157. İddia: Yeşaya 52:15’teki “serpme” Maşiah’ın kefaret kanıdır
Yeşaya 52:15’te, kulun yükselişini anlatan bölümde yazze adlı bir İbranice fiil bulunur. Bazı çeviriler bunu ‘serpecek’, bazıları ‘şaşırtacak’ diye verir. İki okuma da aynı sahneye bakar. Kulun yükselişini gören krallar şaşkınlıktan susar.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Yeşaya 52:15’te, kulun yükselişini anlatan bölümde yazze adlı bir İbranice fiil bulunur. Bazı çeviriler bunu ‘serpecek’, bazıları ‘şaşırtacak’ diye verir. İki okuma da aynı sahneye bakar. Kulun yükselişini gören krallar şaşkınlıktan susar.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, yazze sözcüğünü ‘serpecek’ diye okur ve kulun ulusları kendi kanıyla serpeceğini söylerler. Bunu Tora’daki kan serpme işlemiyle ve Bamidbar 19’da anlatılan, arınma suyunun serpilmesiyle ilişkilendirirler. Onlara göre peygamber, İsa’nın kanının ulusların günahlarını gidereceğini bildirmiştir.
Tanah’ın Cevabı:
Yeşaya 52:15 şöyle başlar: כֵּן יַזֶּה גּוֹיִם רַבִּים עָלָיו יִקְפְּצוּ מְלָכִים פִּיהֶם. יַזֶּה (yazze) fiili, נזה (naza), yani “serpmek” köküyle ilişkilidir. Vayikra 4:6 ve 16:14’te aynı kök kan serpme için, Bamidbar 19:18–19’da arınma suyunu serpme için kullanılır. Her iki durumda da neyin serpildiğini metin söyler. Yeşaya’da uluslar anılır, kan veya su adı geçmez. “Kendi kanıyla” sözü, ayette bulunmayan bir nesneyi ve aracı çeviriye ekler.
Ayetin sonu olayın sahnesini verir. Krallar ağızlarını kapatacak, kendilerine anlatılmamış olanı görecek ve duymadıklarını anlayacaktır. “Şaşırtacak” anlamını tercih eden okuma bu sonucu öne çıkarır. “Serpecek” diye çeviren okuma da bir kurbanın kanını, sunağını veya ibadetini ayete ekleme yetkisi vermez. Mika 7:16’da İsrael’in kurtuluşunu gören ulusların utançla ellerini ağızlarına kapatmaları, kralların bu sessizliğine doğrudan bir paraleldir.
Eski yorumlarda eylemin kime yöneldiği farklı açıklanır. Targum, ulusların dağıtılmasını anlatır. İbn Ezra, bir zamanlar İsrael’i dağıtanların bozguna uğratılmasını ve kanlarının dökülmesini anlatır. Ayette Hristiyanların ileri sürdüğü gibi İsa’nın kanının uluslara uygulanması yer almaz. Tora’da gerçek kan hizmetinin maddesi ve yeri açıktır. Yeşaya’nın anlattığı ise İsrael’in yüceltilişini gören ulusların hükmünün tersine dönmesidir.
Tanah kaynakları: Yeşaya 52:13–15 ve 53:1–4; Vayikra 4:6 ve 16:14. Dil açıklaması: Masoretik יַזֶּה biçimi ve “serpmek/şaşırtmak” çeviri alternatifleri. NET çevirisinin dil notu. Targum Yonatan, Yeşaya 52:15 · İbn Ezra, Yeşaya 52:15
158. İddia: Yeşaya 53’te İsrael kulu günahkar sanacak ve bu İsa’ya yönelik suçlamaları haber verir
Yeşaya 52’nin sonunda krallar kulun başına gelenlere şaşırır. Sonraki bölümde bir grup insan, ‘Biz onu Tanrı tarafından vurulmuş sandık’ der. Bu itirafı anlamak için hem ‘biz’ diyenlerin hem de acı çeken kulun kim olduğunu metnin içinden anlamak gerekir.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Yeşaya 52’nin sonunda krallar kulun başına gelenlere şaşırır. Sonraki bölümde bir grup insan, ‘Biz onu Tanrı tarafından vurulmuş sandık’ der. Bu itirafı anlamak için hem ‘biz’ diyenlerin hem de acı çeken kulun kim olduğunu metnin içinden anlamak gerekir.
Bu yorumu benimseyen Hristiyanlar, Yeşaya 53:1–4’te ‘biz’ diyenlerin İsrael olduğunu, yanlış değerlendirdikleri kulun da İsa olduğunu söylerler. Onlara göre İsrael İsa’yı günahkar sayacak ve acısının Tanrı’nın cezası olduğunu düşünecektir. Yahudilerin İsa’yı reddetmesini bu kehanetin gerçekleşmesi olarak görürler.
Tanah’ın Cevabı:
Yeşaya 52:9–12’de Haşem Yeruşalayim’i kurtarır ve kutsal kolunu bütün ulusların önünde açar. 52:15’te krallar, yüceltilen kul hakkında daha önce kendilerine söylenmemiş olanı görür. 53:1’de sözü alanlar “Duyduğumuza kim inandı?” diye sorar. Aynı ayetin “Haşem’in kolu kime açığa çıktı?” sorusu da 52:10’daki olaya bağlanır. İki bölümün birbirine bağlandığı yerde İsrael’e dışarıdan bakanların kim olduğu açıktır.
Şimdi o insanlar eski hükümlerini dile getirir. Yeşaya 53:4’teki sözleri şöyledir: אָכֵן חֳלָיֵנוּ הוּא נָשָׂא וּמַכְאֹבֵינוּ סְבָלָם וַאֲנַחְנוּ חֲשַׁבְנֻהוּ נָגוּעַ מֻכֵּה אֱלֹהִים וּמְעֻנֶּה. “Oysa hastalıklarımızı o taşıdı, acılarımıza o katlandı. Biz onu Tanrı tarafından vurulmuş ve eziyet görmüş saydık.” “Biz onu öyle saydık” anlamındaki וַאֲנַחְנוּ חֲשַׁבְנֻהוּ sözleri, hükmün kulu yanlış değerlendirenlere ait olduğunu gösterir. Sonraki ayette kulun onların isyanları yüzünden yaralandığı açıklanır. Mika 7:16’da aynı sahnenin bir benzeri vardır. İsrael’in kurtuluşunu gören uluslar, yaptıkları zorbalıktan utanır ve ağızlarını kapatır.
Yeşaya 41:8–9, 44:21 ve 49:3’te kulun adı İsrael’dir. 49:5–6’da halkını toplamakla görevlendirilen sadık kul ile 10:20–22 ve Sefanya 3:12–13’teki sadık artakalanlar bu adı anlamaya yardım eder. Yehezkel 18:20–23, çekilen acıyla kişisel suç arasındaki farkı gösterir. Herkes kendi suçundan sorumludur ve kötülüğünden dönen bağışlanır. Yeşaya 53:10’da kulun soyunu göreceği, 54:1–3’te ise Siyon’un çocuklarının çoğalacağı söylenir. Hristiyan iddiası Yeşaya’daki iki tarafın yerini değiştirir. İsrael’i konuşanlara, İsa’yı da ulusların hor gördüğü İsrael’in yerine koyar. Böylece metnin birbirine bağladığı sesleri ve olayları parçalar.
Hristiyanların kulun hor görülmesini İsa’ya yöneltilmiş suçlamaların özel kehaneti diye sunmaları, konuşanların kimliğini ve Tanrı’nın kuluna verdiği İsrael adını dışarıda bırakır. Zulme uğramış olmak, Yeşaya’nın adını verdiği kulun kimliğini belirlemek için yeterli değildir. Peygamberin 41:8 ve 49:3’te belirttiği İsrael adı bu ölçütle ortadan kaldırılamaz.
Yeşaya 52:15’te עָלָיו יִקְפְּצוּ מְלָכִים פִּיהֶם, “Krallar onun karşısında ağızlarını kapatacak” denir. 53:1’deki מִי הֶאֱמִין לִשְׁמֻעָתֵנוּ וּזְרוֹעַ יְהוָה עַל־מִי נִגְלָתָה, “Duyduğumuza kim inandı? Haşem’in kolu kime açığa çıktı?” sözleriyle aynı şaşkınlık bu kez konuşanların ağzından işitilir. Yeşaya 14:16’da da Babil kralını görenler tanıtıldıktan sonra onların şaşkın sorusuna geçilir. Buradaki benzer konuşma geçişi, 53:4’teki yanlış suçlamanın hangi tarafa ait olduğunu belirler.
