145. İddia: Bet HaMikdaş’ın MS 70’te yıkılması İsa’nın reddedilmesinin cezasıdır
Romalılar MS 70’te Yeruşalayim’i kuşattı ve İkinci Bet HaMikdaş, yani Tapınak yıkıldı. Bir yıkımın nasıl gerçekleştiğiyle Haşem’in onu belirli bir suçun cezası olarak bildirdiğinin gösterilmesi iki ayrı konudur. Tanah’ta bir yıkım için hangi nedenin verildiğini anlamak için peygamberlerin kendi sözlerine bakılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Romalılar MS 70’te Yeruşalayim’i kuşattı ve İkinci Bet HaMikdaş, yani Tapınak yıkıldı. Bir yıkımın nasıl gerçekleştiğiyle Haşem’in onu belirli bir suçun cezası olarak bildirdiğinin gösterilmesi iki ayrı konudur. Tanah’ta bir yıkım için hangi nedenin verildiğini anlamak için peygamberlerin kendi sözlerine bakılır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Roma’nın MS 70’te İkinci Tapınağı yıkmasını Haşem’in Yahudilere verdiği bir ceza olarak görürler. Onlara göre bu cezanın nedeni, Yahudilerin İsa’yı reddetmesidir.
Tanah’ın Cevabı:
MS 70’te İkinci Tapınağın yıkılması tarihsel bir felakettir. Ancak “Bu felaket Yahudilerin İsa’yı reddetmesinin cezasıdır” hükmü Tanah’ta yer almaz. Yeremya 7:9–15, hırsızlık, cinayet, yalan ve putperestliğe karşı uyarır; Melahim Bet 24:3–4, masum kan dökülmesinin ağır sonuçlarını açıklar. Bu peygamberliklerin hiçbirinde Tapınağın yıkılmasının nedeni 'İsa’nın reddi' diye yazmaz.
Yeremya 7:12–15, Haşem’in adının anıldığı bir kutsal yerin insanların yaptığı kötülüğe kalkan olmayacağını, Şilo örneğiyle gösterir. Peygamber Şilo’ya gidip İsrael’in işlediği kötülük yüzünden orada ne olduğuna bakılmasını ister. Yıkımın hangi davranış yüzünden geldiği, peygamberin adını verdiği suçtan öğrenilir. İkinci Tapınağın MS 70’te yıkıldığı bilgisi, kendi başına yeni bir suç veya yeni bir antlaşma ilan etmez. (Yeremya 7:9–15).
Yeremya 7:9’da halkın suçları הֲגָנֹב רָצֹחַ וְנָאֹף וְהִשָּׁבֵעַ לַשֶּׁקֶר וְקַטֵּר לַבָּעַל sözleriyle sayılmaktadır: “Çalmak, öldürmek, zina etmek, yalan yere yemin etmek ve Baal’e tütsü sunmak...” 7:14–15 bu davranışlarla birlikte kutsal yerin ve halkın karşılaşacağı hükmü bildirir. Bu pasajın tarihsel bağlamı Birinci Tapınağın ayakta olduğu dönemdir. Peygamber burada MS 70 yıkımının gerekçesini belirli bir birinci yüzyıl kişisine karşı tutuma bağlamamaktadır. Önceki yıkımda görülen ahlaki ve antlaşmaya ilişkin uyarıların bulunması, sonraki bütün felaketlere metinde yazılı olmayan özel bir suç yüklenebileceği anlamına gelmez.
Vayikra 26, halkın günahına bağlı sürgün ve yıkımı bildirir; 26:44–45’te ise Tanrı’nın sürgündeki İsrael’le antlaşmasını bozmayacağı açıkça söylenir. Hoşea 1:9 ve 2:25 (bazı Hristiyan baskılarında 2:23), “Halkım değilsiniz” yargısının ardından aynı halkın yeniden kabulünü anlatır.
Hoşea 2:1’de (bazı Hristiyan baskılarında 1:10) İsrael yeniden “Yaşayan Tanrı’nın oğulları” diye anılır; 2:25’te (bazı Hristiyan baskılarında 2:23) Tanrı “Halkımsın” der. Bet HaMikdaş’ın yıkımı Yeremya 7 ve 25’te halkın yanlış davranışıyla ilişkilendirilen önceki yıkım örneğini hatırlatır; bu, her yıkımın tek bir sonradan yaşamış kişiye karşı tutumun cezası olduğu anlamına gelmez.
Daniel 9:26 şehrin ve kutsal yerin yıkılmasından söz eder; bunun nedenini “İsa’yı reddettiler” diye açıklamaz. Hristiyanların MS 70 yıkımını böyle bir cezaya dönüştürmeleri, Tanah’ın açıkça bildirmediği tarihsel ve ahlaki bir suçlamayı peygamberin ağzına koymaktır.
Vayikra 26:44 sürgün ve cezayı açıkça değerlendirdiği halde לֹא־מְאַסְתִּים וְלֹא־גְעַלְתִּים לְכַלֹּתָם לְהָפֵר בְּרִיתִי אִתָּם, “Onları reddetmedim ve onlarla antlaşmamı bozmak üzere onları yok etmedim” der. Bu söz, yıkım ve sürgünün İsrael’in Haşem’le antlaşmasını sona erdirmediğini de gösterir. Daniel 9:26 şehrin ve kutsal yerin yıkılacağını anlatırken buna neden olarak “İsa’yı reddetmek” ifadesini kullanmamaktadır. Tarihsel yıkımın yaşanmış olması ile Haşem’in bütün halkı belirli bir suç yüzünden cezalandırdığının ileri sürülmesi iki ayrı konudur; ikincisi Tanah’ta gösterilmedikçe peygamberlik hükmü sayılamaz.
İddiayı savunan metinde Daniel 9:26, meshedilmiş kişinin kesilmesinden sonra Yahudilerin artık onun halkı olmayacağı şeklinde aktarılır. Oysa ayette şehrin ve kutsal yerin עַם נָגִיד הַבָּא, yani “gelecek önderin halkı” tarafından yıkılacağı söylenir. İbranice cümlede “Yahudiler artık onun halkı olmayacak” ifadesi bulunmaz. Daniel 9:26.
Yıkımın tarihsel olarak nasıl gerçekleştiği ile Haşem’in onu hangi suçun cezası olarak bildirdiği ayrı sorulardır. Roma ordusunun kuşatması ve Tapınağın yıkılması tarihsel olaylardır. Bu olayların kendisi, belirli bir teolojik açıklamayı tek başına kanıtlamaz.
Talmud’un Yoma 9b bölümü, İkinci Tapınak’ın yıkımını nedensiz nefretle ilişkilendiren bir açıklama verir. Bu, sonraki rabbinik döneme ait ahlaki bir yorumdur. Bu yorumda da İsa’nın reddedilmesi yıkımın nedeni olarak gösterilmez. Roma’nın Tapınağı yıkmış olması, Haşem’in bütün bir halkı İsa’yı reddettiği için cezalandırdığı iddiasını kanıtlamaz.
Tanah kaynakları: Yeremya 7:9–15, 25:1–14; II Melahim 24:3–4; Vayikra 26:40–45; Hoşea 1:9 ve 2:25; Daniel 9:26.
146. İddia: Bet HaMikdaş’ın yıkılması korban sisteminin Tanrı tarafından sona erdirildiğini gösterir
Bet HaMikdaş, Yeruşalayim’deki Tapınaktır. Korban, kutsal hizmette getirilen sunudur. Bu hizmet Tora’nın belirlediği yerde yapılır. Tapınak yıkıldığında bu hizmet durabilir. Buyruğun da sona erip ermediğini anlamak için, önceki yıkımdan sonra halkın ne yaptığına ve peygamberlerin gelecekte ne olacağını söylediğine bakılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Bet HaMikdaş, Yeruşalayim’deki Tapınaktır. Korban, kutsal hizmette getirilen sunudur. Bu hizmet Tora’nın belirlediği yerde yapılır. Tapınak yıkıldığında bu hizmet durabilir. Buyruğun da sona erip ermediğini anlamak için, önceki yıkımdan sonra halkın ne yaptığına ve peygamberlerin gelecekte ne olacağını söylediğine bakılır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Tapınağın yıkılmasından sonra eski antlaşma düzeninin sürdürülemediğini söylerler. Korban hizmetinin durmasını, Haşem’in o hizmet için verdiği buyrukları sona erdirdiğine işaret sayarlar.
Tanah’ın Cevabı:
Tapınak yıkıldığında halk oradaki sunuları getiremez. Buyruğun yürürlükte kalıp kalmadığını, sürgünden dönen halkın ne yaptığı gösterir. İlk Tapınak yıkıldıktan sonra Ezra 3:2–6’da sürgünden dönenler sunağı “Moşe’nin yasasında yazıldığı gibi” yeniden kurar ve kurban sunmaya başlar. Ezra 6:18’de kohenlerle Leviler yine Moşe’nin kitabına göre görevlendirilir.
