25. İddia: Tapınak olmayınca İsrael’in bağışlanması mümkün değildir
Tapınağa bağlı sunular kutsal yerde yapılır. Sürgündeki insan ise o yere gidemediğinde de kendi davranışından sorumludur. Tora ve peygamberler, sürgündeki dönüşün nasıl olacağını anlatır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Tapınağa bağlı sunular kutsal yerde yapılır. Sürgündeki insan ise o yere gidemediğinde de kendi davranışından sorumludur. Tora ve peygamberler, sürgündeki dönüşün nasıl olacağını anlatır.
Tapınağın yıkılmasıyla korban, yani sunu hizmeti durdu. Bu görüşü savunan Hristiyanlar, İsrael’in o andan sonra Tora’ya bağlı kalarak ulusça bağışlanamayacağını söylerler. Onlara göre tövbe ve dua kanlı sununun yerini tutamaz. Çözüm, İsa’nın ölümüne dayanan yeni antlaşmayı kabul etmektir. Tanah’taki bireysel bağışlanmaları İsa’nın gelecekteki ölümüne bağlarlar. Şelomo’nun sürgündeki halk için ettiği duanın da Tapınak ayaktayken orada yapılan sunular sayesinde geçerli olduğunu savunurlar.
Tanah’ın Cevabı:
Tora, ülkesinden uzaklaştırılıp başka uluslar arasına dağılmış olan İsrael halkına sürgündeyken Haşem’e nasıl döneceğini bildirir. İsrael yaşadıklarını yüreğine alır, kendisi ve çocukları bütün kalpleriyle Haşem’e döner ve O’nun sözünü dinler. Haşem de halkına merhamet eder, onu dağıldığı yerlerden toplar. Böylece dönüş, ülkeye yeniden yerleşmeden önce başlar. Halkın bağlı kalacağı emirler de açıkça belirtilir: Moşe’nin bildirdiği, Tora kitabında yazılı hükümler. Sürgündeki İsrael’e topluca dönüş ve merhamet vaat edilmektedir. (Devarim 30:1–10)
Şelomo’nun Tapınağın açılışında ettiği dua aynı ilişkiyi anlatır: “Gökler ve göklerin gökleri Seni içine alamaz; yaptığım bu ev nasıl alabilir?” Ardından bu yere yönelerek dua eden halk için “Sen gökteki meskeninde işit; işit ve bağışla” diye yakarır. Tapınak, İsrael’in kutsal dua merkezidir. Duayı işiten ve günahı bağışlayan Haşem’dir. Şelomo, Haşem’in varlığını ve işitmesini binanın duvarlarıyla sınırlamaz. (Melahim Alef 8:27–30)
Şelomo, “Günah işlemeyen insan yoktur” diyerek düşman ülkesine götürülmüş tutsakları da duasına katar. Onlar yaptıklarını düşünür, “Günah işledik, yanlış yaptık, kötülük ettik” diye itirafta bulunur ve bütün yürekleriyle Haşem’e dönerler. Atalarına verilen ülkeye, seçilmiş şehre ve Tapınağa yönelerek dua ederler. Şelomo, Haşem’den onların yakarışını gökten işitmesini, davasını görmesini ve günah işlemiş halkını bağışlamasını ister. İtiraf, davranış değişikliği ve dua, sürgündeki insanın yerine getirebileceği işlerdir. Bunları yapabilmesi için önce Yeruşalayim’e ulaşması gerekmez. (Melahim Alef 8:46–50)
Yein Levanon’da da Şelomo’nun duası, kişinin günahından dönmesi ve Haşem’in ona merhamet etmesiyle açıklanır. Dua yönü ise Berahot 30a’da ayrıntılandırılır: Ülke dışındaki kişi Erets İsrael’e, yani İsrael ülkesine, ülkedeki kişi Yeruşalayim’e, Yeruşalayim’deki kişi Tapınağa yönelir. Bu yöneliş bütün İsrael’in duasını aynı kutsal merkezde birleştirir. Fakat dua edilen yön, bağışlanmanın nedeni değildir. Şelomo’nun sürgündekiler için saydığı koşullar arasında, onların bağışlanmasını o anda sunakta kesilen bir hayvana bağlayan bir hüküm bulunmaz. Böyle bir şart, dua metnine Hristiyan iddiasıyla eklenmektedir.
Şelomo’nun duasında Tapınağın o sırada yıkılmış olacağı ayrıca söylenmez. Daniel 9’da ise Yeruşalayim harap, kutsal yer ıssızdır. Daniel oruç tutar, çula bürünür, külle yas tutar ve Haşem’e yönelir. “Günah işledik, yanlış yaptık, kötülük ettik, başkaldırdık; emirlerinden ve hükümlerinden saptık” diyerek halkının suçunu kendi ağzıyla itiraf eder. Viduy, yani günahın açıkça itiraf edilmesi, bu duanın merkezindedir. Daniel’in bağışlanma yakarışı yıkılmış kutsal yerin karşısında yükselir. Daha duası sürerken Gavriel gelir ve yakarışının başlangıcında bir söz çıktığını bildirir. Bu yanıt duanın işitildiğini gösterir; bütün günahların o anda bağışlandığına dair ayrı bir hüküm vermez. (Daniel 9:20–23; Daniel 9:2–5)
Daniel, “Merhametler ve bağışlamalar Tanrımız Adonay’a aittir” der. Duanın dayanağını da açıklar: “Yakarışlarımızı kendi doğruluklarımız nedeniyle değil, Senin büyük merhametlerin nedeniyle önüne getiriyoruz.” Sonra אֲדֹנָי שְׁמָעָה אֲדֹנָי סְלָחָה, “Adonay, işit! Adonay, bağışla!” diye seslenir. Aynı duada kutsal yerin yeniden gözetilmesini ve şehrin kurtarılmasını ister. Bağışlanma talebinin nedeni Haşem’in merhametidir; Tapınağın yeniden kuruluşu da bu merhamete dayanılarak istenir. (Daniel 9:9, 17–19)
Midraş Tanhuma, Vayişlah 9’da Rabbi Yitshak şu soruyu ele alır: Peygamber, kohen, korban, Tapınak ve sunak bulunmadığında kefaret nasıl sağlanır? Kohen, Tapınak hizmetinde görevli kişidir. Cevabında dua üzerinde durur ve Daniel’in “Adonay, işit! Adonay, bağışla!” sözlerini aktarır. İsrael’in kutsal şehre yönelen duasının gökten işitilmesini anlatır.
