Misyoner İddiaları Arşivi

Hristiyan yorum Yeremya 23:5–6’yı gelecekteki David kralının olağanüstü doğruluğunu gösteren temel metinlerden biri sayar. Peygamber David için tsemakh tsadik, “doğru bir Dal”, çıkarılacağını; bu kişinin kral olacağını ve YHWH Tsidkenu diye anılacağını söyler. Hristiyan yorum, Targumun bu kişiyi Maşiah olarak tanımasını da önemli görür. Şelomo’nun hayatının sonundaki davranışlarını böyle bir adla bağdaştırmaz ve YHWH Tsidkenu ifadesini Maşiah’ın kusursuz karakteriyle, bu karakter aracılığıyla Tanrı’nın doğruluğunun halka ulaşmasıyla ilişkilendirir.⁵⁶²

Hristiyan yorumun gerçek iddiası daha dardır. O, Maşiah’ı ezelden beri var olan Tanrı’nın beden alması olarak görmez; David’in gerçek insan soyundan gelen bir insan kabul eder. Bu nedenle Yeremya 23:6’yı “Maşiah Tanrı mıdır?” sorusuna indirgemek onun gerçek iddiasını zayıflatır. Asıl savı, gelecekteki kralın sıradan bir doğruluktan daha fazlasını taşıdığı ve YHWH Tsidkenu adının bu özel niteliği bildirdiğidir.

Yeremya şöyle der: “İşte günler geliyor, der HaŞem; David için doğru bir Dal çıkaracağım. Kral olarak yönetecek, başarı gösterecek, ülkede adalet ve doğruluk yapacak. Onun günlerinde Yehuda kurtulacak, İsrael güven içinde yaşayacak. İşte ona verilecek ad: YHWH Tsidkenu.”⁵⁶³ Peygamber gerçekten gelecekteki David soyundan doğru kralı anlatır. Tartışma, bu adın ne söylediğindedir.⁵⁶⁴

İbranice ad יְהוָה צִדְקֵנוּ, YHWH Tsidkenu, biçimindedir. YHWH özne, tsidkenu ise “doğruluğumuz” ya da bağlama göre “bizi doğru çıkaran” anlamındadır. Cümlenin en yalın karşılığı “HaŞem bizim doğruluğumuzdur”dur. Bu, “kral bizim doğruluğumuzdur” cümlesi değildir. Tanah’taki isimler sık sık onları taşıyan kişinin ontolojik kimliğini değil, o kişi veya dönem üzerinden Tanrı’nın yaptığı şeyi bildirir. Bir çocuğa, şehre veya krala verilen ad Tanrı hakkında tam bir cümle taşıyabilir; adı taşıyan varlık bu nedenle Tanrı olmaz.

Raşi Yeremya 23:6’yı ה׳ מַצְדִּיק אוֹתָנוּ בְּיָמָיו שֶׁל זֶה, yani “HaŞem bu kişinin günlerinde bizi doğru çıkaracaktır” diye açıklar.⁵⁶⁵ Kral bir tarafta, İsrael’i doğru çıkaran HaŞem diğer taraftadır. Ad, kralın döneminde gerçekleşecek Tanrısal kurtuluşu taşır.⁵⁶⁶

Hristiyan yorumun başvurduğu Targum Yonatan bu ayrımı daha da belirginleştirir. Targum 23:5’te İbranicedeki “David için doğru bir Dal çıkaracağım” sözünü וַאֲקֵים לְדָוִד מְשִׁיחַ דְצַדִיקַיָא, yani “David için doğru Maşiah’ı çıkaracağım” diye açıklar ve Maşiah kelimesini cümleye açıkça koyar.⁵⁶⁷ Bu, eski Yahudi yorumunda Yeremya 23:5’in Maşiah’a uygulandığını doğrular. Fakat aynı Targum bir sonraki ayette YHWH Tsidkenu’yu יִתְעַבְּדָן לָנָא זַכְוָן מִן קֳדָם יְיָ בְּיוֹמוֹהִי, yaklaşık olarak “onun günlerinde HaŞem’in huzurundan bizim için liyakatler/doğruluklar meydana getirilecektir”, diye açıklar.⁵⁶⁸ Kaynak Maşiah kimliğini kabul ederken doğruluğun kaynağını yine HaŞem olarak bırakır. Maşiah ile HaŞem birbirine karıştırılmaz.⁵⁶⁹

Yeremya’nın aynı adı ikinci kez kullanması yorum için daha da güçlü bir ölçüttür. 33:16’da gelecek kurtuluş yeniden anlatılır: “O günlerde Yehuda kurtulacak, Yeruşalayim güven içinde yaşayacak. Ona verilecek ad: YHWH Tsidkenu.”⁵⁷⁰ İbranice וְזֶה אֲשֶׁר־יִקְרָא־לָהּ יְהוָה צִדְקֵנוּ der. Buradaki lah dişildir ve Yeruşalayim’e gider. Bu kez aynı Tanrısal cümleyi taşıyan kişi değil, şehirdir.

