Misyoner İddiaları Arşivi

Yeremya, eski antlaşmanın neden bozulduğunu söylerken belirsiz konuşmaz. İsrael’in ataları için hema heferu et beriti, yani “onlar antlaşmamı bozdular” der. Kusur HaŞem’in verdiği Tora’ya değil, ona başkaldıran insana aittir. Bir ilacın kullanılmaması yüzünden hastalık ilerlediğinde ilacın yetersiz olduğu sonucuna varılamayacağı gibi, antlaşmanın insan tarafından bozulması da Tanrı’nın verdiği öğretinin kusurlu olduğunu göstermez. Yeremya’nın geleceğe ilişkin sözü tam bu noktadan başlar: Tora değişmeyecek, insanın Tora ile ilişkisi değişecektir.¹

Bir sonraki ayet bunu kendi kelimeleriyle tanımlar: “Bu, o günlerden sonra İsrael Evi ile yapacağım antlaşmadır, diyor HaŞem: Tora’mı onların içine koyacağım ve onu kalplerine yazacağım; Ben onların Tanrısı olacağım, onlar da Benim halkım olacak.” Cümlenin merkezi Torati, “Tora’m” kelimesidir. HaŞem başka bir Tora’dan, yeni bir kutsal kitaptan veya Sinay’da verilen öğretinin sona ermesinden söz etmez. Aynı Tora artık yalnız dışarıdan işitilen İlahi söz olarak kalmayacak, insanın içine de yazılacaktır.²

Radak’ın açıklamasını aktaran Şene Luhot HaBrit de yeniliği bu şekilde anlar. Yeni olan, öncekinin yerine geçen başka bir Tora değildir; insanların sadakatsizliği yüzünden bozulan antlaşmanın artık bozulmayacak oluşudur. Tora kalbe yerleştiğinde önceki kopuşun kaynağı olan insan başkaldırısı ortadan kalkacaktır. Yeremya’nın anlatımında değişen İlahi söz değil, onu taşıyan kalptir.

Yehezkel aynı geleceği başka bir görüntüyle anlatır: “Size yeni bir kalp vereceğim ve içinize yeni bir ruh koyacağım... Ruhumu içinize koyacağım ve sizi kurallarımda yürüteceğim; buyruklarımı koruyacak ve yerine getireceksiniz.” Yeni kalp ile yeni ruhun sonucu Tora’dan çıkış değil, HaŞem’in kurallarında yürümektir. Üstelik bu sözlerin hemen öncesinde İsrael’in uluslar arasından alınarak kendi toprağına getirileceği bildirilir. Ardından arınma, yeni kalp, yeni ruh ve HaŞem’in buyruklarına itaat gelir. Peygamberin sırası açıktır: İsrael geri gelir, arınır, içten dönüşür ve Tora’ya bağlanır. Hristiyan teolojisi bu düzeni İsrael’den, Erets İsrael’den ve Tora’dan kopararak başka bir dini yapının başlangıcı haline getirdiğinde, peygamberin verdiği yönü değiştirmiş olur.³⁴

Yeremya aynı bölümü İsrael’in sürekliliğine ilişkin olağanüstü bir güvenceyle tamamlar. Güneşi gündüzün ışığı, ayı ve yıldızları gecenin düzeni yapan yasalar sürdükçe İsrael’in HaŞem’in önünde ulus olmaktan çıkmayacağını söyler; göklerin ölçülmesi ve yerin temellerinin bütünüyle araştırılması kadar erişilmez bir şartı İsrael soyunun reddedilmesiyle yan yana koyar. Böylece yeni antlaşmanın tarafı İsrael ve Yehuda, içeriği HaŞem’in Tora’sı, sonucu Tora’nın kalbe yazılmasıdır; hemen ardından da İsrael’in ulus olarak sürekliliği güvence altına alınır.⁵

Yeremya 31’den “Sinay yetersizdi ve yerine başka bir din geldi” sonucu çıkmaz. Peygamber başarısızlığın yerini zaten göstermiştir: antlaşmayı bozan insandır. Gelecekte yenilenecek olan Tanrı’nın sözü değil, insanın ona bağlılığıdır. HaŞem yeni antlaşmayı “Tora’mı onların içine koyacağım” diye tanımlar. Yeni olan Tora değildir; Tora’ya artık başkaldırmayan insandır.⁶

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 1, güncel revizyon.
• Tanah, Yeremya 31:32–33.
• Tanah, Yeremya 31:33.
• Tanah, Yehezkel 36:26-27.
• Tanah, Yehezkel 36:24-28.
• Tanah, Yeremya 31:35-37.
• Kabalat.com: “Yeni Antlaşma Nedir?”; “Yasa artık geçersiz mi?”; “Tora Göklerde Değildir: Yahudiliğin Epistemik Üstünlüğü”

Yeremya farklı yasalar geleceğini söylemek isteseydi bunu ifade edebilirdi. Yeni bir Tora’dan, yeni buyruklardan veya Moşe’ye verilen yasaların değişmesinden söz etmesi mümkündü. Bunun yerine yeni antlaşmayı şu sözlerle tanımlar: “Tora’mı onların içine koyacağım ve onu kalplerine yazacağım.” Hristiyan yorum bütün ağırlığı “yeni” kelimesine verirken aynı cümlenin Torati — “Tora’m” kelimesini geri plana iter. Oysa Yeremya yeniliğin neyi değiştirdiğini kendi cümlesinde açıklar: Tora değil, Tora’nın insanın içinde taşıdığı yer değişmektedir.¹⁷

Bir metnin kağıttan insanın belleğine geçmesi metnin başka bir metne dönüşmesi değildir. Yeremya’nın imgesi bundan daha güçlüdür; HaŞem’in Tora’sı artık yalnız dışarıdan işitilen İlahi söz olmayacak, İsrael’in kalbine de yazılacaktır. “Kalbe yazılma” ifadesini “başka yasaların verilmesi” biçiminde okumak, peygamberin kullandığı görüntüye onun söylemediği bir sonuç ekler. Rav Saadia Gaon, HaEmunot veHaDeot’ta aynı iddiayı yüzyıllar önce ele alır ve cevabı devam eden ayetin içinde bulur: yeni antlaşmanın içeriği yine “Tora’m”dır. Yenilik, önceki antlaşmanın bozulmuş olmasına karşılık gelecekteki antlaşmanın artık bozulmayacak oluşudur.

Yehezkel’in dili bunu daha da belirginleştirir. HaŞem, “Size yeni bir kalp vereceğim ve içinize yeni bir ruh koyacağım... Ruhumu içinize koyacağım ve sizi kurallarımda yürüteceğim; buyruklarımı koruyacak ve yapacaksınız” der. Yeni kalp ile yeni ruhun sonucu yeni bir din değildir; HaŞem’in kurallarında yürümektir. Gan Naul da Yeremya ve Yehezkel’i aynı gelecek içinde okur: temizlenmiş kalp ve yeni ruh, insanı HaŞem’in buyruklarında yürümeye hazırlar; Yeremya’nın “Tora’mı onların içine koyacağım” sözü bu içsel dönüşümün başka bir ifadesidir.¹⁸

Aynı yön Maşiah dönemini anlatan başka peygamberliklerde de korunur. Yeşaya, ulusların Yeruşalayim’e çıkacağı geleceği “Çünkü Tora Tsiyon’dan, HaŞem’in sözü Yeruşalayim’den çıkacak” sözleriyle tasvir eder. Ardından savaşın sona ermesi anlatılır. Bu, Tora sonrası bir dünya değildir; Tora’nın Tsiyon’dan öğreti olarak yayıldığı dünyadır. Yehezkel 37’de David ile bağlantılı kralın yönetimi altında İsrael’in HaŞem’in yollarında yürümesi ve buyruklarını koruması aynı geleceğin başka bir yüzünü verir.¹⁹

Bu metinler yan yana geldiğinde Hristiyan “farklı yasalar” öğretisinin neye ihtiyaç duyduğu anlaşılır. Yeremya’daki “yeni” kelimesine başka bir Tora anlamı verilmeli, aynı cümledeki Torati daraltılmalı, Yehezkel’in “kurallarımda yürüyeceksiniz” sözü etkisizleştirilmeli ve Yeşaya’nın gelecekte Tsiyon’dan çıkacağını söylediği Tora başka bir kavrama dönüştürülmelidir. Böyle bir okuma peygamberlerin ortak yönünden değil, daha önce kabul edilmiş Hristiyan teolojisinden hareket eder.

Yeremya’nın kendi sözü daha yalındır. HaŞem “yeni yasalarımı” veya “yeni Tora’mı” insanların içine koyacağını söylemez; “Tora’mı” der. Yeni antlaşmanın yeniliği Tora’nın değiştirilmesinde değil, Tora’nın insanın kalbine öylesine yerleşmesindedir ki önceki sadakatsizlik artık antlaşmayı yeniden bozamayacaktır.²⁰

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 3, güncel revizyon.
• Tanah, Yeremya 31:33.
• Tanah, Yehezkel 36:26-27.
• Tanah, Yeşaya 2:3.
• Kabalat.com: “Yeni Antlaşma Nedir?”; “Yasa artık geçersiz mi?”; “Tora Göklerde Değildir: Yahudiliğin Epistemik Üstünlüğü”

Hristiyan yorumun önceki örneklerini birbirine bağlayan düşünce bu iddiada açık hale gelir. David’in Pelişti savaşlarını, Yiftah’ın Ammon baskısını, Şoftim’deki diğer düşman saldırılarını ve Miha 5’teki Aşur tehdidini gelecekte İsrael’in yaşayacağı büyük bir askeri felaketin örnekleri olarak okur. Ardından çok daha ileri gider. Aşur’un çağdaş karşılığını İsrael’i çevreleyen Arap güçleri olarak tanımlar ve büyük bir Arap saldırısının İsrael’i ağır bir felakete sürükleyeceğini, bunun sonucunda Yahudilerin İsa’yı reddetmiş oldukları için teşuva edeceklerini, İsa’nın geri dönerek onları kurtaracağını ve Maşiah Krallığını kuracağını söyler. Hatta bunun “her an” gerçekleşebilecek büyük bir saldırı olduğunu ileri sürer.

Aynı düşünceyi Şoftim örneklerinde de tekrar eder: Ammon baskısı gelecekteki Arap baskısına, Yiftah’ın geri çağrılması İsrael’in İsa’yı çağırmasına, Peliştilerle savaş ise yine gelecekteki Arap savaşlarına dönüştürülür. Hristiyan yorumun savının ilk yarısında gerçek bir Tanah teması vardır. Tanah, İsrael’in geleceğinde savaşlar, sıkıntılar ve uluslararası çatışmalar anlatır. Zeharya 12–14 ve Yehezkel 38–39 bunun güçlü örnekleridir; Daniel 12:1 de olağanüstü bir sıkıntı zamanından söz eder. Rav Saadia Gaon, HaEmunot veHaDeot’ta Zeharya 14’te Yeruşalayim’e karşı toplanan ulusları, Zeharya 12:10’daki yası ve Daniel 12’deki sıkıntıyı gelecekteki kurtuluş süreci içinde ele alır. ^10891090

Tartışma gelecekte kriz bulunup bulunmayacağı konusunda değildir. Hristiyan yorumcu bu gerçek temaya başka bir cümle ekler: büyük felaket sonunda İsrael İsa’yı kabul edecektir. Fakat Tanah, büyük felaketten İsrael’in İsa’yı kabul etmesine geçen bu ikinci cümleyi söylemez. Tora gelecekte İsrael’in ağır sıkıntıya düşeceğini ve bunun sonucunda geri döneceğini çok önceden anlatır. Fakat kime döneceğini de söyler. Devarim 30:1–2’de bereket ve lanetlerin gerçekleşmesinden, İsrael’in uluslar arasına dağılmasından ve bunları yüreğine koymasından sonra şöyle denir: “Tanrın HaŞem’e dönecek ve bugün sana buyurduğum her şeye göre O’nun sesini dinleyeceksin.”¹⁰⁹¹

Ardından HaŞem’in İsrael’in sürgününü sona erdirip onu halkların arasından yeniden toplayacağı söylenir. Rabbi Nissim Gerondi, Deraşot HaRan’da bu ayet dizisini özellikle teşuvanın aşamaları olarak açıklar. Önce insan başına gelenleri yüreğine koyar, sonra gerçekten HaŞem’e döner ve O’nun sesini dinler; bunun ardından Tanrı merhamet eder ve toplanma gelir. Devarim 30 yalnız gelecekte teşuva olacağını söylemez; dönüşün yönünü ve içeriğini de belirtir. İsrael HaŞem’e döner ve Moşe’nin “bugün” verdiği buyruklara göre O’nun sesini dinler. Moşe sürgünden dönüşü anlatırken İsrael’e yeni bir dini kimlik vermez. HaŞem’e dönüşten ve “bugün” verdiği buyruklara yeniden bağlılıktan söz eder; İsa’yı kabul etmekten söz etmez. Hristiyan yorumun sonucu araya şu önerme konulduğunda elde edilir: “HaŞem’e dönmek gerçekte İsa’yı kabul etmek demektir.”