İddia, 53:4’teki nagua sözcüğünü Vayikra’daki nega ve tsaraat anlatısıyla da ilişkilendirir. Sözcükler aynı kökle ilişkilidir. Tsaraat, Tora’da deride, giysilerde veya evlerde görülebilen belirli belirtiler için kullanılan addır. Ancak Yeşaya 53:4, “Tanrı tarafından vurulmuş saydık” der; burada kişiyi açıkça metsora, yani tsaraat belirtileri taşıyan kişi veya hote, yani günahkar olarak adlandırmaz. Kök yakınlığı, kişinin kimliğini tek başına belirlemez. Vayikra 13:44–45, Yeşaya 53:4.
Talmud’un Sanhedrin 98b bölümü, Maşiah’ın adlarıyla ilgili tartışmada Yeşaya 53:4’ü kullanan bir yorum da aktarır. Bu, ayetin Maşiah’a uygulanabildiğini gösteren sonraki bir yorumdur. Metinde bu kişinin İsa olduğu veya bir insan korbanı olacağı söylenmez. Yahudilerin İsa’yı reddetmiş olması, Yeşaya’daki konuşanların İsrael, kulun da İsa olduğunu kanıtlamaz.
Tanah kaynakları: Yeşaya 52:9–15, 53:1–12 ve 54:1–3; Yeşaya 14:16, 41:8–9, 44:21, 49:3–6; Mika 7:16; Sefanya 3:12–13; Yehezkel 18:20–23.
159. İddia: Yeşaya 53:9 Maşiah’ın kusursuz olduğunu ve suçlularla öldüğünü bildirir
Yeşaya 53:9, kulun şiddet işlemediğini ve ağzında hile bulunmadığını söyler. Aynı ayette kötüler, bir zengin ve mezar da anılır. Kul hakkında söylenen bu sözlerle bir infazın kimlerle, nasıl ve neden gerçekleştiği ayrı ayrı incelenmelidir.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Yeşaya 53:9, kulun şiddet işlemediğini ve ağzında hile bulunmadığını söyler. Aynı ayette kötüler, bir zengin ve mezar da anılır. Kul hakkında söylenen bu sözlerle bir infazın kimlerle, nasıl ve neden gerçekleştiği ayrı ayrı incelenmelidir.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Yeşaya 53:9’u İsa’nın hayatı boyunca hiç günah işlemediğinin, sonra suçlularla birlikte öldürülüp mezara konduğunun haberi olarak okurlar. Onlara göre bu kusursuzluk, İsa’nın bütün insanlığın günahı için sunulabilecek tek kurban olduğunu gösterir.
Tanah’ın Cevabı:
Yeşaya 53:9, şiddet uygulamamış ve ağzında hile bulunmamış kulun kötülerle anılmasını haksızlık olarak gösterir. Sefanya 3:12–13, İsrael’in içinde kalacak sadık topluluğu aynı iki çizgiyle tanıtır. Haksızlık yapmayacak, yalan söylemeyecek ve ağızlarında hile bulunmayacaktır. Yeşaya’nın sözleri, haksız yere zulme uğrayan bir kulun davranışını anlatır. Bir insanın bütün hayatı boyunca her günahtan uzak kalmasına ilişkin bir öğreti kurmaz.
Yeşaya 53:9’un İbranicesi וַיִּתֵּן אֶת־רְשָׁעִים קִבְרוֹ וְאֶת־עָשִׁיר בְּמֹתָיו עַל לֹא־חָמָס עָשָׂה וְלֹא מִרְמָה בְּפִיו şeklindedir. Cümle mezar ile kötüler, ölüm ile zengin kişi ve ardından şiddetle hile işlememe ifadelerini yan yana getirmektedir. Lo hamas asa (לֹא־חָמָס עָשָׂה) “şiddet/haksızlık yapmadı”, ve-lo mirma be-fiv (וְלֹא מִרְמָה בְּפִיו) “ağzında hile bulunmadı” demektir. Bu sözler haksızlık ve hile bakımından kulun suçlanamayacağını anlatır; bütün hayatı boyunca hiçbir tür günah işlemediğine ve dolayısıyla onun tüm insanların suçları için bir korban olarak kabul edildiğine ilişkin ayrı bir yasa değildir. Mezarla ilgili şiirsel ifadenin çözümlenmesi de tartışılabilir; ayet iki suçlu, Roma infazı ve belirli bir zengin mezar sahibinin adını vermemektedir.
Sefanya 3:12–13, İsrael’in sadık kalıntısının yalan söylemeyeceğini ve ağzında hile bulunmayacağını bildirir. Yeşaya 41:8–9 ve 49:3 de kulu İsrael diye tanımlar. Tehilim 44:23 (bazı Hristiyan baskılarında 44:22), Tanrı uğruna öldürülme tehlikesi yaşayan doğru topluluğu anlatır. Bu örnekler, şiddet ve hileden uzaklığın, zulüm görmüş tek bir kişiye özgü olmadığını gösterir.
Tanah, insanın günah işleyebileceğini açıkça söyler. Şelomo, “Günah işlemeyen insan yoktur” der (Melahim Alef 8:46). Kohelet 7:20 de yeryüzünde iyilik yapıp hiç günah işlemeyen doğru bir insan bulunmadığını bildirir. Yeşaya 53:11’de kula “doğru” denmesi de bu ifadeleri değiştirmez. Tanah, Noah ve İyov gibi başka insanlara da doğru der; doğruluk sözcüğü tek başına hayatı boyunca hiç günah işlememiş bir kişiyi anlatmaz.
Yeşaya 53:8’deki lamo genellikle “onlara” veya “onlar için” diye çevrilen bir biçimdir; şiirde kimin kastedildiği tartışılır. İnsanların bir mağdura haksızlık etmiş olmasıyla o mağdurun onların bütün suçlarından sorumlu tutulması aynı şey değildir (Yehezkel 18:20).
Tehilim 69:5’te (bazı Hristiyan baskılarında 69:4) David, kendisinden sebepsiz yere nefret edenlerden yakınır; hemen sonraki ayette kendi suçlarının Tanrı’dan gizli olmadığını söyler (69:6; bazı Hristiyan baskılarında 69:5). Kendi günahını itiraf etmesi, düşmanlarının ona yönelttiği haksız suçlamaları doğru yapmaz. Yeşaya 53:9’daki şiddet ve hileden uzaklık da kulun uğradığı zulmü hak etmediğini gösterir; bu cümleden hayatı boyunca hiçbir konuda hata yapmamış bir kişi şartı çıkarılamaz.
Yeşaya 53:9 mezarı kötülerle, בְּמֹתָיו (be-motav), yani “ölümlerinde” biçimini ise zenginle yan yana koyar. Masoretik metinde “zengin” tekil, “ölümler” çoğul biçimdedir. Bağlacın ilişkisi farklı biçimlerde çevrilse de ayet, “önce suçlularla öldürüldü, sonra bir zenginin mezarına gömüldü” diye iki evre anlatmaz. Bazı çeviriler, kötülerle gömülmesi tasarlanan kulun bir zenginin mezarına konmasını okur. Tasarlanan ile gerçekleşen arasındaki o ayrım bir yorumdur. Radak çoğul ölüm biçimini topluluğun farklı ölümleriyle ilişkilendirir. Yehezkel 28:10’da tek bir hükümdara hitap edilirken de çoğul ölüm biçimi kullanılır. Bu yüzden topluluk okumasının dayanağı, tek başına bu kelime değil Yeşaya’nın kula verdiği İsrael adı ve şiirin devamıdır. Tanah’ın bir topluluğun sık sık öldürülmesini tekil bir kişilik altında anlatmasına Tehilim 44:23 de örnektir.
Hristiyan anlatısında İsa’nın iki suçlunun arasında idam edilmesi ile gömülmesi ayrı olaylardır. Luka 23:53’te daha önce kimsenin yatırılmadığı bir mezara yerleştirilir. Matta 27:57–60, mezarı veren Aramatyalı Yosef’i zengin diye tanıtır. Markos ve Luka onun kurul üyeliğini anlatır. Matta’daki zengin ayrıntısı, Yeşaya’daki “kötülerle mezar” ile “ölümlerinde” ifadelerinin tamamını karşılamaz.
Bir sonraki ayet aynı kula soy ve uzun günler vaat eder (Yeşaya 53:10). 54:1–3’te yeni kuşakların çoğalması ve şehirlerin yeniden dolması bu geleceği açıklar. Bir mezar ayrıntısını seçip geri kalan vaatleri dışarıda bırakmak, şiirin tanıttığı İsrael’in tarihini tek bir idam anlatısına sığdırmaz.