Eğer 23:6’daki YHWH Tsidkenu adı, onu taşıyan kişinin kendi özünde Tanrısal veya insanüstü bir doğruluğa sahip olduğunu kanıtlasaydı, aynı sonucu 33:16’daki Yeruşalayim için de çıkarmak gerekirdi. Oysa isim burada şehrin ontolojik niteliğini değil, onun yeniden kurulmasında HaŞem’in yaptığı şeyi ilan eder. Radak iki kullanımı doğrudan bağlar. Yeruşalayim sakinlerinin “HaŞem bizim doğruluğumuzdur” diyeceklerini söyler ve aynı adın daha önce Kral Maşiah için kullanıldığını hatırlatır. Metzudat David de şehrin yeniden kurulması sırasında HaŞem’in İsrael’i doğru çıkaracağı anlamını verir.⁵⁷¹

Yeremya’nın düşüncesi böylece tek bir çizgide ilerler. Doğru David kralı gelir; adalet ve doğrulukla yönetir; Yehuda kurtulur, İsrael ve Yeruşalayim güven içinde yaşar. Bu geleceğin üzerinde aynı cümle durur: YHWH Tsidkenu, HaŞem bizim doğruluğumuzdur. Ad hem kralın hem şehrin üzerinde bulunabilir, çünkü isim sahibinin özü yerine o dönemde açığa çıkan Tanrısal kurtuluşu anlatır.

Hazal da Tanrı’nın adını taşımanın Tanrı ile ontolojik özdeşlik kurmadığını açıkça gösterir. Bava Batra 75b’de Rabbi Şemuel bar Nahmani, Rabbi Yohanan adına üç şeyin Kutsal Olan’ın adıyla anılacağını söyler: tsadikler, Maşiah ve Yeruşalayim. Maşiah için Yeremya 23:6, Yeruşalayim için Yehezkel 48:35 kullanılır.⁵⁷² Midraş Tehillim aynı düşünceyi genişletir: Moşe Elohim diye anılabilir, İsrael “kutsal” diye adlandırılabilir, Maşiah ve Yeruşalayim Tanrı’nın adını taşıyabilir. İsim veya nitelik paylaşımı, yaratılmış olanı Tanrı’nın Kendisi haline getirmez.

Yeremya gelecekteki kralı açıkça doğru olarak tanımlar. Bir önceki ayet onu צֶמַח צַדִּיק, tsemakh tsadik, “doğru Dal”, diye adlandırır ve ülkede adalet ile doğruluk yapacağını söyler.⁵⁷³⁵⁷⁴ Maşiah’ın doğru bir kral olduğu Yeremya’nın açık öğretisidir. Fakat “doğru kral” ile “Tanrı’nın doğruluğunun insanüstü taşıyıcısı” aynı iddia değildir.

Yeremya kralın doğruluğunu ve yönetimini anlatır; ardından onun günlerinde HaŞem’in kurtarışını bildirir. YHWH Tsidkenu adı bu geleceği Tanrı’ya bağlar. 33:16’daki Yeruşalayim paraleli, isim sahibinin kişisel ahlaki niteliği ile ismin söylediği Tanrısal cümlenin ayrı olduğunu gösterir.