Peygamberlerin bağışlanma vaatleri de aynı açıklıktadır. Yehezkel’de kötülüğünü bırakıp Haşem’in hükümlerini gözeten, adaletle davranan kişinin eski suçlarının artık ona karşı anılmayacağı bildirilir. Yeşaya, kötü kişiyi yolunu ve düşüncelerini bırakıp Haşem’e dönmeye çağırır; çünkü O bolca bağışlar. Yehezkel 11’de Haşem, dağılan İsrael’e gittiği ülkelerde küçük bir kutsal yer olduğunu bildirir. Halk yeniden toplanacak, taş yüreğin yerini duyarlı bir yürek alacak ve Haşem’in emirleri yerine getirilecektir. Sürgünde başlayan yenilenme, Tora’ya bağlılıkla devam eder. (Yehezkel 18:21–22; Yeşaya 55:6–7; Yehezkel 11:16–20)
Hoşea bu dönüşün sözlerini de verir: קְחוּ עִמָּכֶם דְּבָרִים, “Yanınıza sözler alın.” İsrael Haşem’e dönecek, suçunun kaldırılmasını isteyecek ve dudaklarıyla sunduğu sözleri boğa sunularına benzetecektir. Ardından yabancı güce güvenmekten ve kendi yaptığı putları ilah saymaktan vazgeçtiğini söyleyecektir. Sözler, değişen hayatla birlikte anlam kazanır. Haşem’in cevabı da buna karşılık gelir: “Dönekliğini iyileştireceğim, onları karşılıksız seveceğim.” (Hoşea 14:2–3; 14:4–5) Yoma 86b’deki açıklamada, günahından sözlerle dönen kişinin yakarışının kabulü, boğa sunmuş olmasıyla karşılaştırılır. Yorum, Hoşea’nın karşılıksız sevgi sözleriyle bu karşılaştırmayı gönüllü sunulara bağlar.
Kan dökülmesinin her bağışlanmanın zorunlu koşulu sayılması, Tora’nın korban hükümlerine de uymaz. Vayikra 5’te belirli günahlar için kuş almaya bile gücü yetmeyen kişiye un sunusu getirmesi buyurulur. Kohen bunun bir avucunu sunakta yakar; kalanı kohene ait olur. Kişi için kefaret sağlanacağı ve bağışlanacağı açıkça belirtilir. Aynı sunakta başka korbanların da sunulması, bu kişiye ayrıca hayvan kestirme şartı eklemez. Yona’da ise Ninova halkı zorbalığı bırakır; Haşem değişen davranışlarını görür ve ilan edilen yıkımı şehre getirmez. Bu olayda şehrin kurtuluşu, halkın kötü yolundan dönmesine bağlanır. (Vayikra 5:11–13; Yona 3:5–10)
Tapınak hizmetinin yeniden kurulması isteği bu bağışlanma öğretisiyle birlikte yaşar. Daniel hem halkın bağışlanmasını hem de kutsal yerin yeniden gözetilmesini ister. Amida duasında da her gün Yeruşalayim’in yeniden kuruluşu ve kutsal hizmetin geri dönmesi için yakarılır. Tora’nın Tapınakla ilgili mitsvaları geçerliliğini korur; uygulanabilmeleri için gerekli koşullar beklenir. Bu sırada kişinin yerine getirebileceği sorumluluklar devam eder: Kötülük bırakılır, suç itiraf edilir, adaletle davranılır ve Haşem’in emirleri gözetilir. Tora’nın sürgündeki halka bildirdiği dönüş böyle yaşanır.
Bütün bu bağışlanmaların gerçekte İsa’nın gelecekteki ölümüne dayandığını söylemek, ayetlerde verilmeyen bir nedeni ayetlerin yerine koymaktır. Devarim 30, sürgündeki İsrael’i Moşe’nin bildirdiği Tora’ya dönmeye çağırır. Yeşaya bağışlanmayı Haşem’in merhametine bağlar. Daniel bu merhamete doğrudan başvurur. İsrael’in bağışlanması için İsa’nın ölümünü kabul etmesi gerektiği iddiası, bu metinlerden çıkarılamaz. Tora’ya dönmesi istenen halka, Tora’ya bağlı kaldığı sürece bağışlanamayacağını söylemek, Haşem’in verdiği dönüş ve merhamet vaadini reddetmektir.
Şelomo sürgündeki halkın duasının gökten işitilmesini ister ve Tora halkın uzaktayken Haşem’e dönüşünü anlatır. Tapınağın yokluğunda bağışlanmanın imkansız olduğu iddiası, Tanah’ın sürgündeki halka açtığı bu yolu kapatır.
Tanah kaynakları: Devarim 30:1–10; Melahim Alef 8:27–30 ve 8:46–50; Daniel 9:2–19 ve 9:20–23; Yehezkel 18:21–22 ve 11:16–20; Yeşaya 55:6–7; Hoşea 14:2–5 (bazı baskılarda 14:1–4); Vayikra 5:11–13; Yona 3:5–10. Özgün metin karşılaştırması: Devarim 30:1–10.
Rabbinik açıklamalar ve dua metni: Yein Levanon, Şelomo’nun Melahim Alef 8:46–50’deki duasına ilişkin açıklama; Berahot 30a; Midraş Tanhuma, Vayişlah 9; Yoma 86b; Sidur Aşkenaz, hafta içi Şahrit Amida duası, Yeruşalayim’in yeniden kuruluşu ve Tapınak hizmeti bölümleri.
İlgili Kabalat yazıları: “Kan olmadan kefaret olmaz mı?”; “Günah ve Aklanma”; “İsa, Benim Günahlarım İçin mi Öldü?”.
26. İddia: Pesah kanı, günah bağışlanmasının kan gerektirdiğinin kanıtıdır
İsrael Mısır’dan çıkmadan önce, ilk doğanların başına gelecek felaket konusunda uyarıldı. İsraellilere o gece bir kuzu kesmeleri ve kanıyla evlerin girişini işaretlemeleri söylendi.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
İsrael Mısır’dan çıkmadan önce, ilk doğanların başına gelecek felaket konusunda uyarıldı. İsraellilere o gece bir kuzu kesmeleri ve kanıyla evlerin girişini işaretlemeleri söylendi.
Bu yorumu benimseyen Hristiyanlar, Pesah gecesinde kuzunun İsrael’in ilk doğanları yerine öldüğünü ve kanının onları ölümden kurtardığını söylerler. Bu olayı, günahkarın ancak kendisi için kan dökülürse bağışlanabileceğinin ilk örneği sayarlar. Kuzunun kusursuzluğunu ve kemiklerinin kırılmamasını İsa’ya işaret olarak okurlar. Onlara göre Pesah ile Yom Kippur, yani Kefaret Günü, İsa’nın ölümüyle tamamlanmıştır ve her çağda bağışlanma onun kanına dayanır.