Sefanya 3:13’te שְׁאֵרִית יִשְׂרָאֵל לֹא־יַעֲשׂוּ עַוְלָה וְלֹא־יְדַבְּרוּ כָזָב וְלֹא־יִמָּצֵא בְפִיהֶם לְשׁוֹן תַּרְמִית, “İsrael’in kalıntısı haksızlık yapmayacak, yalan konuşmayacak, ağızlarında aldatıcı dil bulunmayacak” denir. Buradaki hileden uzaklık dili de topluluğa uygulanır. Yeşaya 49:3’te kulun açıkça İsrael diye adlandırılmasıyla birlikte, Yeşaya 53:9’da geçen doğruluk ifadesi tek bir kişinin kimliğini belirlemez. Metnin mezar ve ölüm imgeleriyle ardından gelen soy ve uzun günler vaadi birlikte okunmalıdır. Şiddet ve hileden uzak olmak, kulun bütün hayatı boyunca hiç günah işlemediğini veya insanların günahı için sunulacak tek kurban olduğunu göstermez.
Tanah kaynakları: Yeşaya 53:8–12, özellikle 53:9–10; Sefanya 3:12–13; Yeşaya 49:3; Tehilim 69:5–6; Yehezkel 18:20; Melahim Alef 8:46; Kohelet 7:20; Yehezkel 28:10. Çeviri karşılaştırması: NET, Yeşaya 53:9. Karşılaştırılan Hristiyan metni: Luka 23:53.
160. İddia: Yeşaya 53:10–11 kulun ölümden dirileceğini bildirir
Yeşaya 53’te kul hakkında önce ölüm ve mezar dili kullanılır. Ardından soyunu göreceği ve günlerinin uzayacağı bildirilir. Bu sözlerin ne anlattığını anlamak için Tanah’ın hem bir insanın ölümünden hem de bir halkın yıkımdan sonra yeniden ayağa kalkmasından nasıl söz ettiğine bakılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Yeşaya 53’te kul hakkında önce ölüm ve mezar dili kullanılır. Ardından soyunu göreceği ve günlerinin uzayacağı bildirilir. Bu sözlerin ne anlattığını anlamak için Tanah’ın hem bir insanın ölümünden hem de bir halkın yıkımdan sonra yeniden ayağa kalkmasından nasıl söz ettiğine bakılır.
Bu yorumu savunan Hristiyanlar, Yeşaya 53:8–11’de ölümle ilgili sözleri, kulun sonradan soyunu göreceği ve uzun yaşayacağı vaadiyle birleştirirler. Onlara göre kul öldükten sonra yaşayacağı için bu sözler İsa’nın dirilişini ve sonsuza dek yaşamasını haber verir. Kulun soyunu da İsa’ya inananlar olarak yorumlarlar.
Tanah’ın Cevabı:
Yeşaya 53:8–9, yaşayanlar diyarından koparılmayı ve mezarı anlatır. 53:10–11’de aynı kul soyunu görür, günleri uzar ve çektiği emeğin karşılığıyla tatmin olur. Henüz şiirin başında, bir zamanlar hor görülen İsrael’in yükseltileceği bildirilmiştir (52:13–15). Onun neye döndüğünü ise sonraki bölüm gösterir. Siyon’un çocukları artar ve sürgünde ıssız kalan kentler yeniden dolar (54:1–3).
Yehezkel 37:11–14, bu dilin nasıl işlediğini peygamberin kendi açıklamasıyla verir. Kuru kemikler “bütün İsrael evi”dir. “Mezarlarınızı açacağım” sözünü “sizi İsrael toprağına götüreceğim” vaadi izler. Halk ölüme benzetilen bir yıkımdan sonra yeniden kurulabilir. Yeşaya’nın mezardan soy ve uzun yaşama uzanan dili de bir halkın tarihine uygulanabilir.
Yeşaya 53:10’daki יִרְאֶה זֶרַע יַאֲרִיךְ יָמִים, yir’eh zera, ya’arikh yamim, “soy görecek, günlerini uzatacak” demektir. Zera soy veya nesil anlamına gelir. Yeşaya 41:8, 48:19 ve 59:21’de soyun devamı için kullanılır.
Sözcük başka yerlerde mecazi olarak da kullanılabilir: Yeşaya 57:3–4’te kötülük yapan topluluk, soy diliyle nitelenir. Dolayısıyla kelimenin mecazi kullanımı mümkündür; fakat bu, 53:10’da İsa’ya inananların kastedildiğini göstermez. Siyon’un çocuklarına ilişkin devam bölümü, İsrael’in gelecek kuşaklarını anlamak için açık bir bağlam sunar.
“Günlerini uzatmak” Tanah’ta yaşam süresini ve kuşaklar boyunca devamı ifade eder. Devarim 17:20’de Tora’ya bağlı kralın ve oğullarının İsrael’deki yönetiminin sürmesi için kullanılır. Tanah bireysel dirilişi açıkça anlatırken ölülerin yaşayacağını veya toprakta uyuyanların uyanacağını söyler (Yeşaya 26:19, Daniel 12:2). 53:12’de kulun yaptığı ise suçlular için yakarmaktır. Yeşaya 53:10–11’de vaat edilen, soy görmek ve emeğin karşılığına ulaşmaktır. Ebedi olduğuna inanılan bir varlığın göksel konumuna dönmesi ile günlerin uzatılması aynı şey değildir.
53:10’daki aşam sözcüğü de iddianın başka bir parçasıdır. Bu sözcük korban hukukunda suç korbanı için kullanılır; suç ve karşılık anlamlarıyla da ilişkilidir. אִם־תָּשִׂים אָשָׁם נַפְשׁוֹ cümlesindeki eylemi kimin yaptığı ve cümlenin nasıl çevrileceği tartışılır: Fiil biçimi “sen koyarsan” veya “o koyarsa” diye çözümlenebilir. Bu fark, “onun canını suç sunusu yaparsan” ve “canı bir suç sunusu sunarsa” okumalarına yol açar. İlk okumada can sunu olarak anlatılır; ikinci okumada sunuyu getiren kulun kendisidir.
İbn Ezra ifadeyi suçun kabul edilmesi ve itirafıyla açıklar; kurtuluşu görecek olanlardan ve çocuklarından söz eder. Raşi de ifadeyi karşılık ve kulun yaşamı üzerinden açıklar. Bunlar ayetin zorunlu olarak insanın korban edilmesi anlamına gelmediğini gösteren yorumlardır.
Tora’da Yitshak’ın kesilmesi durdurulur (Bereşit 22:12–13). Devarim 12:31, çocukların ateşte sunulmasını Tanrı’nın nefret ettiği uygulamalar arasında sayar. Yeşaya’daki aşam sözcüğünden insan korbanının Tora’nın yeni bir gereği olduğu sonucu çıkarılamaz.
Metnin eski yazmaları ve çevirileri arasında bir fark daha vardır. Masoretik metinde 53:11’de “görecek” fiilinden sonra görülen şey belirtilmez. Büyük Yeşaya Parşömeni gibi bazı eski İbranice yazmalar ise “ışık görecek” okumasını taşır; eski Yunanca çeviride de ışık sözcüğü bulunur. İyov 33:28–30’da ışık, ölüm çukurundan kurtuluş ve yaşamla ilişkilendirilir. Bu eski okuma, acının ardından yaşam ve kurtuluş görüntüsünü güçlendirebilir; İsa’nın üçüncü gün dirildiğini söylemez.
İbn Ezra ve Radak bölümü İsrael’in sürgünü ve kurtuluşu bağlamında okur. İbn Ezra ayrıca soy görme ve günlerin uzaması ifadelerinin İsa’nın bilinen yaşamına uygulanmasına karşı çıkar. Targum Yonatan, 52:13’te Maşiah’tan söz etmesine rağmen 53:10–11’i halkın arınması, Maşiah’ın krallığını görmesi, çocuklarının çoğalması ve ulusların boyunduruğundan kurtuluşu üzerinden genişletir. Bunlar metnin eski yorumlarıdır; ayetin kendi sözleriyle karıştırılmamalıdır.
