle özdeşleştiren çıkarım zinciri için Jesus for Jews, s. 51–55 ve ilgili Maşiah bölümleri.
• Devarim 30; Hoşea 14; Yeremya 31; Yehezkel 36.
• Devarim 30:2, 8–10; Yeremya 31:33; Yehezkel 36:27; Hoşea 14:2.