Ezra 3:2’de sunağın neden ve hangi buyruğa göre yeniden kurulduğu וַיִּבְנוּ אֶת־מִזְבַּח אֱלֹהֵי יִשְׂרָאֵל לְהַעֲלוֹת עָלָיו עֹלוֹת כַּכָּתוּב בְּתוֹרַת מֹשֶׁה אִישׁ־הָאֱלֹהִים sözleriyle açıklanır: “İsrael’in Tanrısı’nın mizbeahını, Tanrı adamı Moşe’nin Tora’sında yazıldığı gibi üzerinde yakmalık sunular sunmak için inşa ettiler.” Ka-katuv be-Torat Moşe (כַּכָּתוּב בְּתוֹרַת מֹשֶׁה) ifadesi belirleyicidir. İlk Tapınağın yıkılması ve sürgün, Moşe’nin korban hükümlerinin yürürlükten kaldırıldığı şeklinde anlaşılmamış, geri dönüş sırasında uygulamanın yeniden kurulmasına dayanak yapılmıştır. Yıkım sırasında hizmet yapılamadı. Yeniden başladığında da halk aynı buyruğa uydu.
Devarim 30:1–10, halkın sürgünden dönerek Tanrı’nın buyruklarını yeniden uygulamasını vaat eder. Yehezkel 43–46, gelecekte kutsal yerin, sunağın ve sunuların hizmetini ayrıntılı anlatır. Yehezkel 45:17, sunuların İsrael Evi için kapara, yani günahın giderilmesiyle ilgili hizmet için yapılacağını; 45:22 yöneticinin kendisi ve halk için günah sunusu getireceğini bildirir. 46:13–15 günlük sunuları da anlatır.
Devarim 30 da sürgünü Tora’nın sonu olarak anlatmaz. İlk yıkımdan sonra Ezra 3’te kurulan sunak, hizmetin durmasıyla buyruğun kalkmasının ayrı şeyler olduğunu önceden göstermiştir.
Hristiyanların İkinci Tapınağın yıkılmasını “Tanrı artık hiçbir kurban istemiyor” şeklinde yorumlamaları, hem ilk yıkımdan sonra yaşananları hem Yehezkel’in geleceğe yerleştirdiği ibadeti görmezden gelir. Uygulamanın kesilmesi yasanın iptali değildir.
Yehezkel 45:17 gelecekteki yöneticiye הוּא־יַעֲשֶׂה אֶת־הַחַטָּאת וְאֶת־הַמִּנְחָה וְאֶת־הָעוֹלָה וְאֶת־הַשְּׁלָמִים לְכַפֵּר בְּעַד־בֵּית יִשְׂרָאֵל görevi verir: “İsrael Evi için kapara yapmak üzere hatat, minha, ola ve şelamim sunularını yerine getirecek.” Hatat günah sunusu, minha tahıl sunusu, ola bütünüyle yakılan sunu, şelamim ise esenlik sunusudur. Peygamberin anlattığı gelecekteki hizmet, Tora’nın artık yasaklanmış ve Tanrı tarafından reddedilmiş bir geleneği diye tanımlanmaz. Yıkım yüzünden yapılamayan sunu hizmetinin gelecekte yeniden başlayabilmesi, kaldırılmış bir hükmün yerine başka bir din kurulmasından farklıdır.
Bu Hristiyan yorumunda Yehezkel 40–48 açıklanırken gelecekte hayvan korbanlarının yeniden sunulacağı da kabul edilir. Bu korbanların İsa’nın geçmişteki ölümünü hatırlatacağı söylenir. Böylece gelecekte sunuların varlığı kabul edilir; onlara verilen anma işlevi ise Yehezkel’in kendi cümlesinde yer almaz.
Yehezkel’in kullandığı kapara dili her yerde yalnız kişisel günahın bağışlanması anlamına gelmez; kutsal yerin ve sunağın arındırılmasını da kapsar. Buna rağmen gelecekteki sunulara metinde bir görev verilir. Gelecekte aynı hizmeti anlatan Yehezkel, Tapınağın yıkılmasıyla Haşem’in korbanları temelli kaldırdığı iddiasını çürütür. Yehezkel 43:26, 45:17–20.
Tanah kaynakları: Ezra 3:2–6 ve 6:18; Devarim 30:1–10; Yehezkel 43:18–27, 45:15–22 ve 46:13–15.
147. İddia: Zekeriya 9’daki “antlaşma kanı” Maşiah’ın dökülen kanıdır
Zekeriya 9’da Haşem, Yeruşalayim’i temsil eden Siyon’a seslenir. Önce ona kralının geleceğini, sonra antlaşma kanı sayesinde tutsaklarını çıkardığını söyler. Bu iki sözün yan yana gelmesi, antlaşmanın kime ait olduğu ve kanın nereden geldiği sorularını doğurur.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Zekeriya 9’da Haşem, Yeruşalayim’i temsil eden Siyon’a seslenir. Önce ona kralının geleceğini, sonra antlaşma kanı sayesinde tutsaklarını çıkardığını söyler. Bu iki sözün yan yana gelmesi, antlaşmanın kime ait olduğu ve kanın nereden geldiği sorularını doğurur.
Bu yorumu savunan Hristiyanlar, Zekeriya 9:11’deki “antlaşmanın kanı” sözünü İsa’nın döktüğü kan olarak okurlar. Böylece Siyon’un tutsaklarının kurtarılmasını anlatan ayeti, Maşiah’ın, yani Mesih’in kendi kanını dökmesiyle ilişkilendirirler.
Tanah’ın Cevabı:
Zekeriya 9:9’da “Siyon kızı” ve “Yeruşalayim kızı”na seslenilir; kral ise “senin kralın” diye üçüncü kişi olarak anlatılır. 9:11’de “senin antlaşmanın kanı” sözü kadın olarak seslenilen aynı şehre yönelir. İbranice be-dam beritekh ifadesindeki “senin” eki Siyon’a yöneliktir; kanın kimden geldiğini tek başına söylemez.
Zekeriya 9:11’in İbranicesi גַּם־אַתְּ בְּדַם־בְּרִיתֵךְ שִׁלַּחְתִּי אֲסִירַיִךְ מִבּוֹר אֵין מַיִם בּוֹ şeklindedir: “Sana gelince, antlaşmanın kanı sayesinde tutsaklarını susuz çukurdan çıkardım.” Başlangıçtaki gam at (גַּם־אַתְּ) bir kadına “sen” diye seslenirken kullanılan biçimdedir. Burada o biçim Siyon için kullanılır. Beritekh (בְּרִיתֵךְ) sözcüğündeki iyelik eki de aynı dişil muhataba aittir. 9:9’daki Siyon kızı ve Yeruşalayim kızı hitabıyla bağlantı kurulduğunda bu muhatap Siyon’dur; kral ise malkekh (“senin kralın”) diye ayrı anlatılmıştır. Ayet, kralın kendi bedeninden kan dökmesini emreden bir ifade kullanmamaktadır.
Şemot 24:8’de Moşe, İsrael’e “İşte Haşem’in sizinle yaptığı antlaşmanın kanı” der. Tanah antlaşmanın kanını daha önce Tanrı’yla İsrael arasındaki bağ için kullanmıştır. Zekeriya 9:11, tutsakların susuz çukurdan çıkarılmasını anlatır; kralın kendi kanını dökmesini değil. Zekeriya 9:9–11’de kralın gelişi, barış vaadi ve Siyon’un antlaşma kanıyla kurtuluşu aynı anlatının parçalarıdır. Dişil hitap antlaşmanın muhatabını gösterir; kanın kraldan geldiği sonucunu vermez.
Şemot 24’te antlaşmanın kanı, halka okunan sözler üzerine yapılmış belirli bir töreni anlatır. Devarim 29:9–14’te de İsrael o antlaşmanın yükümlülüğüne girer. Oradakilerle birlikte o gün orada bulunmayan kuşaklar da anılır. Bu bağlılık için yeni bir kan töreni tarif edilmez. Zekeriya’nın sürgünden kurtuluşu “senin antlaşmanın kanı” ile ilişkilendirmesi de Haşem’in Siyon’la süren bağına dayanır. (Devarim 29:9–14).
Şemot 24:5–8, bu antlaşma kanının kaynağını da açıklar: Sunulan boğaların kanı alınır, bir kısmı sunağa ve bir kısmı halka serpilir. Kan, Tanrı’yla İsrael arasındaki antlaşmanın kurulmasında kullanılır; gelecekteki kralın kendi bedeninden akacak kan diye tanımlanmaz. Zekeriya’nın antlaşma kanını anması, önceki açık anlatıyı insan kanıyla değiştiren yeni bir sunu buyruğu değildir.
Zekeriya 9:10, Haşem’in savaş araçlarını kaldıracağını ve kralın uluslara barış bildireceğini söyler. 9:11’deki dişil “senin” eki Siyon’a yönelir. Antlaşmanın kanını İsa’nın kendi kanı saymak için bu ekin dışında ayrıca bir kanıt gerekir. Ayetin verdiği söz, Siyon’un antlaşmayla bağlantılı kurtuluşudur.