Yeşaya 53:11, kulun emeğinin karşılığını görüp tatmin olmasını ve bilgisiyle birçoklarını doğruya yöneltmesini bildirir. 53:12’de ödül, payını almak ve ganimeti paylaşmak olarak anlatılır. 54. bölüm de çocuklar ve yeniden yerleşilen kentler hakkında konuşur. Yeşaya 65:20–23 de uzun ömrü, evlerinde yaşayan ve çocuklarıyla bağlarının ürününü yiyen bir halkla birlikte anlatır. İsa’nın üçüncü gün dirilmesi, göğe yükselmesi ve soyunun takipçileri olması, bu tarihsel ödüllerin her birine başka bir anlam yüklenerek ayete bağlanmıştır.
Tanah kaynakları: Yeşaya 53:8–12; 54:1–3; 41:8–9, 48:19, 49:3, 57:3–4, 59:21, 65:20–23; Yehezkel 37:11–14; Devarim 17:20; Yeşaya 26:19; Daniel 12:2; İyov 33:28–30; Bereşit 22:12–13; Devarim 12:31. Yorum ve metin tanıkları: Targum Yonatan, Yeşaya 53:10–11; Emanuel Tov, Yeşaya metin tanıkları.
161. İddia: Mezmurlar 22’de el ve ayak yarası ancak çarmıha uyar
Tehilim 22’de kuşatılmış bir insan ellerinden ve ayaklarından söz eder. Geleneksel İbranice metin bu yerde bir aslan benzetmesi kullanır. Bazı eski metinler ise farklı bir fiil kullanır. Yara bildiren okumada da yaranın nasıl oluştuğunu belirlemek için metnin geri kalanına bakılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Tehilim 22’de kuşatılmış bir insan ellerinden ve ayaklarından söz eder. Geleneksel İbranice metin bu yerde bir aslan benzetmesi kullanır. Bazı eski metinler ise farklı bir fiil kullanır. Yara bildiren okumada da yaranın nasıl oluştuğunu belirlemek için metnin geri kalanına bakılır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, bazı baskılarda Tehilim 22:16 olarak numaralanan ayeti ellerin ve ayakların delinmesi şeklinde okurlar. İsa’nın çarmıha çivilenmesinin önceden bildirildiğini söylerler. Böyle bir yaranın neredeyse yalnız çarmıha gerilmeyle açıklanabileceğini ileri sürerler.
Tanah’ın Cevabı:
Masoretik, yani geleneksel İbranice metinde Tehilim 22:17’de, bazı Hristiyan baskılarının numaralandırmasıyla 22:16’da, כָּאֲרִי יָדַי וְרַגְלָי yazılıdır: ka’ari yaday ve-raglay, “aslan gibi, ellerim ve ayaklarım”. Bu metindeki ka’ari sözcüğü “aslan gibi” demektir; “deldiler” fiili bulunmaz.
Ayetin çevresindeki sözler, konuşan kişinin düşmanlarını boğa, aslan ve köpek görüntüleriyle anlatır (22:13–17). Eller ve ayaklar da bu saldırı ve kuşatma tablosunun içindedir. Yeşaya 38:13’te de “aslan gibi” ifadesi çekilen acıyı anlatmak için kullanılır. Tehilim’deki aslan benzetmesinin hangi hareketi ima ettiği ve eksik fiilin nasıl anlaşılacağı tartışılır; fakat Masoretik metindeki sözcüğün kendisi “aslan gibi”dir.
Türkçe Kutsal Kitap’ın Yeni Çevirisi’nde “Ellerimi, ayaklarımı deliyorlar” yazılıdır. Bu, Masoretik sözcüğün bire bir karşılığı değildir. Aslan benzetmesi yerine bir hareket bildiren farklı bir okuma, Hristiyanlıktan önceye uzanan eski Yunanca Tanah çevirisi Septuaginta’da da bulunur: Burada kullanılan ὤρυξαν, “kazdılar” veya “oydular” anlamına gelir.
Nahal Hever’de bulunan eski İbranice mezmur parçasındaki biçim de bazı araştırmacılarca כארו diye okunur; son harfin okunması konusunda tartışma vardır. Eski yazmalar ve çeviriler aynı sözcüğü kullanmaz. Bu yüzden fiilli okumanın Hristiyan çevirmenler tarafından sonradan icat edildiği söylenemez; Masoretik “aslan gibi” okumasının bütün eski tanıklarda bulunduğu da ileri sürülemez.
Eski tanıklardaki fiilli okumada da ayette çivi, çarmıh, Roma veya İsa adı geçmez. El ve ayaklarda yara bulunması tek başına yaranın hangi araçla veya hangi olayda açıldığını söylemez. Kesici ya da delici bir silah, işkence veya savaş yarası gibi başka olasılıklar ayetin sözleriyle elenemez. “Eller ve ayaklar delindi” ifadesinden “bu yalnızca İsa’nın çarmıha gerilmesi olabilir” sonucu çıkmaz.
Eldeki eski kaynaklar, kelimenin hangi biçimle okunacağı sorusuna ışık tutabilir. Ayrı soru, o biçimin hangi eylemi anlattığıdır. Kazmak ya da oymak anlamı taşıyan bir fiili kabul eden okur da nasıl bir eylemden söz edildiğini belirlemek için çevredeki dizelere bakar. Mezmur, saldıranları boğa, aslan ve köpek imgeleriyle çevreye yerleştirir. Şiirin görüntüsünden bir infaz aracının ayrıntılarına geçişi, o fiilin kendisi sağlamaz. (Tehilim 22:12–22).
Mezmurun bütünü bir insanın tehlike içindeki duasını ve Tanrı’nın yardımını anlatır. Konuşan kişi atalarının Tanrı’ya güvenip kurtulduğunu hatırlatır (22:5–6). Kılıçtan, köpeğin elinden ve aslanın ağzından kurtulmak için yakarır (22:21–22). Ardından Tanrı’nın adını kardeşlerine anlatacağını ve topluluk içinde O’nu öveceğini söyler (22:23). 22:25’te de Tanrı’nın yardım çağrısını işittiği bildirilir. Şiirin çizgisi tehlike, yakarış ve yardımdır.
Bu yardımın ölümden sonraki diriliş olarak açıklanması, mezmura söylemediği bir olay ekler: Mezmur “öldürüldü, gömüldü ve üçüncü gün dirildi” demez. Bu Hristiyan yorumunda da Tanrı’nın ölümden kurtuluş için yapılan duayı cevaplamasından söz edilir. Metindeki kurtuluş dili, tek başına belirli bir infaz ve diriliş öyküsünü bildirmez.
Daha sonraki İsa anlatıları bu mezmurun sözlerini ve imgelerini kullanır; örneğin giysilerin paylaşılması ve yakarış sözleri Matta 27:35, 46 ile karşılaştırılabilir. Sonraki bir anlatının eski metni kullanması, eski metnin kendi başına o kişiyi önceden tanımladığını kanıtlamaz. Masoretik metindeki “aslan gibi” ifadesi, mezmurun saldırı ve kurtuluş tablosunun parçasıdır; fiilli eski okuma da belirli bir kişinin çarmıha gerileceği sonucunu vermez.
Tanah kaynakları: Tehilim 22:5–25, özellikle 22:17, 21–23 ve 25; Yeşaya 38:13. Metin ve yorum: Masoretik metin; Nahal Hever 5/6HevPs; Septuaginta; Michael V. Flowers, “What Did the Psalmist Say about His Hands & Feet in Psalm 22:17?”, Vetus Testamentum 71 (2021), s. 48–75; Radak, Tehilim 22:17. Karşılaştırılan Hristiyan kaynakları: Matta 27:35, 46.
162. İddia: Yeşaya 8:14’teki tökezleme taşı İsa’dır
Yeşaya 8’de İsrael’in iki evi için bir tökezleme taşı anlatılır. Tökezlemek, ayağın bir şeye takılıp dengenin bozulmasıdır. Peygamber bu görüntüyü bir benzetme olarak kullanır. Taşın kimi anlattığını, hemen önce kimin adının geçtiğine bakarak anlayabiliriz.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Yeşaya 8’de İsrael’in iki evi için bir tökezleme taşı anlatılır. Tökezlemek, ayağın bir şeye takılıp dengenin bozulmasıdır. Peygamber bu görüntüyü bir benzetme olarak kullanır. Taşın kimi anlattığını, hemen önce kimin adının geçtiğine bakarak anlayabiliriz.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Yeşaya 8:14’te İsrael’in tökezleyeceği taşı Maşiah, yani Mesih olarak okurlar ve bu kişinin İsa olduğunu söylerler. Bazı Hristiyan yorumları, ayeti İsa’nın Tanrı olduğu iddiasına da dayanak gösterir.