Tanah’ın Cevabı:
Pesah, İsrael’in Mısır’dan çıkışını anan bayramdır. Pesah gecesinde kapılara sürülen kan, Haşem’in Mısır’daki ölüm felaketinden koruyacağı evleri işaretledi. Haşem, “Kan, bulunduğunuz evlerde sizin için bir işaret olacak” der. Kanı gördüğü kapıdan yok edicinin içeri girmesine izin vermeyeceğini de söyler. Ayet kanı אוֹת (ot), yani işaret olarak adlandırır. Mekhilta deRabbi Yişmael, bu işaretin Haşem’e bilmediği bir şeyi bildirmek için verilmediğini açıklar: İsrael’in yerine getirdiği mitsva, yani emir karşısında Haşem halkına merhamet eder ve onu korur. O gece bir evin beladan korunmasını bütün günahların ancak kanla bağışlanacağına kanıt saymak, Tora’nın bildirdiği sonucu değiştirir. (Şemot 12:13, 12:21–23)
Ailelerin her biri bir yaşında, bedensel kusuru bulunmayan erkek bir kuzu veya oğlak seçer. Bir ev halkı hayvanı bitiremeyecek kadar küçükse komşu aileyle paylaşılır. Kaç hayvan alınacağını yemeğe katılanların sayısı ve ne kadar yiyebilecekleri belirler. İlk doğanların sayısı ölçü olarak verilmez. Kan kapının iki yanına ve üst sövesine, yani kapının üstündeki parçaya sürülür. Et, matsa (mayasız ekmek) ve acı otlarla yenir. Halk sabaha kadar evden çıkmama emrini de alır. Korunma, ilk doğanların günahlarının hayvana yüklenmesine bağlanmaz. İsrael, Moşe ve Aharon’a verilen buyruğu yerine getirir. İsrael Haşem’e güvenir. Onları kurtaran da Haşem’dir. Bu geceye özgü işaret evin kapısına sürülen kandır; sonraki Tapınak hizmetinde bu uygulama evlerin kapılarında tekrarlanmaz. (Şemot 12:3–8, 22–23, 28)
İsrael bu emri henüz kölelikten çıkmamışken yerine getirir. Moşe daha önce İsrael’in kurbanlarını Mısırlıların gözü önünde kesmesi halinde halkın taşlanma tehlikesiyle karşılaşacağını söylemişti. Kurtuluşun ne anlama geldiği sonraki kuşaklara da öğretilecektir. Çocuklar Pesah ibadetini sorduklarında, Haşem’in Mısır’ı vururken İsrael oğullarının evlerini geçip onları kurtardığı anlatılır. Mekhilta deRabbi Şimon ben Yohay da bu sözü, Haşem’in İsrael evlerini korumasıyla açıklar.
Rabbi Yehoşua Hartman’ın aktardığı açıklamada Pesah korbanı, İsrael’in Haşem’e kulluğunu kabul etmesiyle ilişkilendirilir. Mısır’daki kölelikten çıkarılan halk, Haşem’e hizmet eder. Rambam, Pesah kuzusunun kesilmesini ve kanının kapılara sürülmesini Mısır’daki putperest inanışlardan ayrılmayla ilişkilendirir. Bu, korbanın tarihsel anlamına getirdiği bir açıklamadır; Şemot’un evlerin korunması hakkında verdiği açıklama da yerinde durur. More Nevuhim III:46 (Şemot 8:22, bazı baskılarda 8:26, 12:24–27)
Tora bir günahın bağışlanması için sunu verildiğinde kimin ne yapacağını ayrıca belirler. Bazı günahlar itiraf edilir. Kohen, yani Tapınak hizmetinde görevli kişi, emredilen işlemi yapar ve kişinin bağışlanacağı belirtilir. Kanın kullanılacağı yerde Vayikra, onun canla ilişkisini ve Haşem’in onu kefaret için “sunak üzerinde” verdiğini açıklar. Pesah gecesinde ise kan evin kapısına sürülür ve verilen söz, o evin ölüm felaketinden korunmasıdır. Kan her iki yerde de bulunsa da yapılan iş ve bildirilen sonuç farklıdır.
Mişna Zevahim 1:1, Pesah ile hatatı, yani günah sunusunu, ayrı korbanlar olarak ele alır; her birinin kendi adıyla sunulmasına ilişkin hükümleri belirtir. Mişna, Pesah’ı kodaşim kalim, yani farklı bir kutsallık derecesindeki sunular arasında sayar; günah sunuları ise ayrı bir sınıfta yer alır.
Aralarındaki fark uygulamada da görülür: Pesah sunusu Yeruşalayim içinde yenebilir. Yenebilen günah sunularının eti ise Tapınak avlusunda kohen erkekler tarafından yenir (Mişna Zevahim 5:3). (Mişna Zevahim 5:8)
Kızıl ineğin külü de belirli bir iş için kullanılır. Ölüyle temas nedeniyle kutsal alana yaklaşmayı engelleyen kirliliğin giderilmesinde kullanılması, bütün arınmalar için kül gerektiğini göstermez. Yom Kippur’daki yıllık hizmet de yılın başka günlerinde verilen bağışlanma hükümlerini geçersiz kılmaz. (Vayikra 4–5, 17:11, Bamidbar 19:1–19, Vayikra 16:29–34)
Vayikra bizzat kan içermeyen bir günah sunusu da buyurur. İki kuşa gücü yetmeyen kişi, belirtilen günahlardan biri için ince un getirir. Kohen bir avuç unu sunakta yakar, kalanı kohene ait olur ve kişinin bağışlanacağı söylenir. Un, kanlı sunuların da getirildiği sunakta yakılır. Tora bu kişi için başka bir hayvanın kanının kullanılmasını buyurmaz. Bu kişiden ne istendiği ve sununun ardından ne olacağı aynı hükümde belirlenmiştir. (Vayikra 5:11–13)
Pesah hayvanının kemiklerini kırmama emri, etinin tek bir evde yenilmesiyle birlikte verilir. Hayvanın bedensel kusursuzluğu da hangi kuzunun veya oğlağın seçileceğiyle ilgilidir. Bu iki özellik İsa’ya uygulandığında, emrin kendisi İsa hakkında kehanete dönüşmez. İsa’nın hem Pesah’ı hem Yom Kippur’u tamamladığı ve önceki bağışlanmaların da onun ölümünden kaynaklandığı görüşü, önce Hristiyan anlatısı kabul edilerek kurulur. Haşem, Pesah’ı Mısır’daki kurtuluşu anmak, günah sunularını ise belirlenen durumlarda bağışlanma için buyurur. Pesah kanından İsa’nın ölümünü bütün bağışlanmaların şartı yapan bir hüküm çıkarmak, Tora’daki bu iki ayrı emrin amacını değiştirir. (Şemot 12:46, 12:14, 24–27)
Pesah gecesindeki kan, ilk doğanların ölüm felaketinden korunacağı evleri gösterir. Şemot bu işlemi günah bağışlanması olarak tanımlamaz. Ölüm tehlikesinden korunmayı, her günahın ancak kanla bağışlanacağına delil saymak iki ayrı hükmü birbirine karıştırır.
Rabbinik açıklamalar: Mekhilta deRabbi Yişmael, Pisha 7, Şemot 12:13 açıklaması; Mişna Zevahim 1:1 ve 5:8; Rambam, More Nevuhim III:46; Mekhilta deRabbi Şimon ben Yohay, Şemot 12:27 açıklaması; Rabbi Yehoşua Hartman, Gevurot Haşem notları, bölüm 35, not 70.
Hristiyan iddiasının kaynakları: Birinci Korintliler 5:7 ve Yuhanna 19:36.
