8 iddia Tüm iddialar Yeşaya 53 dosyası
11. İddia: Sinay antlaşması gerçek yaşam veya kurtuluş sunmaz
İsrael, Sinay’a gelmeden önce Mısır’daki kölelikten kurtarıldı. Sinay’da ise özgürlüğüne kavuşmuş bu halka Haşem’le nasıl yaşayacağı öğretildi. Kurtuluş, ülkedeki yaşam ve günahın bağışlanması bu anlatılarda ayrı anlamlar taşır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
İsrael, Sinay’a gelmeden önce Mısır’daki kölelikten kurtarıldı. Sinay’da ise özgürlüğüne kavuşmuş bu halka Haşem’le nasıl yaşayacağı öğretildi. Kurtuluş, ülkedeki yaşam ve günahın bağışlanması bu anlatılarda ayrı anlamlar taşır.
Bu görüşe göre Tora kutsaldır, fakat Sinay antlaşması gerçek yaşam ve bağışlanma sağlayamaz. İddiayı savunan Hristiyanlar, hayvan kanının günahı gideremediğini ve kurbanların yalnızca gelecekteki kurtuluşu haber verdiğini söylerler. Bu nedenle İsa’dan önce bağışlananlar dahil herkesin gerçek bağışlanmasını İsa’nın ölümüne bağlarlar.
Tanah’ın Cevabı:
İsrael önce Mısır’daki kölelikten kurtarıldı. Haşem onları kendisine getirdiğini hatırlattıktan sonra antlaşmasına bağlı kalmalarını istedi. Sinay’daki emirler henüz verilmediği için Mısır’dan çıkış onların kusursuz uygulanmasının karşılığı olamazdı. Halk Haşem’in iyiliğiyle kurtarıldı ve ardından kendisine nasıl yaşayacağı öğretildi. (Şemot 19:4–5)
Haşem’i seven, sözünü dinleyen ve buyruklarına uyan İsrael’in ülkede yaşaması ve kuşaklarını sürdürmesi beklenir. Böylece yaşam vaadi, halkın o topraktaki geleceğiyle ilişkilendirilir. “Yaşamı seç” çağrısında bu nedenle hem insandan hem de çocuklarından söz edilir. Vayikra’da da Haşem’in hükümlerini yerine getiren insanın onlarla yaşayacağı söylenir. Bu bağlılığın insanın duasına nasıl geçtiği Tehilim’de görülür. Dua eden kişi, Haşem’in buyruklarıyla yaşatıldığı için onları unutmayacağını söyler. Kötüler ise aynı hükümleri aramadıkları için kurtuluştan uzaktır. (Devarim 30:15–20, Vayikra 18:5, Tehilim 119:93, 155)
Günah işlendiğinde ne yapılacağı ve bunun sonucu da belirtilir. Vayikra’da belirli suçlar için emredilen sunu getirildiğinde kişinin bağışlanacağı yazılıdır. İki kuşa gücü yetmeyen birine, bölümde belirtilen günahlar için un sunusu getirme yolu açılır. Tapınak hizmetini yürüten görevli olan kohen, onun için kefaret işlemini yapar ve bu kişi için de aynı söz verilir. Kefaret burada, belirtilen günahın giderilmesi için yapılan hizmeti anlatır. Bağışlayan Haşem’dir. Sunu, O’nun emrettiği ibadettir. Bir hayvanın kanına kendi başına günahı silen bir güç verilmiş değildir. Böyle bir gücün bulunmaması, Haşem’in emrettiği hizmeti kabul edip bağışlamasına engel oluşturmaz. Un sunusuna bağlanan af da bağışlayanın kim olduğunu açıkça gösterir. (Vayikra 4:20, 26, 31, 35, 5:11–13)
Bağışlanma, kişinin kötülükten dönmesiyle de anlatılır. Bu dönüş, yapılan yanlışı bırakmayı ve doğru olanı yapmaya yönelmeyi içerir. David suçunu itiraf ettiğinde Natan, Haşem’in onun günahını kaldırdığını söyler. Yehezkel’de kötülüğünü bırakıp adaletle davranmaya başlayan kişinin önceki suçları artık ona karşı anılmaz. Haşem, kötünün ölmesini değil, yolundan dönüp yaşamasını ister. İsa’dan önce verilen bu bağışlanmaların geçerliliğini onun gelecekteki ölümüne bağlayan iddia, Tanah’taki koşullara bir koşul daha ekler. Vayikra emredilen sunuyu ve bağışlanmayı, Yehezkel ise dönüşü ve önceki suçların hatırlanmayacağını birlikte verir. Gelecekte bir insanın öldürülmesi bu hükümlerde şart olarak konulmamıştır. (Şemuel Bet 12:13, Yehezkel 18:21–23, 27–28)
Mısır’dan kurtuluş, ülkede yaşam ve günahın bağışlanması ayrı olaylardır. Ölümün ötesindeki yaşam ise Daniel’de doğrudan anlatılır. Toprakta uyuyanlar uyanacak, bazıları sonsuz yaşama kavuşacak, başkalarını doğruluğa yöneltenler yıldızlar gibi parlayacaktır. Bu umudun kaynağı da Haşem’dir. Dirilişi haber veren kitabın duasında İsrael’in felaketi Moşe’nin Tora’sından ayrılmasına bağlanır. Felaket karşısında kötülükten dönüp Haşem’e yönelmek gerekir. Malaki de Haşem’in büyük gününden önce Horev’de bütün İsrael için verilen Tora’nın hükümleriyle birlikte hatırlanmasını ister. Tanah, yaşamı ve bağışlanmayı açıkça vaat eder. Bu vaatleri yalnız gelecekteki bir ölümün gölgesi saymak, Haşem’in verdiği sözü kendi metninin söylemediği bir şarta bağlamaktır. (Daniel 12:2–3, 9:11–13, Malaki 3:22–24, bazı çevirilerde 4:4–6)
Sinay antlaşmasının yaşam ve bağışlanma sunmadığı iddiası, Tora’nın buyruklara bağladığı yaşamla ve günah sunularının ardından verdiği bağışlanma hükmüyle çelişir. Bu vaatlerin her birinin kapsamı, verildiği yerde anlaşılır.
Tanah kaynakları: Şemot 19:4–5; Vayikra 18:5, 4:20, 26, 31, 35, 5:11–13; Devarim 30:15–20; Şemuel Bet 12:13; Yehezkel 18:21–23, 27–28; Daniel 9:11–13, 12:2–3; Tehilim 119:93, 155; Malaki 3:22–24. Özgün metinler: Vayikra 18:5, 5:11–13; Devarim 30:15–20; Şemot 19:4–5; Malaki 3:22.
18. İddia: Hayvan korbanları gerçek bağışlanma sağlayamıyordu
Vayikra, farklı kişilerin ve topluluğun işlediği bazı günahlar için farklı sunular belirler. Bu sunulardan sonra ne olacağı da aynı hükümlerde açıklanır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Vayikra, farklı kişilerin ve topluluğun işlediği bazı günahlar için farklı sunular belirler. Bu sunulardan sonra ne olacağı da aynı hükümlerde açıklanır.
Hayvan sunularının neden tekrarlandığı, bu Hristiyan iddiasının çıkış noktasıdır. Görüşü savunanlar Haşem’in bu sunuları İsrael’e buyurduğunu kabul ederler. Onlara göre bu sunular günahı gerçekten gidermiyordu ve tekrar edilmeleri de yetersiz kaldıklarını gösteriyordu. Bu yüzden İsa’dan önce bağışlanan insanların bile onun gelecekteki ölümü sayesinde bağışlandığını söylerler.
Tanah’ın Cevabı:
Vayikra’da bütün topluluğun, bir yöneticinin ve halktan birinin işlediği hata için ayrı ayrı sunu belirlenir. Halktan biri bir keçi ya da koyun getirebilir. Sunular farklı olsa da kohenin yaptığı hizmetin sonunda aynı hüküm yer alır. Kohen, kutsal hizmet görevlisidir. Kişinin ya da topluluğun günahı bağışlanacaktır. Tora, kutsal hizmet tamamlandığında kişinin bağışlanacağını söyler. Bu hükmü yalnız dışarıdan temiz görünmek ya da toplum tarafından yeniden kabul edilmek diye okumak, bağışlanan şeyin günah olduğunu gözden kaçırır. (Vayikra 4:20, 26, 31, 35) İbranice וְנִסְלַח לוֹ ifadesi, “o bağışlanacaktır” demektir. Akedat Yitshak’ın Vayikra açıklamasında günahla ilgili sunular bu tekrar eden sonuçla ele alınır. Beit Elohim de kohenin yerine getirdiği kefaret hizmetiyle Haşem’in verdiği bağışlanmayı birlikte açıklar.
Vayikra 4, kişinin günahını fark ettiği anı da hükmün içine alır. Topluluğun yanılarak işlediği günah öğrenildiğinde sunu getirilir. Aynı sırayı yönetici ve halktan kişi için de görürüz. Her grupta kullanılan hayvan değişebilir, kohenin arınma işlemi ve Haşem’in bağışlama sözü kalır. Hüküm, hayvanın değerinden önce işlendiği anlaşılan günaha ve Haşem’in o durum için emrettiği hizmete bakar. (Vayikra 4:13–35).