Tanah’ın Cevabı:
Yeşaya 8:13–14’te tökezleme taşıyla anlatılan açıkça Tanrı’dır. Önce halka Haşem Tsevaot’u, yani Orduların Haşem’ini kutsal sayması söylenir; hemen ardından O’nun iki İsrael evi için tökezleme taşı ve sürçme kayası olacağı bildirilir. Metin burada İsa’yı veya Maşiah’ı adlandırmaz.
13. ayette אֶת־יְהוָה צְבָאוֹת אֹתוֹ תַקְדִּישׁוּ וְהוּא מוֹרַאֲכֶם וְהוּא מַעֲרִצְכֶם denir: “Haşem Tsevaot’u kutsal sayın; korkunuz ve çekineceğiniz O olsun.” 14. ayet, bir önceki ayette adı verilen Haşem’i anlatmayı sürdürür: וְהָיָה לְמִקְדָּשׁ וּלְאֶבֶן נֶגֶף וּלְצוּר מִכְשׁוֹל לִשְׁנֵי בָתֵּי יִשְׂרָאֵל. Tanrı bir kutsal yer olarak betimlenir. İsrael’in iki evi için ise bir tökezleme taşıdır.
Tanah başka yerlerde de Haşem’i kayaya benzetir. Devarim 32:4, 15 ve 18’de Tanrı “Kaya” diye anılır. Tehilim 18:3’te de O, konuşan kişinin kayası ve kurtarıcısıdır. Yeşaya’nın Tanrı’yı taş ve kaya imgeleriyle anlatması, insan bedenine girecek yeni bir kişiyi tanıttığı anlamına gelmez.
Tehilim 118:22’deki רֹאשׁ פִּנָּה, taşın yapıda hangi yere geldiğini bildirir. Yeşaya 8:14’teki אֶבֶן נֶגֶף ise yolda çarpılan bir taşı anlatır. Biri yapıcıların değersiz görüp ayırdığı bir parçanın baş yere yükselmesini, öteki karşısına çıkanların tökezlemesini resmeder. Yeşaya, iki İsrael evinin tökezlediği taşın kim olduğunu 13. ayette Haşem Tsevaot’un adını vererek belirler. (Yeşaya 8:11–15).
Bölüm, Yeşaya’nın yaşadığı dönemdeki korkular ve siyasi baskılar karşısında Tanrı’ya güvenme çağrısıdır (8:11–13). 8:15’te tökezleyenlerin karşılaşacağı yargı, 8:18’de ise peygamberin ve çocuklarının İsrael’de birer işaret olduğu anlatılır. Raşi ve Radak da pasajı kendi dönemindeki olaylarla ilişkilendirir; ayrıntıları açıklayışları birbirinden farklıdır.
Tehilim 118:22’de yapıcıların reddettiği taşın köşe başı olması, Yeşaya 28:16’da ise Siyon’a konulan temel taşı anlatılır. Bunlar ayrı bağlamlardaki taş benzetmeleridir. Aynı kelimenin kullanılması, her ayetin aynı kişiden söz ettiğini göstermez. Yeşaya 8:13–14’te imgenin öznesi zaten adlandırılmıştır.
Romalılar 9:32–33 ve I. Petrus 2:8, taş imgesini daha sonraki Hristiyan metinlerinde kullanır. Bu uygulama, Yeşaya’nın kendi cümlesinde Tanrı yerine İsa’nın adının bulunduğu anlamına gelmez. Bir kişinin reddedilmesi de onun Maşiah veya Tanrı olduğunu kanıtlamaz.
Tanah kaynakları: Yeşaya 8:11–18; Devarim 32:4, 15, 18; Tehilim 18:3; Yeşaya 28:16; Tehilim 118:22. Karşılaştırılan Hristiyan kaynakları: Romalılar 9:32–33; I. Petrus 2:8.
163. İddia: Zekeriya 12–13 İsa’nın el yaralarını ve İsrael’in onu öldürdüğünü bildirir
Zekeriya 12’de delinen biri için yas tutulur. Bir sonraki bölümde ise bir adama yaraları sorulur. Bu iki sahnenin yakın olması, yaraların aynı kişiye ait olup olmadığı sorusunu doğurur. Her sahnede kimin konuştuğuna ve yaradan nasıl söz edildiğine bakmak gerekir.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Zekeriya 12’de delinen biri için yas tutulur. Bir sonraki bölümde ise bir adama yaraları sorulur. Bu iki sahnenin yakın olması, yaraların aynı kişiye ait olup olmadığı sorusunu doğurur. Her sahnede kimin konuştuğuna ve yaradan nasıl söz edildiğine bakmak gerekir.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Zekeriya 12:10’da delinen kişiyle 13:6’da yaraları sorulan kişiyi İsa olarak tanımlarlar. Onlara göre İsa ikinci kez geldiğinde İsrael onun ellerindeki çarmıh izlerini görecek ve onu öldürdüğü için yas tutacaktır.
Tanah’ın Cevabı:
Zekeriya 12:10’da delinen biri için yas tutulur. 13:6’da ise yaraları sorulan bir kişi bulunur. Hristiyan iddiası bu iki kişiyi ve 13:6’daki yaraları İsa’nın çarmıhıyla özdeşleştirir. Ancak 12:10 ellerden söz etmez; 13:6’daki kişi de yalancı peygamberlik hakkındaki sahnenin içindedir.
12. bölüm, Yeruşalayim’i kuşatan uluslara karşı Tanrı’nın müdahalesini anlatır (12:2–9). Ardından David evine ve Yeruşalayim halkına lütuf ve yakarış ruhu verileceği, halkın yas tutacağı bildirilir (12:10–14). 13:1 günahtan arınmayı, 13:2 ise putların ve yalancı peygamberliğin ülkeden kaldırılmasını anlatır.
12:10’daki וְהִבִּיטוּ אֵלַי אֵת אֲשֶׁר־דָּקָרוּ וְסָפְדוּ עָלָיו ifadesinde elai “bana”, alav “onun için” demektir. Daqaru ise delip yaralamayı anlatır. “Bana”dan “onun için”e geçiş ve delinen kişinin kimliği yorumlarda tartışılır. Bu geçiş tek başına ne Tanrı’nın insan olarak delindiğini ne de İsa’nın kastedildiğini kanıtlar. Ayette İsa’nın adı, ikinci geliş, çarmıh veya el yaraları yazmaz.
13:3–5’te anne ve babasının karşı çıktığı yalancı peygamberden, peygamberlik edenlerin utanmasından ve bir kişinin “Ben peygamber değilim, çiftçiyim” demesinden söz edilir.
Hemen sonra ona şu soru sorulur: מָה הַמַּכּוֹת הָאֵלֶּה בֵּין יָדֶיךָ, “Ellerinin veya kollarının arasındaki bu yaralar nedir?” (mah ha-makkot ha-elleh bein yadekha). Kişi, bunların kendisini sevenlerin evinde aldığı yaralar olduğunu söyler. Ayette “avuç içindeki çivi delikleri” denmez. Bazı yorumcular yaraları göğüs veya gövdeyle, bazıları da kollarla ilişkilendirir.
Yalancı peygamberlik bağlamında bu yaralar eski dini uygulamaların izleri olarak anlaşılabilir. Melahim Alef 18:28’de Baal peygamberlerinin kendilerini kılıç ve mızraklarla yaraladığı anlatılır. Bu paralel, Zekeriya’daki yaraların ne olabileceğini açıklar; metnin onların kesin sebebini ayrıca bildirdiği anlamına gelmez.
Zekeriya 12:10’daki yas sahnesiyle 13:6’daki soruyu “aynı kişi çarmıh yaralarını gösteriyor” diye bağlayan bir cümle yoktur. 13:7’de ise “Kılıç, çobanıma karşı uyan” sözleriyle yeni bir hitap başlar. Bu sonraki sahne, 13:6’nın öncesindeki yalancı peygamberler bağlamını silmez.
Talmud’un Sukka 52a bölümünde 12:10’daki yas için iki rabbinik açıklama aktarılır: Maşiah ben Yosef’in ölümü veya kötü eğilimin ortadan kaldırılması. Aynı tartışmada Maşiah ben David ve Maşiah ben Yosef ayrı kişilerdir. Bu yorum, ayetin Maşiah ile ilişkilendirildiğini gösterir; 13:6’daki kişiyi İsa’yla aynı kişi olarak tanımlamaz.