İlgili Kabalat yazıları: “İsa, Pesah (Paskalya) Kuzusu mudur?”; “Kan olmadan kefaret olmaz mı?”; “Günah ve Aklanma”; “İsa, Benim Günahlarım İçin mi Öldü?”.
Tanah kaynakları: Şemot 12, özellikle 3–14, 21–28 ve 43–49; Şemot 8:22 (bazı çevirilerde 8:26); Vayikra 4; Vayikra 5, özellikle 5–13; Vayikra 16:29–34; Vayikra 17:11; Bamidbar 19:1–19. Özgün metin karşılaştırması: Şemot 12:1–28; Vayikra 4–5; Vayikra 17:11.
27. İddia: Şelomo’nun duasına göre sürgündeki halkın duası, sunakta dökülen kan sayesinde kabul edilir
Şelomo, Tapınak açılırken İsrael’in bir gün yenilip ülkesinden uzaklaştırılabileceğini hesaba katar. O durumda halkın hangi yöne dönerek dua edeceğini ve Haşem’den ne isteyeceğini anlatır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Şelomo, Tapınak açılırken İsrael’in bir gün yenilip ülkesinden uzaklaştırılabileceğini hesaba katar. O durumda halkın hangi yöne dönerek dua edeceğini ve Haşem’den ne isteyeceğini anlatır.
Bu Hristiyan iddiası, Şelomo’nun sürgündeki halk için ettiği duayı Tapınaktaki korbanlara, yani sunulara bağlar. Görüşü savunanlar, duanın bu sunuların kanı sayesinde işitildiğini söylerler. Açılış töreninin Yom Kippur’a, yani Kefaret Günü’ne denk gelmiş olabileceğini, Şelomo’nun sunağın önünde durduğunu ve bağışlama sözünün çöle gönderilen tekeyle ilişkili olduğunu öne sürerler. Onlara göre sürgündekiler törende bulunmasalar da sunağın sağladığı bağışlanmadan yararlanabilirler. Bu sunuların hepsini İsa’nın gelecekteki ölümüne işaret sayarlar.
Tanah’ın Cevabı:
Tapınağın açılışında Şelomo, bir gün o Tapınağa gelemeyecek insanlar için dua etti. Düşman ülkesine götürülen İsraelliler orada yaptıklarıyla yüzleşecek, “Günah işledik, yanlış yaptık, kötülük ettik” diyeceklerdi. Atalarına verilen ülkeye, Yeruşalayim’e ve Haşem’in Adı için yapılan eve doğru yüzlerini çevirip bütün yürekleriyle Haşem’e döneceklerdi. Şelomo, Haşem’den onların duasını göklerden işitmesini, suçlarını bağışlamasını ve kendilerini tutsak edenlerin onlara merhamet etmesini sağlamasını istedi. Şelomo’nun saydığı şeyler günahın kabulü, Haşem’e dönüş ve duadır. Sürgündeki halkın bağışlanmasını açılışta dökülen kana bağlayan şart ise duada yer almaz. Şelomo bu isteğin gerekçesini de söyler: İsrael, Haşem’in Mısır’dan çıkardığı halkı ve mirasıdır. Yein Levanon, Şelomo’nun bu sözlerini kişinin kötü düşünce ve davranışlarını bırakıp Haşem’e dönmesiyle açıklar. (Melahim Alef 8:51–53; Melahim Alef 8:46–50)
Şelomo daha duasının başında göklerin bile Haşem’i kuşatamayacağını söyler. O’nun bakışının gece gündüz Tapınağın üzerinde olması istenir, çünkü orası Adını yerleştirdiği yerdir. Savaşta yenilen halk, kuraklıkta yağmur bekleyenler ve kıtlık ya da salgınla karşılaşan insanlar oraya yönelip Haşem’e seslenir. Uzak ülkeden gelen yabancı ile savaşa giden İsrael de aynı yere yönelir. Kuraklık örneğinde dua ile birlikte günahtan dönmek istenir. Halk sürgüne düştüğünde de aynı dönüş mümkündür. Dua ederken yönelinen yer Tapınaktır. İnsanın yüreğini bilen, duayı işiten ve bağışlayan ise Haşem’dir. Melahim Alef 8:27–30, 8:33–45
Açılışta sunağın önünde dua edilmiş ve çok sayıda kurban sunulmuştur. Antlaşma Sandığı’nın önünde koyun ve sığırlar sunulduğu, törenin devamında da barış sunuları, yakılan sunular ve tahıl sunuları getirildiği kaydedilir. Yom Kippur, açılışın yapıldığı yedinci ayın onuncu gününe denk gelir. Sukkot ise aynı ayın on beşinci gününde başlar. Divre HaYamim Bet, sunağın açılışı için yedi gün ayrıldığını, bayramın da yedi gün sürdüğünü ve halkın ayın yirmi üçüncü günü yola çıktığını söyler.
Şelomo, aynı duada önce ülkede günah işleyip düşmana yenilenleri, daha sonra düşman ülkesine sürgün edilenleri ele alır. İlk durumda halk döner ve Tapınak’ta dua eder. İkinci durumda uzaktan ülkeye, şehre ve Tapınağa doğru dua eder. Her iki durumda da Haşem’den göklerde işitip bağışlaması istenir. Duanın yönü değişirken suçun itirafı ve Haşem’e dönüş korunur. (Melahim Alef 8:33–50).
Tören günlerinin Yom Kippur’a denk gelmesi, duanın tam o gün edildiğini göstermez. Açılışta sunulan korbanlar ile sürgündeki insanın duası aynı bölümde anlatılır. Şelomo, sürgündekinin bağışlanmasını o gün sunulan korbanların kanına bağlamaz. Melahim Alef 8:2, 5, 22, 62–66, Divre HaYamim Bet 7:8–10, Vayikra 23:27, 34
Şelomo’nun “halkını bağışla” sözündeki fiil סלח (salah), yani bağışlamaktır. Yom Kippur’da tekenin çöle gönderilmesi için שלח (şalah) fiili kullanılır. Bunlar ilk harfleri farklı iki ayrı köktür. Bir yerde Haşem’den halkın suçunu bağışlaması istenir, öbüründe bir hayvan çöle gönderilir. Raşi, Yoma’da bu ikinci fiilin geçtiği ayeti tekenin çöle gönderilmesi bağlamında açıklar. Ses benzerliği iki ayrı eylemi birbirine bağlamaz. Aynı ayrım Haşem’in Şelomo’ya verdiği cevapta da vardır. Tapınak kurban yeri olarak seçilmiştir. Ardından halkın alçalması, dua etmesi, Haşem’i araması ve kötü yollarından dönmesi halinde günahının bağışlanacağı ve ülkesinin iyileştirileceği vaat edilir. Kurban yeri aynı konuşmada anıldığı halde bu vaadin şartı olarak sunağa getirilen bir kurban gösterilmez. Vayikra 16:21–22, Divre HaYamim Bet 6:36–39, 7:12–16
Şelomo sürgündeki halkı düşündüğünde Tapınak ayaktaydı. Sürgünle birlikte kutsal yerler de yıkılırsa ne olacağı Tora’da ele alınır. Vayikra’da şehirlerin ve kutsal yerlerin harap olacağı, halkın düşman ülkelerine dağılacağı ve sunuların kabul edilmeyeceği söylenir. Halk günahını itiraf ettiğinde ve yüreği alçaldığında Haşem atalarla yaptığı antlaşmayı hatırlar. Düşman ülkesindeki halkını yok etmeyeceğine ve antlaşmasını bozmayacağına dair söz verir. Yıkım bu sözün geçerli olduğu koşullar arasındadır. Vayikra 26:31–45
Daniel o koşullarda yaşadı. Yeruşalayim ve kutsal yer harap haldeydi. Daniel halkıyla birlikte Tora’dan saptığını itiraf etti. Kendi doğruluklarına dayanmadıklarını, Haşem’in büyük merhametine güvendiklerini söyleyerek O’ndan işitmesini ve bağışlamasını istedi. Duası daha bitmeden Gavriel geldi ve yakarışının başında bir söz çıktığını bildirdi. Böylece işleyen bir sunak bulunmadığı halde duanın işitildiği gösterilir. Akedat Yitshak, Daniel’in “Adonay, bağışla” yakarışını, suçun bağışlanması için Haşem’e yöneliş olarak açıklar. Şaarei Orah da bu yakarışı merhamet ve bağışlanmayla birlikte ele alır.