Bu önerme Devarim’den gelmez. İsa’nın Tanrı’ya ulaşmanın zorunlu yolu olduğu Hristiyan öncülü önce kabul edilince “HaŞem’e dönün” sözü “İsa’ya dönün” biçiminde okunabilir; ardından bu okuma İsa’nın Tanah tarafından doğrulandığının kanıtı yapılır. Böylece sonuç, kanıta ulaşmadan önce varsayımın içine yerleştirilmiş olur. Hoşea aynı yönü daha da açık belirtir: “Ey İsrael, Tanrın HaŞem’e dön; çünkü suçun nedeniyle tökezledin.” (Hoşea 14:2). Bir sonraki ayette de “Sözleri yanınıza alın ve HaŞem’e dönün” denir. İsrael’in kime döneceği belirsiz değildir. Menorat HaMaor, “İsrael, Tanrın HaŞem’e dön” sözündeki Tanrı’nın Sinay’da İsrael’e “Ben HaŞem, Tanrınım” diyen Tanrı olduğunu vurgular ve ayeti teşuvanın doğrudan Tanrı’ya yönelişi içinde açıklar. Tora ile peygamber aynı ekseni korur. Devarim ve Hoşea “HaŞem’e dön” der. Hristiyan yorumcu bunu “İsa’yı reddettiğiniz için teşuva edin ve İsa’yı kabul edin” biçiminde genişletir. Son cümle bu kaynaklarda yoktur.¹⁰⁹²

Yehezkel de gelecekte İsrael’in arınmasını başka bir din veya yeni bir inanç nesnesiyle anlatmaz. Tanrı İsrael’i uluslardan toplar, temizler, ona yeni bir kalp ve yeni bir ruh verir ve Kendi ruhunu halkın içine koyar. “Ruhumu içinize koyacağım ve kurallarımda yürümenizi, buyruklarımı koruyup yapmanızı sağlayacağım.” (Yehezkel 36:27). İbranice metnin dizisi açıktır: halk ülkelerden toplanır, arınır, yeni kalp alır, Tanrı’nın ruhu içine konur; bunun sonucu Tanrı’nın kurallarında yürümek ve buyruklarını yerine getirmektir. Bir bölüm sonra aynı gelecek tasviri David soyundan kral ile birleşir: “Kulum David onların kralı olacak; hepsinin tek bir çobanı olacak. Kurallarımda yürüyecek, buyruklarımı koruyacak ve onları yapacaklar.” (Yehezkel 37:24). Klasik Yahudi yorumunda bu “David”, David soyundan gelecek HaMaşiah olarak da açıklanmıştır. Metsudat David bu yorumu verir. Fakat ayetin devamı Maşiah çağındaki İsrael’i yine Tanrı’nın kurallarına bağlı olarak tasvir eder. Gelecekteki yenilenmenin içeriği Hristiyanlığa geçiş değil, İsrael’in HaŞem’e ve O’nun buyruklarına bağlılığıdır.^10931094

Yehezkel’in tasvirinde İsrael toplanır, arınır, yeni kalp alır, Tanrı’nın ruhunu taşır, David soyundan kralın yönetimine girer ve Tanrı’nın kurallarında yürür. Hristiyan iki-geliş öğretisinin gerektirdiği “İsrael İsa’nın ilk gelişte Maşiah olduğunu anlayacak ve onu Rab ve Maşiah olarak kabul edecek” cümlesi bu metinde bulunmaz. Zeharya 12–14 de Hristiyan yorumun askeri felaket savına en yakın metinlerden biridir. Yeruşalayim çevresinde savaş, ölüm, yas ve arınma vardır. Fakat bu olayların yönü yine HaŞem’e doğrudur. “O gün Yeruşalayim’e saldıran bütün ulusları yok etmeye girişeceğim.” Zeharya 12:10’da büyük yas gelir; 13:1’de David evi ve Yeruşalayim için günah ve arınmaya yönelik bir kaynak açılır; 13:2’de putlar ülkeden kaldırılır; 14:3’te HaŞem savaşa çıkar. ^10951096

Bölümün doruğu 14:9’dadır: “HaŞem bütün yeryüzünün Kralı olacak. O gün HaŞem bir olacak ve adı bir olacak.” Klasik Yahudi kaynakları Zeharya 14:9’u tam olarak HaŞem’in bütün dünyada krallığının tanınacağı gelecek olarak okur. Hristiyan yorumcu bunun İsa’nın İsrael tarafından kabul edilmesiyle aynı şey olduğunu ancak İsa’nın Tanrısal ve Maşiah olduğu önceden kabul edilirse söyleyebilir.¹⁰⁹⁷

Tanah’ın Hristiyanlığı doğruladığını göstermek için kullanılacak bir kanıt, kanıtlamaya çalıştığı özdeşliği başlangıçta varsayamaz. İsa’nın Tanrısal ve Maşiah olduğu önceden kabul edilip Tanah’ın HaŞem’e dönüş dili İsa’ya dönüş olarak okunursa, sonuç Hristiyan bir anlam kazanır; fakat o anlam ayetten değil öncülden gelir. Zeharya 12:10 da Hristiyan yorumun ihtiyaç duyduğu kesinliği vermez. Bavli Sukkah 52a gelecekteki yası tartışırken iki görüş aktarır: biri yası öldürülen Maşiah ben Yosef ile, diğeri öldürülen yetser hara (kötü eğilim) ile ilişkilendirir. Ayet rabbinik gelenekte tek ve tartışmasız biçimde İsa’nın ölümüne ve Yahudilerin daha sonra onu kabul etmesine dönüşmez. ¹⁰⁹⁸

Üstelik Maşiah ben Yosef yorumu kabul edilse bile sonuç İsa değildir. Sukkah’taki aynı düşünce dünyasında Maşiah ben Yosef ile Maşiah ben David ayrı figürlerdir. Maşiah ben Yosef’in ölümü, daha sonra gelecek Maşiah ben David’in aynı kişinin “ikinci gelişi” olduğu anlamına gelmez. Bu ayrım önceki sorularda gördüğümüz gibi Hristiyan yorumun iki kişi geleneğini bir kişinin iki gelişine dönüştürmesindeki temel sorundur. Bavli’nin kendisi gelecekteki yas için iki ayrı rabbinik açıklama aktarır.

Rav Saadia Gaon’un açıklaması bu ayrımı özellikle iyi gösterir. O, kurtuluş öncesinde ağır sıkıntılar, savaş ve büyük yas bulunabileceğini kabul eder; Zeharya 14:1–2’yi Yeruşalayim’e karşı savaşla, Zeharya 12:10’u öldürülen bir figür ve yasla, Daniel 12:1’i büyük sıkıntıyla ilişkilendirir. Fakat bunların hiçbirini “Yahudiler İsa’yı reddettikleri için cezalandırılacak ve sonunda Hristiyanlığa dönecekler” biçiminde açıklamaz. Tanah büyük sıkıntı, teşuva ve Maşiah kurtuluşunu farklı metinlerde anlatır; bunların hiçbirinden Nasıralı İsa adı çıkmaz. Hristiyan yorumcu gerçek bir Tanah temasına Hristiyan bir sonuç bağlayıp, temanın metinde bulunmasını bağladığı sonucun da metinde bulunduğunun kanıtı gibi kullanır. Bir doktorun “Bu hastalık sizi yaşam biçiminizi değiştirmeye zorlayacak” demesiyle “Bu hastalık sizi belirli bir doktora götürecek” demesi aynı şey değildir. İlk cümle doğru olsa bile ikinci cümle ayrıca kanıt ister. Tanah krizden teşuvaya ve HaŞem’e dönüşe uzanan bir çizgi kurabilir. Hristiyan yorumcu bu çizgiye Yahudilerin İsa’yı reddettiklerini itiraf etmelerini, İsa’yı kabul etmelerini ve İsa’nın ikinci gelişini ekler.¹⁰⁹⁹

Tanah bu ek basamakları vermez. Aynı sorun çağdaş Arap halklarının eski Tanah düşmanlarının doğrudan peygamberlik karşılığı haline getirilmesinde de ortaya çıkar. Miha’daki Aşur, Şoftim’deki Ammon ve Şemuel’deki Peliştiler birbirinden farklı tarihsel halklardır; onları tek bir modern “Arap güçleri” kategorisine dönüştüren Tanah değildir. Fakat ad ilişkisi soy ve peygamberlik kimliği değildir. Eski Peliştiler hakkında 2019’da yayımlanan Aşkelon antik DNA araştırması, erken Demir Çağı nüfusunda yerel Levant kökenine ek olarak Avrupa ile ilişkili yeni bir gen akışı bulunduğunu ve bunun Pelişti kültürünün ortaya çıkışıyla aynı döneme rastladığını göstermiştir. Bu sonuç bile eski Pelişti kimliğinin modern siyasi bir adla basitçe özdeşleştirilemeyecek kadar farklı ve tarihsel olduğunu gösterir. “Philistine” ve “Palestine” İngilizcede birbirine benziyor diye Şaul dönemindeki Pelişti savaşları gelecekteki Arap-İsrael savaşlarının kehaneti olmaz. Bir bölgenin daha sonraki adı eski bir addan tarihsel olarak etkilenmiş olabilir. Bundan binlerce yıl sonra o bölgede yaşayan insanların Tanah’taki eski halkın aynı peygamberlik öznesi olduğu sonucu çıkmaz.

Aşur’dan söz eden bir metindeki tarihsel Aşur’u günümüzde İsrael’i çevreleyen Arap devletleriyle özdeşleştiren bir cümle Tanah’ta yoktur. Hristiyan yorumcu bu eşitliği kurar ve sonraki sonucu onun üzerine yerleştirir: eski Aşur saldırısı çağdaş Arap saldırısına, çağdaş saldırı gelecekteki Yahudi felaketine, felaket Yahudilerin İsa konusunda teşuvasına, bu teşuva İsa’nın ikinci gelişine dönüşür. Her basamak önceki metinden biraz daha uzaklaşır; zincirin sonunda İsa vardır, fakat başlangıçtaki Tanah ayetinde yoktur. Tanah’ın Maşiah’a bağladığı sonuçlar gerçekleşmediğinde, gelecekteki savaşların aynı adayı doğrulayacağı varsayımı sorunu çözmez; kanıtı geleceğe taşır. Tanah gerçekten İsrael’in ağır sıkıntılardan geçebileceğini ve sıkıntının teşuvaya yol açabileceğini öğretir. Devarim, Hoşea, Zeharya ve Yehezkel bu ihtimali farklı biçimlerde işler. Fakat teşuvanın yönü HaŞem’e ve O’nun sözünedir. Devarim, Hoşea, Yehezkel ve Zeharya gelecekte sıkıntı, teşuva, toplanma ve HaŞem’in krallığı hakkında farklı yönlerden konuşur. Bu metinlerin ortak yönü İsrael’in HaŞem’e dönmesidir.¹¹⁰⁰

“Yahudiler İsa’yı reddettikleri için teşuva edecek ve İsa’yı Maşiah olarak kabul edecekler” cümlesinin Tanah’taki karşılığı yoktur. Hristiyan yorumcu önce Hristiyan teolojisinde HaŞem’e dönmenin İsa’yı kabul etmeyi gerektirdiğini varsayar, sonra Tanah’ın “HaŞem’e dönün” sözünü İsa’nın kanıtı olarak kullanır. Gelecekte İsrael büyük bir askeri kriz yaşayabilir; Tanah böyle tasvirler içerir. İsrael bu sıkıntı içinde teşuva da edebilir. Fakat “öyleyse İsa’yı kabul edecektir” sonucu bu metinlerden çıkmaz. Hoşea’nın kendi cümlesi bundan daha doğrudandır: “Ey İsrael, Tanrın HaŞem’e dön.” Hristiyan yorumun ihtiyaç duyduğu cümle ise “Ey İsrael, Nasıralı İsa’ya dön” biçimindedir. Tanah hiçbir yerde bunu söylemez. İki cümleyi aynı cümle haline getiren Tanah değil, Hristiyan teolojisidir.

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 97, güncel revizyon.
• Miha 5.
• Zeharya 12; Yehezkel 38; Daniel 12:1; Rav Saadia Gaon; Saadia Gaon.
• Devarim 30:1–2.
• Hoşea 14:2.
• Yehezkel 36:27.
• Yehezkel 37:24.
• Zeharya 12.
• Kabalat.com, “Zekeriya 12:10 ayeti, İsa hakkında mıdır?”; “Zekeriya 12:10 ‘delip geçtikleri yüzünden, Bana bakacaklar’”.
• Zeharya 14:9.
• Zeharya 12:10.
• Zeharya 14:1–2; Zeharya 12:10; Daniel 12:1; Rav Saadia Gaon; Saadia Gaon.
• Kabalat.com, “Yahudi Maşiah’tan Hristiyan Mesih’e – 1. Bölüm”; “Zekeriya 12:10 ayeti, İsa hakkında mıdır?”.