Tanah, vaat edilen kralı adalet, İsrael’in toplanması ve halkın güvenli yaşamasıyla anlatır (Yeşaya 11:1–12; Yeremya 23:5–8; Yehezkel 37:21–28). Zekeriya’daki iki sahneyi birleştirip bunlara çarmıh ve ikinci geliş ayrıntılarını eklemek, ne bu vaatleri yerine getirir ne de ayetlerin İsa’yı adlandırdığını gösterir.
Tanah kaynakları: Zekeriya 12:2–14; 13:1–7; Melahim Alef 18:28; Yeşaya 11:1–12; Yeremya 23:5–8; Yehezkel 37:21–28. Yorum: Sukka 52a.
164. İddia: İsrael İsa’yı ne kadar erken kabul ederse Maşiah Krallığı o kadar erken gelir
Tora ve peygamberler, İsrael’in kötülüğü bırakıp Haşem’e dönmesinden ve dağılmış halkın toplanmasından söz eder. Bazı rabbinik yorumlar da dönüşün kurtuluşu yakınlaştırmasını ele alır. Bu dönüşün neyi gerektirdiğini, metinlerin kime dönülmesini ve ne yapılmasını istediği belirler.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Tora ve peygamberler, İsrael’in kötülüğü bırakıp Haşem’e dönmesinden ve dağılmış halkın toplanmasından söz eder. Bazı rabbinik yorumlar da dönüşün kurtuluşu yakınlaştırmasını ele alır. Bu dönüşün neyi gerektirdiğini, metinlerin kime dönülmesini ve ne yapılmasını istediği belirler.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, İsrael İsa’yı ne kadar erken kabul ederse Maşiah Krallığı’nın da o kadar erken kurulacağını söylerler. Böylece peygamberlerin vaat ettiği kurtuluşu, İsrael’in İsa’yı Maşiah, yani Mesih olarak kabul etmesi şartına bağlarlar.
Tanah’ın Cevabı:
Tanah, İsrael’in kurtuluşunu İsa’yı kabul etme şartına bağlamaz. Devarim 30:1–10, İsrael’in Tanrı’ya dönmesini, O’nun sesini dinlemesini ve Tora’daki buyrukları uygulamasını anlatır. Ardından halkın sürgünden toplanması ve ülkesine dönmesi bildirilir.
Devarim 30:2’de וְשַׁבְתָּ עַד־יְהוָה אֱלֹהֶיךָ וְשָׁמַעְתָּ בְקֹלוֹ כְּכֹל אֲשֶׁר־אָנֹכִי מְצַוְּךָ הַיּוֹם denir: “Tanrın Haşem’e dönecek ve bugün sana emrettiğim her şeye uygun olarak O’nun sesini dinleyeceksin.” Aynı bölümde Tanrı’nın halkı toplayacağı, ülkeye getireceği ve halkın Haşem’i sevebilmesi için yüreğini değiştireceği söylenir. 30:8–10, Tanrı’nın sesini dinlemeyi ve Tora kitabında yazılı mitsvaları, yani buyrukları yerine getirmeyi tekrar vurgular.
Hoşea 14:2–5 de İsrael’e Tanrı’ya dönmesini, bağışlanma dilemesini ve putları bırakmasını söyler. Yeşaya 59:20’de Siyon’a ve Yaakov’da suçtan dönenlere gelecek kurtarıcıdan söz edilir. Bu ayetlerde dönüşün yönü Tanrı’dır; İsa’yı kabul etmekten söz edilmez.
Talmud’un Yoma 86b bölümü, Yeşaya 59:20’ye dayanarak teşuvanın, yani günahtan dönmenin kurtuluşu yaklaştırdığını anlatır. Sanhedrin 97b’de ise bilgeler, kurtuluşun teşuvaya nasıl bağlı olduğunu ve halk dönmezse ne olacağını tartışır. Bu yorumlarda tartışılan şey Tanrı’ya dönüş ve kurtuluşun ilişkisidir. İsa’ya bağlılık şartı bu kaynaklarda bulunmaz.
Peygamberler vaat edilen krallığın sonuçlarını da açıklar. Yeşaya 11:1–12 doğru yargı, barış ve dağılmış halkın toplanmasını anlatır. Yeremya 23:5–8’de David soyundan adil kralın günlerinde Yehuda’nın ve İsrael’in güvenliği bildirilir. Yehezkel 37:21–28’de halkın birleşmesi, David soyundan yönetim ve Tanrı’nın kutsal yerinin yeniden halkın arasında bulunması birlikte vaat edilir. Zekeriya 9:9–10 da savaş araçlarının kaldırılmasından ve uluslara barış duyurulmasından söz eder.
“İsa’yı kabul ederseniz krallık gelir” iddiası önce İsa’nın Maşiah olduğunu varsayar; ardından İsrael’in onu kabul etmemesini vaatlerin gerçekleşmemesine açıklama olarak sunar. Oysa önce adayın peygamberlerin verdiği ölçülere uygunluğu gösterilmelidir. Devarim’deki Tanrı’ya dönüşü İsa’yı kabul etme şartına çevirmek, ayetin söylediğini değiştirir.
Tanah kaynakları: Devarim 30:1–10; Hoşea 14:2–5; Yeşaya 59:20; Yeşaya 11:1–12; Yeremya 23:5–8; Yehezkel 37:21–28; Zekeriya 9:9–10. Yorumlar: Yoma 86b; Sanhedrin 97b.
165. İddia: Rabbinik kaynaklar 2000 yıl Tora, 2000 yıl Maşiah ve 1000 yıllık Şabat öngörmüştür
Talmud’da dünya tarihini iki bin yıllık bölümlere ayıran bir öğreti bulunur. Aynı tartışmada yedinci bin yılın Şabat’a benzetildiği ayrı bir açıklama da vardır. Bu sayılar bir kişinin geliş tarihine bağlanacaksa, dönemlerin hangi takvime göre sayıldığına ve kaynakların o kişinin adını verip vermediğine bakılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Talmud’da dünya tarihini iki bin yıllık bölümlere ayıran bir öğreti bulunur. Aynı tartışmada yedinci bin yılın Şabat’a benzetildiği ayrı bir açıklama da vardır. Bu sayılar bir kişinin geliş tarihine bağlanacaksa, dönemlerin hangi takvime göre sayıldığına ve kaynakların o kişinin adını verip vermediğine bakılır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Yahudi kaynaklarının iki bin yıl Tora, ardından iki bin yıl Maşiah ve sonrasında bin yıl Şabat dönemi öngördüğünü söylerler. Bu dönemleri art arda okuyup çıkan hesabın İsa’nın Maşiah, yani Mesih olduğunu doğruladığını ileri sürerler.
Tanah’ın Cevabı:
İddianın dayandığı rabbinik kaynaklar vardır. Fakat bu kaynaklar İsa’nın geliş tarihini vermez. Üstelik kullandıkları dünyanın yaratılışından başlayarak yılları sayan geleneksel takvim, Maşiah günlerinin başlangıcını onun yaşadığı birinci yüzyıla yerleştirmez.
Sanhedrin 97a ve Avoda Zara 9a, Eliyahu’nun okuluna atfedilen şu öğretimi aktarır: Dünya tarihinin altı bin yılı, iki bin yıl tohu, yani düzensizlik dönemi, iki bin yıl Tora ve iki bin yıl Maşiah günleri olarak ayrılır. İbranice ifade şöyledir: שֵׁשֶׁת אֲלָפִים שָׁנָה הָוֵי עָלְמָא שְׁנֵי אֲלָפִים תּוֹהוּ שְׁנֵי אֲלָפִים תּוֹרָה שְׁנֵי אֲלָפִים יְמוֹת הַמָּשִׁיחַ.
Aynı aktarım, günahlar nedeniyle son dönemin bir kısmının beklenen kurtuluş gerçekleşmeden geçtiğini de söyler. Dolayısıyla “Maşiah günleri” başlığı, Maşiah’ın bu dönemin ilk yılında geldiğini kesinleştiren bir tarih olarak kullanılmaz. Kaynağın devamını çıkarmak, iddianın dayandığı öğretimi eksik aktarmaktır.
Avoda Zara 9a, Tora döneminin başlangıcını Sinay’a yerleştirmez. Hesabı Avraam’ın dönemine ve Bereşit 12:5’te Haran’da kazanılan insanlara ilişkin yoruma bağlar.
Raşi’nin açıkladığı geleneksel hesapta Avraam, dünyanın yaratılışından itibaren sayılan 1948. yılda doğar. 52 yıl sonra 2000. yıla gelinir. Buna göre iki bin yıllık Tora dönemi dünya yılı 2000’de, Maşiah günleri dönemi ise 4000’de başlar.