Bu, Maşiah’ın büyüklüğünü azaltmaz. Yeremya’nın kralı David soyundandır, doğrudur, adaletle yönetir ve İsrael onun günlerinde güven içinde yaşar. Fakat bütün bu düzenin kaynağı yine HaŞem’dir. Kralın adı bile dikkati yalnız krala kapatmaz; HaŞem’e yöneltir. Raşi “HaŞem bizi onun günlerinde doğru çıkaracak” der. Targum, Maşiah’ın günlerinde doğruluğun HaŞem’in huzurundan geleceğini söyler. Yeremya aynı adı Yeruşalayim’e verir. Radak iki kullanımı aynı Tanrısal bildirim altında açıklar.⁵⁷⁵

Yeremya 23:5–6’nın Yahudi geleneğinde Maşiah’a uygulanması gerçektir. Fakat YHWH Tsidkenu adı, Maşiah’ın bizzat YHWH’ye ait doğruluğu insanüstü biçimde taşıdığını kanıtlayan bir kimlik formülü değildir. Peygamberin cümlesi daha doğrudandır: Maşiah’ın günlerinde kurtuluşun ve doğru çıkarılmanın kaynağı HaŞem’dir. “HaŞem bizim doğruluğumuzdur.” Hristiyan yorumun bir sonraki adımı, bu adı Maşiah’ın kişisel doğruluğunun başkalarının hesabına geçirilmesi şeklinde okumaktır. Bu ise Yeremya’nın aynı kelimelerden çıkardığı ikinci bir öğreti değildir; ayrıca kanıtlanması gerekir.

Kaynaklar

561. Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 5 ve 40. ↩

562. Kaynaklar: Yeremya 23:5–6; Targum. ↩

563. Kaynak: Yeremya 23:5–6. ↩

564. Kabalat.com, “Dal kimdir?”; Yeremya 23:5–6 incelemesi. ↩

565. Kaynaklar: Yeremya 23:6; Raşi, Yeremya 23:6 yorumu. ↩

566. Kaynak: Raşi. ↩

567. Kaynaklar: Yeremya 23:5; Targum Yonatan; Targum. ↩

568. Kaynaklar: Yeremya 23:5; Targum. ↩

569. Kaynak: Targum. ↩

570. Kaynak: Yeremya 33:16. ↩

571. Kaynaklar: Yeremya 33:16; Radak, Yeremya 33:16 yorumu. ↩

572. Kaynaklar: Yeremya 23:6; Yehezkel 48:35; Bavli, Bava Batra 75b. ↩

573. Kaynak: Yeremya 23:5–6. ↩

574. Kabalat.com, “Dal kimdir?”; Yeremya 23:5–6 incelemesi. ↩

575. Kaynaklar: Targum; Raşi; Radak. ↩

Hristiyan yorum, Yeremya 23:5–6’daki YHWH Tsidkenu adını yalnız gelecekteki kralın doğru olacağına dair bir bildirim saymaz. Ona göre Maşiah’ın kusursuz karakteri, Tanrı’nın doğruluğunun başka insanlara “impute” edilmesini, yani onların hesabına geçirilmesini sağlayacaktır. Kitabın ilerleyen kısmında bu düşünce daha da belirginleşir: insanların bağışlanabilmesi için gerekli doğruluk örtüsü Maşiah aracılığıyla sağlanacak, bunun için Maşiah kusursuz olacak ve kendisini isteyerek korban olarak verecektir. Savın özel yanı burada yatar. Söz konusu olan yalnız bir tsadikin başkalarına yarar sağlaması değil, bir kişinin ahlaki doğruluğunun başka kişilerin Tanrı karşısındaki doğruluğu haline gelmesidir.

Yeremya 23 böyle bir aktarım anlatmaz. Peygamber David soyundan gelecek kralı tsemakh tsadik, “doğru Dal”, diye adlandırır; ülkede mişpat u-tsedaka, adalet ve doğruluk yapacağını söyler. Ardından Yehuda’nın kurtuluşunu, İsrael’in güven içinde yaşayışını ve YHWH Tsidkenu adını verir.⁵⁷⁷⁵⁷⁸ Kralın doğruluğu cümlenin içindedir. Fakat bu doğruluğun başka insanların ahlaki hesabına nakledildiğini söyleyen fiil, benzetme veya hukuk dili yoktur.