Şemot 24:8’de Moşe הִנֵּה דַם־הַבְּרִית אֲשֶׁר כָּרַת יְהוָה עִמָּכֶם עַל כָּל־הַדְּבָרִים הָאֵלֶּה, “İşte Haşem’in bütün bu sözler üzerine sizinle yaptığı antlaşmanın kanı” der. Kanın kaynağı, 24:5–8’deki korban hayvanlarıdır; kanın antlaşma ile bağlantısı İsrael’in Sinay’da verdiği kabul ve buyruklarla kurulmaktadır. Zekeriya’nın geçmişteki bu antlaşma dilini kullanması, antlaşmanın tutsakların kurtuluşuyla ilişkilendirildiğini gösterir. Kanın hangi önceki kutsal uygulamayla veya antlaşmayla bağlantılı olduğu tartışılabilir; ancak “İsa’nın bedeni burada açıkça adlandırılmıştır” sonucu ayetin gramerinden çıkmaz.
Raşi, Zekeriya 9:11’deki antlaşma kanını Şemot 24’te Sinay antlaşmasında kullanılan kanla ilişkilendirir. Başka bir rabbinik yorum, Mısır’dan çıkış bağlamında Pesah sunusunun ve berit mila, yani sünnet antlaşmasının kanından söz eder. Bu yorumlar hangi kanın kastedildiği konusunda farklıdır. Ortak nokta, ayetin dilbilgisinin kanı kendiliğinden kralın kendi kanı olarak belirlememesidir. Raşi, Zekeriya 9:11.
Bir antlaşmanın Siyon’a ait olması, kanın nereden geldiğini tek başına göstermez. Kaynağı belirlemek için ayetin kendi sözleri ve Tanah’taki antlaşma örnekleri incelenir. Şemot 24 kanın kaynağını açıkça belirtirken Zekeriya 9:11 kralın kan döktüğünü söylemez. Ayetin Siyon’a verdiği kurtuluş vaadini İsa’nın kanına bağlamak, metnin belirtmediği bir kaynak ekler.
Tanah kaynakları: Zekeriya 9:9–12, özellikle 9:11; Şemot 24:5–8. Filolojik not: 9:11’deki hitap dişil tekildir; kral ile Siyon aynı gramer öznesi değildir.
148. İddia: Yeşaya 49’daki “seni antlaşma olarak vereceğim” sözü insan kurbanını anlatır
Yeşaya’da Haşem, kulunu koruyacağını ve onu halk için antlaşma olarak vereceğini söyler. Sonraki sözler kulun ülkenin yeniden kurulması ve tutsakların çıkarılması için ne yapacağını anlatır. “Vermek” sözünün anlamı, bu görevlerle birlikte okunur.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Yeşaya’da Haşem, kulunu koruyacağını ve onu halk için antlaşma olarak vereceğini söyler. Sonraki sözler kulun ülkenin yeniden kurulması ve tutsakların çıkarılması için ne yapacağını anlatır. “Vermek” sözünün anlamı, bu görevlerle birlikte okunur.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Yeşaya 49:8’deki “seni antlaşma olarak vereceğim” sözünü İsa’ya bağlarlar. Onlara göre Haşem burada kulunu yalnız bir görev için göndereceğini değil, İsa’yı insan kurbanı olarak sunacağını bildirir.
Tanah’ın Cevabı:
Yeşaya 49:8’de Tanrı kula “Seni koruyacağım, halk için antlaşma olarak vereceğim” der. Ardından kulun ne yapacağını bildirir: Ülke yeniden kurulacak, ıssız miraslar paylaştırılacak, tutsaklar serbest bırakılacaktır (49:8–9). “Antlaşma olarak vermek” sözünün ne işe yaradığı ayetin devamında zaten açıklanmıştır.
Yeşaya 49:8’de וְאֶצָּרְךָ וְאֶתֶּנְךָ לִבְרִית עָם לְהָקִים אֶרֶץ לְהַנְחִיל נְחָלוֹת שֹׁמֵמוֹת denir: “Seni koruyacağım, halk için antlaşma olarak vereceğim; ülkeyi yeniden kurmak ve ıssız miras yerlerini yeniden vermek için.” Ve-etsarkha (וְאֶצָּרְךָ), “seni koruyacağım”; ve-etenekha (וְאֶתֶּנְךָ), “seni vereceğim” ve le-hakim erets (לְהָקִים אֶרֶץ), “ülkeyi yeniden kurmak” ifadeleri, görevlendirmenin hangi amaca hizmet ettiğini belirtir. Birinin antlaşmayı temsil etmek veya onun gerektirdiği işleri yapmak için gönderilmesi, onun bedeninin öldürülecek korban hayvanı haline getirildiğine ilişkin bir emir değildir. 49:9’daki tutsaklara özgürlük bildirisi de bu yeniden kuruluş görevini izler.
“Seni vereceğim” sözünün nasıl işlediğini bir önceki cümle gösterir. Haşem, aynı kula “Seni uluslara ışık olarak vereceğim” der. Ardından tutsaklara dışarı çıkmaları bildirilecektir. Birinin ışık veya antlaşma olarak verilmesi, peygamberin o kişiye yüklediği görevi anlatır. İnsanın kurban edilmesini öngören sav, Haşem’in koruduğunu söylediği kişiye metinde bulunmayan bir görev yükler. (Yeşaya 49:5–9).
Yeşaya 42:6–7, kula “halk için antlaşma, uluslara ışık” görevini verir; körlerin gözlerinin açılması ve karanlıktaki tutsakların çıkarılması anlatılır. Yeşaya 49:3’te kul İsrael diye adlandırılır; 49:5–6’da İsrael’i toplamakla görevlendirilir. Kişiyi antlaşma diye adlandırmak, bedeninin kurban edilmesini emretmek değildir.
Yeşaya 49:6’da Yaakov’un soylarını ayağa kaldırmak ve İsrael’i geri getirmek, 49:8–9’da ülkeyi yeniden kurmak ve mahpuslara çıkmalarını söylemek anlatılır. Bereşit 22’de Avraam, Yitshak’ı öldürmeden önce durdurulur ve koç onun yerine ola, yani sunakta bütünüyle yakılan bir sunu olarak getirilir. Yeremya 7:31 ve 19:5 çocukların yakılması hakkında Tanrı adına “buyurmadım” ve “aklıma gelmedi” der.
Bereşit 22:11–13’te Yitshak’ın öldürülmesi durdurulur; Vayikra 1–7 insanı kurban türleri arasına koymaz. Hristiyanların Yeşaya 49:8’deki “seni vereceğim” sözünü “seni insan kurbanı olarak öldüreceğim” diye değiştirmeleri, aynı cümlede verilen koruma, toplanma ve özgürlük görevlerini siler.
Yeşaya 49:9, bu görevin devamını לֵאמֹר לַאֲסוּרִים צֵאוּ לַאֲשֶׁר בַּחֹשֶׁךְ הִגָּלוּ, “Tutsaklara çıkın, karanlıkta olanlara görünür olun demek için” şeklinde açıklar. “Antlaşma” ifadesi Siyon’un ve İsrael’in yeniden kuruluşuna bağlanır. 42:6–7 aynı dili, uluslara ışık ve tutsakların kurtuluşu görevleriyle birlikte kullanmaktadır. Bu görevleri ortadan kaldırıp yalnız ölüm olayına indirgemek, peygamberin cümlesindeki fiilleri ve amaçları birbirinden koparmaktadır.
Yeşaya 42:6 da וְאֶתֶּנְךָ לִבְרִית עָם לְאוֹר גּוֹיִם, “Seni halk için antlaşma, uluslar için ışık olarak vereceğim” der. Bir sonraki ayette körlerin gözlerinin açılması ve tutsakların hapisten çıkarılması anlatılmaktadır. Her iki pasajdaki etenkha (“seni vereceğim”) ifadesi aynı görev diline aittir. Bereşit 22’de Yitshak’ın öldürülmesinin durdurulması ve Vayikra 1–7’de korban türlerinin açıkça belirlenmesi, “vermek” fiilinin neden insan korbanı hakkında bağımsız bir yasa sayılamayacağını ayrıca gösterir.
Hristiyan yorumu “seni vereceğim” sözünün arkasından “kurban olarak” anlamını ekler. Bu söz Yeşaya’nın İbranicesinde geçmez; yazarın çıkardığı bir anlamdır. Ayetin hemen öncesinde “seni koruyacağım”, devamında ise ülkenin yeniden kurulması ve tutsakların çıkarılması anlatılır.
Yeşaya 49:9–13, tutsakların çıkışının ardından yolculuk, beslenme ve Tanrı’nın merhametle yönlendirmesinden söz eder. Bu devam, ayette verilen görevin ülkenin ve halkın yeniden toparlanmasıyla bağını gösterir. Haşem kulunu koruyacağını ve bu işi ona vereceğini söyler. İsa’nın insan kurbanı olarak sunulacağı sonucu, kulun görevinden çıkarılamaz. Yeşaya 49:9–13.
Tanah kaynakları: Yeşaya 49:3–9, özellikle 49:8–9; Yeşaya 42:6–7; Bereşit 22:11–13; Vayikra 1–7; Yeremya 7:31 ve 19:5.