Hristiyan yorumcu bir önceki savın devamında İsrael ile HaŞem arasındaki ilişkinin yeniden kurulmasını belirli bir şarta bağlar. İsrael, öldürdüğü Maşiah konusunda teşuva etmelidir; Hristiyan yorumcu bu Maşiah’ı İsa olarak kabul ettiği için sonuç, ulusal dönüşün İsa’nın kabulünden geçmesidir. Yeni berit ve Maşiah’ın yeniden gelişi de bu zincire eklenir. Bu görüşü sınamak için Tanah’ın İsrael’in sürgünden dönüşünü hangi şartlarla anlattığına bakmak gerekir.¹⁴²⁴

Moşe bu soruyu İsrael henüz ülkeye girmeden ele alır. Devarim 30’da bereket ve lanetlerin gerçekleşmesi, halkın uluslar arasına dağılması ve daha sonra dönmesi anlatılır. Dönüşün yönü ve içeriği aynı cümlede verilir: “Tanrın HaŞem’e dönecek ve bugün sana emrettiğim her şeye göre O’nun sesini dinleyeceksin; sen ve çocukların, bütün yüreğinle ve bütün canınla. O zaman Tanrın HaŞem sürgününü geri çevirecek, sana merhamet edecek ve seni dağıttığı bütün halkların arasından yeniden toplayacak.”¹⁴²⁵

Burada ve-şavta ad HaŞem Elohekha — “Tanrın HaŞem’e döneceksin” sözü tek başına değildir. Hemen ardından ve-şamata vekolo kekhol aşer anokhi metsavvekha hayom — “bugün sana emrettiğim her şeye göre O’nun sesini dinleyeceksin” gelir. Bölüm sürgünlerin toplanmasını, HaŞem’in İsrael’in yüreğini sünnet etmesini, O’nu bütün yüreğiyle sevmesini ve yeniden mitsvaları yapmasını anlatır. Sonunda da bu emirlerin Sefer Torada yazılı olduğu söylenir.^14261427

Tanah burada Hristiyan yorumun konuştuğu tarihsel durumu zaten kurmuştur: günah işleyen İsrael, lanetler, uluslar arasına dağılma, teşuva, yüreğin değişmesi, toplanma ve ülkeye dönüş. Bu yüzden daha sonraki bir teolojinin dolduracağı sessiz bir boşluk yoktur. Metin “gelecekte öldürülecek Maşiah’ı kabul edeceksiniz”, “onun ölümünü kefaret sayacaksınız” veya “İsa’ya iman ederek Bana döneceksiniz” demez. Dönüşü HaŞem’e yönelmek ve Moşe’nin hayom — “bugün” verdiği Tora’ya itaat etmekle tanımlar.

Hayom sözü burada sıradan bir ayrıntı değildir. Moşe gelecekteki sürgün dönüşünü anlatırken ölçüyü gelecekte ortaya çıkacak başka bir kurtuluş öğretisine bırakmaz; “bugün sana emrettiğim” der. Bölümün sonu da aynı bağı yeniden kurar: Sefer Tora’da yazılı emir ve kuralları korumak, bütün yürekle HaŞem’e dönmek. Hristiyan yorumun “HaŞem’e dönüş ancak İsa’yı kabul ederek mümkündür” şartı bu cümlenin içinde değildir.¹⁴²⁸

Jesus for Jews adlı eserdeki başka açıklamalar da bu gerilimi görünür kılar. Devarim 30’u ve Yehezkel 36’yı ele alırken gelecekte İsrael’in toplanacağını, yüreğinin değişeceğini ve Tanrı’nın yasasına bağlanacağını kabul eder. Yehezkel’in “Kurallarımda yürümenizi sağlayacağım; kararlarımı koruyacak ve yapacaksınız” sözünü de aktarır. Yeni beriti, İsrael’in Moşe Tora’sına gerçek bir itaat içinde yaşayabilmesini sağlayan düzen olarak anlatır. Bu, Tanah’ın metnine yakındır. Sorun, daha sonra İsa’nın bu düzenin zorunlu kapısı yapılmasıdır.¹⁴²⁹

Hoşea’nın kitabının sonunda dönüş çağrısı aynı yöndedir: “Şuva İsrael ad HaŞem Elohekha — Dön, ey İsrael, Tanrın HaŞem’e; çünkü suçun nedeniyle tökezledin.” Bir sonraki ayet sözleri yanına alıp HaŞem’e dönmeyi, suçu bağışlamasını istemeyi anlatır. HaŞem de “Dönekliğini iyileştireceğim, onları özgürce seveceğim; çünkü öfkem ondan döndü” diye cevap verir. Günah vardır; teşuva vardır; bağışlanma vardır. Araya İsa’ya iman şartı yerleştirilmez.^14301431

Yoma 86a bu ayeti teşuvanın Tanrısal tahta kadar ulaşması bağlamında kullanır ve kurtuluşla ilişkilendirir. Bu, Hoşea’nın peşatından sonraki rabbinik yorum katmanıdır; fakat yön değişmez: dönüş HaŞem’edir. Hazal da “önce İsa’yı kabul et, sonra HaŞem’e dönebilirsin” diye bir ara basamak kurmaz.¹⁴³²

Hoşea 3:5’te David de anılır: “Sonra İsrael oğulları dönecek ve Tanrıları HaŞem’i ve kralları David’i arayacaklar.” David burada gelecekteki David soyundan kralı işaret edecek biçimde yorumlanabilir. Fakat cümle İsrael’in Tanrısı ile kralını birbirine özdeşleştirmez. HaŞem Elohehem — “Tanrıları HaŞem” ve David malkam — “kralları David” ayrı nesnelerdir. Metin “David kralı Tanrı kabul edecekler” veya “ancak David kralı aracılığıyla HaŞem’e ulaşacaklar” demez. Bir Maşiah okuması kabul edilse bile bu, Maşiah’ın kimliğini İsa olarak önceden çözmez.¹⁴³³

Yehezkel 36 daha da somuttur. HaŞem İsrael’i ulusların arasından toplar, temizler, taş yüreği çıkarır, yeni yürek verir ve ruhunu içine koyar. Bunun sonucu açıkça söylenir: “Ruhumu içinize koyacağım ve kurallarımda yürümenizi, kararlarımı koruyup yapmanızı sağlayacağım. Atalarınıza verdiğim ülkede yaşayacaksınız; siz Benim halkım olacaksınız, Ben de sizin Tanrınız olacağım.” Yeni yürek ve ruhun davranışsal karşılığı behukay telekhu — “kurallarımda yürümeniz” ve mişpatay tişmeru va-asitem — “kararlarımı koruyup yapmanız”dır.¹⁴³⁴

Hristiyan teolojisi buraya “Tanrı’nın ruhu ancak İsa aracılığıyla verilebilir” önermesini ekleyebilir. Fakat bu önerme Yehezkel 36’nın söylediği şey değildir. Önceden kabul edilmiş bir kristoloji Yehezkel’e taşınırsa, sonra Yehezkel’in yeni ruh dili İsa’nın kanıtı gibi görünür. Metnin kendi açıklaması ise yeni ruhun İsrael’i HaŞem’in yollarına yönelttiğini söyler.

Yeremya 31’deki yeni berit de yönü değiştirmez. Berit “İsrael evi ve Yehuda evi” ile yapılır; içeriği “Tora’mı içlerine koyacağım ve yüreklerine yazacağım; Ben onların Tanrısı olacağım ve onlar Benim halkım olacak” sözleriyle anlatılır. İbranice natati et Torati bekirbam ve-al libam ektevenna der. Yeni olan Tanrı değildir. Yeni olan İsrael’in yerine geçen başka bir halk değildir. Metin “Tora’nın yerine başka bir din koyacağım” da demez. Aynı HaŞem, aynı İsrael ve Yehuda, Tanrı’nın Tora’sının içselleşmesi söz konusudur.^14351436

Hristiyan yorumun yeni beriti İsrael’in Tora’ya daha tam itaat edebilmesiyle ilişkilendirmesi bu nedenle kendi savına karşı bir soru doğurur. Eğer yeni beritin sonucu İsrael’in HaŞem’in Tora’sına bağlanmasıysa, bu berite girişin zorunlu şartının “İsa’nın öldürülmesinden teşuva etmek ve İsa’yı kabul etmek” olduğu nerede söylenir? Devarim 30 bunu söylemez. Hoşea 14 söylemez. Hoşea 3 söylemez. Yehezkel 36 ve Yeremya 31 söylemez.¹⁴³⁷

Rambam, Hilkhot Teşuva 7:5’te Tora’nın İsrael’in sürgünün sonunda teşuva edeceğini ve hemen ardından kurtulacağını önceden bildirdiğini söyler; dayanağı Devarim 30’dur. Bu klasik çizgi Hristiyan yorumun ‘önce İsa’nın kabulü’ şartından farklıdır. Sanhedrin 97b’de Rabbi Eliezer ile Rabbi Yehoşua kurtuluşun İsrael’in önceden teşuvasına ne ölçüde bağlı olduğunu tartışır. Görüşleri aynı değildir. Fakat tartıştıkları şey İsrael’in teşuvası, kurtuluşun zamanı ve Tanrı’nın süreci nasıl tamamlayacağıdır. İki tarafın hiçbirinde “İsrael İsa’ya iman ederse kurtulur” şartı yoktur.^14381439

Yeşaya 55:7 de aynı temel dili taşır: “Kötü kişi yolunu, suçlu kişi düşüncelerini bıraksın; HaŞem’e dönsün ve O ona merhamet etsin; Tanrımıza dönsün, çünkü bolca bağışlar.” Yahudi litürjisinde bu tür dönüş ayetlerinin Hoşea’nın “Dön İsrael, Tanrın HaŞem’e” çağrısıyla yan yana korunması, daha sonraki dua dilinin de aynı doğrudan teşuva eksenini sürdürdüğünü gösterir. Tanah’ın teşuva düzeni tekrar tekrar aynı eksende hareket eder: kötü yolu bırakmak, HaŞem’e dönmek, günahı kabul etmek, doğru olanı yapmak, Tanrı’nın bağışlaması. Bu yapının ortasına “bütün bunlar ancak gelecekte çarmıha gerilecek belirli kişiyi kabul edersen geçerlidir” şartı koymak için açık bir Tanah cümlesi gerekir.¹⁴⁴⁰

Hristiyan yorumun mantığı gerçekte başka bir öncüle dayanır: İsa’nın Maşiah olduğu önceden kabul edilir; İsrael’in gelecekte Maşiah’a yöneleceği söylenir; sonra bu Maşiah zaten İsa kabul edildiği için “İsrael ancak İsa’ya dönerek HaŞem’e dönebilir” sonucu çıkarılır. Fakat ilk önerme, kitabın tartışmakta olduğu şeydir. İsa’nın Tanah’ın Maşiah’ı olduğu bağımsız olarak kanıtlanmadan, “Maşiah’a yönelmek = İsa’ya yönelmek” denklemi kanıt üretmez.¹⁴⁴¹

Bu yüzden gerekli zincir çok daha uzundur: Tanah gelecekteki Maşiah’ı tanımlamalı; bu tanım İsa’ya özgü biçimde uymalı; Tanah bu Maşiah’ın öldürülmesini İsrael’in ulusal günahı saymalı; sonra İsrael’in HaŞem’e dönüşünü bu kişinin kimliğini kabul etmeye bağlamalı ve bunu Devarim 30’un dönüş düzenine yerleştirmelidir. Son halkalar metinde yoktur.

Tanah farklı peygamberlerde dönüşe yeni boyutlar ekler. Hoşea sevgi ve evlilik dilini; Yeremya yeni beriti ve Tora’nın yüreğe yazılmasını; Yehezkel temizlenmeyi, yeni yüreği, ruhu, ülkeye dönüşü ve David çizgisini ekler. Fakat Moşe’nin yönünü değiştirmez. Dönüş HaŞem’edir. Ahlaki içeriği günahtan dönmektir. Tora içeriği HaŞem’in sesini dinlemek ve mitsvaları yapmaktır. Tanrısal yardım yüreğin değiştirilmesidir. Ulusal sonuç sürgünlerin toplanmasıdır.¹⁴⁴²

Hristiyan yorumcu bu yapının içine İsa’yı zorunlu aracı olarak yerleştirir. Tora ise “Tanrın HaŞem’e döneceksin”, “bugün sana emrettiğim her şeye göre O’nun sesini dinleyeceksin” ve “bu Sefer Tora’da yazılı emirlerini koruyacaksın” der. Yeremya “Tora’mı yüreklerine yazacağım”; Yehezkel “kurallarımda yürüyecek, kararlarımı koruyup yapacaksınız”; Hoşea “Dön İsrael, Tanrın HaŞem’e” der. “HaŞem’e dönüşün zorunlu yolu önce İsa’yı kabul etmektir” şartı bu metinlerden gelmez. Bu şartı Tanah’a yerleştirmek, Hristiyan teolojisini Tora’nın açık teşuva düzeninin içine sokmaktır. Bu nedenle iddia yalnız metinde bulunmamakla kalmaz; Devarim 30’un açık tarifine aykırıdır.¹⁴⁴³

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 120, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 51–55; İsrael’in Maşiah’ı öldürme günahından teşuvası, yeni berit ve gelecekteki kabul çizgisi.
• Devarim 30:1–3.
• Devarim 30:2; ve-şavta ad HaŞem Elohekha ve-şamata vekolo kekhol aşer anokhi metsavvekha hayom.
• Devarim 30:3–10; sürgünlerin toplanması, yüreğin sünneti, mitsvalara dönüş ve Sefer Tora vurgusu.
• Devarim 30:8–10.
• Yehezkel 36:24–28; Heaster’ın aynı metni yeni yürek, yeni ruh ve Tora’ya itaat bağlamında kullanması için bkz. Jesus for Jews, ilgili yeni berit tartışması.
• Hoşea 14:2: Şuva İsrael ad HaŞem Elohekha.
• Hoşea 14:3–5.
• Bavli Yoma 86a–b; Hoşea 14:2 ve teşuvanın Tanrı’ya ulaşması/kurtuluşla ilişkisi üzerine sugya.
• Hoşea 3:5.
• Yehezkel 36:24–28; özellikle behukay telekhu ve mişpatay tişmeru va-asitem.
• Yeremya 31:31–34; natati et Torati bekirbam ve-al libam ektevenna.
• Yeremya 31:31–34, özellikle 31:33: natati et Torati bekirbam ve-al libam ektevenna; karşılaştırma için Devarim 30:1–10 ve Yehezkel 36:24–28.
• Devarim 30; Hoşea 3:5; 14:2–5; Yehezkel 36:24–28; Yeremya 31:31–34.
• Rambam, Mişne Tora, Hilkhot Teşuva 7:5; Devarim 30:1–3’ü gelecekteki ulusal teşuva ve kurtuluşun Tora’daki vaadi olarak kullanır.
• Bavli Sanhedrin 97b–98a; Rabbi Eliezer ve Rabbi Yehoşua’nın teşuva-kurtuluş ilişkisi tartışması.
• Yeşaya 55:7.
• Heaster’ın Maşiah kimliğini önceden İsa olarak kabul edip gelecekteki Maşiah yönelişini İsa’ya yönelişle özdeşleştiren çıkarım zinciri için Jesus for Jews, s. 51–55 ve ilgili Maşiah bölümleri.
• Devarim 30; Hoşea 14; Yeremya 31; Yehezkel 36.
• Devarim 30:2, 8–10; Yeremya 31:33; Yehezkel 36:27; Hoşea 14:2.