YHWH Tsidkenu da “Maşiah’ın doğruluğu bizim doğruluğumuz olacaktır” dememektedir. Adın cümlesi “HaŞem bizim doğruluğumuzdur”dur. Raşi bunu, HaŞem’in bu kralın günlerinde İsrael’i doğru çıkaracağı şeklinde açıklar. Maşiah yorumunu açıkça kabul eden Targum Yonatan da doğruluğu Maşiah’ın kişisel ahlaki birikiminden İsrael’e aktarılan bir değer olarak değil, onun günlerinde HaŞem’in huzurundan gelen bir şey olarak anlatır. Yeremya 33:16’da aynı adın Yeruşalayim’e verilmesi de ismin “taşıyanın kişisel doğruluğu başkalarına geçirilir” anlamına gelemeyeceğini gösterir.⁵⁷⁹

Tanah doğruluğun kime ait olduğunu söylemek istediğinde çok daha kesin konuşur. Yehezkel 18:20 şöyle der: “Günah işleyen nefeş ölecektir. Oğul babanın suçunu taşımayacak, baba oğlun suçunu taşımayacaktır. Tsadikin doğruluğu onun üzerinde olacak; kötünün kötülüğü de onun üzerinde olacaktır.” İbranicenin son cümlesi צִדְקַת הַצַּדִּיק עָלָיו תִּהְיֶה וְרִשְׁעַת הָרָשָׁע עָלָיו תִּהְיֶה, tsidkat ha-tsadik alav tihyeh, ve-rişat ha-raşa alav tihyeh, biçimindedir: “Tsadikin doğruluğu onun üzerinde olacaktır; kötünün kötülüğü onun üzerinde olacaktır.”

Alav, “onun üzerinde”, kelimesi peygamberin düşüncesini çok berrak biçimde verir. Doğruluk doğru kişinin üzerinde, kötülük de kötü kişinin üzerinde kalır. Aynı ayetin ilk yarısı da suçun babadan oğula veya oğuldan babaya taşınmadığını söyler. Talmud geleneği de ayeti kişisel sorumluluk ekseninde kullanır. Yehezkel 18 yalnız insan mahkemesinin teknik bir kuralını anlatmaz; Tanrı’nın kişiyi nasıl değerlendirdiğini baştan sona örneklerle açıklar. Doğru babanın suçlu oğlu ve suçlu babanın yolunu izlemeyen doğru torunu ayrı ayrı değerlendirilir. Kötü kişi kötülüğünden dönerse yaşar; doğru kişi doğruluğundan dönerse geçmiş doğruluğu onu korumaz. Ahlaki durum kişinin kendi hayatıyla bağlantılıdır.⁵⁸⁰

Yeremya 31 aynı ilkeyi gelecekteki yenilenmenin eşiğine koyar. “Babalar ekşi üzüm yedi, çocukların dişleri kamaştı” sözü artık kullanılmayacaktır; “Her insan kendi suçundan ötürü ölecek; ekşi üzümü yiyenin kendi dişleri kamaşacak.”⁵⁸¹ Hemen ardından berit hadaşa, yeni antlaşma, anlatılır. Peygamber gelecekteki yenilenmeye başka bir kişinin doğruluğunun hesaba geçirilmesiyle değil, kişisel sorumluluk cümlesiyle girer. Ekşi üzümü kim yediyse tat onun ağzındadır. Yehezkel doğruluğu kişinin “üzerinde” bırakır; Yeremya ekşi tadı üzümü yiyenin dişlerine bağlar.

Yahudi geleneğinde bir insanın başkasının liyakatinden yararlanabildiği durumlar elbette vardır. Zekhut avot, ataların liyakati, bunun açık örneğidir. Bir tsadikin duası başkaları için merhamete vesile olabilir. Avraam Sedom için dua eder; Moşe İsrael için tekrar tekrar aracılık eder. Arevut, karşılıklı sorumluluk, nedeniyle toplum üyelerinin davranışları birbirini etkiler. Sanhedrin 27b, bir kişinin kardeşinin suçu yüzünden tökezlemesini, kötülüğü önleme imkanı bulunduğu halde bunu yapmamasıyla ilişkilendirir.⁵⁸²

Fakat bunların hiçbiri “A doğrudur; o halde A’nın doğruluğu B’nin kişisel doğruluğu sayılır” demek değildir. Zekhut avot çocuklara merhamet veya yardım getirebilir; kaynaklar bu liyakatin ne ölçüde sürdüğünü bile tartışır ve bazıları zekhut avot sona erse de berit avotun, atalarla yapılan antlaşmanın, devam ettiğini söyler. Yine de Avraam’ın kişisel doğruluğu ahlaken kötü bir insanın kendi doğruluğuna dönüşmez.