Sununun bu sonucu taşıması Haşem’in buyruğuna dayanır. Tehilim’de dünyanın ve içindekilerin zaten O’na ait olduğu hatırlatılır. Haşem’in hayvan eti yemeye ya da kan içmeye ihtiyacı yoktur. Bu nedenle bağışlanmayı hayvanın kanında bulunan bağımsız bir güçle açıklamak gerekmez. Haşem belirli bir günah için hayvan, buna gücü yetmeyene kuş, kuş alamayana da ince un getirmesini buyurur. Kuşla ve unla yapılan hizmetin sonunda da günahın bağışlanacağı söylenir. Bağışlayan Haşem’dir. (Tehilim 50:12–13, Vayikra 5:5–13)
Kişinin ne yaptığı da sununun kabulüyle ilgilidir. Tora kimi suçlarda önce itirafı ister. Başkasının malını alıp bunu inkar eden kişi ise malı geri verir, üzerine beşte bir ekler ve belirlenen sunuyu getirir. Bağışlanma bu yükümlülüklerin ardından gelir. Bu örnekte alınan malı bile bile inkar etmek de söz konusudur. Sunuların yalnız istemeden işlenen günahlar için konduğu savı bu hükümle çelişir. Bununla birlikte Bamidbar, yanlışlıkla günah işleyen kişiyi Haşem’in sözünü hor görerek başkaldıran kişiden ayırır. Yeşaya’da da zulmü sürdürürken getirilen sunular reddedilir ve kötülüğün bırakılması istenir. Sunu getiren kişi davranışından sorumlu tutulur. (Vayikra 5:5, 20–26, bazı çevirilerde 5:20–26 yerine 6:1–7, Bamidbar 15:27–31, Yeşaya 1:11–17)
Rambam, günah ve suç sunuları getirenlerin de tövbe edip suçlarını sözle itiraf etmeleri gerektiğini belirtir. Sunu, kişinin davranışını düzeltme sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Sifrei Bamidbar’da da yanlışlıkla işlenen suç için getirilen sununun sınırı korunur; bu sununun ardından verilen bağışlanma ise Tora’daki diğer bağışlanmalar gibi tam bağışlanma olarak açıklanır. Bir tedavide hem ilaç hem yaşam biçimi değişikliği istenmesi, ilacın etkisiz olduğunu göstermez. İtirafın ve tövbenin gerekli olması da sununun kefaret görevini hayali hale getirmez. (Hilhot Teşuva 1:1; Sifrei, Bamidbar 15:27–31 açıklaması)
Yom Kippur’da, yani yıllık kefaret gününde, verilen söz bütün halkı kapsar. “Haşem’in önünde bütün günahlarınızdan arınacaksınız.” Arınma vaadiyle kohenin hizmeti ve bunun her yıl yapılması aynı bölümde yer alır. Bir yıl bağışlanan kişi, yaşamı devam ettiği için ertesi yıl yeniden günah işleyebilir. Yeni bir günah için yeniden kefaret yapılması, önceki günahın bağışlanmasını geçersiz kılmaz. Tora işlenmiş suçların bağışlanacağını söyler. Bir daha günah işlemeyecek bir insan yaratılacağını vaat etmez. (Vayikra 16:29–34)
Hayvanın sunuya uygunluğu da bu hizmetin bir parçasıdır. Vayikra, kör ya da yaralı hayvan gibi örnekler vererek bedensel kusurları tarif eder. Bir hayvanın bedenen kusursuz olması ile bir insanın günah işlememiş olması ayrı ölçülerdir. Sifra, sığır ve davar için verilen kusursuzluk şartını kuşlara bütünüyle taşımaz. Kuşlarda da kopmuş bacak, körlük ve kurumuş kanat gibi ağır eksiklikler sunuya engeldir; fakat bütün hayvanlar aynı kusur listesine bağlı değildir. Bu ayrım, burada ahlaki günahsızlık değil, sunulacak hayvanın bedensel uygunluğu hakkında hüküm verildiğini gösterir.
Bir sunuya yüklenen sembolik anlam, Tora’nın o sunuya bağladığı sonucu kaldırmaz. Şabat yaratılışı hatırlatır ve o gün işten uzak durma emri uygulanır. Bir emrin taşıdığı anlam, verilen emri ve onun sonucunu ortadan kaldırmaz. (Vayikra 22:17–25, Şemot 20:8–11)
Vayikra neyin sunulacağını, kohenin ne yapacağını ve hizmetin sonucunu belirler. Haşem’in emrettiği hizmet yerine getirildiğinde işlenen günah bağışlanır. Burada Tora’nın belirli günahlar için belirlediği sunu ve koşullar söz konusudur. Bu bağışlanmanın gerçekleşmediği iddiası Tora’nın verdiği hükme aykırıdır. Bağışlanmanın gerçekleştiğini kabul edip bunu İsa’nın gelecekteki ölümüne bağlamak da Tora’da yer almayan bir şart ekler.
Vayikra, belirlenen sununun ardından kişinin bağışlanacağını söyler. Sonradan başka bir günah işlenebilmesi veya yeni bir sunu gerekmesi, gerçekleşen bağışlanmayı geçersiz kılmaz. Bu sonucu gelecekteki bir ölüme bağlayan şart, Tora’nın hükmüne sonradan eklenmiştir.
Tanah kaynakları: Vayikra 4:20, 26, 31, 35; 5:5–13, 20–26 (5:20–26 bazı çevirilerde 6:1–7); 16:29–34; 22:17–25; Bamidbar 15:27–31; Şemot 20:8–11; Yeşaya 1:11–17; Tehilim 50:12–13. Tora ayetlerinin özgün metinleri: Vayikra 4:20–35, 5:5–13, 5:20–26, 16:29–34, Bamidbar 15:27–31.
Açıklamalarda anılan eserler: Akedat Yitshak, Vayikra, sunu türleri ve bağışlanma formülü açıklaması; Beit Elohim, sunularla ilgili “U-ve-ktsat ha-azharot” ile başlayan açıklama; Rambam, Hilhot Teşuva 1:1; Sifrei Bamidbar, 15:27–31 açıklaması; Sifra, Vayikra 1:14 açıklaması.
19. İddia: Hayvan korbanları yalnız İsa’nın ölümünü haber veren geçici işaretlerdir
Tora’da sunuların görevleri, sunuldukları duruma göre değişir. Pesah sunusu Mısır’dan çıkışla ilgilidir. Bazı sunular kutsal günlerde yapılır, bazıları ise belirli suçlar veya arınma durumları için getirilir.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Tora’da sunuların görevleri, sunuldukları duruma göre değişir. Pesah sunusu Mısır’dan çıkışla ilgilidir. Bazı sunular kutsal günlerde yapılır, bazıları ise belirli suçlar veya arınma durumları için getirilir.
Bu Hristiyan yorumunda Tora’daki kurbanların kendi dönemlerinde bağışlanma, arınma ve ibadet gibi görevleri olduğu kabul edilir. Görüşü savunanlar, bütün bu kurbanların asıl amacının İsa’nın kusursuz ve gönüllü ölümünü önceden göstermek olduğunu ve bu amaç gerçekleşince hayvan kurbanlarının bağlayıcılığının sona erdiğini söylerler. Gelecekte de kurban sunulacağını kabul eden yorumda ise bu sunulara yalnızca İsa’nın ölümünü anma görevi verilir.
Tanah’ın Cevabı:
Pesah’ta çocuklar yapılan ibadetin ne anlama geldiğini sorar. Verilecek cevap Tora’da hazırdır. Haşem Mısır’da İsrael’in evlerini korumuş ve halkını kurtarmıştır.
Başka sunuların başka görevleri vardır. Esenlik sunuları arasında şükür için ve bir adağı yerine getirmek için getirilenler bulunur. Doğumdan sonraki arınma için ayrı sunu belirlenir. Sabah ve akşam sunuları günlük hizmete, Şabat ve bayram sunuları kutsal günlere aittir. Haşem’e şükretmek, geçmişteki kurtuluşu hatırlamak ve her gün sürdürülen hizmet birbirinden farklı görevlerdir. Bunların hepsine İsa’nın ölümünü haber verme görevi yüklenebilmesi için bu bağlantının Tora’da kurulması gerekir. (Şemot 12:24–27, Vayikra 3, 7:11–16, 12:6–8, Şemot 29:38–42, Bamidbar 28–29)
Sunuların adları, farklı görevlerini anlamamıza yardımcı olur. Ola bütünüyle yakılan sunudur. Şelamim ise esenlik sunusudur; onun şükür için getirilen türüne todah denir.
Günahla ilgili sunuların da ayrı adları vardır. Hatat günah sunusudur. Aşam ise belirli suç ve sorumluluklar için getirilir. Mişna Zevahim, bu sunuların kanının nereye uygulanacağını, yenebilen sunuların etini kimlerin ve ne kadar süre içinde yiyebileceğini ayrı ayrı düzenler. Sunular aynı ibadet düzeninin parçası olsa da hepsi aynı işi yapmaz.