Hristiyan yorumcu, Yehezkel 40–48’in gelecekte yeniden hayvan korbanları anlattığını kabul eder. Bunun kendi sisteminde ciddi bir sorun olduğunu da görür. Eğer hayvan korbanlarının amacı İsa’nın kusursuz ölümüne doğru ilerlemekse ve bu ölüm gerçekleşmişse, gelecekte neden yeniden korban vardır? Cevabı şudur: İsa’dan önceki korbanlar ileriye bakıyordu; Maşiah çağındaki korbanlar geriye bakacak ve İsa’nın ölümünü hatırlatacaktır. Hristiyan ekmek-şarap törenini buna benzetir.¹⁶¹⁰

Hristiyan yorumcu bununla da yetinmez. Yehezkel 40–48’deki düzeni Maşiah krallığının ilk evresinde dünyanın eğitimi için kullanılacak “kısmi” bir Tora yeniden kurulması olarak açıklar. Daha sonra bu öğretim dönemi sona erecek, korbanlara yeniden ihtiyaç kalmayacaktır. Bu zaman çizgisini 1 Korintliler ve Vahiy’deki bin yıllık krallık öğretisiyle tamamlar.¹⁶¹¹

Sorulması gereken şey çok basittir: Yehezkel gelecekteki korbanlara gerçekten “geçmişteki İsa’yı hatırlatma” işlevi veriyor mu?

Yehezkel 45:15’in dili şöyledir:

“Sürüden... minha, yakmalık korban ve barış korbanları için... onlar adına kapara sağlamak üzere...”¹⁶¹²

İbranice amaç ifadesi lekhapper aleihem — לְכַפֵּר עֲלֵיהֶם, “onlar için kapara sağlamak”tır. İki ayet sonra yöneticiye bayramlarda, Roş Hodeşlerde ve Şabatlarda korbanları sağlama görevi verilir; günah korbanı, minha, yakmalık korban ve barış korbanı yine “İsrael Evi için kapara sağlamak üzere” sunulur.¹⁶¹³

Kapara her yerde yalnız kişisel ahlaki suçun bağışlanması demek değildir. Kutsal alanın arındırılması ve ritüel temizlenme gibi işlevler de aynı kökle anlatılabilir. Fakat bu nüans Hristiyan iddiasıni kurtarmaz. Hangi kapara türü söz konusu olursa olsun, Yehezkel korbanlara işlev yüklemektedir. “Bunlar yalnız hatırlatma sembolleridir” dememektedir.

45:22 Daha da somuttur:

“O gün yönetici kendisi ve ülkenin bütün halkı için günah korbanı olarak bir boğa sağlayacak.”¹⁶¹⁴

Ardından bayram boyunca her gün günah korbanları ve diğer sunular anlatılır. Bir anma töreni hakkında konuşulsaydı, peygamberin bunun için anma dili kullanması beklenirdi. Fakat metinde hatat (günah korbanı), ola (yakmalık korban), minha, şelamim, kohen, mizbeah ve lekhapper vardır.¹⁶¹⁵

Hristiyan yorumun açıklamasında yön tersine dönmüştür. Önce Hristiyan metinlerinden İsa’nın kusursuz ve son korban olduğu kabul edilir. Sonra Yehezkel gelecekte yeniden korban anlattığı için bunların gerçek işlev taşıyamayacağı sonucuna varılır. Ardından “öyleyse yalnız İsa’yı hatırlatıyor olmalılar” denir. Bu yeni işlev daha sonra Yehezkel ile Hristiyan korban öğretisi arasında çelişki olmadığına kanıt yapılır.

Kanıtlanması gereken önerme böylece açıklamanın başlangıç varsayımı haline gelir.

Bir metin gelecekte bir ilaç verileceğini ve bu ilacın hastayı iyileştirmek için kullanılacağını söylüyorsa, “ilaç aslında tedavi etmeyecek, geçmişte yaşamış bir doktoru hatırlatacak” diyebilmek için ayrıca bir metinsel işaret gerekir. Yehezkel’de de aynı durum vardır. Korbanlar, korban adlarıyla ve avoda işlevleriyle anlatılır. Onların işlevini sırf önceden kabul edilmiş teolojiye uymadığı için değiştirmek metni açıklamak değildir.

Hristiyan yorumun “kısmi Tora yeniden kurulması” sözü de Yehezkel’in ifadesi değildir. Peygamber 36. bölümde gelecekteki yenilenmenin sonucunu “yasalarımda yürüyecek, kurallarımı gözetip yerine getireceksiniz” diye anlatır. 37. bölümde David soyundan yönetici döneminde yine “kurallarımla yürüyecekler, yasalarımı gözetip yerine getirecekler” der. Sonra 40–48’de Tapınak, kohenlik ve korban hizmetini anlatır. Doğal çizgi, yenilenmiş İsrael’in Tora’ya ve kutsal avodaya dönmesidir; “Tora bir süre eğitim dekoru olarak geri gelecek, sonra tekrar kalkacak” değildir.^16161617

Hristiyan yorumcu açıkça Hristiyan metinlerinin Tanah’ın daha dolaylı öğrettiği şeyi daha fazla aydınlattığını söyler ve oradan bin yıllık krallık şemasına geçer. Fakat kitabının iddiası İsa’nın Tanah tarafından kanıtlandığıdır. Tanah’ın Yehezkel’de verdiği gelecek düzen, ancak İsa’nın doğruluğu önce kabul edilip Hristiyan metinlerinin şeması üzerine yerleştirildiğinde bu anlamı kazanıyorsa, kanıt Tanah’tan İsa’ya gitmiyor demektir.¹⁶¹⁸

Yehezkel’in gelecekteki korbanları gerçek Tapınak, gerçek mizbeah, gerçek kohenlik ve gerçek ritüel dil içinde anlatılır. Bunların geçmişteki İsa’yı hatırlatan semboller olduğu cümlesi Yehezkel’de yoktur. Korbanların yönünü önce ileri, sonra geri çeviren sistem peygamberin değil Hristiyan korban öğretisinin ürünüdür.¹⁶¹⁹

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 134, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 48–49: gelecekteki korbanların İsa’nın işine “point back” edeceği ve Hristiyan ekmek-şarap töreni benzetmesi.
• Aynı eser, s. 49; Yehezkel 40–48’in “partial restitution of the Mosaic Law” olarak eğitim programına bağlanması; 1 Korintliler 15:28 ve Vahiy 20–22 ile bin yıllık şema.
• Yehezkel 45:15.
• Yehezkel 45:17.
• Yehezkel 45:22.
• Yehezkel 45:23–25.
• Yehezkel 36:26–27.
• Yehezkel 37:24.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 49.
• Yehezkel 40–48; Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 48–49.

Devarim 30:11–14 Hristiyan iddiasıne doğrudan karşı duran temel metinlerden biridir. Moşe, emrin gökte olmadığını, denizin ötesinde olmadığını, insana çok yakın bulunduğunu ve “onu yapmak için” ağızda ve yürekte olduğunu söyler. Hristiyan yorumcu bunu tümüyle reddetmez; Tora’ya tam itaatin “teknik olarak mümkün” olduğunu kabul eder. Fakat insanın kötü eğilimi nedeniyle bunun pratikte olağanüstü güç olduğunu, Devarim 30’un asıl çözümü gelecekte verdiğini savunur: İsrael toplandıktan sonra Tanrı onların yüreğini sünnet edecek, böylece yeni antlaşma altında itaat mümkün hale gelecektir.²³⁴¹

Devarim 30 gerçekten gelecekteki ulusal dönüş ve kurtuluş bağlamındadır. Bölüm, sürgünün uçlarına dağılmış İsrael’in HaŞem’e döneceğini, HaŞem’in onu toplayacağını, ülkeye getireceğini ve “yüreğini sünnet edeceğini” söyler. Gelecek bağlamını kabul etmek Hristiyan yorumun sonucunu kabul etmek değildir. Çünkü metnin sırası dikkat çekicidir: insanın HaŞem’e dönüşü, Tanrı’nın yüreği sünnet etmesinden önce anlatılır. “Sen Tanrın HaŞem’e dönecek ve O’nun sesini dinleyeceksin” sözü 30:2’dedir; yüreğin sünnet edilmesi 30:6’dadır.²³⁴²

Bu sıra, gelecekteki İlahi yardımın bugünkü ahlaki imkansızlığın kanıtı olmadığını gösterir. İnsan döner; HaŞem onu toplar ve dönüşünü derinleştirir. Bir süreçte Tanrı’nın insanı daha ileri taşıması, ilk adımın Tanrı tarafından imkansız bırakıldığı anlamına gelmez. Devarim 30:8 bunu yeniden söyler: “Sen yeniden HaŞem’in sesini dinleyecek ve bugün sana emrettiğim bütün mitsvaları yapacaksın.” Gelecekteki yenilenmenin içeriği Tora’dan kurtuluş değil, Tora’ya daha tam bağlılıktır.²³⁴³

Ramban’ın Devarim 30:11 açıklaması tartışmayı özellikle berraklaştırır. “Bu mitsva”yı teşuva (dönüş) olarak okur ve gelecek zamanda söylenmesinin İsrael’in bir gün gerçekten teşuva yapacağına dair vaat taşıdığını belirtir. Aynı yorumda, insan dünyanın en uzak yerine sürülmüş olsa bile HaŞem’e dönebileceğini ve bu sözün “her zaman ve her yerde” yapılabilecek kadar yakın olduğunu söyler. Böylece gelecek vaat ile şimdiki imkan aynı cümlede korunur.²³⁴⁴

Hristiyan yorumun düşüncesi, “gelecekte daha derin itaat olacak” önermesinden “şimdi gerçek itaat mümkün değildir” sonucuna geçer. Bu geçiş zorunlu değildir. Bir kişinin gelecekte çok daha büyük bilgelik kazanacak olması bugün düşünemediğini göstermez. Bir toplumun gelecekte büyük bir ahlaki dönüş yaşayacağının vaat edilmesi de bugünkü insanın doğruyu seçemediğini göstermez. Devarim 30:11–14 zaten böyle bir uzaklaştırmaya karşı konuşur: “Bu mitsva senin için fazla zor değildir ve senden uzak değildir... söz sana çok yakındır... onu yapmak için.”²³⁴⁵

Yeremya 31’deki berit hadaşa (yeni antlaşma) da Tora’nın başarısızlığını ilan etmez. HaŞem “Tora’mı onların içine koyacağım ve yüreklerine yazacağım” der. Yeni olan Tanrı’nın Tora’sının kimliği değil, onun insanın iç dünyasında yerleşme biçimidir. Yehezkel 36:26–27 aynı düşünceyi “yeni yürek” ve “yeni ruh” diliyle anlatır; sonuç “yasalarımda yürümenizi ve hükümlerimi koruyup yapmanızı sağlayacağım”dır. Gelecekteki kalp dönüşümü mevcut mitsvaların hükümsüzlüğüne değil, onların yapılmasına bağlanır.²³⁴⁶

Bir başka kavram kayması “Tora’ya itaat edebilmek” ile “hayatı boyunca tek bir günah işlememek” arasında oluşur. Tora, insanın hata edebileceğini baştan kabul eder. Bunun için teşuva, tazmin, itiraf ve belirlenmiş durumlarda korban düzeni vardır. Yehezkel 18, günahkar insanı “insan doğan gereği bunu yapamaz” diye bırakmaz; “işlediği bütün günahlarından döner, bütün yasalarımı korur, adalet ve doğruluk yaparsa kesinlikle yaşayacaktır” der. Sorumluluk gerçekse, başka türlü davranma imkanı da gerçektir.²³⁴⁷

Yahudi kaynakları insan iradesini İlahi yardımdan bağımsız mutlak bir güç olarak tanımlamaz. Yahudi kaynakları da bunu öğretmez. Kiduşin 30b yetser hara (kötü eğilim) hakkında HaŞem yardım etmese insanın onu yenemeyeceğini söyleyecek kadar güçlü bir dil kullanır. Fakat aynı sugya Tora’yı bu eğilime karşı verilen ilaç olarak tanımlar ve insanın onu yönetme sorumluluğunu korur. İlahi yardım ile ahlaki seçim birbirinin karşıtı değildir.²³⁴⁸

Devarim 30 bu nedenle Hristiyan yorumun ihtiyaç duyduğu zaman çizgisini vermez. Gelecekte İsrael’in ulusal teşuvası tamamlanacak, HaŞem halkı toplayacak ve yürek üzerinde daha derin bir dönüşüm gerçekleştirecektir. Fakat aynı bölüm insanın dönüşünü bu olaylardan önce anlatır ve mitsvayı “sana çok yakın... onu yapmak için” diye tanımlar. Hristiyan yeni-antlaşma öğretisi bu metindeki bir boşluğu doldurmamaktadır; boşluk önce insanın bugünkü itaat imkanını küçülterek oluşturulmakta, sonra İsa’ya dayalı çözümle doldurulmaktadır.²³⁴⁹