Hoşea’da ise bağışlanma isteyen halka Haşem’in cevabı da verilir. İsrael’den sözlerini alıp dönmesi ve dudaklarının boğalarını sunması istenir. Kurban diliyle anlatılan bu duada halk suçunun kaldırılmasını ister, yabancı güçlere ve kendi yaptığı putlara güvenmekten vazgeçer. Haşem de onun dönekliğini iyileştireceğini ve onu karşılıksız seveceğini söyler. Saadia Gaon, Hoşea’nın sözlerinde teşuvanın, yani günahtan dönüşün dört unsurunu gösterir: günahı bırakmak, yapılan kötülükten pişmanlık duymak, bağışlanma istemek ve yeniden günah işlememeye karar vermek. Yoma 86b’de Hoşea’nın sözlerle dönüş çağrısı, Haşem’in günahından dönen kişinin sözlerini kabul etmesiyle açıklanır; dudakların boğaları da sunuya benzetilir. Şemot Rabba, korban getiremeyen halkın durumunu ele alırken Hoşea’nın sözlerle dönüş çağrısına, Tora sözlerine ve duaya yer verir. Daniel 9:3–23, Hoşea 14:2–5 (bazı çevirilerde 14:1–4)
Bir baba oğluna yanlışını fark edip kendisine döndüğünde onu dinleyeceğini söylediğinde, bu söz oğlun dönüşüyle ilgilidir. Yıllar önce yapılan başka bir töreni bu kabulün söylenmemiş şartı saymak, babanın sözüne yeni bir şart ekler. Şelomo’nun beklediği dönüş Daniel’in duasında görülür. Hoşea, aynı dönüşe karşılık Haşem’in ne vaat ettiğini söyler. Bütün bunların ancak İsa’nın ileride ölecek olması sayesinde gerçekleştiği iddia edildiğinde, kanıtlanması gereken şart baştan doğru kabul edilmiş olur. Şelomo’nun duası bu şartın kanıtı olarak kullanılamaz. Haşem bağışlanmayı kötülüğünü bırakıp kendisine dönen halka vaat etmiştir. Bu vaadi geçmişte sunağa dökülen kana ya da bir insanın gelecekteki ölümüne bağlayan Hristiyan iddiası yanlıştır.
Açılış töreninde sunu verilmesi, sürgünde edilen duanın o sunuların kanıyla kabul edildiğini göstermez. Şelomo uzaktaki halkın suçunu kabul edip bütün yüreğiyle dönmesinden söz eder ve Haşem’den onları gökten işitip bağışlamasını ister.
Rabbinik açıklamalar: Yein Levanon, Şelomo’nun Melahim Alef 8:46–50 duasına ilişkin açıklaması; Akedat Yitshak, Şemot 34:6–9 açıklaması; Raşi, Yoma 67b; Saadia Gaon, Emunot veDeot, 5. bölüm; Şaarei Orah, birinci kapı; Şemot Rabba 38:8; Yoma 86b.
İlgili Kabalat yazıları: “Kan olmadan kefaret olmaz mı?”; “Günah ve Aklanma”; “İsa, Benim Günahlarım İçin mi Öldü?”.
Tanah kaynakları: Melahim Alef 8, özellikle 2, 5, 22, 27–30, 33–50 ve 62–66; Melahim Alef 8:29–50; Divre HaYamim Bet 6:36–39; Divre HaYamim Bet 7:8–16; Vayikra 16:21–22; Vayikra 23:27, 34; Vayikra 26:31–45 (özgün metin); Daniel 9:3–23; Hoşea 14:2–5.
28. İddia: “İtaat korbandan iyidir” sözü kanlı korbanın mutlak zorunluluğunu değiştirmez
Şaul’a Amalek’e karşı bir buyruk verilir. Şaul, buyruk gereği yok edilmesi gereken sürünün en iyi hayvanlarını sağ bırakır ve onları Haşem’e sunmayı amaçladığını söyler.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Şaul’a Amalek’e karşı bir buyruk verilir. Şaul, buyruk gereği yok edilmesi gereken sürünün en iyi hayvanlarını sağ bırakır ve onları Haşem’e sunmayı amaçladığını söyler.
Bu yorumu benimseyen Hristiyanlar, Şemuel’in “İtaat kurbandan iyidir” sözüyle tövbe ve itaat olmadan verilen sunuyu reddettiğini söylerler. Şaul’un sağ bıraktığı hayvanların günah sunusu olarak tanımlanmadığına dikkat çeker ve bu olayın bağışlanma için kanlı sunu gerektiği görüşünü değiştirmediğini savunurlar. Onlara göre tövbe eden kişi de İsa’nın kanı sayesinde bağışlanır.