149. İddia: Hoşea 3 bugünkü dönemi ve yaklaşan son savaşı tarif eder
Hoşea 3, İsrael’in uzun süre kralsız ve korbansız kalacağını, ardından Haşem’e döneceğini ve kralı David’i arayacağını söyler. Peygamber bu dönüşün “son günler” diye anılan dönemde olacağını söyler. Bu sözlerin belirli bir tarihi veya savaşı gösterip göstermediği, bölümün verdiği ayrıntılara bakılarak anlaşılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Hoşea 3, İsrael’in uzun süre kralsız ve korbansız kalacağını, ardından Haşem’e döneceğini ve kralı David’i arayacağını söyler. Peygamber bu dönüşün “son günler” diye anılan dönemde olacağını söyler. Bu sözlerin belirli bir tarihi veya savaşı gösterip göstermediği, bölümün verdiği ayrıntılara bakılarak anlaşılır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, bugün Hoşea 3’ün sözünü ettiği son günlerde yaşadığımızı söylerler. İsrael’in toplanmasını bu dönemin bir parçası olarak okurlar. Ardından Maşiah, yani Mesih gelmeden önce son bir istila olacağını ileri sürerler.
Tanah’ın Cevabı:
Hoşea 3:4–5, İsrael’in uzun süre kraldan, yöneticiden ve kurban hizmetinden yoksun kalacağını, ardından Tanrı’ya ve David soyundan krallığa döneceğini anlatır. “Uzun süre” ve “sonra” sözleri vardır; belirli bir modern yıl veya son savaşın başlangıç tarihi verilmez.
Hoşea 3:4’te כִּי יָמִים רַבִּים יֵשְׁבוּ בְּנֵי יִשְׂרָאֵל אֵין מֶלֶךְ וְאֵין שָׂר וְאֵין זֶבַח וְאֵין מַצֵּבָה וְאֵין אֵפוֹד וּתְרָפִים, “İsrael oğulları uzun günler kral, yönetici, korban, dikili taş, efod ve terafim olmadan kalacaklar” denir. Yamim rabbim (יָמִים רַבִּים) uzun bir dönemi, tekrarlanan ein (אֵין), bu dönemde sayılan şeylerin bulunmadığını anlatır. Sürenin kaç yıl olduğu veya hangi modern devletin hangi savaşta yer alacağı ayette verilmez. Listede korbanla birlikte terafim gibi putlarla ilişkili nesneler de yer alır.
Hoşea 3’te kralsız dönem ile sonraki dönüş iki ardışık evredir. Peygamber kısa cümlesinde kralı, ülke halkını ve Haşem’i adlandırır. Uzun bekleyişin ardından İsrael oğulları Haşem’i ve kralları David’i arayacaktır. Yeremya ise aynı halkların ülkeye dönüşünü ve kendi aralarında yeniden kurulacak bağlılığı anlatır. Hoşea’nın verdiği bu sıra, günümüzden başlayacak bir savaş için takvim oluşturmaz. (Hoşea 3:4–5).
Hoşea 3:4’te kurbanlarla birlikte dikili taşlar, efod ve terafim de sayılır. Efod, başka yerlerde kohenin giydiği ve Tanrı’ya danışmayla ilişkilendirilen bir giysi olarak da anlatılır. Terafim, Bereşit 31:19 ve Şemuel Alef 19:13’te de geçen ev putlarıdır. Bu nedenle listedeki bütün unsurların ideal kutsal düzenin parçaları sayılması da yanlıştır. Hoşea 3:5, uzun mahrumiyetten sonra Tanrı’ya ve David soyundan krala dönüşü anlatır.
Peygamberin kesin söylediği, mahrumiyetin ardından İsrael’in Tanrı’ya dönüşüdür. Metnin geleceğe yönelmesi, anlatılan dönemin yorumu yapan kişinin yaşadığı dönem olduğunu tek başına göstermez. Hoşea bu ayetlerde son bir istilayı veya İsa’nın dönüşünü adlandırmaz.
Hoşea 3:5, dönemin sonucunu אַחַר יָשֻׁבוּ בְּנֵי יִשְׂרָאֵל וּבִקְשׁוּ אֶת־יְהוָה אֱלֹהֵיהֶם וְאֵת דָּוִיד מַלְכָּם, “Sonra İsrael oğulları dönüp Tanrıları Haşem’i ve kralları David’i arayacaklar” sözleriyle bildirir. Devamındaki be-ahrit ha-yamim (בְּאַחֲרִית הַיָּמִים) son günleri ifade eder; modern yıl, ay veya belirli bir savaşın başlangıcını hesaplamaya yarayacak bir süre vermez. Metnin geleceğe dönük niteliği korunurken belirlenmemiş tarih ve ülke adlarının peygambere aitmiş gibi gösterilmesi önlenmelidir.
Kurbanın uzun süre bulunmaması, Hoşea 3:4’te kral ve yönetici bulunmamasıyla birlikte bir yoksunluk olarak anlatılır. Bir dönem kralın bulunmaması David krallığı vaadinin iptal edildiğini göstermediği gibi, korban hizmetinin kesintisi de tek başına onun buyruğunun kaldırıldığını göstermez. Hoşea’nın verdiği sonuç İsrael’in Haşem’e dönüşüdür. Belirli bir modern dönem ve son istila bu ayetlerden çıkarılamaz.
Tanah kaynakları: Hoşea 3:1–5; Bereşit 31:19; Şemuel Alef 19:13.
150. İddia: Moşe’nin Tora’sı sonsuz yaşam veya diriliş umudu vermez
Moşe’nin beş kitabı, İsrael’e yaşamı seçmesini söyler ve yaşamla ölüm üzerindeki yetkinin Haşem’e ait olduğunu bildirir. Tanah’ın başka kitapları ölülerin yeniden yaşamasını daha açık anlatır. Bu metinleri kendi bağlamlarında okuyunca diriliş umudunun hangi kaynaklarda ve ne açıklıkta bulunduğu anlaşılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Moşe’nin beş kitabı, İsrael’e yaşamı seçmesini söyler ve yaşamla ölüm üzerindeki yetkinin Haşem’e ait olduğunu bildirir. Tanah’ın başka kitapları ölülerin yeniden yaşamasını daha açık anlatır. Bu metinleri kendi bağlamlarında okuyunca diriliş umudunun hangi kaynaklarda ve ne açıklıkta bulunduğu anlaşılır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Moşe’nin Tora’sının insana diriliş veya sonsuz yaşam umudu vermediğini söylerler. Onlara göre gerçek kurtuluş ancak İsa’yla ortaya çıkmıştır.
Tanah’ın Cevabı:
Tanah ölümden sonraki yaşam ve dirilişi açıkça anlatır. Yeşaya 26:19’da “Ölülerin yaşayacak, cesetler kalkacak” denir. Daniel 12:2, toprakta uyuyanların uyanacağını, bazılarının sonsuz yaşama erişeceğini bildirir. Şemuel Alef 2:6, Tanrı’yı öldüren, yaşatan, ölüler diyarına indiren ve çıkaran olarak över.
Yeşaya 26:19’da יִחְיוּ מֵתֶיךָ נְבֵלָתִי יְקוּמוּן הָקִיצוּ וְרַנְּנוּ שֹׁכְנֵי עָפָר, “Ölülerin yaşayacak, cesetlerim ayağa kalkacak; toprakta yatanlar uyanıp sevinçle seslenecek” denir. Daniel 12:2 ise וְרַבִּים מִיְּשֵׁנֵי אַדְמַת־עָפָר יָקִיצוּ אֵלֶּה לְחַיֵּי עוֹלָם וְאֵלֶּה לַחֲרָפוֹת לְדִרְאוֹן עוֹלָם ifadesini kullanmaktadır: “Toprakta uyuyanların çoğu uyanacak; kimi sonsuz yaşama, kimi utanca ve sonsuz aşağılanmaya.” Yakitsu (יָקִיצוּ) “uyanacaklar”, le-hayye olam (לְחַיֵּי עוֹלָם) “sonsuz yaşama” anlamındadır. Toprakta uyuyanlar ölülerdir. Uyanmaları yeniden yaşamalarını, “sonsuz yaşama” sözü ise bu uyanışın ardından kimi insanların kavuşacağı hayatı anlatır. Dolayısıyla Tanah’ın dirilişi hiç bildirmediği iddiası açık metinlerle bağdaşmamaktadır.
Devarim 32:39’da Tanrı “Ben öldürür, ben yaşatırım” der. Devarim 30:15–20, İsrael’e yaşamı seçmesini ve Tanrı’nın buyruklarını yerine getirmesini söyler. Vayikra 18:5, Tanrı’nın hükümlerine uyan kişinin onlarla yaşayacağını bildirir. Bu ayetler her yerde aynı yaşam türünün ayrıntısını vermese de Tanrı’nın yaşamın kaynağı olduğunu açıkça anlatır.
Devarim 32:39’da אֲנִי אָמִית וַאֲחַיֶּה מָחַצְתִּי וַאֲנִי אֶרְפָּא, “Ben öldürür ve yaşatırım; yaralar ve iyileştiririm” denir. Bu cümle Tanrı’nın yaşam ve ölüm üzerindeki egemenliğini bildirir; burada Daniel 12:2’deki gibi açık bir diriliş sırası ayrıca anlatılmamaktadır. Devarim 30:15–20’deki yaşamı seçme buyruğu ise halkın antlaşmaya bağlı kalması, mitsvaları yani buyrukları uygulaması ve ülkesinde yaşamayı sürdürmesiyle ilgilidir. Bu iki metni birbirine karıştırmadan okumak önemlidir: Tora yaşamı seçmeyi emreder ve ölüm üzerindeki Tanrısal yetkiyi açıklar; Yeşaya ve Daniel ise ölülerin yeniden yaşaması hakkındaki vaadi daha ayrıntılı biçimde bildirir.