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 221, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 47–49. Heaster Devarim 30:11–14’ün itaati mümkün gösterdiğini kabul eder; ‘technically’ tam itaatin mümkün olduğunu, fakat insanın günahlı eğilimi nedeniyle gelecekteki yürek sünneti ve yeni antlaşma yardımının gerekli olduğunu savunur.
• Devarim 30:1–6. İsrael’in HaŞem’e dönüşü 30:2’de, HaŞem’in yüreği sünnet etmesi 30:6’da anlatılır; metinsel sıra insanın dönüşünü İlahi yürek müdahalesinden önce verir.
• Devarim 30:8–10. Gelecekteki dönüşümün sonucu ‘bugün sana emrettiğim bütün mitsvaları yapacaksın’ biçimindedir; Tora’nın kimliği değiştirilmez.
• Ramban, Devarim 30:11. ‘Bu mitsva’yı teşuva olarak açıklar; gelecek zamanın İsrael’in gerçekten döneceğine dair vaat taşıdığını, buna rağmen teşuvanın ‘her zaman ve her yerde’ insana yakın olduğunu söyler.
• Devarim 30:11–14, özellikle 30:14: ‘söz sana çok yakındır; ağzında ve yüreğindedir, onu yapmak için.’ Metin emri erişilemez bir gelecek imkanına dönüştürmez.
• Yeremya 31:31–34; Yehezkel 36:24–28. Yeni antlaşmada HaŞem ‘Tora’mı’ yüreğe yazar; yeni yürek ve ruhun sonucu HaŞem’in yasalarında yürümek ve hükümlerini yapmaktır.
• Yehezkel 18:21–23, 30–32. Günahkarın günahlarından dönüp HaŞem’in yasalarını yapması gerçek bir yaşam yolu olarak sunulur; peygamber bunun başka bir insanın ölümü olmadan imkansız olduğunu söylemez.
• Bavli, Kiduşin 30b. Yetser haranın insana her gün saldırdığı, HaŞem yardım etmese yenilmesinin mümkün olmayacağı, buna karşı Tora’nın ilaç olarak verildiği birlikte anlatılır.
• Devarim 30:1–14; Ramban ad loc.; Yeremya 31:31–34; Yehezkel 36:24–28. Gelecekteki derinleşme bugünkü ahlaki imkansızlığın kanıtı değildir; Hristiyan yeni-antlaşma mekanizması bu metinlerde İsa’nın ölümüyle açıklanmaz.

MS 70’ten sonra Bet HaMikdaş, mizbeah ve faal korban hizmeti yoktur. Kitabın başında bunu Eski Berit altında devam etmenin artık imkansız olduğuna dair işaret sayar.¹⁷⁴⁹

Fakat “uygulanamıyor” ile “Tanrı tarafından kaldırıldı” aynı cümle değildir. Korban mitsvaları yer, mizbeah, kohenlik ve başka şartlara bağlıdır. Şartın kaybolması emrin içeriğini kendiliğinden değiştirmez.

Bunun tarih içindeki en açık deneyi zaten yaşanmıştır. Birinci Bet HaMikdaş yıkıldığında korban hizmeti kesildi. Babil sürgününden dönüşte Ezra 3, mizbeahın yeniden kurulduğunu ve Tora’da yazılı olotun yeniden sunulduğunu anlatır. İlk kesinti bir ilga olsaydı İkinci Bet HaMikdaş’taki korbanların kendisi Tora’ya aykırı olurdu.¹⁷⁵⁰

Tora sürgünü de kendi sonu olarak tasarlamaz. Devarim 30, lanetler ve sürgünden sonra İsrael’in HaŞem’e döneceğini, Tanrı’nın onu toplayacağını ve ülkeye geri getireceğini anlatır. Aynı metin, sürgünü “artık Tora yürürlükten kalktı” diye yorumlamaz.¹⁷⁵¹

Yehezkel ise Hristiyan yorumun sonucunun önündeki en büyük metinsel engeldir. Gelecekteki kutsal düzende nasi için korban sorumluluğu verir; bayramları, yeni ayları ve Şabatları sayar; ola, minha, nesahim ve hatat dilini kullanır. Üstelik amaç açıkça “İsrael evi için kapara sağlamak”tır.¹⁷⁵²

Burada “korban” sözcüğü yalnız dekor değildir. Mizbeah vardır, belirli hayvanlar vardır, kan ve kapara işlevi vardır, zamanlar vardır, kohenler vardır. Metin, “bunlar artık gerçek korban değildir; geçmişte İsa’nın ölümünü anmak için sembolik olarak yapılacaktır” demez.

Hazal Yehezkel’deki ayrıntıların Tora ile uzlaştırılmasının güç olduğunu bile saklamaz. Menahot 45a’da bir ayet için Rabbi Yohanan ve Rabbi Yehuda, “bu bölümü gelecekte Eliyahu açıklayacak” der; Rav Aşi ve Rabbi Yose başka bir çözüm önerir.¹⁷⁵³

Bu çok öğreticidir. Metinsel güçlük karşısında Hazal’ın çözümü “zaten korban sistemi sona ermişti, o halde Yehezkel sembolik konuşuyor” olmaz. Gelecekteki avodanın gerçekliği korunur; sorun onun ayrıntılarının nasıl anlaşılacağıdır.

Rambam bunu daha sonra halahik biçimde sistemleştirir. Maşiah kralın görevlerini anlatırken Bet HaMikdaş’ı yeniden kuracağını, sürgünleri toplayacağını ve “hükümlerin eski haline döneceğini” söyler; hemen ardından “korbanlar sunulur, Şemita ve Yovel yapılır” der.¹⁷⁵⁴

Daha ilginci, Hristiyan yorumcu gelecekteki korbanları kendisi de kabul eder. Yehezkel 40-48’i tartışırken Maşiah krallığının ilk döneminde hayvan korbanlarının bulunacağını, bunların daha önce İsa’ya ileriye doğru işaret ettiği gibi gelecekte onun işine geriye doğru işaret edeceğini söyler.¹⁷⁵⁵

Bu kabul 146. iddiayı içeriden sınırlar. Eğer MS 70 yıkımı “Tanrı korban sistemini sona erdirdi” demekse, Tanrı’nın sona erdirdiği sistem neden Maşiah çağında yeniden kurulacaktır? Hristiyan yorumun kendi cevabı aslında “korbanlar geri gelecek ama anlamları değişecek”tir. Bu artık yıkımdan çıkarılan bir sonuç değil, Hristiyan tipolojinin Yehezkel’e eklediği yeni işlevdir.¹⁷⁵⁶

Önceki korbanların İsa’ya “ileriye”, gelecektekilerin İsa’ya “geriye” bakması simetrik görünebilir. Fakat simetri kanıt değildir. Yehezkel gelecekteki korbanlara “hatıra” adı vermez; kapara ve avoda dili kullanır. Metnin işlevini değiştirmek için Hristiyan metinleri teolojisi dışarıdan getirilmek zorundadır.

Gelecek çağın Tora ile ilişkisi de iptal yönünde değildir. Yehezkel İsrael’in HaŞem’in hukkim ve mişpatiminde yürümesini anlatır. Malahi’nin son çağrısı “Kulum Moşe’nin Tora’sını... hatırlayın”dır.¹⁷⁵⁷

Tarihsel gerçek ile teolojik sonuç birbirinden ayrılır. MS 70’te korbanların fiilen durduğu doğrudur. “Bu nedenle Tanrı korban mitsvalarını kaldırdı” sonucu doğru değildir. Birinci yıkımdan sonra korbanlar geri dönmüştür; Yehezkel gelecekte yine korban anlatır; Hazal bu korbanları gerçek hukuk problemi olarak tartışır; Rambam Maşiah çağında yeniden sunulacaklarını söyler. Jesus for Jews adlı eser da geri döneceklerini kabul eder.

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 146, güncel revizyon.
• Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 2: Bet HaMikdaş, kohenlik ve mizbeahın İsa’nın ölümünden kısa süre sonra yıkılmasını Eski Berit altında devam etmenin imkansızlığının göstergesi olarak sunar.
• Ezra 3:2-6. Birinci Bet HaMikdaş yıkılıp korban hizmeti kesildikten sonra dönüşle birlikte mizbeah yeniden kurulur ve Tora’da yazılı olot yeniden sunulur. Tarihsel kesinti, kurumun ilga edilmiş olduğu anlamına gelmemiştir.
• Devarim 30:1-10. Sürgün, teşuva, dönüş ve yeniden toplanma aynı Tora içinde öngörülür. Tora, sürgün şartını kendi hükümlerinin sona erdiği tarih olarak tanımlamaz.
• Yehezkel 45:17: nasi için bayramlar, yeni aylar ve Şabatlarda ola, minha ve nesahim ile hatat sorumluluğu verilir; amaç ‘lekhaper bead beit Yisrael - İsrael evi için kapara sağlamak’tır. Ayrıca bkz. Yehezkel 45:18-25; 46:1-15.
• Bavli, Menahot 45a. Yehezkel 45:18’deki gelecek korban düzeni Tora ile nasıl uzlaştırılacaktır sorusunda Rabbi Yohanan ve Rabbi Yehuda ‘bu bölümü gelecekte Eliyahu açıklayacak’ der; Rav Aşi/Rabbi Yose başka bir açıklama önerir. Sugya korbanı ‘yalnız anma sembolü’ diye iptal etmez.
• Rambam, Mişne Tora, Hilkhot Melakhim uMilhamoteihem 11:1: Maşiah kral Bet HaMikdaş’ı kurar, İsrael’in dağılmışlarını toplar; hükümler eski düzenine döner, korbanlar sunulur, Şemita ve Yovel uygulanır.
• Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 49-50: Yehezkel 40-48’de Maşiah krallığında hayvan korbanlarının geri geleceğini kabul eder; gelecekteki korbanların İsa’nın işine ‘geriye doğru işaret edeceğini’ savunur.
• Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 49-50. Gelecek korbanların varlığını kabul etmesi, ‘MS 70 yıkımı Tanrı’nın korban sistemini sona erdirdiğini gösterir’ çıkarımının kendi sistemi içinde bile mutlak biçimde kullanılamayacağını gösterir.
• Yehezkel 37:24; 36:26-28; Malahi 3:22-24 (Hristiyan numaralandırmasında 4:4-6). Gelecek tasvirleri Moşe’nin Tora’sının unutulması değil, İsrael’in HaŞem’in hukkim ve mişpatiminde yürümesiyle anlatılır.

Matta 5:17–18 burada alışılmış biçimin tersine okunur. İsa’nın “Tora’yı yıkmaya değil yerine getirmeye geldim” demesinin, Tora’nın bir kehanet gibi tamamlanacağı anlamına geldiğini söyler. İsa’nın ölümü bu amacı tamamladıysa artık Tora’yı sürdürmeye çalışmanın anlamı kalmadığını açıkça yazar. Böylece “yıkmak” fiili reddedilirken sonuçta aynı hukuk düzeninin işlevi sona erdirilir.²¹³⁰

Tanah açısından sorun “yerine getirmek” kelimesinin Yunanca anlamından daha önce başlar. Tora kendi hükmünün bir insanın ölümüyle biteceğini hiçbir yerde söylemez. Devarim, Tanrı’nın emirlerine ekleme ve eksiltmeyi yasaklar; açığa çıkarılan hükümlerin İsrael ve çocukları için “sonsuza dek” uygulanacağını söyler. Tora’nın kendi metni, kendi son kullanma tarihini vermemektedir.²¹³¹

Daha önemlisi, Tanah’ın gelecek tasvirleri Tora’nın ölüm sonrası iptalini değil devamını gösterir. Devarim 30 sürgün sonrasında İsrael’in Tanrı’ya dönmesini ve “bugün sana emrettiğim bütün mitsvaları” yapmasını anlatır. Yehezkel 36 ve 37 gelecekte İsrael’in Tanrı’nın hükümlerinde yürüyeceğini söyler. Malahi ise peygamberlik kitabının sonunda “kulum Moşe’nin Tora’sını hatırlayın” diye seslenir.²¹³²

Yeremya 31’deki yeni antlaşma da aynı noktayı daha açık hale getirir. Tanrı “Tora’mı içlerine koyacağım ve yüreklerine yazacağım” der. Yeni olan, Tora’nın yokluğu değil, Tora’nın insanın içine yerleşmesidir. Antlaşma “İsrael evi ve Yehuda evi” ile yapılır ve hemen ardından İsrael’in ulus olarak devamlılığı gök düzeni kadar güçlü bir dille güvence altına alınır.²¹³³

Rabbinik hukuk katmanı da bu peşat çizgisini sistemleştirir. Rambam, Tora’nın hükümlerinin sonsuza dek geçerli olduğunu ve bir peygamberin bir mitsvayı kalıcı olarak ortadan kaldıramayacağını açıkça yazar. Bu, Hristiyanlığa karşı sonradan kurulmuş bir sözcük oyunu değil, Devarim’deki ekleme-eksiltme ve “sonsuza dek” dilinin halahik sonucudur.²¹³⁴

Aynı Rambam’ın Maşiah tasviri Hristiyan yorumun “Maşiah gelince Tora’nın amacı biter” modelinin tam karşıtıdır. Maşiah geldiğinde David soyundan krallık yenilenir, Bet HaMikdaş kurulur, sürgünler toplanır, korbanlar yeniden sunulur, Şemita ve Yovel Tora’daki hükümlerine göre uygulanır. Maşiah, Tora’yı sona erdiren kişi değil, İsrael’in Tora düzenini tam olarak yeniden kuran kraldır.²¹³⁵

Jesus for Jews adlı eserde da bu noktada bir gerilim vardır. İleride, Maşiah Krallığı sırasında İsrael’in Moşe Tora’sının bölümlerini uygulayacağını, Tanrı’nın yeni antlaşmayla onları Tora’ya itaat eder hale getireceğini ve Malahi 4:4’ün “Moşe’nin Tora’sını” hatırlattığını kabul eder. Eğer İsa’nın ölümü Tora’nın amacını tamamlayıp onu anlamsız hale getirdiyse, gelecekte aynı Tora’ya dönmenin teolojik nedeni açıklanmak zorundadır.²¹³⁶

Tanah’ın çizgisi kesintisizdir. Günah, sürgün, teşuva, yeni yürek, dönüş ve Maşiah çağı vardır; fakat bunların hiçbirinde Tanrı “Moşe’nin Tora’sı bir kişinin ölümüyle hukuken sona erecektir” demez. Böyle bir hüküm Tanah’tan değil, daha sonraki Hristiyan antlaşma teolojisinden gelir.