Tanah’ın Cevabı:
Şaul, Amalek’e karşı aldığı buyruk uyarınca sürüleri yok edecekti. En iyi koyunlarla sığırlar sağ bırakıldı. Şemuel bunların sesini duyunca Şaul, hayvanların Haşem’e kurban edilmek üzere ayrıldığını söyledi. Bunun üzerine Şemuel, “Söz dinlemek kurbandan, kulak vermek koçların yağından daha iyidir” dedi. Şaul daha içten bir duyguyla aynı hayvanları sunsaydı da sorun çözülmeyecekti. Hayvanları elde tutmak başlı başına buyruğa karşı gelmekti. Şaul Haşem adına kurban sunmayı düşünmüş olsa da Haşem’in sözünü dinlemediği için Haşem onu kral olarak reddetti. Yoşer Divrei Emet bu olayı açıklarken korbanın, yani sununun değerini Haşem’in iradesine uymaya bağlar. Yok edilmesi emredilen hayvanları sunmak için saklamak, bu iradeyi yerine getirmek değildir. Kurbanın ne zaman ve nasıl sunulacağını verilen buyruk belirler. Emuna, yani Haşem’e güven ve bağlılık, insanın davranışında da kendini gösterir. Şaul Haşem’i inkar etmedi; hayvanları O’na ayırdığını söylediği halde verilen emri yerine getirmemişti. Şemuel Alef 15:1–23
Bir kralın kurbanı itaatsizliği örtmediği gibi, bir halkın kurbanları da haksızlığı örtmez. Yeşaya’nın seslendiği insanlar sunağa çok sayıda kurban getirir. Ne var ki dua etmek için açtıkları eller şiddetin kanıyla doludur. O ellerle ezilene yardım etmeleri, yetimin davasını görmeleri ve dulun hakkını savunmaları istenir. Kötülüğü bırakıp iyiliğe dönmeleri söylendikten hemen sonra, günahları kıpkırmızı olsa da kar gibi beyazlaşacakları bildirilir. Amos’un sözünü ettiği bayramlar ve toplantılar da halkı yargıdan korumaz. İbadet sürerken toplumda ortadan kalkan adaletin su gibi, doğruluğun güçlü bir ırmak gibi akması istenir. Menorat HaMaor, Yeşaya’nın sözlerini teşuvayla, yani günahtan dönüşle birlikte ele alır: kötülüğünden dönen insanın davranışları kabul edilir. Mişnat Rabbi Eliezer de Amos’un sözlerini, Haşem’in iradesi yerine getirilmeden bayramlara güvenilmesiyle ilişkilendirir. Yeşaya 1:11–17, 1:18–20, Amos 5:21–24
Bir insanın hakkı çiğnendiğinde tövbenin nasıl davranışa dönüştüğü Tora’da açıkça görülebilir. Suç itiraf edilir, alınan mal hak sahibine geri verilir ve üzerine değerinin beşte biri eklenir. Ödemenin yapılabileceği bir yakın da yoksa ödeme kohene, yani Tapınak hizmetinde görevli kişiye verilir. Hükümde kefaret için getirilecek bir koç da yer alır. Sunağa getirilen koç, insana ödenmesi gereken borcu ortadan kaldırmaz. Mişle, doğruluk ve adaletle davranmanın Haşem için kurbandan daha makbul olduğunu söyler. Yeremya’nın kınadığı da çalıp öldürdükten ve başka tanrılara yöneldikten sonra Tapınağa sığınarak kendini güvende saymaktır. Haşem’in buyruğu, “Sesimi dinleyin” ve buyurduğum yolda yürüyün sözlerinde toplanır. Hoşea da bağlılığı sabah çiyi gibi çabuk kaybolan, antlaşmaya ihanet eden halka, Haşem’in kurbandan önce sadakat, yakılan sunulardan önce Tanrı’yı tanımalarını istediğini söyler. Bamidbar 5:6–8, Mişle 21:3, Yeremya 7:9–11, 7:21–23, Hoşea 6:4–7
İnsandan beklenen hayat, sununun bedeli artırılarak satın alınamaz. Mika, Haşem’in önüne önce yakılan sunular ve bir yaşındaki buzağılarla çıkmayı düşünür. Soru büyüdükçe binlerce koç, on binlerce yağ ırmağı ve sonunda insanın günahı için kendi ilk doğanı anılır. İstenen şey ise kişinin adaletle davranması, iyiliği sevmesi ve Tanrısıyla alçakgönüllülükle yürümesidir. Rabbenu Bahya, Kad HaKemah’ta bu soruların kişiyi alçakgönüllülüğe götürdüğünü açıklar. Mika’nın cevabında adalet, iyilik ve alçakgönüllülük, sunuların sayısıyla elde edilecek bir sonucun yerine geçer. Yismach Moşe, korbanın insanı teşuvaya uyandırması gerektiğini anlatır: insan kendi davranışını ve Haşem’e karşı sorumluluğunu düşünmelidir. Bir insan doktorun verdiği ilacı alırken kendisini zehirlemeyi sürdürürse, ilacı kullanması tedavinin bütününü oluşturmaz. Korban da Haşem’in istediği hayatın bütününden ayrı düşünülemez.
Yeşaya, Haşem’e bağlanan, Şabat’ı koruyan ve antlaşmaya tutunan yabancıların kurbanlarının bile sunakta kabul edileceğini söyler. Akedat Yitshak da sununun içsel amacıyla eylem arasındaki bağı vurgular; iyiye ve doğruya yönelerek getirilen sununun Yeşaya’da kabul edildiğini gösterir. Şemuel’in önünde ise Tora’nın bir günah için buyurduğu sunu yerine getirilmiyordu. Kral, saklanması yasak olan hayvanları kendi seçtiği bir sunuya dönüştürüyordu. Mika 6:6–8, Yeşaya 56:6–7
Öyleyse belirli bir günahın bağışlanması için neyin sunulacağı da doğrudan Tora’dan öğrenilir. Vayikra’da, bölümde sayılan günahlardan birini işlemiş ve iki kuş almaya bile gücü yetmeyen kişiden ince un getirmesi istenir. Kohen bir avuç unu sunakta yakar ve kişinin bağışlanacağı söylenir. Aynı sunakta kanlı kurbanlar da sunulur. Tora bu kişi adına bir hayvanın kesilmesini istemez. Un, doğrudan günah sunusu olarak adlandırılır ve bağışlanma bu buyruğun yerine getirilmesine bağlanır. Her bağışlanma için kanlı bir sununun zorunlu olduğu iddiası, bu hükümle çürütülür. Yoksulun bağışlanmasını İsa’nın gelecekteki ölümüne bağlamak da Haşem’in verdiği hükme yeni bir şart eklemektir. Tora belirli bir günah için sunu emrettiğinde, Tapınak hizmeti sırasında o sunu getirilir. İtaatin gereği, Haşem’in belirlediği hükmü yerine getirmektir. Vayikra 5:11–13
Şemuel’in Şaul’a verdiği cevap, sununun çiğnenen buyruğa itaat yerine geçemeyeceğini gösterir. Şaul’un hayvanlarının günah sunusu olmaması da her bağışlanmada kan gerektiğini kanıtlamaz. Bu şart, Tanah’ın bağışlanmayı düzenleyen diğer hükümleriyle çelişir.
Rabbinik açıklamalar: Yoşer Divrei Emet, Şemuel Alef 15 açıklaması; Menorat HaMaor, teşuva açıklaması; Mişnat Rabbi Eliezer, 1. bölüm; Rabbenu Bahya, Kad HaKemah, alçakgönüllülük bölümü; Yismach Moşe, Vayikra; Akedat Yitshak, korbanlara ilişkin açıklama.
İlgili Kabalat yazıları: “Kan olmadan kefaret olmaz mı?”; “Günah ve Aklanma”; “İsa, Benim Günahlarım İçin mi Öldü?”.