Bir babanın itibarı nedeniyle oğluna merhamet gösterildiğini düşünün. Oğul gerçek bir yarar görmüştür; fakat babasının bütün erdemleri oğlun hayatında gerçekleştirilmiş sayılmaz. Yararın başkasına ulaşması ile ahlaki kimliğin başka kişiye aktarılması farklı şeylerdir. Yahudi kaynaklar birincisini birçok biçimde kabul eder; Hristiyan yorumun “imputation” düşüncesi ise ikincisini gerektirir.

Altın Buzağı anlatısı bu sınırı daha da keskinleştirir. Moşe büyük günahın ardından HaŞem’e “Şimdi onların günahını bağışlarsan... yoksa beni yazdığın kitabından sil” der. HaŞem’in cevabı şudur: “Bana karşı kim günah işlediyse, onu kitabımdan sileceğim.”⁵⁸³ Moşe’nin aracılığı gerçektir ve duası İsrael için belirleyicidir. Fakat Tanrı Moşe’nin kişisel durumuyla günahı işleyenlerin kişisel durumunu birbirine dönüştürmez. “Kim Bana karşı günah işlediyse” diyerek sorumluluğu yeniden failin üzerine koyar.

Ramban’ın açıklamasını aktaran daha sonraki bir responsa (halakhik soru-cevap metni), Moşe’nin kendi adının hayat kitabından onların yerine silinmesini istediği güçlü okumayı da kaydeder. Yine de Tanrı’nın cevabı değişmez: “Bana karşı kim günah işlediyse onu kitabımdan sileceğim.”⁵⁸⁴ Moşe’nin kendisini halk uğruna ortaya koyduğu metnin kendisinde görülür; Tanrı’nın cevabı ise suçlunun kişisel sorumluluğunu masumun üzerine taşımaz.

Aracılık ile ikame bu nedenle aynı şey değildir. Moşe başkaları için dua eder; duası kabul olabilir; kendi liyakati halka merhamet gelmesine katkı sağlayabilir. Fakat Moşe’nin doğruluğu Altın Buzağı’yı yapanların doğruluğuna dönüşmez.

Korban düzeni de ahlaki doğruluk aktarımını öğretmez. Bir hatat bağışlanma sürecinde rol oynayabilir; Yom Kippur’da günahların kaldırılmasıyla bağlantılı korbanlar vardır. Fakat korban hayvanının tam veya kusursuz olması ahlaki kusursuzluk değildir. Hayvanın kişisel tsedakası, mitsva geçmişi veya ahlaki karakteri bulunmaz. Bu yüzden korban sisteminden “kusursuz bir varlığın ahlaki doğruluğu günahkarın hesabına yazılır” ilkesi çıkarılamaz. Tora korbanı ritüel çerçevesinde tanımlar; Hristiyan yorumun ahlaki imputation öğretisi başka bir kavramdır.

Arevut da aynı sınırı gösterir. İsrael’in birbirinden sorumlu olması insanın toplumsal etkisini ciddiye alır. Bir kişinin günahı başkalarını etkileyebilir; kötülüğü engelleyebilecek kişi sessiz kalırsa kendisi de sorumluluk kazanabilir. Fakat Sanhedrin’in açıklamasında bu kişi ötekinin suçunu gizemli biçimde kendi hesabına aldığı için değil, kendisi yapması gerekeni yapmadığı için sorumludur.

Yahudi kaynaklarında böylece birbirinden farklı üç ilişki yan yana durabilir. Tsadik başkaları için dua eder ve merhamete vesile olur. İnsanlar toplum içinde birbirlerinin fiillerinden etkilenir ve karşılıklı sorumluluk taşır. HaŞem atalarla yaptığı antlaşmayı veya onların liyakatini sonraki kuşaklar lehine hatırlayabilir. Buna rağmen kişinin kendi doğruluğu ve kendi kötülüğü yine kendisine aittir. Yehezkel’in cümlesi sınırı bir kez daha koyar: “Tsadikin doğruluğu onun üzerinde olacak; kötünün kötülüğü onun üzerinde olacak.”⁵⁸⁵

Hristiyan yorum bu öğretinin Yeşaya 53 ve korban düzeniyle tamamlandığını ileri sürebilir. O zaman Yeremya 23:6 tek başına bu sonucu kanıtlayan bir metin olmaktan çıkar. Doğruluğun başka kişiye geçirilmesi öğretisi önce başka yerlerden kurulmuş, sonra YHWH Tsidkenu adı o öğretiye göre okunmuş olur. Yeremya’nın kendi cümlesinden başlanınca başka bir düzen vardır: doğru David kralı adaletle yönetir; İsrael onun günlerinde kurtulur; bu kurtuluşun kaynağı YHWH Tsidkenu, HaŞem bizim doğruluğumuzdur.⁵⁸⁶