Bu geleneksel sayımda İkinci Bet HaMikdaş’ın yıkımı dünya yılı 3828 kabul edilir. 4000 yılı bundan yaklaşık 172 yıl sonra, miladi 239–240 dolaylarındadır. Bu tarih, İsa’nın yaşadığı birinci yüzyıldan çok daha sonradır. Burada kullanılan tarihler, kaynağın dayandığı geleneksel kronolojiye aittir; önemli olan, iddiada kullanılan rabbinik hesabın kendi içinde İsa’nın yaşamına işaret etmemesidir.
Bin yıllık Şabat da kaynakta bulunan ayrı bir öğretidir. Sanhedrin 97a’da Rav Ketina’ya atfedilen görüş, altı bin yıldan sonra bin yıllık bir ıssızlık döneminden söz eder. Aynı sayfada yedinci bin yıl, ‘tamamı Şabat olan gün’ diye anılır. Şabat haftanın yedinci ve dinlenmeye ayrılan günüdür. Burada bin yıllık dönem bu güne benzetilir. Bu aktarım ile Eliyahu okulunun üç dönemi bir arada düşünülebilir; ancak bunlar tek bir cümlede verilmiş, İsa’yı adlandıran bir kehanet değildir.
Tehilim 90:4, Tanrı’nın gözünde bin yılın geçmiş bir gün gibi olduğunu söyler. Bu söz belirli bir kişinin doğum veya geliş tarihini vermez. Sanhedrin 97b’de hesaplanan sonların geçtiği de söylenir. Rambam, Maşiah çağına ilişkin ayrıntıların gerçekleşmeden kesin bilinemeyeceğini belirtir ve son tarih hesaplarına dalınmamasını öğütler. Bunlar rabbinik yorumların kendi içindeki uyarılardır.
Tanah, vaat edilen yöneticinin dönemini somut sonuçlarla anlatır: Yeşaya 11:1–12’de adalet, barış ve İsrael’in toplanması; Yeremya 23:5–8’de halkın güvenliği; Yehezkel 37:21–28’de halkın birleşmesi ve kutsal yerin yeniden halkın arasında bulunması bildirilir. Daniel 9:24–27 ve 12:1–3 de dönemler, sıkıntı ve kurtuluş hakkında konuşur; İsa’nın adını veya bu rabbinik takvimi vermez. Takvim kendi içinde de İsa’nın yaşadığı dönemi göstermediği için İsa’nın Maşiah olduğuna kanıt olamaz.
Tanah kaynakları: Tehilim 90:4; Yeşaya 11:1–12; Yeremya 23:5–8; Yehezkel 37:21–28; Daniel 9:24–27 ve 12:1–3. Rabbinik kaynaklar: Sanhedrin 97a–b; Avoda Zara 9a ve Raşi; Rambam, Melahim 12:2.
166. İddia: Sidur ha-Şalem Maşiah’ı “Jesus, Prince of the Countenance” diye adlandırır
Sidur bir Yahudi dua kitabıdır. Roş HaŞana, Yahudi yılının başlangıcıdır. Bu bayramda kullanılan bazı dua kitaplarında “Yeşua Sar HaPanim” adı geçer. Hristiyan iddiasında bu duanın kaynağı olarak Sidur ha-Şalem gösterilir. Bu adın anlamı, duanın ne için okunduğu ve anılan kişinin kim olduğu ayrı sorulardır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Sidur bir Yahudi dua kitabıdır. Roş HaŞana, Yahudi yılının başlangıcıdır. Bu bayramda kullanılan bazı dua kitaplarında “Yeşua Sar HaPanim” adı geçer. Hristiyan iddiasında bu duanın kaynağı olarak Sidur ha-Şalem gösterilir. Bu adın anlamı, duanın ne için okunduğu ve anılan kişinin kim olduğu ayrı sorulardır.
Bu iddiayı öne süren Hristiyanlar, “Yeşua Sar HaPanim” sözünü “Yeşua, Huzurun Prensi” diye çevirir ve Yeşua adını Nasıralı İsa’ya bağlarlar. Duada anılan kişinin Maşiah, yani vaat edilen kral olduğunu varsayarlar. Buradan Yahudi dua kitabının İsa’yı Maşiah olarak kabul ettiği sonucunu çıkarırlar.
Tanah’ın Cevabı:
Paltiel Birnbaum’un HaSiddur HaŞalem’i günlük dua kitabıdır. Roş HaŞana ve Yom Kippur için hazırladığı 1951 tarihli Mahzor HaŞalem ise bir bayram dua kitabıdır. Burada söz edilen şofar yakarışı bazı Aşkenaz bayram mahzorlarında yer alır. Bu yakarışta יְשׁוּעַ שַׂר הַפָּנִים, Yeşua Sar HaPanim ifadesi gerçekten bulunur. “Sar HaPanim”, “Huzurun Prensi” veya “Yüzün Prensi” diye çevrilebilir. Duanın yazılı sözleri, bu unvanı taşıyan kişinin Maşiah olduğunu söylemez. Şofar, hayvan boynuzundan yapılan ve üflenerek ses çıkarılan bir çalgıdır. İfade, şofar sesleriyle ilgili bir yakarışta Eliyahu ve Metatron adlarıyla birlikte geçer.
Bu dua, şofar seslerinin Tanrı’nın huzuruna yükseltilmesiyle ilgili bir yakarıştır. İnsanlar bu duada boynuzdan çıkan seslerin Tanrı’nın huzuruna ulaşmasını isterler. Bazı biçimlerinde Tarti’el adlı görevli, Eliyahu, Yeşua Sar HaPanim ve Metatron anılır. Bu adların dua içindeki yeri ve metnin farklı baskılarda nasıl aktarıldığı araştırılmıştır. Metinde Yeşua’nın Nasıralı İsa olduğu, çarmıha gerildiği veya David’in soyundan geleceği vaat edilen kral olduğu açıklanmaz.
Yahudi mistisizmi araştırmacısı Yehuda Liebes, ifadenin tarihini incelemiş ve Yeşua adının Hristiyan İsa’yla tarihsel bağlantısı olduğunu savunmuştur. Liebes, bu figürün erken Yahudi-Hristiyan çevrelerle ilişkili bir gelenekten mistik metinlere, daha sonra da şofar dualarına taşınmış olabileceğini ileri sürer.
Bu görüş, adın duaya nasıl girmiş olabileceğini açıklamaya çalışır. Duanın sözlerinde “İsa Maşiah’tır” ifadesi yer almaz. İfadenin kökeni ve farklı yazmaları tartışmalıdır.
Bir dua kitabında belirli bir adın bulunmasıyla o kişinin Tanah’ta vaat edilen kral olması iki ayrı iddiadır. Şemuel Bet 7:12–16 David soyundan gelecek kralı anlatır. Yeşaya 11:1–12 adaleti, barışı ve dağılmış İsrael halkının toplanmasını bildirir. Yeremya 23:5–8 halkın güvenliğini, Yehezkel 37:21–28 ise birleşmiş halkı ve Tanrı’nın kutsal yerinin halkın arasında kurulacağını bildirir. Şofar duasındaki isim bu vaatlerin gerçekleştiğini göstermez.
Devarim 6:4–5, İsrael’in tek Tanrı’ya bağlılığını bildirir. Şofar duasında göksel bir varlığın adının geçmesinden İsa’ya Tanrı olarak ibadet edilmesi gerektiği sonucu çıkmaz. İsa’nın David soyundan vaat edilen kral olduğunu göstermek için de peygamberlerin saydığı olayların gerçekleştiğini göstermek gerekir. Şofar duası bunların hiçbirini söylemez.
Tanah kaynakları: Devarim 6:4–5; Şemuel Bet 7:12–16; Yeşaya 11:1–12; Yeremya 23:5–8; Yehezkel 37:21–28. Dua metni ve araştırma: Yehuda Liebes, “Şofar Sesinin Melekleri ve Yeşua Sar HaPanim”. Paltiel Birnbaum’un dua kitapları: HaSiddur HaŞalem; Mahzor HaŞalem (1951); Aşkenaz Roş HaŞana mahzoru, şofar yakarışı.