Telafi sunusunun kime ve neye yönelik olduğu, Vayikra 5:20–26’da özellikle açıktır. Başkasının elindekini alıp bunu yalan yeminle gizleyen kişi, önce aldığını geri verir ve üzerine beşte bir ekler. Sonra aşam getirir. Mağdur, haksız yere kaybettiğini geri alır. Koç ise kişinin Haşem’e karşı işlediği ihlal için sunulur. Tora aynı olayda mağdurun hakkını ve Haşem’e karşı sorumluluğu ayrı ayrı düzenler. (Vayikra 5:20–26).
Günah sunularında Tora, yapılan hizmetin sonucunu da belirtir. Kohen, yani kutsal hizmet görevlisi, kefaret yapar ve kişinin günahı bağışlanır. Belirli suçlar için iki kuş almaya bile gücü yetmeyen kişi, aynı bağışlanma hükmüyle ince un sunar. Bu sunuda bir canlının ölümü ve kanı bulunmaz. Dolayısıyla bütün günah sunularının görevini açıklamak için bir hayvanın ölümünden yola çıkmak yeterli olmaz.
Bir hayvan sunulduğunda da türü, sunulacağı yer ve kanının nasıl kullanılacağı belirlenmiştir. Vayikra’da sayılan körlük ve yaralanma gibi kusurlar, hayvanın sunuya uygunluğunu belirleyen bedensel ölçülerdir. Bir insanın günah işlemediği iddiası, bir hayvanın bu ölçülere uygunluğuyla aynı hükme bağlanamaz. (Vayikra 4:20, 26, 31, 35, 5:11–13, 1:2–5, 22:17–25)
Kurbanın kişiyi temsil etmesiyle ne kastedilir? Ramban, Vayikra 1:9 açıklamasında bunun nasıl anlaşıldığını anlatır. Ellerin hayvanın başına konması kişinin yaptıklarıyla, sözlü itiraf söyledikleriyle, iç organlar düşünce ve arzularıyla, kan ise kendi canıyla ilişkilendirilir. Kişi günahın ciddiyetini düşünür; Haşem’in merhametiyle hayvanın kendi yerine kabul edildiğini kavrar.
Temsil edilen kişi, sunuyu getiren günahkarın kendisidir. Şelah’ta da benzer açıklama Tsiyoni’den aktarılır. Bir haritadaki çizginin bir yolu göstermesi, onun hangi yol olduğunu kendiliğinden belirlemez. Kurbanın temsil anlamı taşıması da gelecekteki İsa’yı temsil ettiğini göstermez; bu bağlantı ayrıca kanıtlanmalıdır.
Hayvan sunularının yerini daha üstün bir insan kurbanının alacağı düşüncesi, Yitshak’ın bağlanmasında anlatılan olayın ters yönünde ilerler. Avraam’ın eli durdurulur ve Yitshak’ın yerine bir koç sunulur. Devarim’de çocuklarını yakarak tanrılarına sunan ulusların ibadet biçiminin Haşem’e uygulanması yasaklanır. Yeremya’da Haşem, çocukların yakmalık sunu olarak verilmesini emretmediğini söyler. İsa’nın ölümüne gönüllü bir kendini sunma anlamı verilmesi, bu ölümü Tora’nın buyurduğu bir insan kurbanına dönüştürmez. (Bereşit 22:12–13, Devarim 12:29–31, Yeremya 19:5) Sefer Haİkkarim, Devarim 12’yi açıklarken insanın daha büyük bir onur sunduğunu düşünerek kendiliğinden ibadet biçimi üretmesini eleştirir. Çocuk sunuları, bu yanlışın en ağır örnekleri arasındadır.
Yeşaya 53:10’da acı çeken kulun canı aşam, yani suçla ilgili bir telafi sunusu diliyle anlatılır. Cümle “eğer” anlamındaki im ile kurulur. Ayetin devamında kulun soyunu göreceği, günlerinin uzayacağı ve Haşem’in isteğinin onun eliyle gerçekleşeceği söylenir. Yeşaya 54:1–3 bu sözü somutlaştırır: Siyon’un çocukları çoğalır, çadırı genişler, yıkılmış şehirleri yeniden doldurur. Suç sunusu imgesinin işlevi kulun çektiği acıyı ve bundan sonra vaat edilen toparlanmayı anlatmaktır. Vayikra’nın her sunuya verdiği ayrı görev bu şiirde kaldırılmaz.
Malaki’nin anlattığı gelecekte Levi oğulları arındırılır ve Yehuda ile Yeruşalayim’in sunusu eski günlerdeki gibi Haşem’i hoşnut eder. Yehezkel’de bayramlarda, yeni aylarda ve Şabatlarda yapılacak sunular önderin sorumluluğuna verilir. Bunların İsrael adına kefaret için yapılacağı söylenir. Tapınak ayrıca arındırılır ve önder kendisiyle halk için günah sunusu hazırlar. Sunuların yalnız İsa’nın ölümünü anmak için yapılacağı açıklaması, peygamberin onlara verdiği kefaret ve arınma görevlerini karşılamaz. Bu görevlerin ibadetle ilgili arınma olarak açıklanması ise hizmetin gelecekte de yapılacağını zaten kabul eder. Üstelik Vayikra’daki günah sunularının ardından bağışlanma açıkça vaat edilmiştir. (Malaki 3:3–4, Yehezkel 45:15–22)
Sefer Haİkkarim, Yehezkel’in Tapınak tasvirinin bazı unsurlarının İkinci Tapınak’ta uygulandığını, fakat kabilelere ayrılmış toprak düzeni gibi birçok unsurunun o dönemde gerçekleşmediğini belirtir. Eser, tasvirin tamamının İkinci Tapınak döneminde gerçekleştiğini söylemez. Rambam’ın Hilhot Melahim 11:1’deki Maşiah tanımında da Tapınak yeniden kurulur, sunular yeniden getirilir; toprağın dinlendirilmesini ve belirli dönemlerde sahibine dönmesini kapsayan Şemita ve Yovel hükümleri yeniden uygulanır. (Hilhot Melahim 11:1)
Yehezkel, Tapınak tasvirini İsrael’in yerine getireceği görevlerle birlikte verir. İsrael yaptıklarından utandığında halka Tapınağın düzeni ve hükümleri öğretilir. Bunların korunması ve uygulanması istenir. Kohenler halka kutsalı ve sıradanı ayırt etmeyi öğretir, davalara bakar, bayram hükümlerini gözetir ve Şabat’ı kutsal tutar. Tanah, sunulara gerçek görevler verir ve gelecekte de sunulmalarını öngörür. Bu ibadetlerin İsa’nın ölümüyle görevini tamamlayıp bağlayıcılığını yitirdiği iddiası Tanah’a aykırıdır. (Yehezkel 43:10–12, 44:23–24)
Tora sunulara birbirinden farklı görevler verir ve peygamberler gelecekte de bu hizmetlerin yapılacağını bildirir. Hepsini İsa’nın ölümüne işaret etmek için verilmiş ve o ölümle bitmiş saymak, hem Tora’daki görevlerini hem de peygamberlerin gelecek tarifini değiştirir.
Tanah kaynakları: Vayikra 1:2–5; 3; 4 ve 5; 7:11–16; 12:6–8; 22:17–25; Şemot 12:24–27, 29:38–42; Bamidbar 28–29; Bereşit 22:12–13; Devarim 12:29–31; Yeremya 19:5; Yeşaya 53:10, 54:1–3; Malaki 3:3–4; Yehezkel 43:10–12, 44:23–24, 45:15–22. Tora ayetlerinin özgün metinleri: Vayikra 3, 4–5, Şemot 29:38–42.
Açıklamalarda anılan eserler: Mişna Zevahim 5; Ramban, Vayikra 1:9; Şelah, “Od kiyum ha-korban ata bi-zman ha-ze” ile başlayan açıklama, Tsiyoni aktarımı; Sefer Haİkkarim, Devarim 12 ile ibadet biçimleri ve Yehezkel’in Tapınak tasviri hakkındaki açıklamalar; Rambam, Hilhot Melahim 11:1.
37. İddia: Hayvan korbanı yetersiz olduğu için daha üstün bir insan kurbanı gerekir
Tora, belirli suçlar için hangi sununun getirileceğini ve sunudan sonra ne olacağını açıklar. Hayvan sunusunun nasıl bağışlanmayla ilişkili olduğu sorusu, sununun hangi şartlarda getirildiğine ve Haşem’in bu hizmete ne görev verdiğine bakılarak anlaşılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Tora, belirli suçlar için hangi sununun getirileceğini ve sunudan sonra ne olacağını açıklar. Hayvan sunusunun nasıl bağışlanmayla ilişkili olduğu sorusu, sununun hangi şartlarda getirildiğine ve Haşem’in bu hizmete ne görev verdiğine bakılarak anlaşılır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, bir hayvanın ahlaki sorumluluk taşımadığı için bir insanın günahını gerçekten gideremeyeceğini söylerler. Onlara göre Tora’daki hayvan sunuları, gelecekte ölecek kusursuz bir insanı temsil ettikleri için geçici olarak kabul edildi. Hayatın kanda bulunmasından, insanı kurtarmak için bir insanın ölmesi gerektiği sonucunu çıkarırlar. Böylece İsa’nın ölümüne, hayvan sunularının sağlayamadığını söyledikleri bağışlanmayı sağlayan kurban gözüyle bakarlar.