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 192, güncel revizyon.
• Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 12–13: “His speaking of fulfilling the law implies that the Law was a prophecy which he was soon to fulfil. Therefore there would be no point in continuing to try to keep the law if its object was now fulfilled.” Ardından Eski Antlaşma yasalarının ortadan kalktığını söyler.
• Devarim 4:2; 13:1 [Hristiyan numaralandırmasında 12:32]; 29:28. Özellikle 29:28, “açığa çıkarılanlar bize ve çocuklarımıza sonsuza dek, bu Tora’nın bütün sözlerini yapmak için aittir” der.
• Devarim 30:1–10; Yehezkel 36:26–28; 37:24; Malahi 3:22 [Hristiyan baskılarında 4:4]. Bunların her biri gelecek veya son dönem bağlamında Tora’ya itaat dilini korur.
• Yeremya 31:31–37. 31:33’te “et Torati be-kirbam ve-al libbam ekhtavenna”, “Tora’mı içlerine koyacağım ve yüreklerine yazacağım” denir; 31:35–37 İsrael’in ulusal devamlılığını vurgular.
• Rambam, Mişne Tora, Hilkhot Yesodei HaTora 9:1: Tora’nın sonsuza dek değişmeden kalacağını, ekleme ve eksiltme yapılamayacağını ve mitsvaların geçici olduğunu söyleyen kişinin Moşe’nin peygamberliğini inkar ettiğini belirtir.
• Rambam, Mişne Tora, Hilkhot Melakhim uMilhamoteihem 11:1, 3–4. 11:1 gelecekte korbanların, Şemita ve Yovel’in yeniden uygulanacağını; 11:3 Tora’nın hükümlerinin ebedi olduğunu; 11:4 Maşiah adayının İsrael’i Tora yolunda güçlendirmesini kriter olarak verir.
• Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 48 civarı, 5.7 bölümünde Yehezkel 36, Devarim 30, Malahi 4:4–6 ve Yehezkel 40–46 üzerinden Maşiah Krallığı sırasında İsrael’in Moşe Tora’sına itaat edeceğini ve yeni antlaşmayı “enabling covenant” diye tanımlar. Bu, PDF s. 12’deki “artık Tora’yı sürdürmenin anlamı yok” cümlesiyle açık bir iç gerilim oluşturur.

Hristiyan yorumun yeni antlaşma anlayışı iki zaman katmanını birlikte kullanır. Bir yandan Yeremya 31’in İsrael ve Yehuda için gelecekte ulusal biçimde gerçekleşeceğini kabul eder; bütün İsrael’in henüz bu durumda olmadığını söyler. Öte yandan yeni antlaşmanın temeli olarak İsa’nın ölümünü görür ve bugün İsa’yı kabul eden kişinin bu antlaşmanın bağışlanmasına girebildiğini savunur. Bu, kaba biçimde “Hristiyan yorumcu antlaşmanın hem var hem yok olduğunu söylüyor” diye özetlenmemelidir. Gerçek sav, antlaşmanın Maşiah’ın ölümüyle açıldığı fakat ulusal İsrael’de tamamlanmasının geleceğe kaldığı iki-aşamalı bir modeldir.²⁵⁴³

Sorulması gereken şey bu modelin Yeremya’nın kendi cümlesinden çıkıp çıkmadığıdır. Peygamber “İsrael evi ve Yehuda evi ile yeni bir antlaşma yapacağım” der. Ardından aynı antlaşmanın özelliklerini tek tasvir içinde verir: Tora içlerine konacak, yüreklerine yazılacak; HaŞem onların Tanrısı, onlar O’nun halkı olacak; küçükten büyüğe O’nu bilecekler ve suçları bağışlanacaktır. Metin bu unsurları yüzyıllarla ayrılmış iki hukuki evreye bölmez.²⁵⁴⁴

Hristiyan yorumcu, Hristiyan gelenekteki “şimdiden fakat henüz tamamlanmadı” şemasını Yeremya’ya taşır. Fakat bunu Yeremya’nın peşatı diye sunmak başka şeydir. Ayette “antlaşma önce başka topluluklarda veya bireylerde Maşiah’ın kanıyla başlayacak, İsrael ve Yehuda binlerce yıl sonra ulusal olarak katılacaktır” cümlesi yoktur. Bu zaman bölünmesini yapan peygamber değil, sonraki Hristiyan eskatolojisidir.²⁵⁴⁵

Üstelik yeni antlaşmanın içeriği eski Tora’nın karşıtı değildir. HaŞem “Tora’mı” — Torati — insanların içine koyacağını söyler. Yehezkel 36 yeni yürek ve yeni ruhu “yasalarımda yürümeniz ve hükümlerimi koruyup yapmanız” sonucuna bağlar. Bu iki peygamber birlikte okunduğunda yenilik, İsrael’in HaŞem’e bağlılığının içsel ve kalıcı hale gelmesidir. Tora’nın İsa’nın ölümüyle hukuken kaldırılması bu tasvirlerin içinde yoktur.²⁵⁴⁶

Yeni antlaşma vaadının hemen ardından Yeremya İsrael’in ulusal sürekliliğini de güvence altına alır. Güneş, ay ve yıldız düzeni sürdükçe İsrael soyunun HaŞem’in önünde ulus olmaktan çıkmayacağını söyler. Bu, antlaşmanın İsrael’den alınarak başka bir topluluğa taşınması fikrine sınır koyar. Gelecekteki derin yenilenme İsrael’in ortadan kalkmasıyla değil, İsrael ve Yehuda’nın dönüşümüyle gerçekleşir.²⁵⁴⁷

Hristiyan yorumun modeli Yeremya’nın sözlerinden değil, Hristiyan teolojisinin ek öncüllerinden oluşur. Peygamber bir antlaşma, belirli taraflar ve belirli sonuçlar anlatır. İsa’nın ölümüyle bu antlaşmanın ilk hukuki aşamasının zaten başladığı, ardından yaklaşık iki bin yıllık bir ara dönem geldiği ve ulusal tarafın sonra katılacağı söylenmez. Yeremya’nın tamamlanmış tablosuna bakıldığında ölçü açıktır: İsrael ve Yehuda dönüşür, Tora yüreğe yazılır, HaŞem bilgisi yayılır ve suç bağışlanır. Bu tablonun büyük bölümü gerçekleşmemişse antlaşmanın peygamberlikteki gerçekleşmesi de tamamlanmış sayılamaz.²⁵⁴⁸

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 250, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 2–3, 41–42, 55–56. Heaster yeni antlaşmayı İsa’nın kurbanına bağlar; bireysel Yahudilerin şimdi girebileceğini, ulusal gerçekleşmenin ise Maşiahın yeniden görünmesine kadar tamamlanmayacağını savunur.
• Yeremya 31:31–34. Antlaşmanın tarafları ve temel belirtileri aynı peygamberlik birimi içinde birlikte anlatılır.
• Yeremya 31:31–34. Pasajda birinci yüzyılda başlayan bireysel/Gentil aşama ile gelecekteki ulusal İsrael aşaması şeklinde açık bir kronoloji bulunmaz.
• Yeremya 31:33; Yehezkel 36:26–28. İçsel yenilenme HaŞem’in Tora’sı, yasaları ve hükümlerine itaatle sonuçlanır.
• Yeremya 31:35–37. Yeni antlaşma pasajının hemen devamında İsrael’in ulusal sürekliliği kozmik düzenle güvence altına alınır.
• Yeremya 31:31–37; Yehezkel 37:21–28. Gelecek antlaşma ve ulusal yeniden kurulma aynı İsrael merkezli gelecek düzeninin parçalarıdır.

Hristiyan yorumcu, Sinay beritini evlilik bağına benzetir ve İsrael’in sadakatsizliği sonucunda HaŞem’in bu ilişkiyi sonunda sona erdirdiğini ileri sürer. Zeharya 11:10’u eski beritin resmen bozulması, Hoşea’daki Lo-Ammi adını İsrael’in artık Tanrı’nın halkı olmaması, İkinci Bet HaMikdaş’ın yıkılışını da bunun tarihsel işareti olarak kullanır. Daniel 9:26’dan ayrıca Maşiah öldürüldükten sonra Yahudilerin artık onun halkı olmayacağı anlamını çıkarır. Hristiyan yorumcu sonsuz bir reddediliş savunmaz; İsrael’in daha sonra İsa konusunda teşuva edip yeniden kabul edileceğini söyler.¹³⁹²

Tora tam bu sorunun merkezine son derece açık bir cümle yerleştirir. Vayikra 26, berite sadakatsizliğin en ağır sonuçlarını anlatır: yenilgi, şehirlerin harap olması, kutsal yerin yıkımı, ülkenin ıssızlaşması ve halkın düşman ülkelerine dağılması. Yani Hristiyan yorumun günah, ceza, ülke kaybı ve sürgün diye gösterebileceği şartların hepsi zaten bölümün içindedir. Sonra HaŞem, İsrael tam düşmanlarının ülkesindeyken şöyle der: “Bütün bunlara rağmen onları reddetmeyeceğim, onlardan tiksinmeyeceğim; onları bütünüyle yok edip onlarla olan beritimi bozmayacağım. Çünkü Ben HaŞem onların Tanrısıyım.”¹³⁹³

Ayet, “sadık kaldıkları sürece beritimi bozmayacağım” demez. Sadakatsizlik ve sürgün gerçekleştikten sonra konuşur. Bu nedenle İsrael berite karşı geldi; öyleyse HaŞem de İsrael ile beritini sona erdirdi ve artık onları halkı saymıyor çıkarımı Vayikra 26’nın kendi sonuna Tanah’a açıkça aykırıdır. Ceza vardır; sürgün vardır; yakınlığın kaybı vardır. Fakat Tora özellikle “beritimi bozmayacağım” der.¹³⁹⁴

Bavli Megilla 11a ayeti tam bu yönde okur. “Onları reddetmeyeceğim... beritimi bozmayacağım” sözlerini Babil, Pers, Yunan ve Roma baskıları boyunca İsrael’in terk edilmemesiyle ilişkilendirir; Vespasian dönemini bile bu güvence içinde düşünür. Bu rabbinik okumayı peşatın kendisiyle karıştırmamak gerekir. Fakat İsa’dan sonraki Yahudi geleneğinin Vayikra 26’yı berit bitti diye değil, sürgünde bile beritin sürdüğü şeklinde anladığını açıkça gösterir.¹³⁹⁵

Evlilik imgesinin kendisi de Hristiyan yorumun sonucunu zorunlu kılmaz. Yeremya 3, kuzey İsrael’in sadakatsizliğini boşanma diliyle anlatır; fakat aynı bölüm birkaç ayet sonra “Dön, ey dönek İsrael” diye çağırır ve İsrael ile Yehuda’nın yeniden bir araya gelmesini bekler. Yehezkel 16 daha da sert evlilik imgeleri kullanır; sonunda ise HaŞem “Gençlik günlerindeki seninle olan beritimi hatırlayacağım ve seninle sonsuz bir berit kuracağım” der. Peygamberlikte ayrılık imgesi ilişkinin korkunç derecede bozulmasını anlatabilir; aynı halkın daha sonra çağrılması, temizlenmesi ve yenilenmesi onun kimliğinin silinmediğini gösterir.^13961397

Zeharya 11:10’da daha somut bir metin sorunu vardır. İbranice ifade et beriti aşer karatti et kol ha-amimdir: “bütün halklarla kurduğum berit.” Ayet “İsrael ile Sinay’da kurduğum berit” demez; özne alanı kol ha-amim, bütün halklardır. Raşi de bunu Sinay beriti olarak değil, diğer halkların İsrael’e zarar vermesini sınırlayan Tanrısal düzenle ilişkilendirir; Targum Yonatan da ayetin bütün halklar unsurunu korur. Hristiyan yorumun açıklamasında ayetin sözünü ettiği beritin tarafları değiştirilmiştir. Bütün halklarla olan berit, hiçbir metinsel gerekçe gösterilmeden Sinay’da İsrael ile yapılan berit haline getirilir.¹³⁹⁸