Tanah kaynakları: Şemuel Alef 15:1–23; Yeşaya 1:11–17 ve 1:18–20; Yeşaya 56:6–7; Hoşea 6:6 (bağlamı 6:4–7); Yeremya 7:9–11 ve 7:21–23; Bamidbar 5:6–8; Mişle 21:3; Amos 5:21–24; Mika 6:6–8; Vayikra 5:11–13 (özgün metin).
29. İddia: Mezmurlar 51 sonunda yine kanlı korbanı zorunlu kılar
Tehilim 51, David’in günahını kabul ettiği döneme bağlanan bir duadır. Duada önce günahın giderilmesi istenir, son bölümde ise Siyon’un iyiliği ve Haşem’in kabul edeceği sunular anılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Tehilim 51, David’in günahını kabul ettiği döneme bağlanan bir duadır. Duada önce günahın giderilmesi istenir, son bölümde ise Siyon’un iyiliği ve Haşem’in kabul edeceği sunular anılır.
Tehilim 51 önce pişman yürekten, sonra Haşem’in kabul edeceği kurbanlardan söz eder. Bu görüşü savunan Hristiyanlar, mezmurun sonundaki sunulardan bağışlanma hakkında bir sonuç çıkarırlar. “O zaman doğruluk sunularından hoşnut olacaksın” sözünü, tövbeden sonra bağışlanmak için kanlı kurban gerektiğine delil sayarlar. David’in hayvan sunmadan bağışlanmasını da onun gelecekteki Maşiah’a iman etmiş olabileceği düşüncesiyle açıklarlar.
Tanah’ın Cevabı:
Natan, Uriya’nın öldürülmesinin ve onun karısı Bat Şeva’nın alınmasının hesabını sorduğunda David, “Haşem’e karşı günah işledim” dedi. Natan’ın cevabı gecikmedi: “Haşem de günahını kaldırdı; ölmeyeceksin.” David’in evinde yaşanacak ağır olaylar ve çocuğun ölümü de aynı konuşmada dile getirildi. Yapılan kötülüğün sonuçları sürecekti. Buna rağmen günahın kaldırıldığı, gelecekte yapılacak bir işleme bırakılmadan bildirildi. Sonradan bir kurban sunulacağına ilişkin bir şart verilmedi. David itiraf ettiğinde bağışlandığı kendisine söylendi. Yalkut Şimoni, David’in “Günah işledim” sözüyle kendi sorumluluğunu kabul etmesini ve Natan’ın ona verdiği bağışlanma haberini birlikte anlatır. Şemuel Bet 12:9–14, özellikle 12:13
Tehilim 51, Natan’ın David’e gelişini anarak başlar. David, yaptığı kötülüğü gözünün önünden uzaklaştıramaz. Haşem’in merhametine sığınıp suçunun silinmesini, onun kirinden arınmayı ister. “Bende temiz bir yürek yarat, ey Tanrı; içimde sağlam bir ruh yenile” duasıyla değişmesi gereken kişinin kendisi olduğunu kabul eder. Arındığında Haşem’in yollarını başkalarına öğretmeyi ve günah işleyenlerin de O’na dönmesini ister. Uriya’nın kanından doğan suçtan kurtarılması ve dudaklarının Haşem’i övmek için açılması da bu duanın içindedir. Tehilim 51:1–17
David’in “Kurban isteseydin verirdim” sözü buradan gelir. Natan’ın yüzüne söylediği suç, Vayikra’da yanlışlıkla günah işleyenler için belirtilen sununun kapsamına girmez. Başka bazı bilinçli suçlar içinse Tora’da telafi ve kurban birlikte emredilir. Örneğin mal konusunda yalan söyleyip yalan yere yemin eden kişiden aldığı şeyi ek ödemeyle geri vermesi ve koç getirmesi istenir. Bu karşılaştırma, David’in suçunun sıradan günah sunusunun dışında kalmasının, bilinçli işlenen hiçbir suç için sunu bulunmadığı anlamına gelmediğini gösterir. Rabbeinu Yona, David’in Bat Şeva hakkındaki günahının bilinçli olduğunu ve bu yüzden sıradan günah sunusunun kapsamına girmediğini açıklar. David’in duasında bağışlanma istediğini söyler.
David’in duasında sunduğu şey kendi sözleriyle anlatılır: “Tanrı’nın sunuları kırılmış ruhtur; kırılmış ve ezilmiş yüreği, ey Tanrı, hor görmezsin.” Kırılmış yürek, suçunu görüp kendisini haklı çıkarmaktan vazgeçen insanın yüreğidir. David bu dönüşü Tanrı’nın önündeki sunu olarak anlatır; ona kendi duasında bir yer verir. Mişle’de kötünün kurbanının reddedilmesi ve doğruların duasının kabul edilmesi de bu yüzden aynı cümlede yer alır. Tehilim 51:18–19, Vayikra 4:27–28, 5:20–26, Mişle 15:8
Kendi suçu için yakaran David, duanın sonunda Siyon’un iyiliğini ve Yeruşalayim’in duvarlarının kurulmasını ister. “O zaman” sözü, bu dileğin hemen ardından gelir. O zaman doğruluk sunuları, yakılan sunu ve bütünüyle yakılan sunu kabul edilecek, sunağa boğalar getirilecektir. Boğalar, David için henüz tamamlanmamış bir bağışlanmanın bedeli olarak sunulmaz. Siyon’un iyiliğiyle birlikte düşünülen sunak hizmetinin parçasıdırlar. Kişinin kendi günahının bağışlanmasını istemesiyle halkının kutsal hizmeti için dua etmesi aynı mezmurda böylece yer bulur.
Akedat Yitshak, korbanın, yani sununun insanı kırılmış ve Haşem’in önünde alçalmış bir ruha yöneltmesi gerektiğini anlatır. Kutsal hizmetin yapılamadığı durumda bu alçalışın kefaretle ilişkisini ele alır; Siyon’un yeniden kurulmasıyla sunulacak korbanları da aynı ayetlerin devamında açıklar.
Menorat HaMaor’un aktardığı Pesikta açıklamasında David, teşuvasının, yani günahtan dönüşünün kabulüyle oğlu Şelomo’nun Tapınağı ve sunağı kurup korbanları sunmasını birlikte düşünür. Aynı açıklamada başka bir görüş de vardır: teşuva eden kişi, Yeruşalayim’e çıkmış, Tapınağı ve sunağı kurmuş, korbanları sunmuş gibi değerlendirilir.
Vayikra Rabba’da kırılmış yürek, Haşem’in kabul ettiği sunu olarak anlatılır. Sunuya uygun olmayan kusurlu hayvan ile kabul edilen kırılmış yürek karşılaştırılır.