Tanah’ın kişisel sorumluluk dili de aynı yöndedir. Yeremya ekşi üzümü yiyenin kendi dişlerinin kamaşacağını, Yehezkel tsadikin doğruluğunun kendi üzerinde kalacağını, HaŞem ise Moşe’ye günah işleyenin kendi adının silineceğini söyler. Bir kişinin kusursuz doğruluğunun başkalarının kişisel doğruluğuna çevrilmesi bu metinlerden çıkmaz; Yeremya 23:6’daki isme daha sonraki Hristiyan teolojisinden taşınır.

Kaynaklar

576. Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 5 ve 40. ↩

577. Kaynak: Yeremya 23:5–6. ↩

578. Kabalat.com, “Dal kimdir?”; Yeremya 23:5–6 incelemesi. ↩

579. Kaynaklar: Targum Yonatan; Targum; Raşi. ↩

580. Kaynak: Yehezkel 18. ↩

581. Kaynak: Yeremya 31:29–30. ↩

582. Kaynak: Bavli, Sanhedrin 27b. ↩

583. Kaynak: Şemot 32:32–33. ↩

584. Kaynak: Ramban. ↩

585. Kaynak: Yehezkel 18:20. ↩

586. Kaynaklar: Yeşaya 53; Yeremya 23:6. ↩

Hristiyan iddiası, ayetin yalnız Maşiah hakkında olduğunu söylemekten daha ileri gider. Yeremya’nın David için çıkarılacak “doğru Dal”a verdiği YHWH tsidqenu, “HaŞem doğruluğumuzdur” adını, Maşiah’ın kusursuz karakterinin başkalarının hesabına geçirilmesi olarak okur. Targum’un pasajı Maşiah’a uygulamasını da bu sonucun Yahudi kaynaklarınca doğrulandığına kanıt sayar.¹⁸²⁷

İlk nokta tartışmalı değildir: Yeremya 23:5-6’nın David soyuna ilişkin gelecek kralı Maşiah ile ilişkilendirilmesi Yahudi geleneğinde vardır. Targum Yonatan, tsemah tsaddiq, “doğru Dal” sözünü açıkça meşiha de-tsaddiqaya, “doğru Maşiah” diye açar. Hazal da ayeti Maşiah hakkında kullanabilir. Fakat bundan Hristiyan yorumun ikinci önermesi çıkmaz. “Bu kişi Maşiah’tır” ile “bu kişinin doğruluğu başkalarının hukuki hesabına aktarılır” iki ayrı iddiadır.^18281829

İbranice cümle kısadır:

ve-zeh şemo aşer yiqre’u YHWH tsidqenu — “Ona verilecek ad budur: HaŞem doğruluğumuzdur.”

Adın anlamını en yalın biçimde Raşi açıklar: HaŞem matsdiq otanu be-yamav şel zeh, yani “HaŞem bu kişinin günlerinde bizi haklı çıkaracak / doğrulayacaktır.” Burada doğruluğu halka aktaran kral değildir. Kralın günlerinde İsrael’i doğrulayan HaŞem’dir.¹⁸³⁰

Yeremya’nın kendi kitabı bunu sınamak için olağanüstü bir paralel verir. 33:16’da aynı ad bu kez bir insana değil Yeruşalayim’e uygulanır:

ve-zeh aşer yiqra lah YHWH tsidqenu — “Ona [Yeruşalayim’e] verilecek ad: HaŞem doğruluğumuzdur.”¹⁸³¹

Bir şehrin “HaŞem doğruluğumuzdur” diye adlandırılması, şehrin ilahi öz taşıdığı veya kendi ahlaki doğruluğunu insanların hesabına geçirdiği anlamına gelmez. Ad, o dönemde HaŞem’in gerçekleştirdiği kurtuluşu ve doğrulamayı ilan eder. Yeremya 23’teki kral için kullanılan adın tek başına “aktarılan doğruluk” doktrinine dönüştürülememesi de aynı nedenle açıktır.