Tanah’ın Cevabı:
Haşem, emrettiği günah sunusunun sonucunu açıkça söyler: kişi bağışlanacaktır. Vayikra 4:20, 26, 31 ve 35’te kohenin, yani kutsal hizmette görevli kişinin yaptığı işlem ile bağışlanma birlikte yer alır. İşlenen suçlar ve yerine getirilecek şartlar bellidir. Vayikra 4, bilmeden işlenen belirli suçları ele alır; her günah için aynı sunuyu buyurmaz. Tora, sununun görevini yerine getiremediğini söylemez; hangi durumda ne yapılacağını ve bunun sonucunu öğretir.
Her sununun aynı görevi taşıması da beklenmez. Günah sunuları yanında şükran ve esenlik sunuları vardır; Vayikra 7:11–18’de bunların kendi hükümleri bulunur. Günlük sunuyu, Pesah sunusunu ve günah sunusunu tek bir işi başaramamış denemeler gibi ele almak, bu farklı görevleri siler. Yom Kippur hizmetinin her yıl yapılması da önceki yıl hiç bağışlanma verilmediğini kanıtlamaz. Yeni bir yılda işlenen suçlarla önceki yıl bağışlanan suçlar aynı değildir. Vayikra 16:29–34, yıllık hizmeti emrederken onun arındırıcı sonucunu da açıkça ifade eder.
Bu bağışlanma, kişinin davranışından kopuk bir tören olarak sunulmaz. Vayikra 5:5’te suçun itirafı istenir. Aynı bölümün 20–26. ayetlerinde başkasının malına el koyma ve yalan yere yemin etme gibi suçlar ele alınır; malın iadesi, ek ödeme ve suç sunusu birlikte emredilir. Yeşaya 1:11–17’de ise adaletsizliğe devam edenlerin çok sayıdaki sunusu reddedilir; kötülüğü bırakmaları, ezileni, yetimi ve dul kadını korumaları istenir. Sorun hayvanın insan kadar değerli olmaması değildir. Haşem’e sunu getiren kişinin Haşem’in adaletini çiğnemesidir. Bu kişiye daha değerli bir kurban bulması değil, davranışını değiştirmesi emredilir.
Sununun pahası ile bağışlanmanın değeri arasına bir eşitlik de konmaz. Vayikra 5:6–13’te aynı yükümlülük, kişinin imkanına göre koyun veya keçiyle, iki kuşla yahut ince unla yerine getirilir. En yoksul kişiye daha eksik bir af verilmez. Unun, kanlı sunuların da getirildiği aynı sunakta yakılması bu gerçeği değiştirmez: o kişiden istenen sunu undur ve onun için de bağışlanma hükmü verilir. Tora, daha pahalı bir hayvan sunan kişiye daha kapsamlı bir bağışlanma vaat etmez. Haşem’in belirlediği sunu, belirlediği şartlarla getirilir.
Hayvanın ahlaki sorumluluk taşımadığı zaten bu düzenin içinde bilinen bir gerçektir. Buna rağmen Vayikra 17:11’de kanı sunakta arınma sağlamak üzere verenin Haşem olduğu söylenir. Ayet, kanın bu görevini Haşem’in buyruğuna bağlar; sunulan canlının günah işleyen insanla aynı ahlaki sorumluluğu taşımasını şart koşmaz. Vayikra 1:4’te yakmalık sununun kabulü ve arınma işlevi de yer alır. Hayvanın kusursuz olması istendiğinde neyin kastedildiği ise Vayikra 22:20–24’te somut olarak gösterilir: körlük, kırık ve başka bedensel kusurlar sayılır. Bu şartı ahlaki günahsızlığa çevirip oradan gelecekteki bir insana geçmek, ayetin anlamına yeni bir şart eklemektir.
“Öyleyse daha değerli bir can verilmeli” düşüncesinin vardığı yer Mika 6:6–8’de doğrudan sorgulanır. Önce buzağılar, ardından binlerce koç ve on binlerce yağ ırmağı anılır. Sonunda insan, suçuna karşılık ilk doğan çocuğunu verip vermemesi gerektiğini sorar. Cevap bu değer sıralamasının tepesine insanı yerleştirmez. İstenen, adaleti yerine getirmek, iyiliği sevmek ve Tanrı’yla alçakgönüllülük içinde yürümektir. Suçtan dönüşün yerine giderek ağırlaşan bir bedel koyma düşüncesi böylece reddedilir. Kişinin en değerli varlığını vermeye hazır olması, Haşem’in onu kurban olarak istediği anlamına gelmez.
Midraş Tanhuma Buber, Mika’nın çocuğu sunma sorusunu ulusların ağzından sorar. Ardından İsrael’e çocuklarını sunma emri verilmediğini, insanların adak olarak belirlenen değerleriyle ilgili bölümün ve sunularla ilgili bölümün ayrı olduğunu söyler. Midraş Tanhuma Buber, Behukotay 8:1
Tora’nın sunu hükümleri de bu ayrımı korur. Vayikra 1’de sığır, koyun, keçi ve kuşlardan getirilen sunular düzenlenir. Vayikra 27:1–8’de insanla ilgili bir adak söz konusu olduğunda ise parasal değerler belirlenir; adanan kişi hayvan sunusunun yerine kesilmez. Devarim 12:29–31, çevredeki halkların çocuklarını tanrılarına yakmasını örnek alarak Haşem’e aynı biçimde hizmet etmeyi yasaklar. Yeremya 7:31 ve 19:5’te çocuk yakımı Haşem’in emretmediği bir eylem olarak mahkum edilir. İsa’nın ölümünün gönüllü olduğu söylenerek bu örneklerden ayrılması, eksik olan emri ortaya çıkarmaz. Bir kişinin gönüllü oluşu, onun ölümünü Tora’nın belirlediği günah sunusu haline getirmez.
Yitshak’ın sunulması anlatısında da bir insanın ölümüyle tamamlanan günah sunusu bulunmaz. Bereşit 22, Avraam’ın sınandığını baştan söyler. Yitshak’ı yakmalık sunu olarak sunma emrinin ardından, elini ona uzatmaması ve ona hiçbir şey yapmaması emredilir. Avraam, oğlunun yerine koçu sunar (22:1–2, 10–13). Anlatının tamamlanmış eylemi insanın yaşaması ve hayvanın onun yerine sunulmasıdır. Anlatıya gelecekteki bir insanın ölümünü temsil ettiği anlamı yüklendiğinde, bu yeni eşleştirmenin ayrıca kanıtlanması gerekir. Yitshak’ın yaşadığı ve koçun sunulduğu olay, insan kurbanını zorunlu kılan bir hüküm vermez.
Sunulan varlığın ibadetteki yeri de bellidir. Sunu Haşem’e getirilir; kabul eden Haşem’dir. Pesah sunusundan sabaha kalan etin yakılması Şemot 12:10’da, esenlik sunusundan üçüncü güne kalanın yakılması Vayikra 7:17’de emredilir. Sununun eti de Haşem’in koyduğu hükme tabidir. Sunulmuş olmak, o varlığı kendisine dua edilecek veya kurtarıcı diye tapılacak bir makama yükseltmez. Bir insanın sunuları temsil ettiği ileri sürüldüğünde, bu temsil iddiasından o insana ibadet etme yetkisi de doğmaz.
Geleceğe ilişkin peygamberlikte aynı sunu hizmeti sürer. Yehezkel 45:15–25’te sunular, halk için arınma sağlamak ve kutsal alanı temizlemek üzere düzenlenir. Yönetici, kendisi ve halk için bir günah sunusu sağlar (45:22). Bunların yalnızca İsa’nın ölümünü hatırlatacak törenler olduğu savı, ayette verilen görevin yerine başka bir görev koyar. Peygamber arınma hizmetini ve yapılacak işlemleri anlatır; İsa’nın ölümünü anmayı emretmez. Kutsal alanın temizliğiyle ilgili işlemler de halk için getirilen sunular da gelecekte Haşem’e hizmetin parçasıdır. Bu yüzden hayvan sunularının artık kabul edilmeyen, işlevini yitirmiş bir aşama olduğu iddiası peygamberin hükmüne aykırıdır.
Hristiyan savında Tora’daki affın gerçek olduğu kabul edilir, fakat bu affın İsa’nın gelecekteki ölümü sayesinde verildiği ileri sürülür. Bağışlanan kişinin o dönemde İsa’yı bilmesi de şart sayılmaz. Ancak bu savın Tora’ya dayanması için, söz konusu bağın Tora’da kurulmuş olması gerekir. Vayikra’da sunuyu veren, kabul eden ve bağışlayan Haşem’dir. Hükümler, hayvanın insanla aynı ahlaki sınıfta bulunmasını veya insan ölümüyle tamamlanmasını istemez. Mika da suçun karşılığı olarak daha değerli bir can arayan kişiyi adalete ve doğru yaşama yöneltir. Hayvan sunularından zorunlu bir insan kurbanına geçiş, Tanah’ın kurduğu yol değildir. Tanah’ın emrettiği hizmete yetersizlik yakıştırılarak sonradan kurulmuş bir öğretidir.