Devarim 30:11–14, emrin insanın yerine getirebileceği kadar yakın olduğunu; 30:15–20, yaşamı seçerek Tanrı’ya bağlı kalması gerektiğini bildirir. Devarim 7:8–9 ve 9:5, Haşem’in İsrael’le bağını, Avraam, Yitshak ve Yaakov’a ettiği yeminle açıklar. Devarim 30’daki dönüş ve ülkeye yeniden yerleşme de bu sürekliliğin içindedir.
Moşe’nin beş kitabındaki yaşam sözleriyle Yeşaya ve Daniel’in daha sonraki diriliş ifadeleri ayrı kaynaklardır. Yeşaya ve Daniel’in sözleri, diriliş umudunun İsa ile başladığı iddiasını çürütür; fakat bu ayetler Moşe’nin beş kitabındaki açık ifadeler olarak gösterilemez.
Vayikra 18:5, buyrukları yerine getiren kişinin “onlarla yaşayacağını” söyler. Ayetin doğrudan bağlamında Tora’nın hükümlerine uygun yaşam vardır. Raşi, Sifra’ya dayanarak bu sözü gelecek dünyadaki yaşamla ilişkilendirir. Bu, ayetin sonraki yorumudur; Daniel 12:2’deki açık diriliş anlatısıyla aynı türden bir ifade değildir. Vayikra 18:5, Raşi, Vayikra 18:5.
Benzer biçimde Talmud’un Sanhedrin 90b bölümü, dirilişe Tora’da hangi ayetlerin işaret ettiğini tartışır. Bu yorumlar, Tora ile diriliş arasında bir bağ kurar. Moşe’nin kitaplarında dirilişin Daniel’deki kadar açık anlatılmaması ise Tora’nın geçersiz olduğu veya bağışlanma için bir insanın ölümü gerektiği sonucunu vermez. Yeşaya ve Daniel, İsa’dan önce Tanah’ta diriliş umudunun açıkça bulunduğunu gösterir.
Tanah kaynakları: Yeşaya 26:19; Daniel 12:2; Şemuel Alef 2:6; Devarim 32:39, 30:11–20, 7:8–9 ve 9:5; Vayikra 18:5.
151. İddia: Yom Kippur’un her yıl yapılması önceki kefaretlerin yetersizliğini kanıtlar
Vayikra, yıl içinde belirli günahlar için getirilen sunuları düzenler. Ayrıca yılda bir kez yapılan Yom Kippur, yani Kefaret Günü hizmetini anlatır. Bu iki hizmette kimlerin ve nelerin arındırıldığına bakmak, yıllık tekrarın neden gerekli olduğunu anlamaya yardım eder.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Vayikra, yıl içinde belirli günahlar için getirilen sunuları düzenler. Ayrıca yılda bir kez yapılan Yom Kippur, yani Kefaret Günü hizmetini anlatır. Bu iki hizmette kimlerin ve nelerin arındırıldığına bakmak, yıllık tekrarın neden gerekli olduğunu anlamaya yardım eder.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, yıl içinde günah sunuları getirilmesine rağmen Yom Kippur’da yeniden kapara, yani kefaret yapılmasını önceki sunuların yetersizliğine delil sayarlar. Onlara göre İsa’nın bir kez ölmesi, bütün günahlar için bu sunulardan daha üstün ve kalıcı kefaret sağlamıştır.
Tanah’ın Cevabı:
Vayikra 16:30, Kefaret Günü için “Günahlarınızdan arınacaksınız” der. Aynı bölümün 34. ayeti bu hizmetin yılda bir kez yapılmasını emreder. Tanrı’nın hem gerçek arınmayı bildirmesi hem yıllık tekrar istemesi, önceki arınmanın geçersiz olduğu anlamına gelmez.
Vayikra 16:30’da כִּי־בַיּוֹם הַזֶּה יְכַפֵּר עֲלֵיכֶם לְטַהֵר אֶתְכֶם מִכֹּל חַטֹּאתֵיכֶם לִפְנֵי יְהוָה תִּטְהָרוּ denir: “Bu gün sizin için kapara yapılacak, bütün günahlarınızdan arınmanız için; Haşem’in önünde arınacaksınız.” Yekhapper (יְכַפֵּר) günahların giderilmesi için yapılan kefareti, titharu (תִּטְהָרוּ) ise bunun sonucunu, yani “arınacaksınız” sözünü bildirir.
16:34’te לְכַפֵּר עַל־בְּנֵי יִשְׂרָאֵל מִכָּל־חַטֹּאתָם אַחַת בַּשָּׁנָה, “İsrael oğulları için bütün günahlarından yılda bir kez kapara yapmak” buyurulur. İki ayet aynı ibadetin hem gerçek arınma sağladığını hem her yıl yerine getirilmesi gerektiğini birlikte açıklar. Tekrar, geçmişte gerçekleşen işlemin etkisizliğini değil, her yıl tekrar emredilen kutsal hizmetin düzenini gösterir.
Vayikra 4:20, 26, 31 ve 35’te günah sunusunun ardından kişinin bağışlanacağı açıkça belirtilir. Vayikra 16:16–20 ve 33, yalnız bireysel günahı değil, kutsal yeri, sunağı, kohenleri ve bütün topluluğun arınmasını da düzenler. Bir insanın yeni yılda yeni günah işlemesi, önceki yılda aldığı bağışlanmayı yok etmez. Sonraki yıl işlenen bir suç, önceki yıl bağışlanan suçla aynı değildir.
Yehezkel 45:18–22 gelecekteki kutsal hizmette de arınma ve günah sunularını anlatır. Yıllık Yom Kippur’un tekrarını sahte bağışlanma diye sunmak, Tanrı’nın 'arınacaksınız' diye verdiği hükmü reddetmektir.
Vayikra 16’daki kapara yalnız bireysel kişinin geçmişte işlediği tek bir suçla sınırlı değildir; kutsal yerin, kohenlerin ve halkın temizlenmesine ilişkin düzenlemeler de bulunur. Kişilerin veya toplumun her yıl işleyebileceği yeni suçlar için yıllık hizmet emredilmesi, önceki arınmanın gerçek olmadığı hükmünü gerektirmez. Yehezkel 45:15–22’de gelecekteki sunulara kapara ve arınma işlevi verilmesi de bu hizmetin “geçersiz olduğu halde tekrar edilen hareketler” olarak tanımlanmadığını gösterir.
Yom Kippur hizmeti yalnız yıl içinde getirilen her bireysel sununun ikinci kez yapılmasından oluşmaz. Vayikra 16:16–20 ve 33 kutsal yeri, çadırı, sunağı, kohenleri ve bütün topluluğu kapsayan işlemler de düzenler. Farklı kapsamda bir hizmetin bulunması, yıl içindeki sunular için Vayikra’nın bildirdiği bağışlanmayı ortadan kaldırmaz.
Mişna Yoma 8:8–9 da günah sunularının, tövbenin ve insanlar arasındaki suçlarda zarar verilen kişiyle barışmanın görevlerini ayrı ayrı ele alır. Bu sonraki açıklama, günahın türüne göre farklı adımlar gerektiğini gösterir. Tora, yıl içindeki sunulardan sonra bağışlanmayı ve Yom Kippur’da arınmayı ayrı ayrı bildirir. Yıllık hizmet, önceki kefaretin geçersiz olduğunu kanıtlamaz. Mişna Yoma 8:8–9.
Tanah kaynakları: Vayikra 16:16–34, özellikle 16:30 ve 16:34; Vayikra 4:20–35; Yehezkel 45:15–22.
152. İddia: Başkohenin Kutsallar Kutsalı’nda kısa süre kalması sistemin eksikliğini gösterir
Kutsallar Kutsalı, Tapınağın en içteki ve en kutsal bölümüdür. Başkohen, yani kutsal hizmetin başındaki görevli, oraya istediği zaman giremez. Bu giriş kuralının ibadeti nasıl düzenlediğiyle, Haşem’in halkının duasını nasıl işittiği ayrı konulardır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Kutsallar Kutsalı, Tapınağın en içteki ve en kutsal bölümüdür. Başkohen, yani kutsal hizmetin başındaki görevli, oraya istediği zaman giremez. Bu giriş kuralının ibadeti nasıl düzenlediğiyle, Haşem’in halkının duasını nasıl işittiği ayrı konulardır.
Bu yorumu savunan Hristiyanlar, başkohenin kendisi ve halk için kan sunmasını, Kutsallar Kutsalı’na yalnız yılın bir gününde girmesini ve içeride kalamamasını bir eksiklik olarak görürler. Onlara göre bu sınırlar, insanların Tanrı’ya daha yakın olabilmesi için daha üstün bir aracının gerektiğini gösterir. İsa’nın bu engeli kaldırdığını savunurlar.
Tanah’ın Cevabı:
Vayikra 16:1–2, Aharon’un en kutsal bölüme istediği zaman girmemesini emreder. Nadav ile Avihu’nun ölümünün ardından verilen bu sınırın gerekçesi de açıklanır: Tanrı, kaporetin üzerinde bulutta görünecektir. Kaporet, antlaşma sandığının kapağıdır. Tanrı, halkın kendisine nasıl yaklaşacağını ve başkohenin ne zaman içeri gireceğini kendisi belirlemiştir.