Bava Batra 75b’nin deraşı daha da öğreticidir. Rabbi Yohanan adına aktarılan söz, tsadiklerin, Maşiah’ın ve Yeruşalayim’in Kutsal Olan’ın adıyla anılacağını söyler; Maşiah için Yeremya 23:6’yı getirir. Bu aggadik kullanım yüksek onur ve Tanrısal temsil dilidir. Aynı sugya Yeruşalayim’i de aynı çerçeveye aldığı için, ad ortaklığını ontolojik özdeşlik veya doğruluk transferi gibi okumak metnin kendi mantığını aşar.¹⁸³²

Tora ve peygamberler ahlaki sorumluluğu anlatırken başka bir ilke kullanır. Yehezkel bunu neredeyse formül haline getirir: “Tsadikin doğruluğu kendi üzerinde, kötünün kötülüğü kendi üzerinde olacaktır.” Devarim de babaların çocuklar, çocukların babalar yüzünden öldürülmeyeceğini; herkesin kendi günahı için sorumlu olduğunu söyler. Yeremya aynı kişisel sorumluluk ilkesini “herkes kendi günahı için ölecek” sözüyle yeniden kurar.^183318341835

Elbette doğru bir kralın yönetimi halka gerçek iyilik getirir. Yeremya’nın vaadi de bunu söyler: kral bilgelikle hükmedecek, adalet ve doğruluk yapacak; Yehuda kurtulacak ve İsrael güven içinde yaşayacaktır. Bir hükümdarın doğruluğunun topluma bereket getirmesi ile onun ahlaki doğruluğunun suçluların hesabına geçirilmesi aynı şey değildir. İlkini Yeremya açıkça anlatır. İkincisi ayete Hristiyan kefaret teorisinden eklenir.

Kaynaklar

1827. Duncan Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 5 (dosyanın 5. sayfası; metin satırları 182-193). Heaster, Yeremya 23:5-6’daki “The Lord our righteousness” adından “through that one man’s perfect character, God’s righteousness would be imputed to His people” sonucunu çıkarır ve Targum’un pasajı Maşiah’a uygulamasını ayrıca kullanır. ↩

1828. Yeremya 23:5-6. İbranice: ve-hakimoti le-David tsemah tsaddiq... ve-zeh şemo aşer yiqre’u YHWH tsidqenu. Pasaj David için çıkarılacak doğru Dalın kral olarak hükmedeceğini, Yehuda’nın kurtulacağını ve İsrael’in güven içinde yaşayacağını söyler. ↩

1829. Targum Yonatan, Yeremya 23:5-6. 23:5’te tsemah tsaddiq ifadesini meşiha de-tsaddiqaya, “doğru Maşiah” diye açar; 23:6’yı ise “onun günlerinde HaŞem’in huzurunda bizim için haklılık/liyakat gerçekleştirilecek” anlamında paraphrase eder. Targum böylece Maşiah kimliğini kabul ederken doğrulamanın kaynağını HaŞem olarak bırakır. ↩

1830. Raşi, Yeremya 23:6: YHWH tsidqenu ifadesini “HaŞem matsdiq otanu be-yamav şel zeh” — “HaŞem bu kişinin günlerinde bizi doğrular/haklı çıkarır” diye açıklar. ↩

1831. Yeremya 33:14-16. 33:16’da Yeruşalayim için ve-zeh aşer yiqra lah YHWH tsidqenu ifadesi kullanılır; aynı ilahi ad formülü şehre uygulanır. ↩

1832. Bavli, Bava Batra 75b. Rabbi Şmuel bar Nahmani’nin Rabbi Yohanan adına aktardığı deraşta tsadiklerin, Maşiah’ın ve Yeruşalayim’in Kutsal Olan’ın adıyla anılacağı söylenir; Maşiah için Yeremya 23:6, Yeruşalayim için Yehezkel 48:35 getirilir. ↩

1833. Yehezkel 18:20: “Tsadikin doğruluğu kendi üzerinde, kötünün kötülüğü kendi üzerinde olacaktır.” Bölüm babanın suçunun oğula, oğlun suçunun babaya taşınmamasını ve teşuvayla değişen kişinin kendi durumuna göre yargılanmasını anlatır. ↩

1834. Devarim 24:16: Babalar çocuklar yüzünden, çocuklar babalar yüzünden öldürülmez; “herkes kendi günahı için öldürülecektir.” ↩

1835. Yeremya 31:29-30. “Babalar koruk yedi, çocukların dişleri kamaştı” atasözünün bırakılacağı; “herkes kendi günahı için ölecek” ilkesi verilir. ↩