Daniel 9:26’da sorun daha da açıktır. İlgili İbranice söz ve-ha'ir ve-ha-kodeş yaşhit am nagid habadır. Cümlenin öznesi am nagid haba — “gelecek önderin halkı”dır; bu halk kenti ve kutsal yeri yıkar. Ayette “Yahudiler artık onun halkı olmayacak” diye bir cümle yoktur. Raşi’nin açıklamasında da kenti ve kutsal yeri yıkan taraf gelecek önderin ordusu/halkıdır. Hristiyan yorumun İsrael’in Tanrısal statüsünün değiştiğine temel yaptığı ifade Masoretik cümlenin içinde bulunmamaktadır. Burada yorum farkından önce dilbilgisi sorunu vardır.¹³⁹⁹

Hoşea’daki Lo-Ammi ise gerçek ve ağır bir berit krizidir: “Siz Benim halkım değilsiniz.” Fakat kitabın devamı aynı İsrael için “Size ‘Halkım değilsiniz’ denilen yerde ‘Yaşayan Tanrı’nın çocukları’ denecek” der; Yehuda ile İsrael’in yeniden birleşmesini anlatır ve daha sonra HaŞem Lo-Ammi’ye ‘Sen halkımsın’ diyeceğim diye konuşur. Bir kitabın ortasındaki kriz adını kitabın kendi yeniden kurulma sözlerinden ayırıp son kimlik bildirimi haline getirmek, Hoşea’nın edebi hareketini yarıda keser.¹⁴⁰⁰

Pesahim’deki rabbinik anlatı da Hoşea’yı aynı yönde okur. Hoşea’nın İsrael yerine başka bir ulus düşünmesi kınanır; İsrael Avraam, Yitshak ve Yaakov’un çocukları olarak anılır ve Lo-Ammi sözünün hemen ardından gelen yeniden kabul ayetleri birlikte okunur. İsrael’in günahları antlaşmanın sona erdiği anlamına gelmez. Ama günahın başka bir halkla değiştirilme anlamına gelmediğini vurgulayan güçlü bir rabbinik hafıza vardır.¹⁴⁰¹

Yeremya 31, başka bir halkla değiştirme düşüncesini daha da zor hale getirir. Bu Hristiyan yorumun de başvurduğu yeni berit açıkça İsrael evi ve Yehuda evi ile kurulacaktır. HaŞem “Tora’mı içlerine koyacağım ve yüreklerine yazacağım; Ben onların Tanrısı olacağım, onlar da Benim halkım olacak” der. Yeni olan halk değildir. Aynı İsrael ve Yehuda ile kurulan beritin içselleşme biçimidir. Sifra’nın sonraki okuması da önceki beritin bozulmasıyla gelecekte İsrael evi ve Yehuda eviyle kurulacak yeni beriti aynı çerçevede tutar. Metin “eski halkı bırakıp başka bir toplulukla berit kuracağım” demez.¹⁴⁰²

Aynı bölüm birkaç ayet sonra güneşi, ayı ve yıldızları tanık yapar. Bu yaratılış düzenleri HaŞem’in önünden kalkarsa ancak o zaman İsrael soyu O’nun önünde ulus olmaktan çıkacaktır; gökler ölçülebilir ve yerin temelleri bütünüyle araştırılabilirse ancak o zaman İsrael’in bütün soyunun reddedilmesi düşünülebilir. Yeni berit ile İsrael’in ulusal devamlılığı aynı bölümde yan yana durur. Esther Rabba bu yaratılış dili üzerinden İsrael’i HaŞem önünde ulus olmaktan çıkarmanın gök ve yer düzenini ortadan kaldırmak kadar düşünülemez oluşunu vurgular. Rambam da zulüm altındaki Yahudilere yazdığı İgeret Teyman’da Vayikra 26:44 ile Yeremya 31’i yan yana getirerek İsrael’in bütünüyle reddedilmesi düşüncesine karşı kullanır. Birini kabul edip ötekini yok saymak bölümün bütünlüğünü bozar.^14031404

Yehezkel 36–37 de aynı yapıyı başka imgelerle kurar. Günah işlemiş ve ulusların arasına dağılmış İsrael toplanır, ülkesine getirilir, temizlenir ve yeni bir yürek alır. Sonra dağılmış bene İsrael tek halk olur; “Onlar Benim halkım olacak, Ben de onların Tanrısı olacağım” denir ve David kulunun onların üzerinde kral olması anlatılır. Eski İsrael ortadan kalkıp başka bir topluluk onun adını almaz. Günah işleyen İsrael temizlenir; sürgündeki İsrael toplanır; bölünmüş İsrael birleştirilir.¹⁴⁰⁵

Zohar’ın Vayikra 26:44 üzerindeki açıklaması da sürgünde Şehina’nın İsrael ile birlikte bulunmasını ve HaŞem’in onları reddetmemesini öne çıkarır. Bu, geç rabbinik-mistik katmandır; ayetin peşatıyla özdeş değildir. Yine de İsa’dan sonra Yahudi gelenek İsrael’i artık Tanrı’nın halkı saymadı iddiasının karşısında önemli bir tanıktır.

Seçilmişlik bu nedenle ahlaki dokunulmazlık değildir. Amos, Yeşaya, Yeremya, Yehezkel ve Hoşea İsrael’i son derece sert biçimde yargılar. Berit sorumluluk doğurduğu için ceza da ağırdır. Fakat aynı peygamberler yargıladıkları İsraeli daha sonra toplar, temizler ve yeniden ülkeye getirir. Tanah’ın örgüsü berit → günah → ceza ve sürgün → teşuva → arınma → toplanma → yenilenme biçimindedir; özne baştan sona aynı İsrael’dir.¹⁴⁰⁶

Hristiyan yorumun eklediği belirleyici şart ise bu metinlerde yoktur. Ona göre İsrael, İsa’yı öldürdüğünü kabul edip İsa’ya döndüğünde yeniden Tanrı’nın halkı olacaktır. Vayikra 26 İsrael’i HaŞem’e ve berite bağlar; Hoşea yeniden kurulması HaŞem’in “Sen halkımsın” sözüyle anlatır; Yeremya yeni beriti İsrael ve Yehuda ile kurar; Yehezkel sürgündeki İsraeli toplayıp temizler. Bu kaynakların hiçbiri yeniden kurulması İsa’yı kabul etme şartına bağlamaz.¹⁴⁰⁷

İkinci Bet HaMikdaş’ın kaybı ağır bir Tanrısal ceza olarak okunabilir; bu, İsrael kimliğinin sona erdiğini göstermez. Zeharya 11:10’daki bütün halklar Sinay beriti değildir. Daniel 9:26, Yahudiler artık onun halkı olmayacak demez. Hoşea’nın Lo-Ammisi yeniden Halkımsın olur. Yeremya yeni beriti başka bir halkla değil İsrael ve Yehuda ile kurar. Ve Vayikra 26, sürgünün en karanlık yerinde son sözü kendisi söyler: “Onları reddetmeyeceğim... onlarla olan beritimi bozmayacağım.”

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 118, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 51–55; Sinay beritinin evlilik bağı olarak bozulduğu, Lo-Ammi, Zeharya 11:10, Daniel 9:26 ve İkinci Bet HaMikdaş’ın yıkılışı üzerinden İsrael’in statüsünü açıkladığı bölüm. Heaster gelecekte yeniden kurulması da kabul eder.
• Vayikra 26:27–45; özellikle 26:44.
• Vayikra 26:44–45; İsrael düşman ülkesindeyken bile HaŞem’in beritini bozmayacağını söylemesi.
• Bavli Megilla 11a; Vayikra 26:44’ün Babil, Pers, Yunan ve Roma dönemleriyle ilişkilendirilmesi.
• Yeremya 3:8–18; boşanma imgesi, “Dön, ey dönek İsrael” çağrısı ve İsrael-Yehuda yeniden kurulması.
• Yehezkel 16:59–63; özellikle 16:60.
• Zeharya 11:10; İbranice et beriti aşer karatti et kol ha-amim. Raşi, ayeti İsrael ile Sinay beriti olarak değil halkların İsrael’e zarar vermesini sınırlayan düzenle ilişkilendirir; Targum da “bütün halklar” unsurunu korur.
• Daniel 9:26; İbranice ve-ha'ir ve-ha-kodeş yaşhit am nagid haba. Kent ve kutsal yeri yıkan özne “gelecek önderin halkı”dır; “Yahudiler artık onun halkı olmayacak” cümlesi Masoretik metinde yoktur. Raşi de yıkımı gelecek önderin ordusu/halkı üzerinden açıklar.
• Hoşea 1:9; 2:1–2; 2:25. Bölüm numaraları bazı Tanah baskılarında İngilizce numaralamadan bir ayet farklı olabilir.
• Bavli Pesahim 87a–b; Hoşea, İsrael’in ataları ve Lo-Ammi sonrasındaki yeniden kabul ayetleri üzerine sugya.
• Yeremya 31:31–34; yeni beritin İsrael evi ve Yehuda eviyle kurulması, Tora’nın yüreğe yazılması ve “onlar Benim halkım olacak” sözü. Karşılaştırma için Sifra’nın yeni beriti aynı İsrael-Yehuda çerçevesinde okuyan geleneği.
• Yeremya 31:35–37; İsrael’in HaŞem önünde ulus olarak devamlılığının güneş, ay, yıldızlar ve yaratılış düzeniyle ilişkilendirilmesi; Esther Rabba’daki kullanım; Rambam, İgeret Teyman, Vayikra 26:44 ile Yeremya 31’i İsrael’in bütünüyle reddedilmesine karşı birlikte kullanır.
• Esther Rabba, Yeremya 31:35–37’nin İsrael’in ulusal devamlılığıyla ilgili kullanımı; Rambam, İgeret Teyman, Vayikra 26:44 ile Yeremya 31’i İsrael’in bütünüyle reddedilmesine karşı kullanır.
• Yehezkel 36:22–28; 37:21–28; sürgündeki İsrael’in toplanması, temizlenmesi, tek halk olması ve David kulunun yönetimi.
• Karşılaştırma için Devarim 30:1–10; Yeremya 30–33; Yehezkel 36–37; Hoşea 1–3. Ceza ve sürgünün ardından aynı İsrael’in teşuvası ve yeniden kurulması. Zohar’ın Vayikra 26:44 açıklaması, sürgünde Şehina’nın İsrael ile bulunması temasını ekler.
• Vayikra 26:44–45; Hoşea 2:25; Yeremya 31:31–37; Yehezkel 36:24–28, 37:21–28. Bu metinlerde yeniden kurulmasın şartı İsa’nın kabulü olarak verilmez.

Hristiyan yorumcu Matta 24:34’teki “bu nesil” sözünü İsa’nın karşısındaki insanlarla sınırlamaz. Bir önceki cümlede incir ağacının dallanıp yapraklanması anlatılır; bu nedenle “bu nesil”, incir ağacının yeniden yapraklandığını gören gelecekteki nesil olabilir. Hristiyan yorumcu ayrıca incir ağacını İsrael’in ruhsal durumunun simgesi sayar. İsrael önce kurumuş, gelecekte teşuva ile yeniden yapraklanacak ve bunu gören nesil Maşiah’ın dönüşünü de görecektir.²¹⁵⁹

Bu okumanın ilk güçlüğü Matta’nın kendi cümlesindedir. İncir ağacı örneğinin açık karşılığı “yaprak = İsrael’in teşuvası” değildir; “yaprak çıkınca yazın yakın olduğunu bilirsiniz” denir ve hemen ardından “siz de bütün bunları gördüğünüzde onun yakın olduğunu bilin” gelir. Benzetmenin açıklanan noktası, belirtiler ile yaklaşan olay arasındaki yakınlıktır. Luka paraleli bunu daha da belirginleştirir: “İncir ağacına ve bütün ağaçlara bakın” der. “Bütün ağaçlar” ifadesi, incir ağacını burada zorunlu olarak İsrael’e ait gizli bir kimlik kodu haline getirmeyi zorlaştırır.^21602161

Tanah’ta incir ve incir ağacı İsrael ile gerçekten ilişkilendirilebilir. Hoşea İsrael’i çölde bulunan ilk incirlere benzetir; Yeremya iki sepet incirle iki farklı Yehuda grubunu tasvir eder; Miha ahlaki çöküşü meyve arayan kişi imgesiyle anlatır. Fakat tam da bu çeşitlilik, “incir ağacı”nın her geçtiği yerde değişmez biçimde “İsrael ulusu” anlamına gelen bir şifre olmadığını gösterir. Hristiyan yorumun sıraladığı Habakuk 3:17 ve Yoel 2:22 ise bağlamlarında tarımsal verim ve kıtlık dili kullanır.^21622163

Kaynak listesindeki Yeşaya 30:17 daha açık bir sorun taşır. Ayette incir ağacı yoktur. Bin kişinin bir kişinin tehdidi karşısında kaçması ve geriye dağ başındaki direk gibi az kişinin kalması anlatılır. Dolayısıyla bu ayet, “incir ağacı İsrael’in ruhsal durumunun yerleşik Tanah simgesidir” savına metinsel destek oluşturmaz.²¹⁶⁴

İsrael’in gelecekte Tanrı’ya döneceği düşüncesi ise Tanah’ta ayrıca ve güçlü biçimde vardır. Devarim 30 sürgünden sonra İsrael’in YHWH’ye dönmesini; Hoşea 3 yeniden YHWH’yi ve David’i aramasını; Yehezkel 36 yeni yürek ve Tanrı’nın hükümlerinde yürümeyi anlatır. Fakat bu gerçek, Matta’daki yapraklanan incir ağacının bu teşuvayı simgelediğini kanıtlamaz. Bir öğreti Tanah’ta doğru olabilir; başka bir metindeki imgenin o öğretiye gönderme yaptığını ayrıca göstermek gerekir.²¹⁶⁵

Hristiyan yorumcular “bu nesil” ifadesinin hangi kuşağı anlattığında anlaşmazlığa düşer. Metin, çağdaş nesil, son olayları gören gelecek nesil veya başka anlamlarla yorumlanmıştır. Buradaki sorun, Hristiyan yorumun seçeneğinin düşünülemez olması değildir. Bu yorumun dayandığı “incir ağacı = gelecekte teşuva eden İsrael” eşitliğinin Matta tarafından açıklanmamasıdır.²¹⁶⁶

Hristiyan yorumcu burada Matta’nın zaman sorununa Hristiyan bir açıklama getirir; bu açıklama Tanah’tan bağımsız bir Maşiah kanıtı değildir. Tanah’ın teşuva kehanetleri gerçekleştiğinde ne olacağını kendi cümleleriyle söyler. Matta 24:34’ün hangi nesli kastettiği ise Hristiyan metinleri metninin kendi yorum problemidir.