Vayikra 16:2’de Aharon’a וְאַל־יָבֹא בְכָל־עֵת אֶל־הַקֹּדֶשׁ מִבֵּית לַפָּרֹכֶת אֶל־פְּנֵי הַכַּפֹּרֶת אֲשֶׁר עַל־הָאָרֹן וְלֹא יָמוּת denir: “Perdenin içindeki, sandığın üzerindeki kaporetin önündeki kutsal yere her zaman girmesin, yoksa ölür.” Be-khol et (בְכָל־עֵת), “her zaman” demektir. Bu hüküm, girişin isteğe bağlı olmadığını ve Tanrı’nın belirlediği ritüel şartlarla yapılacağını anlatır.
Ayette “yalnız belirli dakika kalabilir” biçiminde sayısal bir zaman sınırı konulmamıştır. Giriş kuralı, kutsal hizmetin nasıl yapılacağını belirler. Dua eden kişinin Tanrı’ya ulaşamayacağını söylemez.
Kutsal bölümde geçirilen vaktin anlamını girişte yapılan işler belirler. Tütsü, örtüyü kaplayacak bir bulut oluşturur. Ardından kohen boğanın ve halkın tekesinin kanıyla arındırma işini tamamlar. 16:16, bu işlemin neden yapıldığını da söyler. Kutsal yer, aralarında bulunduğu halkın kirliliklerinden ve ihlallerinden arındırılır. Tora, arınmanın hangi görevler yerine getirildiğinde sağlanacağını açıkça belirler. (Vayikra 16:11–17).
Vayikra 16:3–19, başkohenin giysilerini, arınmasını, buhuru ve sunuları düzenler. 16:29–34 hizmetin her yıl yapılacağını söyler. Ayetler içeri girişin şartlarını verir; içeride yalnız belirli dakika kalabileceği gibi bir süre koymaz. Bir odanın girişinin sınırlandırılması, Haşem’in insanları bağışlayamayacağı anlamına gelmez.
Vayikra 16:2 ve 16:17, başkohenin Kutsallar Kutsalı’na giriş yetkisini ve halk için yapılan hizmeti düzenler. Yehezkel 45’te gelecekteki arınma ve kurban hizmetlerinin bildirilmesi de aynı ayrımı sürdürür: Kutsal hizmetin sınırları Tanrı’nın buyruğunun parçalarıdır; o buyruğun iptal gerekçesi değildir.
Devarim 4:7, Tanrı’nın İsrael’e kendisine yakardığında yakın olduğunu bildirir. Melahim Alef 8:27–30’da Şelomo, göklerin bile Tanrı’yı içine alamayacağını söyler. Haşem’den halkın duasını göklerden işitmesini ve halkı bağışlamasını ister. Hristiyanların başkohenin kutsal odaya yalnız belirli şartlarda girmesini Tora’nın Tanrı’ya yakınlık sağlayamadığına kanıt yapmaları, Tanrı’nın ibadet düzeniyle dua ve bağışlanma vaadini birbirine karıştırır.
Devarim 4:7’de כִּי מִי־גוֹי גָּדוֹל אֲשֶׁר־לוֹ אֱלֹהִים קְרֹבִים אֵלָיו כַּיהוָה אֱלֹהֵינוּ בְּכָל־קָרְאֵנוּ אֵלָיו, “Hangi büyük ulusun Tanrısı, bizim Tanrımız Haşem’in O’na her seslenişimizde bize yakın olduğu kadar yakındır?” denir. Bu söz, Tanrı’nın İsrael’in çağrısına yakınlığını kutsal bölüme yalnız başkohenin girmesine bağlı kılmaz. I Melahim 8:30’da da Tanrı’nın göklerden işitmesi ve bağışlaması için dua edilir. Böylece kutsal bölüme giriş için verilen kurallar sürerken halk da dua edip Haşem’den merhamet dileyebilir.
Fiziksel kutsal bölüme giriş ile Tanrı’nın duayı işitmesi ayrı konulardır. Şelomo, Tapınak’ı adarken göklerin bile Tanrı’yı içine alamayacağını söyler. Ardından Tanrı’dan, halkın duasını göklerdeki yerinden işitmesini ve bağışlamasını ister. Haşem’in yakınlığı başkohenin o odada kalmasına bağlı değildir. Bu giriş kuralından, İsa’nın kaldırması gereken bir engel olduğu sonucu çıkmaz. Melahim Alef 8:27–30.
Tanah kaynakları: Vayikra 16:1–34; Devarim 4:7; I Melahim 8:27–30; Yehezkel 45:15–22.
153. İddia: Tehilim 110 Maşiah’ın gökte Tanrı’nın sağında oturacağını söyler
Tehilim 110’da Haşem, mezmurda “efendim” diye anılan kişiye sağında oturmasını söyler. Sonraki ayetlerde yönetim asası ve düşmanlara karşı zafer anlatılır. ‘Sağımda otur’ sözünün göğe yükselmek mi, yoksa yöneticiye verilen onur ve desteği mi anlattığını bu devam gösterir.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Tehilim 110’da Haşem, mezmurda “efendim” diye anılan kişiye sağında oturmasını söyler. Sonraki ayetlerde yönetim asası ve düşmanlara karşı zafer anlatılır. ‘Sağımda otur’ sözünün göğe yükselmek mi, yoksa yöneticiye verilen onur ve desteği mi anlattığını bu devam gösterir.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Tehilim 110:1’i İsa’nın ölüp dirileceği, ardından göğe yükselip Tanrı’nın sağındaki göksel tahta oturacağı şeklinde okurlar. Onlara göre mezmur, İsa’yı David soyundan bir kral olmasının yanında göksel Maşiah, yani Mesih olarak da tanıtır.
Tanah’ın Cevabı:
Tehilim 110:1, “Haşem efendime dedi: Sağımda otur, düşmanlarını ayaklarının altına serinceye kadar” der. İbranice adoni, “efendim” diye kullanılan saygı unvanıdır. Bereşit 23:6’da Avraam’a da bu tür bir saygıyla hitap edilir. Kelime bir insanı Tanrı’nın özüyle aynı varlık yapmaz.
Tehilim 110:1’de נְאֻם יְהוָה לַאדֹנִי שֵׁב לִימִינִי עַד־אָשִׁית אֹיְבֶיךָ הֲדֹם לְרַגְלֶיךָ denir: “Haşem’in efendime sözü: Sağımda otur; düşmanlarını ayaklarının taburesi yapıncaya kadar.” Cümlenin konuşanı Tanrı’dır, hitap edilen kişi ise la-adoni (לַאדֹנִי, “efendime”) diye adlandırılmaktadır. Bu bir saygı ve yetki unvanıdır; Tanrı’nın özel adıyla aynı sözcük değildir.
Ayetin fiilleri “otur” ve “düşmanlarını ayaklarının taburesi yapacağım” şeklindedir. Burada hitap edilen kişinin önce öldüğünü, sonra dirildiğini ve göğe yükseldiğini bildiren bir fiil dizisi bulunmaz. Sağda oturmanın nerede gerçekleştiği konusunda farklı açıklamalar bulunabilir. Fakat hiçbirinin yalnız bu cümleden Nasıralı İsa’nın özel adı çıkardığı söylenemez.
Tehilim 16:8’de Tanrı insanın sağındadır; Tehilim 109:31’de de yoksulun sağında durur. Bu ifadeler koruma ve destek bildirir. Tehilim 110:2’de hükümdarın yönetim asası Siyon’dan uzanır; 110:5–7’de düşmanlar ve zafer anlatılır. “Sağımda otur” sözü bu kralın onurlandırılması ve desteklenmesiyle ilgilidir.
Divre Hayamim Alef 29:23, Şelomo’nun David’in yerine “Haşem’in tahtına” oturduğunu söyler. Şelomo göğe çıkarak Tanrı’nın bedenine veya özüne dönüşmemiştir; Tanrı’nın İsrael üzerindeki yönetimini yeryüzünde temsil eden kral olmuştur. Tanrı’nın tahtıyla ilişkilendirilmek, Tanah’ın kendi kullanımında insanın Tanrı olması demek değildir. Tehilim 110’daki krallık onurundan ilahlık sonucu çıkarılması da aynı ayrımı aşar.
Tehilim 110:4’teki Malkitsedek bağlantısı da göğe yükselmiş bir bedenin Tanrı’nın tahtını paylaşmasını anlatmaz. Tehilim 110, kralın Tanrı tarafından desteklenmesini ve düşmanları karşısındaki konumunu anlatır. İsa’nın ölümünün, dirilişinin, göğe çıkışının ve tahta oturuşunun tarih sırası bu metinde verilmez. bu metinde yazmaz.