Tanah kaynakları: Vayikra 1:1–5, 10, 14; 4:20, 26, 31, 35; 5:5–13, 20–26; 7:11–18; 16:29–34; 17:11; 22:20–24; 27:1–8; Devarim 12:29–31; Bereşit 22:1–2, 10–13; Şemot 12:10; Mika 6:6–8; Yeremya 7:31; 19:5; Yeşaya 1:11–17; Yehezkel 45:15–25. İbranice metin karşılaştırması: Vayikra 4, Vayikra 5, Şemot 12:10.
117. İddia: Rabbinik görüş ayrılıkları dini hukuk otoritesinin geçersizliğini gösterir
İki yargıç, bir davada aynı kuralı farklı uygulayabilir. Mahkeme bu görüşleri dinler ve uygulanacak kararı verir. Bir hatanın nasıl düzeltileceği de ayrı bir konudur. Tora’nın bu konularda ne dediğine bakarak görüş ayrılığının mahkemenin karar verme yetkisini etkileyip etkilemediği anlaşılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
İki yargıç, bir davada aynı kuralı farklı uygulayabilir. Mahkeme bu görüşleri dinler ve uygulanacak kararı verir. Bir hatanın nasıl düzeltileceği de ayrı bir konudur. Tora’nın bu konularda ne dediğine bakarak görüş ayrılığının mahkemenin karar verme yetkisini etkileyip etkilemediği anlaşılır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Bet Şammay ile Bet Hillel adlı iki Yahudi okulunun hukuk konularında farklı görüşleri olduğuna dikkat çekerler. Rabbilerin Maşiah, yani Mesih hakkında da farklı açıklamalar yaptığını söylerler. Onlara göre yanılabilen veya birbirine karşı çıkan rabbilerin İsa hakkındaki sözleri Tanrısal ilhama, yani Tanrı’dan gelen bir bilgiye dayanmış sayılamaz. Bu ayrılıklardan, rabbilerin dini hukuk alanındaki yetkisinin de geçersiz olduğu sonucunu çıkarırlar.
Tanah’ın Cevabı:
Tora’da uyuşmazlıkları karara bağlama yetkisi insan yargıçlara verilmiş, insanın yanılması halinde ne yapılacağı da düzenlenmiştir. Görüş ayrılıklarından yargı yetkisinin yokluğuna ulaşılması, bu iki açık hükümle çelişir. Devarim 17:8–13’te güç davaların yetkili kohenlere ve yargıca götürülmesi, verilen kararın uygulanması emredilir. Vayikra 4:13–21’de ise topluluğun yanılarak bir yasağı çiğnemesi ve yanlış öğrenildiğinde günahın giderilmesi için ne yapılacağı, yani kefaret düzenlenir.
Bir borcun ödenip ödenmediği konusunda anlaşmazlık çıktığında, iki tarafın kendi görüşünü söylemesiyle dava çözülmez. Tanıkların ne bildiği, ödemenin yapılıp yapılmadığı ve hangi kuralın uygulanacağı belirlenmelidir. Devarim 17:8 bu ihtiyaçtan başlar: כִּי יִפָּלֵא מִמְּךָ דָבָר לַמִּשְׁפָּט, “Yargılanacak bir mesele sana güç gelirse.” Kan, dava ve deri belirtisiyle ilgili ayrımlar ve şehirlerdeki uyuşmazlıklar sayıldıktan sonra, Haşem’in seçtiği ortak yargı yerine gidilip görevli kohenlere ve o dönemin yargıcına başvurulması istenir. 17:11’de, “Sana öğretecekleri Tora’ya ve bildirecekleri hükme göre yapacaksın” denir. Anlaşmazlık yüzünden yargıya başvurulması emredilmişken, anlaşmazlığın kendisinin yargı yetkisini yok ettiği söylenemez.
Moşe’nin bütün davaları tek başına gördüğü dönemde yük ağırlaşınca başka yargıçlar atanmış, güç meselelerin Moşe’ye getirilmesi kararlaştırılmıştır (Şemot 18:13–26). Devarim 16:18–20’de de şehirlerde yargıçların görevlendirilmesi emredilmiş; rüşvet ve taraf tutma yasaklanmıştır. Atama, yargılama ve yanlış davranışın önlenmesi aynı düzenin içindedir. Tıpta yanlış teşhis konduğunda teşhis yeniden incelenir; mühendislikte hatalı hesap bulunduğunda hesap düzeltilir. Bir hatanın bulunması, ilgili işin bütün uzmanlık ve denetim yollarının geçersiz olduğunu göstermez. Hatanın ne olduğu ve hangi gerekçeyle düzeltilmesi gerektiği gösterilir.
Vayikra 4:13’te וְאִם כָּל־עֲדַת יִשְׂרָאֵל יִשְׁגּוּ, “Bütün İsrael topluluğu yanılırsa” denir. Yapılmaması gereken bir fiil işlenmiş, fakat yapılan hata topluluğun gözünden kaçmıştır. Sonraki ayette günahın öğrenilmesi ve topluluk adına getirilecek sunu belirtilir. Bir davranışta topluca birleşilmiş olması, o davranışı doğruya çevirmemiştir. Hata öğrenildiğinde onun gereği yerine getirilecektir. Devarim 4:2’de de Haşem’in buyruklarına ekleme ve onlardan çıkarma yapılması yasaklanmıştır. Yargıçlara verilen görev, Haşem’in buyruklarını uygulamaktır; yanlış bir kararla yasak fiilin doğruya dönüştürülmesi değildir.
Yanlış bir mahkeme kararına güvenerek hareket eden kişiyle, kararın yanlış olduğunu bildiği halde onu uygulayan kişinin sorumluluğu da rabbinik hukukta ayrılmıştır. Sifra’nın Vayikra Dibbura de-Hovah 4:2 açıklamasında “İsrael topluluğu” Büyük Sanhedrin’le, yani merkezdeki en yetkili mahkemeyle ilişkilendirilir. Mişna Horayot 1:1–2’de mahkemenin kararına güvenen kişi, hatayı bilen ve hüküm verebilecek yeterlikte olduğu halde aynı fiili işleyen kişiden ayrı değerlendirilir. Mahkemenin hatasını fark edip kararından dönmesi de ayrıca ele alınmıştır. Böylece sorumluluk, hem kişinin bildiğine hem de mahkemenin kararına göre belirlenir.
Talmud’un Eruvin 13b bölümü, Bet Şammay ile Bet Hillel’in tartışmasını ve hangi görüşün uygulanacağını ayrı ayrı anlatır. İki okulun üç yıllık tartışmasının ardından göksel sesle iki tarafın sözleri “yaşayan Tanrı’nın sözleri” diye anılır; uygulanacak hüküm ise Bet Hillel’e bağlanır. Bet Hillel’in karşı tarafın görüşünü öğrenmesi ve kendi görüşünden önce aktarması da övülür. Karşı delilin öğrenilmesi, verilecek kararın dayanağını anlamak içindir. Bir görüşün öğrenilmeye değer bulunmasından, birbirine karşıt iki kararın aynı davada birlikte uygulanacağı sonucu çıkmaz.
Uygulanmayan görüşlerin neden korunduğu Mişna Eduyot 1:4–6’da açıklanır. Şammay ile Hillel’in bazı görüşlerinden dönmesi, kendi kanaatinde inat edilmemesi için kaydedilmiştir. Azınlık görüşü, ileride bir mahkeme tarafından değerlendirilebilmesi için saklanır; önceki mahkeme kararının değiştirilmesi de belirli şartlara bağlanır. Rabbi Yehuda tarafından başka bir gerekçe verilir: Bir kişiye belli bir gelenek ulaştığında, bunun kimin görüşü olduğu tanınabilmelidir. Bir hesap dosyasında ara işlemler korunduğunda sonucun nasıl bulunduğu izlenebilir. Bu kayıtlarda da karara ulaşılırken değerlendirilen görüşler korunur.
Devarim bir kentin yargıçlarını tayin etmeyi ve gerektiğinde çözülemeyen davayı ortak yargı yerine taşımayı ayrı ayrı emreder. Birinci aşamada farklı kararlar ortaya çıkabilir. İkinci aşamada taraflar, hangi hükmün uygulanacağını yetkili yerden öğrenir. Bu düzen, farklı görüşlerin hangi noktaya kadar tartışılabileceğini ve hangi noktadan sonra fiili kararın tarafları bağladığını belirler. (Devarim 16:18 ve 17:8–13).
Rabbi Meir’in büyük bilgisine rağmen hükmün neden her zaman onun görüşüne bağlanmadığı da Eruvin 13b’de tartışılır.
Bava Metsia 59b’de Rabbi Eliezer’in görüşüyle diğer bilgelerin kararı birlikte kaydedilir. Eruvin 46b’de ise Rabbi Meir ile Rabbi Şimon arasındaki görüş ayrılığında hangi ilkenin uygulanacağı sorulur. Soru תֵּיקוּ (teyku) sözüyle, yani çözüme bağlanmadan bırakılır. Bu örneklerde kabul edilmiş hükümler, reddedilmiş görüşler ve henüz çözülmemiş sorular vardır. Bunların hepsi aynı anda uygulanması gereken emirler gibi gösterilirse, bir tartışmanın kaydıyla o tartışmada alınmış karar birbirine karıştırılır.