167. İddia: Mezmurlar 69 Maşiah’ın aşağılanmasını, susamasını ve safralı içeceği haber verir
Tehilim 69, düşmanlarının kendisini aşağıladığını söyleyen bir insanın duasıdır. Konuşan kişi, yemeğine acı bir madde konduğunu ve susadığında kendisine sirke içirildiğini anlatır. Duanın bütünü, bu kişinin içinde bulunduğu durumu ve Tanrı’dan ne istediğini gösterir.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Tehilim 69, düşmanlarının kendisini aşağıladığını söyleyen bir insanın duasıdır. Konuşan kişi, yemeğine acı bir madde konduğunu ve susadığında kendisine sirke içirildiğini anlatır. Duanın bütünü, bu kişinin içinde bulunduğu durumu ve Tanrı’dan ne istediğini gösterir.
Bazı Hristiyanlar bu mezmuru, Maşiah’ın aşağılanacağını, susayacağını ve kendisine acı bir içecek verileceğini haber veren bir kehanet olarak okurlar. Matta ve Yuhanna’da İsa’nın son saatlerinde kendisine sunulan içecekleri mezmurdaki sözlerle eşleştirirler. Onlara göre İsa, başına gelen bu olaylarla kehaneti gerçekleştirmiştir.
Tanah’ın Cevabı:
Tehilim 69’da konuşan kişi düşmanlıktan, aşağılanmadan ve susuzluktan yakınır. Geleneksel İbranice metnin, yani Masoretik metnin numaralandırmasıyla 69:22’de, bazı Hristiyan baskılarında 69:21’de, yemeğine acı bir madde konduğunu ve susadığında kendisine sirke verildiğini söyler. Aynı kişinin 69:6’daki sözleri de açıktır: “Tanrım, sen ahmaklığımı bilirsin; suçlarım senden gizli değildir.”
69:6’nın İbranicesi אֱלֹהִים אַתָּה יָדַעְתָּ לְאִוַּלְתִּי וְאַשְׁמוֹתַי מִמְּךָ לֹא־נִכְחָדוּ der. Konuşan kişi kendi budalalığından ve suçlarından söz eder. Bir insanın kusurlarını kabul etmesi, düşmanlarının ona yaptığı haksızlığı haklı çıkarmaz. Hristiyan iddiası ise hem mezmurda konuşanın doğrudan İsa olduğunu hem de İsa’nın hayatı boyunca hiç günah işlemediğini söyler. Mezmurdaki kişinin kendi suçlarını kabul etmesi bu iki iddianın aynı anda doğru olmasına izin vermez.
69:22’de וַיִּתְּנוּ בְבָרוּתִי רֹאשׁ וְלִצְמָאִי יַשְׁקוּנִי חֹמֶץ denir: “Yemeğime roş koydular; susadığımda bana homets içirdiler.” Roş acı veya zehirli bir maddeyi, homets sirke ya da ekşi şarabı anlatır. Ayet acı maddeyi yiyecekle, sirkeyi ise içecekle ilişkilendirir. Matta 27:34, 48 ve Yuhanna 19:28–30’da anlatılan içeceklerle benzerlik vardır; ancak benzerlik, mezmurun yalnız İsa’yı tarif ettiğini göstermez.
Şiirin başında konuşan kişi içinde bulunduğu tehlikeyi suya ve çamura batmaya benzetir (69:2–5). Konuşan kişi, Tanrı’ya bağlılığı yüzünden yakınlarından uzaklaştığını ve aşağılandığını söyler (69:9–13). Sonunda ise Tanrı’nın Siyon’u kurtaracağı, Yehuda kentlerini yeniden kuracağı ve kullarının soyunun orayı miras alacağı bildirilir (69:36–37). Böylece bir kişinin yardım isteğiyle başlayan dua, halkın kurtuluşuyla tamamlanır.
Raşi, mezmurun başlığındaki “şoşannim” sözünü dikenler arasındaki güle benzetilen İsrael ile ilişkilendirir. Midraş Tehilim 69 da açılışta İsrael’in deniz ve Sinay deneyimlerine yönelir. Bunlar mezmurun İsrael bağlamında okunabildiğini gösteren yorumlardır. Bir ayetin başka bir yorumda Maşiah ile ilişkilendirilmesi, mezmurun tamamının İsa’nın hayatını anlattığını kendiliğinden göstermez.
Matta ve Yuhanna’da benzer içeceklerin anılması, mezmurdaki kişinin kim olduğunu belirlemez. Tehilim 69’da çarmıhtan, Nasıralı İsa’dan veya onun günahsızlığından söz edilmez. İçecek ayrıntısı, konuşanın kendi suçlarını kabul etmesi ve duanın Siyon’un kurtuluşuyla tamamlanmasıyla birlikte okunur. Bir içecek benzerliğinden İsa’nın Maşiah olduğu sonucu çıkmaz.
Tanah kaynakları: Tehilim 69, özellikle Masoretik 69:6, 22 ve 36–37; Rut 2:14; Devarim 29:17 ve 32:32–33. Yorum: Raşi, Tehilim 69:1; Midraş Tehilim 69. Karşılaştırılan Hristiyan metinleri: Matta 27:34, 48; Yuhanna 19:28–30. Bazı Hristiyan çevirilerinde Tehilim ayet numaraları bir sayı öncedir.
168. İddia: Mezmurlar 129 Maşiah’ın kırbaçlanmasını haber verir
Tehilim 129’da eziyet gören kişi, sırtının bir tarla gibi sürüldüğünü, üzerinde derin ve uzun izler açıldığını söyler. Saban, toprağı sürerken uzun çizgiler açan bir tarım aracıdır. Mezmurun başı, sırtını bir tarlaya benzeten kişinin kimin adına konuştuğunu açıklar.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Tehilim 129’da eziyet gören kişi, sırtının bir tarla gibi sürüldüğünü, üzerinde derin ve uzun izler açıldığını söyler. Saban, toprağı sürerken uzun çizgiler açan bir tarım aracıdır. Mezmurun başı, sırtını bir tarlaya benzeten kişinin kimin adına konuştuğunu açıklar.
Bu yorumu savunan Hristiyanlar, Tehilim 129:3’te sırtta açılan uzun izleri kırbaç yaraları olarak okurlar. İsa’nın çarmıha gerilmeden önce kırbaçlanmasını bu dizenin gerçekleşmesi sayarlar. Onlara göre mezmur, Maşiah’ın uğrayacağı bu cezayı önceden bildirmiştir.
Tanah’ın Cevabı:
Mezmur, sırtında izler açılan kişinin kim olduğunu ilk ayette söyler: “Gençliğimden beri bana çok eziyet ettiler; şimdi İsrael söylesin” (129:1). İsrael ikinci ayette aynı yakınmayı sürdürür. Sırtında saban sürülmesi de İsrael’in ağzından anlatılan bu eziyetin bir parçasıdır.
İlk ayette רַבַּת צְרָרוּנִי מִנְּעוּרַי יֹאמַר־נָא יִשְׂרָאֵל, rabbat tseraruni mi-neurai, yomar-na Yisrael denir. “Şimdi İsrael söylesin” sözleri, konuşanın halk olduğunu açıkça belirtir. Üçüncü ayet bu sesi sürdürür: עַל־גַּבִּי חָרְשׁוּ חֹרְשִׁים הֶאֱרִיכוּ לְמַעֲנִיתָם, “Saban sürenler sırtımda sürdüler; karıklarını uzattılar.”
İbranicedeki haraş toprağı sürmek, ma’anit ise karık demektir. Karık, sabanın toprakta açtığı uzun izdir. Şiir, düşmanların İsrael’e verdiği acıyı sırtın tarla gibi sürülmesiyle anlatır. Bir okur bu benzetmeyle yaralı bir sırtı ve kırbaç izlerini gözünde canlandırabilir. Ayette “kırbaç”, Roma askerleri ve İsa adı geçmez.
Mezmur, İsrael’in gençliğinden beri sıkıntı çektiğini ama düşmanların onu yenemediğini söyler (129:2). Ardından Tanrı’nın kötülerin bağlarını kestiği bildirilir (129:4). Son ayetler Siyon’dan nefret edenlerin başına ne geleceğini anlatır (129:5–8). Sırttaki izler, halkın uzun süre gördüğü baskının ne kadar ağır olduğunu gösterir.
Daha sonraki bir yorum, İsrael’in acısını bir kişinin acısıyla karşılaştırabilir. Fakat bu karşılaştırma mezmurun açık öznesini değiştirmez. Tehilim 129, sırtındaki izleri anlatan topluluğun adını verir. Bu topluluk İsrael’dir. İsrael’in çektiği acıyı anlatan saban benzetmesinden İsa’nın gelecekte kırbaçlanacağı sonucu çıkmaz.
Tanah kaynağı: Tehilim 129:1–8.