Tehilim 110:2’de מַטֵּה עֻזְּךָ יִשְׁלַח יְהוָה מִצִּיּוֹן רְדֵה בְּקֶרֶב אֹיְבֶיךָ, “Haşem güçlü asanı Siyon’dan uzatacak; düşmanlarının ortasında yönet” denir. Krallık asası ve düşmanlara karşı yönetim, bir önceki ayetteki onurlandırma ifadesinin yönetimle ilgili anlamını açıklar. Divre Hayamim Alef 29:23’te Şelomo’nun “Haşem’in tahtı” üzerinde kral olarak oturması aynı tür yetki dilinin Tanah içindeki başka kullanımıdır. Hiçbirinde yönetici Tanrı’nın özüyle özdeş ilan edilmez.
Mezmurun başındaki le-David, yani David’e bağlanan başlık da farklı yorumlanmıştır. İbn Ezra ve Radak, mezmuru David hakkında yazılmış bir şiir olarak okur; Raşi ise Avraam’la ilgili bir yorumu aktarır. Bu açıklamalar farklıdır, ancak başlığın David’in mutlaka kendi soyundan bir kişiye konuştuğunu tek başına belirlemediğini gösterir. Raşi, Tehilim 110:1.
Tehilim 110:4’teki “sonsuza dek kohen” ifadesi de ayrıca ele alınmalıdır. Şemot 40:15, Aharon’un oğullarına kuşaklar boyunca sürecek bir kohenlikten söz eder. Kohenliğin kalıcılığı, her kohenin bedensel olarak hiç ölmeyeceği anlamına gelmez. Bu nedenle olam sözcüğü tek başına mezmurdaki kişinin bedeninin hiç ölmeyeceğini kanıtlamaz. Mezmurda verilen onur ve yönetme yetkisi, İsa’nın öldükten sonra göğe çıkıp tahta oturacağını bildiren bir olay dizisi değildir. Şemot 40:15.
Tanah kaynakları: Tehilim 110:1–7, özellikle 110:1–4; Bereşit 23:6; Tehilim 16:8 ve 109:31; I Divre HaYamim 29:23.
154. İddia: Zekeriya 13:7’deki “bana yakın olan adam” kusursuz Maşiah’tır
Zekeriya 13’te Haşem, ‘bana yakın olan adam’ dediği çobanın vurulmasını bildirir. Çoban vurulur, koyunlar dağılır ve anlatı geride kalacak halka döner. Çobanın kim olduğu ve vurulmasının neye yol açtığı, kullanılan unvanla anlatının devamından ayrı ayrı incelenir.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Zekeriya 13’te Haşem, ‘bana yakın olan adam’ dediği çobanın vurulmasını bildirir. Çoban vurulur, koyunlar dağılır ve anlatı geride kalacak halka döner. Çobanın kim olduğu ve vurulmasının neye yol açtığı, kullanılan unvanla anlatının devamından ayrı ayrı incelenir.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Haşem’in ‘bana yakın olan adam’ dediği çobanın hiç günah işlememiş İsa olduğunu söylerler. Çobanın vurulmasını İsa’nın ölümüne bağlar, bu ölümün insanların günahları için kapara, yani kefaret sağlayacağının önceden bildirildiğini savunurlar.
Tanah’ın Cevabı:
Zekeriya 13:7’de Tanrı’ya yakın bir “adam” ve vurulacak “çoban” anlatılır. İbranice amit kelimesi Tora’da bir insanın yakını veya yurttaşı için de kullanılır: Vayikra 19:15 ve 25:17, kişinin yakınını adaletle gözetmesini emreder. Bu kelime “hiç günah işlememiş tanrısal kişi” anlamına gelen özel bir unvan değildir.
Zekeriya 13:7, חֶרֶב עוּרִי עַל־רֹעִי וְעַל־גֶּבֶר עֲמִיתִי נְאֻם יְהוָה צְבָאוֹת הַךְ אֶת־הָרֹעֶה וּתְפוּצֶיןָ הַצֹּאן der: “Kılıç, çobanıma ve benim yakınım olan adama karşı uyan, Haşem Tsevaot’un sözü; çobana vur, koyunlar dağılsın.” Gever amiti (גֶּבֶר עֲמִיתִי) ifadesindeki amit (עָמִית) yakınlık, yoldaşlık veya aynı topluluğa ait olmayı anlatan bir sözcüktür. Vayikra 19:15 ve 25:17’de aynı kök insanın kendi topluluğundaki yakını için kullanılır. Bu sözcük tek başına çobanın hiç günah işlemediğini, Tanrı’nın özüyle aynı olduğunu veya insan korbanı sayıldığını bildirmemektedir.
Zekeriya 13:7 çobanın vurulmasını ve koyunların dağılmasını anlatır. 13:8–9’da ülkedeki ağır yargı ve geride kalacak halkın Tanrı’ya dönmesi bildirilir. Çobanın öldürülmesi, sunakta yapılan günah kurbanı veya başka insanların suçunu hukuken silen kan hizmeti olarak tanımlanmaz. Kohelet 7:20, yeryüzünde hiç günah işlemeden yaşayan doğru insan olmadığını hatırlatır.
Zekeriya 9:9’daki kralın tsadik ve-noşa, yani doğru ve kurtuluşa ermiş diye anılması da aynı boşluğu doldurmaz. Üstelik aynı bölümde Tanrı’nın çobanı vurmasını emrettiği söylenir; fakat Tehilim 89:31–33’te David hanedanından gelen yöneticilerin yanlış davranabileceği açıkça kabul edilir.
Zekeriya’nın 'Tanrı’ya yakın adam' sözü İsa’nın adını taşımaz ve günahsız bir insanın bütün günahlar için kurban edilmesini emretmez. Bu sözden çıkarılan kefaret hükmü peygamberin anlatısında bulunmaz.
Çobanın vurulmasının hemen ardından koyunların dağılması, 13:8–9’da ise ağır yargıdan sonra kalan halkın arınması anlatılmaktadır. Bu devamda הוּא יִקְרָא בִשְׁמִי וַאֲנִי אֶעֱנֶה אֹתוֹ אָמַרְתִּי עַמִּי הוּא וְהוּא יֹאמַר יְהוָה אֱלֹהָי, “O, adımı anarak Bana seslenecek, Ben de ona cevap vereceğim; ‘O Benim halkımdır’ diyeceğim, o da ‘Haşem Tanrımdır’ diyecek” sözleri vardır.
Anlatının açıklanan sonucu, halkın Haşem’e seslenmesi ve Haşem’in ona “Benim halkım” diye karşılık vermesidir. Çobanın vurulması önemli bir olaydır, fakat sunakta sunulan günah kurbanının türü, kanı ve kohenin hizmeti burada belirtilmez. İsa’nın adı ve Roma çarmıhına ilişkin ayrıntılar da ayetin içinde yer almamaktadır.
Zekeriya 9:9’da kral için צַדִּיק וְנוֹשָׁע, tsadik ve-noşa denir. Tsadik, doğru kişiyi anlatır. Kohelet 7:20 ise iyilik yapıp hiç günah işlemeyen bir insan bulunmadığını söyler; dolayısıyla bu sözcük tek başına mutlak günahsızlık anlamına gelmez. Noşa ise kurtulma veya zafere ulaşma anlamıyla ilişkilidir; kralın ölerek başkalarının günahını bağışlatacağını söylemez. Çobanın ‘yakın’ diye anılmasından, onun kusursuz bir insan kurbanı olduğu sonucu çıkmaz. Zekeriya 9:9, Kohelet 7:20.
Tanah kaynakları: Zekeriya 13:7–9; Vayikra 19:15 ve 25:17; Kohelet 7:20; Tehilim 89:31–33.
155. İddia: Yeremya 23:6 Maşiah’ın doğruluğunun halka aktarılacağını öğretir
Yeremya, David soyundan gelecek kralın adaletle hükmedeceğini ve İsrael’in güvende yaşayacağını söyler. Aynı bölümde kral ‘Haşem doğruluğumuzdur’ adıyla anılır. Kralın adaletiyle halkın hayatının değişmesi, kralın kişisel doğruluğunun başka insanlara ait sayılmasından farklı bir iddiadır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Yeremya, David soyundan gelecek kralın adaletle hükmedeceğini ve İsrael’in güvende yaşayacağını söyler. Aynı bölümde kral ‘Haşem doğruluğumuzdur’ adıyla anılır. Kralın adaletiyle halkın hayatının değişmesi, kralın kişisel doğruluğunun başka insanlara ait sayılmasından farklı bir iddiadır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Yeremya 23:6’daki ‘Haşem doğruluğumuzdur’ adını İsa’ya bağlarlar. Onlara göre İsa kendi kusursuz doğruluğunu ona iman eden günahkarların hesabına aktarır. Böylece bu insanlar, o doğruluğu kendileri göstermiş gibi Tanrı önünde doğru sayılırlar.
Tanah’ın Cevabı:
Yeremya 23:5–6, David soyundan gelecek kralın adaletle hükmedeceğini, Yehuda’nın kurtulacağını ve İsrael’in güven içinde yaşayacağını açıklar. “Haşem doğruluğumuzdur” adı bu yönetimin Tanrı’nın adaletine dayandığını bildirir. Ayette kralın kişisel doğruluğunun başkalarının ahlaki hesabına aktarılması anlatılmaz.