Hukuki açıklamaların tamamının peygamberlik gibi değerlendirilmesi de aynı karışıklığın başka biçimidir. Devarim 17’de davayı inceleyip hükme bağlayan görevliler, 18:15–22’de ise Haşem’in sözünü bildiren peygamber ve O’nun söylemediğini O’nun adına söyleyen kişi ele alınır. Nehemya 8:7–8’de halka okunan Tora’nın anlamı Leviler tarafından açıklanır. Bir davada karar vermek, peygamberlik sözünü aktarmak ve yazılı metni öğretmek ayrı işlerdir. Hepsine “ilham” adı verilip birindeki görüş ayrılığından diğerlerinin geçersizliği çıkarılamaz.
Bava Metsia 59b’de Rabbi Yehoşua’nın “O gökte değildir” sözü de yargılamanın verilmiş Tora üzerinden yürütülmesine bağlanır. Rabbi Yirmeya tarafından Tora’nın Sinay’da verildiği ve Şemot 23:2’deki “çoğunluğa göre yönelme” ifadesi hatırlatılır. Aynı ayette kötülük için çoğunluğun ardından gidilmesi ve davanın eğilip bükülmesi yasaklanmıştır. Çoğunlukla karar verilmesi, bu hukuk içinde uygulanan bir usuldür. Bir fiziksel olay hakkında çok sayıda kişinin aynı kanaatte olması olayın kendisini değiştirmez; mahkemede ise bir uyuşmazlık hakkında hangi hükmün uygulanacağı karara bağlanır.
Tosafot, Bava Metsia 59b’deki göksel ses ile Eruvin’de Bet Hillel hakkında duyulan sesi karşılaştırır. İlkinde ses, Rabbi Eliezer’in görüşünü mahkemedeki çoğunluğa karşı destekler. Bet Hillel ise zaten çoğunluktur.
Maşiah hakkındaki farklı sözlerin aktarılmasında da görüşle ona verilen cevap birlikte korunmalıdır. Sanhedrin 98b–99a’da Rabbi Hillel’in Maşiah’la ilgili beklentinin Kral Hizkiyahu’nun döneminde zaten gerçekleştiğini söyleyen görüşü aktarılır. Rav Yosef tarafından buna Zekeriya 9:9 ile itiraz edilir: Hizkiyahu’dan sonra yaşamış olan peygamber, Yeruşalayim’e kralının geleceğini bildirir. Gelecekteki vaadin daha önce bütünüyle gerçekleştiği söylenirse, peygamberin tarih içindeki yeriyle sözü birbirine aykırı hale getirilir. Rabbi Hillel’in bu sözü, Bet Hillel okulunun kabul edilmiş bir hukuk hükmüyle aynı türden değildir. Hukuki hüküm, aggada denilen anlatı ve öğretiler, ayet yorumu ve geleceğe ilişkin tahminler aynı gerekçelerle doğrulanmaz. Leo Baeck’e atfedilen, Maşiah’ın ideallerin kişileştirilmesi olduğu görüşü de bir yorumcuya atfedilen düşüncedir; Tanah’taki vaadin yerine geçirilemez.
İsa hakkındaki bir iddianın doğruluğu da bir rabbinin unvanıyla belirlenmez; Tanah’ın ifadeleri ve gerçekleşmesi gereken olaylarla belirlenir. Bir rabbinin yanlış görüşü gösterildiğinde o görüş yanlışlanmış olur. Bundan Tora’nın yargıç atama ve yetkili hükme uyma emirlerinin geçersizliğine ulaşılamaz. Görüş ayrılıklarının varlığından bütün rabbinik yetkinin yokluğu sonucunu çıkaran Hristiyan iddiası, uyuşmazlığı çözmek için verilmiş yetkiyi uyuşmazlığın kendisiyle reddeder. Devarim’de ise tam da bu uyuşmazlık ortaya çıktığında yetkili yargıya başvurulması emredilmiştir.
Tanah kaynakları: Devarim 17 (17:8–13); Devarim 16:18–20; Devarim 4:2; Devarim 18:15–22; Şemot 18:13–26; Şemot 23:1–3; Vayikra 4:13–21; Nehemya 8:7–8; Zekeriya 1:1 ve 9:9.
Rabbinik açıklama ve tartışma kaynakları: Sifra, Vayikra Dibbura de-Hovah 4:2; Mişna Horayot 1:1–2; Mişna Eduyot 1:4–6; Eruvin 13b ve 46b; Bava Metsia 59b; Tosafot, Bava Metsia 59b, “Lo başamayim hi”; Sanhedrin 98b–99a. Leo Baeck’e atfedilen görüş, aktarıldığı biçimiyle ele alınmıştır.
151. İddia: Yom Kippur’un her yıl yapılması önceki kefaretlerin yetersizliğini kanıtlar
Vayikra, yıl içinde belirli günahlar için getirilen sunuları düzenler. Ayrıca yılda bir kez yapılan Yom Kippur, yani Kefaret Günü hizmetini anlatır. Bu iki hizmette kimlerin ve nelerin arındırıldığına bakmak, yıllık tekrarın neden gerekli olduğunu anlamaya yardım eder.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Vayikra, yıl içinde belirli günahlar için getirilen sunuları düzenler. Ayrıca yılda bir kez yapılan Yom Kippur, yani Kefaret Günü hizmetini anlatır. Bu iki hizmette kimlerin ve nelerin arındırıldığına bakmak, yıllık tekrarın neden gerekli olduğunu anlamaya yardım eder.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, yıl içinde günah sunuları getirilmesine rağmen Yom Kippur’da yeniden kapara, yani kefaret yapılmasını önceki sunuların yetersizliğine delil sayarlar. Onlara göre İsa’nın bir kez ölmesi, bütün günahlar için bu sunulardan daha üstün ve kalıcı kefaret sağlamıştır.
Tanah’ın Cevabı:
Vayikra 16:30, Kefaret Günü için “Günahlarınızdan arınacaksınız” der. Aynı bölümün 34. ayeti bu hizmetin yılda bir kez yapılmasını emreder. Tanrı’nın hem gerçek arınmayı bildirmesi hem yıllık tekrar istemesi, önceki arınmanın geçersiz olduğu anlamına gelmez.
Vayikra 16:30’da כִּי־בַיּוֹם הַזֶּה יְכַפֵּר עֲלֵיכֶם לְטַהֵר אֶתְכֶם מִכֹּל חַטֹּאתֵיכֶם לִפְנֵי יְהוָה תִּטְהָרוּ denir: “Bu gün sizin için kapara yapılacak, bütün günahlarınızdan arınmanız için; Haşem’in önünde arınacaksınız.” Yekhapper (יְכַפֵּר) günahların giderilmesi için yapılan kefareti, titharu (תִּטְהָרוּ) ise bunun sonucunu, yani “arınacaksınız” sözünü bildirir.
16:34’te לְכַפֵּר עַל־בְּנֵי יִשְׂרָאֵל מִכָּל־חַטֹּאתָם אַחַת בַּשָּׁנָה, “İsrael oğulları için bütün günahlarından yılda bir kez kapara yapmak” buyurulur. İki ayet aynı ibadetin hem gerçek arınma sağladığını hem her yıl yerine getirilmesi gerektiğini birlikte açıklar. Tekrar, geçmişte gerçekleşen işlemin etkisizliğini değil, her yıl tekrar emredilen kutsal hizmetin düzenini gösterir.
Vayikra 4:20, 26, 31 ve 35’te günah sunusunun ardından kişinin bağışlanacağı açıkça belirtilir. Vayikra 16:16–20 ve 33, yalnız bireysel günahı değil, kutsal yeri, sunağı, kohenleri ve bütün topluluğun arınmasını da düzenler. Bir insanın yeni yılda yeni günah işlemesi, önceki yılda aldığı bağışlanmayı yok etmez. Sonraki yıl işlenen bir suç, önceki yıl bağışlanan suçla aynı değildir.
Yehezkel 45:18–22 gelecekteki kutsal hizmette de arınma ve günah sunularını anlatır. Yıllık Yom Kippur’un tekrarını sahte bağışlanma diye sunmak, Tanrı’nın 'arınacaksınız' diye verdiği hükmü reddetmektir.
Vayikra 16’daki kapara yalnız bireysel kişinin geçmişte işlediği tek bir suçla sınırlı değildir; kutsal yerin, kohenlerin ve halkın temizlenmesine ilişkin düzenlemeler de bulunur. Kişilerin veya toplumun her yıl işleyebileceği yeni suçlar için yıllık hizmet emredilmesi, önceki arınmanın gerçek olmadığı hükmünü gerektirmez. Yehezkel 45:15–22’de gelecekteki sunulara kapara ve arınma işlevi verilmesi de bu hizmetin “geçersiz olduğu halde tekrar edilen hareketler” olarak tanımlanmadığını gösterir.
Yom Kippur hizmeti yalnız yıl içinde getirilen her bireysel sununun ikinci kez yapılmasından oluşmaz. Vayikra 16:16–20 ve 33 kutsal yeri, çadırı, sunağı, kohenleri ve bütün topluluğu kapsayan işlemler de düzenler. Farklı kapsamda bir hizmetin bulunması, yıl içindeki sunular için Vayikra’nın bildirdiği bağışlanmayı ortadan kaldırmaz.