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 197, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, Carelinks Publishing, 5.3 “Jewish Objections to Jesus”, PDF s. 14, Matta 24:34 tartışması. Heaster, incir ağacının İsrael’in ruhsal durumunu simgelediğini ve yapraklanmayı gelecekteki Yahudi teşuvası olarak okuyarak “bu nesil”i o gelecekteki nesle bağlar.
• Matta 24:32–34. Metnin benzetme içindeki açık karşılığı, yaprakların yazın yaklaşmasını göstermesi ile “bütün bunların” yaklaşan olayı göstermesidir.
• Luka 21:29–32. Luka paraleli “incir ağacına ve bütün ağaçlara bakın” der; bu ayrıntı incir ağacının burada zorunlu olarak yalnız İsrael’e ait özel bir sembol olduğunu göstermez.
• Hoşea 9:10; Yeremya 24:1–10; Miha 7:1–4. Aynı incir/meyve imgesi farklı bağlamlarda farklı işlevler görür.
• Habakuk 3:17–18; Yoel 2:22. Her iki pasajda da asma, incir, zeytin ve tarla gibi tarımsal unsurlar verim-kıtlık ve yeniden bereket bağlamında yer alır.
• Yeşaya 30:17. Heaster bu ayeti incir ağacı-İsrael sembolizmi için verdiği referanslar arasında sayar; ayetin Masoretik metninde incir veya incir ağacı yoktur.
• Devarim 30:1–10; Hoşea 3:4–5; Yehezkel 36:24–28. Bu metinler İsrael’in gelecekte YHWH’ye dönüşünü doğrudan anlatır.
• Matta 24:34’teki genea üzerine yorum çeşitliliği için bkz. David L. Turner, Matthew, Baker Exegetical Commentary on the New Testament, Baker Academic, 2008, s. 583–587; ayrıca R. T. France, The Gospel of Matthew, NICNT, Eerdmans, 2007, s. 930–932. Yorumcular çağdaş nesil, son olayları gören nesil ve başka seçenekleri tartışır.

Hristiyan yorumun “etkinleştirici antlaşma” ifadesinde Tanah’a gerçekten temas eden bir düşünce vardır. Yeremya 31 Tora’nın yüreğe yazılmasını, Yehezkel 36 yeni yürek ve yeni ruhu, Devarim 30 ise yüreğin sünnet edilmesini anlatır. Gelecekte İsrael’in HaŞem’e bağlılığının daha derin ve bütünlüklü olacağı açıktır. Sorun, bundan önce Tora’ya gerçek itaatin insan için fiilen imkansız olduğu ve ancak İsa’nın ölümüyle kurulan farklı bir antlaşmanın bunu mümkün hale getirdiği sonucunun çıkarılmasıdır.²⁴⁵⁸

Devarim 30’un sırası bu sonucu vermez. İsrael sürgünde sözleri yüreğine alır, “Tanrın HaŞem’e döner” ve O’nun sesini dinler; daha sonra HaŞem onun yüreğini sünnet eder. İnsan dönüşü, yürek sünnetinden önce anlatılmıştır. Bölümün sonunda Moşe mitsvayı gökte veya denizin ötesinde erişilemez bir şey gibi düşünmemeyi emreder: “Söz sana çok yakındır; ağzında ve yüreğindedir, onu yapmak için.” Gelecekteki İlahi yardım bugünkü ahlaki imkanı yok etmez.²⁴⁵⁹

Ramban bu iki yönü birlikte tutar. Devarim 30:11’deki “bu mitsva”yı teşuva olarak açıklar ve gelecekte büyük ulusal teşuvanın gerçekleşeceğini kabul eder. Fakat teşuvanın yalnız o çağda mümkün olacağını söylemez; insanın dünyanın en uzak yerinde bile HaŞem’e dönebileceğini ve bunun her zaman erişilebilir olduğunu belirtir. 30:6’daki yürek sünnetini ise Maşiah çağında kötüye yönelik arzunun kökten zayıflamasıyla ilişkilendirir. Gelecekte yetkinleşme vardır; geçmişte özgür iradenin bulunmaması yoktur.²⁴⁶⁰

Yeremya’nın yeni antlaşmasında da yenilik Tora’nın kimliğinde değildir. “Tora’mı onların içine koyacağım ve yüreklerine yazacağım” denir. Yehezkel aynı fikri “Yasalarımda yürümenizi ve hükümlerimi koruyup yapmanızı sağlayacağım” diye ifade eder. Burada yeni yürek eski mitsvaların karşıtı değildir; onları yaşama gücünün ve isteğinin derinleşmesidir. Peygamberlerde gelecekteki içsel dönüşüm gerçekten itaati derinleştirir; fakat bu, Tora’nın daha önce uygulanamaz olduğu veya bu dönüşümün İsa’nın ölümüne bağlı olduğu anlamına gelmez.²⁴⁶¹

Daha da önemlisi, bu pasajların hiçbiri yürek dönüşümünü Nasıralı İsa’nın ölümüne bağlamaz. Yeremya’da İsa, insan kurbanı veya çarmıh yoktur. Yehezkel’de HaŞem halkını uluslardan toplar, temizler, yeni yürek verir ve kendi yasalarında yürütür. Bu dönüşümü Hristiyan kefaret öğretisine bağlamak peygamberlerin kendi cümlesinden değil, daha sonraki Hristiyan öğretisinin metne eklediği bağlantıdan gelir. Kanıt ile daha sonraki teolojik açıklama birbirinden ayrılmalıdır.²⁴⁶²

Tanah gelecekte HaŞem’in İsrael’in yüreğinde derin bir dönüşüm meydana getireceğini ve itaati bütünleştireceğini öğretir; Hristiyan yorumcu bundan Tora’ya bugünkü gerçek itaatin imkansız olduğu sonucunu çıkarır. Fakat aynı Tora bugün için “yapmak için sana çok yakındır” der; günahkarı teşuvaya çağırır ve dönüşü gerçek bir imkan olarak kabul eder. Gelecekteki tamlık, bugünkü imkansızlığın kanıtı değildir. Yeni antlaşmanın yeniliği Tora’dan kurtuluş değil, Tora’nın insanın içine yerleşmesidir.²⁴⁶³

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 236, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 48–49, 55–56. Heaster yeni antlaşmayı İsrael’in Moşe Tora’sına tam itaatini mümkün kılan bir ‘enabling covenant’ olarak tanımlar.
• Devarim 30:1–14, özellikle 30:2, 6, 8, 11–14. Bölüm teşuvayı ve itaati İlahi yürek sünnetiyle ilişkilendirir; mitsvanın yapılabilir ve yakın olduğunu da açıkça söyler.
• Ramban, Devarim 30:6 ve 30:11. Ramban gelecekteki yürek sünnetini Maşiah dönemiyle ilişkilendirirken teşuvanın her zaman insanın erişiminde olduğunu açıklar.
• Yeremya 31:31–34; Yehezkel 36:24–28. Her iki pasaj da gelecekteki içsel dönüşümü HaŞem’in Tora’sı, yasaları ve hükümlerine bağlılıkla birleştirir.
• Yeremya 31:31–34; Yehezkel 36:22–28. Pasajların kendi metninde insan kurbanı veya İsa adı bulunmaz.
• Yehezkel 18:21–23, 30–32; Devarim 30:11–14. Peygamber günahkarı doğrudan dönüşe ve yaşamaya çağırır; Tora mitsvanın yapılabilirliğini vurgular.

Tanah İsrael’in antlaşmayı defalarca bozduğunu açıkça anlatır. Tanah bunu gizlemez. Yeremya 31 bile yeni antlaşmayı anlatırken ataların Mitsrayim’den çıkarıldıkları gün yapılan antlaşmayı bozduklarını söyler. Hoşea’nın Lo-Ammi — “halkım değil” — adı da gerçek bir yargı sözüdür. Sorun, bu yargı dilinden İsrael’in antlaşma kimliğinin kalıcı biçimde sona erdiği ve başka bir halkla değiştirildiği sonucuna geçildiğinde başlar.²⁴⁵²

Vayikra 26 tam bu ihtimali önceden ele alır. İsrael sürgünde, düşmanlarının ülkesinde ve ağır ceza altında bulunduğunda HaŞem şöyle der: “Buna rağmen düşmanlarının ülkesindeyken onları reddetmeyeceğim, onlardan tiksinip onları yok etmeyeceğim ve onlarla antlaşmamı bozmayacağım; çünkü Ben HaŞem onların Tanrısıyım.” Bu ayet cezanın gerçekliğini azaltmaz. Tam tersine, cezanın ortasında antlaşmanın sona ermediğini özellikle söyler.²⁴⁵³

Hoşea’daki Lo-Ammi de tek başına okunamaz. Aynı kehanet birkaç cümle sonra “Halkım değilsiniz denilen yerde onlara ‘Yaşayan Tanrı’nın oğulları’ denecek” der. Daha ileride HaŞem “Lo-Ammi’ye ‘Sen halkımsın’ diyeceğim; o da ‘Tanrım’ diyecek” diye vaat eder. Yani isim, kalıcı kalıcı iptal değil, antlaşma sadakatsizliği karşısındaki yargıyı ve ardından gelecek dönüşü taşıyan peygamberlik işaretidir.²⁴⁵⁴

Yeremya 31 daha da kesin konuşur. Yeni antlaşma vaadının hemen ardından güneş, ay ve yıldız düzeni örnek verilir ve bu düzen ortadan kalkabilirse ancak o zaman İsrael soyunun HaŞem’in önünde ulus olmaktan çıkacağı söylenir. Ardından göklerin ölçülmesi ve yerin temellerinin araştırılması mümkün olursa HaŞem’in İsrael soyunu yaptıkları yüzünden bütünüyle reddedeceği ifade edilir. Peygamber, İsrael’in sürekliliğini kozmik düzen kadar güçlü bir dille güvence altına alır.²⁴⁵⁵

‘Boşanma’ imgeleri de bu bütün içinde okunmalıdır. Yeremya 3 İsrael’in sadakatsizliğini evlilik ve boşanma diliyle anlatır; fakat aynı bölüm HaŞem’in “Dön, dönek İsrael” çağrısıyla devam eder, birkaç ayet sonra İsrael ile Yehuda’nın birlikte geri geleceğini söyler. Yehezkel 16 ağır evlilik metaforlarından sonra HaŞem’in eski antlaşmasını hatırlayacağını ve ebedi bir antlaşma kuracağını bildirir. Metafor yargının ağırlığını anlatır; dönüş kapısını kapatmaz.²⁴⁵⁶

Bet HaMikdaş’ın yıkılması da bu sonucu değiştirmez. Tapınağın yıkılması Tanah’ta daha önce de yaşanmıştır; Birinci Bet HaMikdaş yıkıldığında İsrael’in antlaşma kimliği sona ermemiş, peygamberler dönüş ve yeniden inşayı vaat etmiştir. MS 70 yıkımını “Tanrı artık İsrael’in Tanrısı değildir” hükmünün kendisi yapmak, tarihsel felakete Tanah’ın vermediği teolojik sonucu ekler. Tanah’ın açık çizgisi daha sert ve aynı zamanda daha kalıcıdır: İsrael günahı yüzünden cezalandırılır; fakat HaŞem kendi antlaşmasını ve halkının nihai dönüşünü iptal etmez.²⁴⁵⁷

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 235, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 54–55; Yeremya 31:32; Hoşea 1:9. Heaster İsrael’in antlaşmayı bozmasını Tanrı’nın onu ‘boşaması’ ve artık halkı saymamasıyla ilişkilendirir.
• Vayikra 26:44–45. Ayet sürgün ve ceza bağlamında HaŞem’in İsrael’i tamamen reddetmeyeceğini ve antlaşmayı bozmayacağını açıkça bildirir.
• Hoşea 2:1 [1:10]; 2:25 [2:23]. Lo-Ammi hükmünün aynı kitap içinde tersine çevrilmesi vaat edilir.
• Yeremya 31:35–37. İsrael soyunun HaŞem’in önünde ulus olarak sürekliliği güneş, ay ve yıldızların düzeniyle karşılaştırılır.
• Yeremya 3:1–18; Yehezkel 16:59–63. Her iki metin de ağır antlaşma sadakatsizliği dilinden sonra gelecekteki dönüş ve antlaşma yenilenmesini anlatır.
• I Melahim 9:6–9; Yeremya 29:10–14; Yehezkel 36:22–28. Tapınak yıkımı ve sürgün, Tanah’ta antlaşmanın kalıcı iptali değil ceza ve sonrasında dönüş çerçevesinde ele alınır.