Yeremya 23:5’te kralın görevi וְעָשָׂה מִשְׁפָּט וּצְדָקָה בָּאָרֶץ, “ülkede adalet ve doğruluk gerçekleştirecek” sözleriyle tanımlanmaktadır. 23:6’da ise וְזֶה־שְּׁמוֹ אֲשֶׁר־יִקְרְאוֹ יְהוָה צִדְקֵנוּ, “Onun çağrılacağı ad: Haşem doğruluğumuzdur” denir. Tsidkenu (צִדְקֵנוּ) “bizim doğruluğumuz” demektir. Kralın adil yönetimi ile halkın Tanrı tarafından kurtarılması bu iki ayette birbirine bağlanır. Ancak kralın doğru davranışlarının, bu davranışları başka insanlar yapmış gibi onların hesabına yazılacağı söylenmez. Tanrı’nın doğruluğun kaynağı olması, kralın kişisel doğruluğunun başka insanların hesabına geçirildiği anlamına gelmez.
Yeremya 33:16, aynı adı Yeruşalayim’e verir. Şehir bu isimle Tanrı’nın sağladığı kurtuluşun tanığıdır; kimsenin kişisel doğruluğunu kendi üzerine almaz. Yeremya 31:29–30, kişinin kendi günahından sorumlu olduğunu; Yehezkel 18:20 ise doğrunun doğruluğunun, kötünün kötülüğünün kendisine ait olduğunu söyler.
Yeremya 33, “Haşem bizim doğruluğumuzdur” adını şehre verirken hükümdarın işini de ayrıntısı ile korur. David için çıkarılan Dal, ülkede adalet ve doğrulukla hüküm sürecektir. Şehrin aynı adı taşıyabilmesi, bu adın Haşem’in sağladığı kurtuluşu anlatmasına bağlıdır. Yehezkel 18:20’nin belirlediği kişisel sorumluluk, yöneticiyle şehir için kullanılan bu adla değişmez. (Yeremya 33:14–17).
Yeremya 22:15–16, Kral Yoşiya’nın yoksulun ve yardıma ihtiyacı olanın hakkını savunduğunu anlatır ve ardından “Beni tanımak bu değil mi?” diye sorar. Aynı peygamberin kralda aradığı doğruluk, halkın uğradığı haksızlıkları gidermekle gösterilir. Yeremya 23’teki doğru Dal’ın adaletle hükmetmesi de bu açık krallık ölçüsü içinde okunur; yalnız ona bağlananların hesabına görünmez bir doğruluk yazılması diye açıklanmaz.
Hristiyanların “Haşem doğruluğumuzdur” adını İsa’nın bütün iman edenlere doğruluğunu devrettiği bir işlem gibi sunmaları, krallığın gerçek görevini ve kişisel sorumluluk hükmünü ortadan kaldırır. Peygamberin vadettiği şey, David soyundan kralın adaletli yönetiminde İsrael’in kurtuluşudur.
Yeremya 33:16’da aynı ad וְזֶה אֲשֶׁר־יִקְרָא־לָהּ יְהוָה צִדְקֵנוּ biçiminde Yeruşalayim’e yöneltilmektedir; lah (לָהּ), “ona” demektir. Burada kadın için kullanılan biçimde yazılır ve Yeruşalayim şehrini gösterir. Bu adın şehre de verilebilmesi, onun tek bir insanın bütün başkalarına doğruluk devretmesi anlamına gelmediğini gösterir.
Yehezkel 18:20 ise צִדְקַת הַצַּדִּיק עָלָיו תִּהְיֶה וְרִשְׁעַת הָרָשָׁע עָלָיו תִּהְיֶה, “Doğrunun doğruluğu kendi üzerinde, kötünün kötülüğü kendi üzerinde olacaktır” hükmünü verir. Kralın adaleti gerçekleştirmesi ile bireylerin kendi eylemlerinden sorumlu olması birbirini tamamlayan iki ayrı ilkedir.
Aramice çeviri ve açıklama olan Targum Yonatan, Yeremya 23:5’teki doğru Dal’ı Maşiah ile ilişkilendirir. Ayetin Maşiah hakkında okunması ile onun kişisel doğruluğunun başka insanların hesabına yazıldığını söylemek iki ayrı iddiadır. Kralın adaletle yönetmesi ve halkın kurtulması Yeremya’nın anlattığı olaylardır; kralın doğruluğunun başkasına geçtiği ayette söylenmez. Halk kralın adil yönetiminden yararlanır, herkes kendi davranışından sorumlu kalır.
Tanah kaynakları: Yeremya 23:5–6, 33:16, 31:29–30 ve 22:15–16; Yehezkel 18:20.
156. İddia: Yeşaya 52:14 Maşiah’ın herkesten fazla fiziksel acı çekeceğini söyler
Yeşaya 52’de Haşem’in kulu, önce görünüşü insanları dehşete düşüren, sonra yüceltilen biri olarak anlatılır. Burada iki ayrı soru vardır. Peygamber kulun görünüşünü nasıl tarif eder ve bu tarif kulun kimliğini belirler mi?
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Yeşaya 52’de Haşem’in kulu, önce görünüşü insanları dehşete düşüren, sonra yüceltilen biri olarak anlatılır. Burada iki ayrı soru vardır. Peygamber kulun görünüşünü nasıl tarif eder ve bu tarif kulun kimliğini belirler mi?
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Yeşaya 52:14’te kulun görünüşünün bozulmasını, Maşiah’ın, yani Mesih’in tarihteki herkesten daha fazla bedensel acı çekeceğinin haberi olarak okurlar. İsa’nın çarmıhta bu ölçüde acı çektiğini ve böylece kehaneti gerçekleştirdiğini söylerler.
Tanah’ın Cevabı:
Yeşaya 52:13, kulun yükselip yüceltileceğini ilan eder. 52:14 onun bir zamanlar insanları dehşete düşürecek kadar hırpalanmış görünüşünü, 52:15 ise kralların gördükleri karşısında susmasını anlatır. Görüntüdeki bozulma, kulun içine düşürüldüğü durumu gösterir. Ayet, tarihte acı çeken insanların acılarını ölçüp bunları bir sıraya dizmez.
Yeşaya 52:14’te כַּאֲשֶׁר שָׁמְמוּ עָלֶיךָ רַבִּים כֵּן־מִשְׁחַת מֵאִישׁ מַרְאֵהוּ וְתֹאֲרוֹ מִבְּנֵי אָדָם denir: “Birçokları onun karşısında dehşete düştüğü gibi, görünüşü insan görünüşünden, biçimi insan oğullarından farklı derecede bozulmuştu.” Mişhat (מִשְׁחַת) bozulmuş veya tanınmaz hale gelmiş görünüşle ilgilidir. Fakat ayet, kulun çektiği acının miktarını insanların acısıyla karşılaştırmaz. Tarif edilen şey, görünüşünün ne kadar bozulduğudur. Kulun görünüşü bozulur ve onu görenler dehşete düşer. 52:13’te vaat edilen yükseliş, şiirin anlattığı bu durumun tersine döneceğini gösterir. Önce insanlar kulu gördüklerinde dehşete düşer, sonra kul yüceltilir.
Yeşaya 1:5–6’da halk baştan ayağa yaralı bir beden olarak tasvir edilir. 52:4–5, aynı halkın Mısır ve Asur baskısını anar. 52:9–10’da Haşem Yeruşalayim’i kurtarır ve uluslar bunu görür. Haşem 41:8–9 ve 44:21’de İsrael’e “kulum” diye seslenir. 49:3’teki עַבְדִּי־אָתָּה יִשְׂרָאֵל אֲשֶׁר־בְּךָ אֶתְפָּאָר sözleri, “Sen kulumsun, İsrael. Sende yüceltileceğim” demektir. Eskiden hor görülen bu halk, şimdi kendisine öyle bakanların önünde yüceltilir. Yeşaya 53:3–4’te uluslar, acı çeken halkı bir zamanlar Haşem’in vurduğunu sandıklarını itiraf ederler. Görünüşle ilgili söz bu aşağılanmayı anlatır. Onu İsa’nın herkesten daha fazla fiziksel acı çektiği iddiasına çevirmek, ayetin hem öznesini hem de ölçüsünü değiştirir.
Tanah’ın Aramice çeviri ve açıklamalarından Targum Yonatan, Yeşaya 52:13’te kulu Maşiah olarak adlandırır; devamındaki düşkün görünüşü ise İsrael eviyle ilişkilendirir. Bu yorumda Maşiah’ın yükselişiyle İsrael’in aşağılanması farklı roller taşır. Targum’un Maşiah sözcüğünü kullanması, 52:14’ün İsa’nın herkesten fazla fiziksel acı çektiğini söylediğini göstermez. Targum Yonatan, Yeşaya 52:13–14.
Büyük Yeşaya Parşömeni’nde 52:14 için Masoretik, yani geleneksel İbranice metindekinden farklı bir yazım bulunur. Bu biçimin nasıl açıklanacağı araştırmacılar arasında tartışılır. Masoretik metindeki mişhat sözcüğü görünüşün bozulmasını anlatır; ayet kulun acısını başka insanların acısıyla ölçmez. Bu yüzden görünüşün bozulmasından İsa’nın herkesten daha çok acı çektiği veya Maşiah olduğu sonucu çıkmaz.
Tanah kaynakları: Yeşaya 52:4–15, özellikle 52:13–15; Yeşaya 1:5–6; 41:8–9, 44:21 ve 49:3.