Mişna Yoma 8:8–9 da günah sunularının, tövbenin ve insanlar arasındaki suçlarda zarar verilen kişiyle barışmanın görevlerini ayrı ayrı ele alır. Bu sonraki açıklama, günahın türüne göre farklı adımlar gerektiğini gösterir. Tora, yıl içindeki sunulardan sonra bağışlanmayı ve Yom Kippur’da arınmayı ayrı ayrı bildirir. Yıllık hizmet, önceki kefaretin geçersiz olduğunu kanıtlamaz. Mişna Yoma 8:8–9.
Tanah kaynakları: Vayikra 16:16–34, özellikle 16:30 ve 16:34; Vayikra 4:20–35; Yehezkel 45:15–22.
206. İddia: Korban hayvanları birinin yerine geçen kurbanlar değil, temsilciydi; bu yüzden kusursuz insanı temsil etmek zorundaydı
Tora’da Tanrı’ya sunulan armağana korban denir. Bazı korbanlar belirli günahlar için sunulur. Tora böyle durumlarda kohenin yapacağı hizmeti ve kişinin nasıl bağışlanacağını açıklar. Kapara, burada günahın giderilmesiyle ilgili hizmeti anlatır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Tora’da Tanrı’ya sunulan armağana korban denir. Bazı korbanlar belirli günahlar için sunulur. Tora böyle durumlarda kohenin yapacağı hizmeti ve kişinin nasıl bağışlanacağını açıklar. Kapara, burada günahın giderilmesiyle ilgili hizmeti anlatır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, bir hayvanın insan gibi doğruyu ve yanlışı seçmekten sorumlu tutulmadığını ve Tora’nın buyruklarına uymakla yükümlü olmadığını söylerler. Buradan hayvan sunusunun insanın günahı için gerçek kapara sağlayamayacağı sonucunu çıkarırlar. Onlara göre bu sunular, gelecekte ölecek kusursuz bir insanı, İsa’yı temsil ettikleri için geçici olarak kabul edilmiştir.
Tanah’ın Cevabı:
Tora, emrettiği korbanların belirli durumlarda kapara ve bağışlanma sağladığını açıkça söyler. Kapara, burada günahın giderilmesiyle ilgili hizmeti anlatır. Tora hayvana bir buyruk yüklemez. Sunuyu getiren insana ve hizmeti yapan kohene ne yapacaklarını söyler. Sununun ne işe yarayacağını da Tanrı bildirir. Tora bu bağışlanmayı gelecekte bir insanın ölmesine bağlamaz.
Vayikra 4:20, 26, 31 ve 35’te ilgili günah sunusunun ardından kohenin kapara yapacağı ve kişinin bağışlanacağı bildirilir. 4:31’de וְכִפֶּר עָלָיו הַכֹּהֵן וְנִסְלַח לוֹ, “Kohen onun için kapara yapacak ve o bağışlanacak” denir. Ayetler hangi durumda hangi korbanın sunulacağını ve hangi şartların yerine getirileceğini ayrı ayrı belirtir.
Vayikra 17:11, kanın sunakta kapara için verildiğini söyler. Raşi bu ilişkiyi “can gelsin ve can için kapara yapsın” sözleriyle açıklar. Ramban da Vayikra 1:9 yorumunda hayvanın günahkarın yerine kabul edilmesini anlatır. Raşi ve Ramban, korbanın nasıl anlaşılabileceğini açıklar. Tora’nın kendi hükmü, kanın sunakta belirli bir kapara görevi için verildiğini söyler.
Vayikra 5:5–13 başka bir önemli örnek verir. Belirli günahlar için kişi önce suçunu itiraf eder. Sürüden hayvan almaya gücü yetmezse kuş, ona da yetmezse belirli miktarda ince un getirir.
5:13’te kohenin onun için kapara yapacağı ve kişinin bağışlanacağı söylenir. Bu özel durumlarda un sunusu getiren kişinin de bağışlanacağı bildirilir. Ayet unu, bu koşulları karşılayan kişiler ve sayılan günahlar için bir yol olarak verir.
Korbanların hepsi aynı amaçla da sunulmaz. Vayikra 1’de bütünüyle yakılan ola sunusu düzenlenir. 3. bölüm ise şelamim, yani esenlik sunusuyla ilgilidir. 7. bölümde şükürle ilgili sunular anlatılır. Şemot 29:38–42 günlük sunuları anlatır. Tora’nın farklı türlere verdiği bu görevler, yalnızca günah sunusundan söz edilmediğini gösterir. Hepsini aynı kişinin gelecekte ölmesine işaret saymak, Tora’nın her sunuya verdiği ayrı görevi açıklamaz.
Mika 6:6–8, “Suçum için ilk doğanımı mı vereyim?” sorusunu sorar. Ardından insana adil davranması, iyilik ve bağlılığı anlatan hesedi sevmesi ve Tanrı’yla alçakgönüllü yürümesi söylenir. Devarim 12:31 ve Yeremya 7:31, oğulların ve kızların ateşte sunulmasını kınar. Tora, hayvanın günahlardan sorumlu tutulmamasından, bir insanın korban edilmesi gerektiği sonucunu çıkarmaz.
Hayvan korbanının gerçek kapara sağlayamadığı, yalnız gelecekteki kusursuz bir insanı işaret ettiği ve o insanın İsa olduğu iddiaları Vayikra’nın kendi cümlelerinde yer almaz. Tora, kendi koyduğu şartlar karşılandığında kişinin bağışlanacağını doğrudan bildirir. Bu bağışlanmanın gerçekleşmesi için İsa’nın veya başka bir insanın ölümünü şart koşmaz.
Tanah kaynakları: Vayikra 1–7, özellikle 4:20, 26, 31, 35 ve 5:5–13; Vayikra 17:11; Şemot 29:38–42; Devarim 12:31; Mika 6:6–8; Yeremya 7:31. Yorumlar: Raşi, Vayikra 17:11; Ramban, Vayikra 1:9.
115. İddia: Devarim 17’deki görevliler yalnız yazılı Tora ayetini tekrar ediyordu
Bir dava, taraflar aynı kuralı bildiği halde çözümsüz kalabilir. Örneğin ikisi de hırsızlığın yasak olduğunu bilir, ama eşyanın kime ait olduğu konusunda anlaşamaz. Devarim 17, böyle güç bir mesele çıktığında kime başvurulacağını ve verilen kararla ne yapılacağını açıklar.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Bir dava, taraflar aynı kuralı bildiği halde çözümsüz kalabilir. Örneğin ikisi de hırsızlığın yasak olduğunu bilir, ama eşyanın kime ait olduğu konusunda anlaşamaz. Devarim 17, böyle güç bir mesele çıktığında kime başvurulacağını ve verilen kararla ne yapılacağını açıklar.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Devarim 17’deki kohenlerin, yani kutsal hizmet görevlilerinin ve yargıçların, halka yalnızca yazılı Tora’nın ilgili ayetini tekrar ettiklerini söylerler. Hüküm zaten Tora’da bulunduğu için, bu görevlilere kuralı yorumlama veya eldeki dava hakkında karar verme yetkisi verilmediğini ileri sürerler.
Tanah’ın Cevabı:
Devarim 17’de çözülemeyen bir davanın yetkili görevlilere götürülmesi ve onların vereceği hükmün uygulanması emredilir. Görevlilerin yalnızca ayet tekrar ettiği iddiası, bu yargılama emrini ortadan kaldırır. Bir eşyanın çalındığı öne sürüldüğünde, hırsızlığın yasak olduğunu okumakla dava çözülmez. Eşyanın kime ait olduğu, nasıl el değiştirdiği ve tanıkların neyi doğruladığı belirlenmelidir. Aynı olay birden fazla hükmü ilgilendiriyorsa, yargıç, bu kurallardan hangisinin eldeki olaya nasıl uygulanacağına da karar vermelidir. Tora’da başvurulması emredilen görevlilere tam olarak bu iş için gidilir.
Devarim 17:8, כִּי יִפָּלֵא מִמְּךָ דָבָר לַמִּשְׁפָּט, “Yargılanacak bir mesele senin için fazla güç olursa” sözleriyle başlar. Kan dökülmesi, davalar ve yaralanmalar konusunda çözülmesi güç anlaşmazlıklar sayıldıktan sonra, Haşem’in seçeceği yere gidilmesi istenir. Oradaki Levili kohenlere ve o dönemin yargıcına başvurulacak, karar onlardan öğrenilecektir.
17:11’de yükümlülük açıkça belirtilmiştir: “Sana öğretecekleri öğretiye ve sana söyleyecekleri hükme göre davranacaksın; sana bildirecekleri sözden sağa veya sola sapmayacaksın.” יוֹרוּךָ (yoruha), “sana öğretecekler”; הַמִּשְׁפָּט (hamişpat), “hüküm, yargı” demektir. Öğretilecek ve karara bağlanacak mesele, önceki ayetlerde çözülememiş olan davadır. Ardından, orada görev yapan koheni veya yargıcı kasıtlı olarak dinlemeyen kişi için ölüm cezası öngörülür (17:12). Mahkeme kararına uyulması böylece doğrudan Tora’nın emrine bağlanmıştır.
Bu yetkiyi yalnızca okuma hizmeti saymak için, halkın çoğunun kişisel Tora nüshası bulunmadığı ve okuyamadığı öne sürülür. Kohenin yaptığı işin ilgili satırı tomarda göstermek olduğu iddia edilir. Oysa şehirdeki yargıcın çözemediği bir davayı yetkili mahkemeye götürme nedeni ayette zaten verilmiştir: Dava çözülememiştir. Okuryazar bir insanın da mülkiyetin kime ait olduğu veya bir eylemin hangi hükme girdiği konusunda yargıya ihtiyacı vardır. Üstelik şehirlerde yargıçlar bulunması ayrıca emredilmiştir. Devarim 16:18–20’de bu yargıçlardan adaletle hükmetmeleri istenir; taraf tutmak ve rüşvet almak yasaklanır. Şehirde görülen dava ile orada çözülemeyip merkezi kuruma taşınan dava, aynı yargı düzeninin iki aşamasıdır.
Moşe’nin önüne getirilen uyuşmazlıklarda da yalnız emirlerin okunmasıyla yetinilmemiştir. Taraflar arasında hüküm verilmiş, Haşem’in kuralları öğretilmiştir. İş yükü ağırlaşınca güvenilir kişiler yargıç olarak görevlendirilmiş; küçük davaların onlar tarafından görülmesi, güç davaların Moşe’ye getirilmesi kararlaştırılmıştır (Şemot 18:13–26). Öğretimle yargı arasındaki bağ, daha sonra Yehoşafat’ın Yeruşalayim’de görevlendirdiği Leviler, kohenler ve aile başkanlarında da görülür. Şehirlerden gelen kan davaları ve hukuki uyuşmazlıklar onların önüne getirilir; halkın suç işlemesini önlemek için doğru uygulama kendilerine öğretilecektir (Divre Hayamim Bet 19:8–11). Her iki olayda da bir kuralın belirli bir davaya nasıl uygulanacağı karara bağlanır.
“Sağa veya sola sapmamak” ifadesinin başka ayetlerde Tora’ya bağlılık için kullanıldığı da itiraz olarak ileri sürülür. Devarim 5:29, 28:14; Yehoşua 1:7 ve 23:6’da gerçekten bu bağlılık emredilir. Devarim 17:11’de ise aynı ifade, görevlilerin bildirdiği hükme bağlanmıştır. Tora’ya itaatin içinde, Tora’nın kurduğu yargı düzenine itaat de bulunur. Yargıçlara başvurulmasını emredip onların vereceği kararı hükümsüz saymak, aynı emrin iki yarısını birbirinden koparmaktır.
Bir emri bilmekle onu uygulayabilmek arasındaki fark, günlük hayata ilişkin mitsvalarda, yani Tora’nın buyruklarında da görülür. Şabat’ta yapılması yasaklanan işlerin sınırlarının, zarar hukukundaki “göze göz” hükmünün ve tefillinin, yani içinde Tora bölümleri bulunan küçük kutuların nasıl yapılacağının öğrenilmesi gerekir. Şemot 20:10, 21:24 ve Devarim 6:8’de emirler verilmiştir; karşılaşılabilecek her olayın bütün ayrıntıları tek tek sıralanmamıştır. Matematikte bir formülün öğrenilmesi de hangi verinin nerede kullanılacağının öğrenilmesini gerektirir. Açıklama, bilinen kuralın doğru uygulanmasını sağlar. Nehemya 8:1–8’de Tora halka okunurken Leviler tarafından okunanın anlamının açıklanması, bu öğretimin somut bir örneğidir.
Tora’ya ekleme yasağı da yorum ve karar yetkisini reddetmek için kullanılır. Devarim 4:2 ve 13:1’de Haşem’in buyruklarına ekleme ve onlardan çıkarma yapılması yasaklanırken, 17:8–12’de yargıçların öğrettiğine ve hükmettiğine uyulması emredilmiştir. Bu emirler aynı Tora’da yan yana bulunur. Bir mitsvanın eldeki davada nasıl uygulanacağına karar verilmesi, yargıca verilmiş görevin yerine getirilmesidir. Bir anayasanın mahkemeye yetki vermesiyle, mahkemenin her kararında yeni bir anayasa yazılması nasıl ayrıysa, Tora’nın uygulanmasıyla Tora’ya yeni bir buyruk eklenmesi de ayrıdır. Devarim 13:2–6’da başka ilahlara çağıran kişiye karşı konulması emredilir. Böyle bir çağrıda Haşem’in buyruğundan uzaklaşılır; yetkili yargılamada ise o buyruğun gereği belirlenir.
Vayikra 23:40, Sukkot’ta dört tür bitkinin alınmasını emreder. Yargıç, bir bitkinin bu türlerden birine girip girmediğine ilişkin anlaşmazlığı çözebilir. Bir kişinin beşinci bir tür almayı da aynı mitsvanın zorunlu parçası ilan etmesi, Tora’nın verdiği ölçüyü değiştirir. Aynı örnekte Devarim 17’nin verdiği karar yetkisi ile Devarim 4:2’nin koyduğu ekleme yasağının hangi işlere ait olduğu görülür. (Vayikra 23:40).
Karara itaat edilmesi için onun önce yeni bir kutsal metne dönüşmesi gerektiği şartı da ayette bulunmaz. Devarim 17:10–12’de, görevlilerin bildirdiği hükmün uygulanması istenir; yeni bir Tanah kitabının yazılması beklenmez. Yetki, görevli kişilere belirli bir yerde yürüttükleri yargılama için verilmiştir. Bir rabbinin kişisel görüşü, yetkili mahkemenin hükmü ve peygamberlik bu yüzden aynı yetkiyi taşımaz. Vayikra 4:13–14’te bütün İsrael’in yanılarak bir yasağı çiğnemesi ve yanlış öğrenildiğinde gereken kefaret de düzenlenmiştir. Mahkemenin hükmüne uyulması ve bir yanlış ortaya çıktığında onun düzeltilmesi, aynı Tora’nın hükümleridir.
Rabbinik hukukta bu ayrımın nasıl uygulandığı Mişna Sanhedrin 11:2’de görülebilir. Aynı Tora’yı farklı yorumlayan bilgelerin anlaşmazlığı merkezi mahkemeye taşınır. Bir bilgenin önceki görüşünü öğretmeye devam etmesiyle, insanlara mahkemenin kararına aykırı davranmalarını buyurması ayrı değerlendirilir.
Şir Haşirim Rabba 1:2, Devarim 17:11’deki öğretme ve hüküm söyleme işlerinin görevlilere verildiğine dikkat çeker. Sifrei Devarim 154’te de merkezi mahkemenin hükmüne uyma yükümlülüğü açıklanırken, özel cezanın hangi mahkemenin hangi hükmüne karşı gelinmesiyle doğacağı belirtilir. Bir görüşün söylenmesiyle bağlayıcı bir hükmün verilmesi arasındaki fark, bu somut görevler üzerinden korunur.
Bu ayrımlar kuşaktan kuşağa öğretilir. Mişna Avot 1:1’de Moşe’den sonraki aktarım anlatılır; yargıda dikkatli olmak ve Tora’yı koruyacak önlemler almak öğütlenir. Mişna Eduyot 1:4–6 ise farklı görüşlerin neden kaydedildiğini ve bir mahkemenin önceki kararı hangi şartlarla değiştirebileceğini ele alır.
Midraş Tannaim’in Devarim 17:11 açıklaması üç ayrı kaynak gösterir: kuşaktan kuşağa aktarılan gelenek, Tora’nın sözlerinden belirli yorum kurallarıyla çıkarılan hükümler ve toplum için getirilen düzenlemeler. Sinay’dan aktarılan bir hükümle sonradan konmuş koruyucu bir düzenlemenin dayanağı aynı değildir.
Mişna ve Talmud’daki hukuki tartışmalarla sonraki kararlar, bir davada hangi hükmün uygulanacağını belirlemeye yardımcı olur. Aggada denilen anlatı ve öğretiler, yerel gelenekler ve kişisel yorumlar da bulunur. Bunların her biri kendi dayanağıyla değerlendirilir. Bunların tamamını “yazılı ayetin dışında kalan sözler” diye tek grupta toplamak, Tora’nın emrettiği öğretim ve yargılamayı da göz ardı eder. Devarim 17’nin açık hükmü bunun tersidir: Çözülemeyen dava yetkili görevlilere götürülecek ve verdikleri hüküm uygulanacaktır.
Tanah kaynakları: Devarim 17 (17:8–13); Şemot 18 (18:13–26); Devarim 16:18–20; Devarim 4:2; Devarim 13:1–6; Devarim 5:29; 6:8; 28:14; Şemot 20:10; 21:24; Yehoşua 1:7; 23:6; Vayikra 4:13–14; Divre Hayamim Bet 19:8–11; Nehemya 8:7–8 ve 8:1–6. Devarim 5:29, bazı Hristiyan çevirilerinde 5:32 olarak numaralanır.
Yorum tarihi kaynakları: Mişna Avot 1:1; Mişna Eduyot 1:4–6; Mişna Sanhedrin 11:2; Şir Haşirim Rabba 1:2; Sifrei Devarim 154; Midraş Tannaim, Devarim 17:11.