Reşit Hohma’nın aktardığı Zohar açıklaması ise kırılmış ruhu, Tanrı’nın adlarından biri olan Elohim adıyla ve insanın yüreğindeki dönüşümle ilişkilendirir. Sülam açıklamasında da David’in Elohim adıyla yöneldiği sununun kırılmış ruh olduğu belirtilir. Tehilim 51:20–21
Aynı düşünce günlük duada da yaşar. Günlük dualardan Amida’da insan bağışlanma ister; aynı dua içinde Yeruşalayim’in yeniden kurulması ve Tapınak hizmetinin dönmesi için de yakarır. İnsanın o gün Haşem’e yönelmesi ile kutsal hizmetin geleceğini istemesi birbirini tamamlar.
Günahın kan dökülmeden bağışlandığına dair hüküm Tora’da da bulunur. Vayikra’da, belirli günahlardan ötürü iki kuşa bile gücü yetmeyen kişiden un getirmesi istenir. Kohen, yani Tapınak hizmetinde görevli kişi, bunun bir bölümünü sunakta yakar ve kişinin bağışlanacağı söylenir. Aynı sunakta kanlı kurbanların da sunulması, un getiren kişinin yerine bir hayvan kesilmesini gerektirmez. Tora’nın kendisi kansız bir sunuyla bağışlanmayı kabul ettiği için David’in bağışlanmasını Sinay antlaşmasına yabancı bir ayrıcalık saymanın gerekçesi ortadan kalkar. David başka bir duasında, suçunu gizlemeyip Haşem’e itiraf ettiğini ve Haşem’in de suçunu kaldırdığını söyler. Natan’ın David’e bildirdiği bağışlanma da budur. Gerçekleşmiş bu bağışlanmayı İsa’nın ölümüne bağlayan Hristiyan savı, Tanah’ın koymadığı bir şartı baştan doğru kabul eder. Vayikra 5:11–13, Tehilim 32:5
Mezmurun sonunda sunuların kabul edileceğinin söylenmesi, başta istenen bağışlanmanın kan şartına bağlandığını göstermez. David’in anlatısında bağışlanma açıkça ilan edilir. Mezmurun sonundaki ibadet tasviri bu hükme yeni bir şart eklemez.
Rabbinik açıklama: Rabbeinu Yona, Pirkei Avot 1:2; Yalkut Şimoni, Tehilim 51 açıklaması; Menorat HaMaor, Teşuva, Pesikta aktarımı; Akedat Yitshak, 51 ve 57. kapılar; Reşit Hohma, Teşuva Kapısı 3:59, Zohar açıklaması; Sülam, Zohar, Mişpatim 261; Vayikra Rabba 7.
İlgili Kabalat yazıları: “Kan olmadan kefaret olmaz mı?”; “Günah ve Aklanma”; “İsa, Benim Günahlarım İçin mi Öldü?”.
Tanah kaynakları: Tehilim 51:1–21; Tehilim 32:5; Mişle 15:8; Şemuel Bet 12:9–14, özellikle 12:13; Vayikra 4:27–28; Vayikra 5:11–13 ve 20–26 (5:11–13 özgün metni). Tehilim 51’de İbranice metnin numaraları kullanılmıştır; 51:18–21, birçok Hristiyan çevirisinde 51:16–19’dur. Vayikra 5:20–26 da bazı çevirilerde 6:1–7 olarak numaralanır.
30. İddia: Teşuva bağışlanma için yeterli değildir
Teşuva, insanın yaptığını kabul edip kötülüğünü bırakması ve Haşem’e dönmesidir. Birine zarar verildiyse dönüş, mümkün olan yerde bu zararın giderilmesini de gerektirir.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Teşuva, insanın yaptığını kabul edip kötülüğünü bırakması ve Haşem’e dönmesidir. Birine zarar verildiyse dönüş, mümkün olan yerde bu zararın giderilmesini de gerektirir.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar teşuvanın, yani günahtan dönmenin, bağışlanma için gerekli olduğunu kabul ederler. Fakat Eden’de günahın karşılığı ölüm olarak belirlendiği için bağışlanmanın bedelini de ölüm sayarlar. Günahkar kendi ölümüyle bu bedeli öderse kurtulamayacağından, onun yerine kusursuz bir temsilcinin ölmesi gerektiğini söylerler. Tanah’ta tövbe eden herkesin bağışlanmasını da bu nedenle İsa’nın gelecekteki ölümüne bağlarlar.
Tanah’ın Cevabı:
Bir insan ölümle uyarıldığı halde kötülüğünden dönerse ne olur? Yehezkel bu soruyu, çaldığı malı geri veren ve borç karşılığında güvence olarak aldığı malı, yani rehni sahibine geri veren bir insan üzerinden cevaplar. Adam haksızlığı bırakıp Haşem’in hükümlerine uygun yaşamaya başlar. Ardından, “İşlediği günahların hiçbiri ona karşı hatırlanmayacak” denir. Yapılan kötülük, sanki hiç yapılmamış gibi anlatılmaz. Hükmün değişmesi, kötülüğü yapan kişinin dönmesine ve doğru olanı yapmasına bağlıdır. Haşem’in istediği, günahkarın yolundan dönüp yaşamasıdır. Yaşayacağına dair sözün yanında, suçlarının ona karşı hatırlanmayacağı da vaat edilir. Burada hem yaklaşan ölüm hükmü hem de geçmiş suçlar hakkında konuşulur. Yehezkel 33:14–16, 18:21–32
Eden’de verilen hüküm, insanın dünyadaki hayatına ilişkindir. İnsan ekmeğini ter dökerek kazanacak ve sonunda toprağa dönecektir. “Topraksın ve toprağa döneceksin” cümlesinde bir ölümlünün her suçunun ancak başka bir ölüm karşılığında bağışlanacağı söylenmez. Yehezkel de dönen insanın artık hiç ölmeyeceğini vaat etmez. Ölüm uyarısının yerine getirilmeyeceğini ve önceki suçların ona karşı hatırlanmayacağını söyler. Ölümlülüğü bağışlanmanın bedeli sayan Hristiyan iddiası, Bereşit ile Yehezkel’in ayrı ayrı ele aldığı iki hükmü birbirine karıştırır. Bereşit 3:19, Yehezkel 33:14–16
Teşuva denen dönüş, insanın özür dilemesinin ötesinde hayatına yansır. Alınan malın geri verilmesi nasıl bunun bir parçasıysa, kötülüğe götüren düşüncelerin terk edilmesi de öyledir. Yeşaya, suçlu kişiye düşüncelerini ve yolunu bırakıp Haşem’e dönmesini söyler. Haşem ona merhamet edecek ve onu bol bol bağışlayacaktır. Hoşea’da bütün bir halktan bu dönüş istenir. İsrael, suçunun kaldırılmasını dileyerek “Dudaklarımızın boğalarını sunacağız” der. Kurban diliyle anlatılan bu yakarışa, yabancı güçlere ve kendi elleriyle yaptığı putlara güvenmekten vazgeçmesi eşlik eder. Haşem’in cevabı, halkın dönekliğini iyileştirmek ve onu karşılıksız sevmektir. İleride gerçekleşecek bir dönüşten söz edilmesi, bu duanın muhatabını değiştirmez. İsrael’e Haşem’e dönmesi söylenmiştir. Yeşaya 55:6–7, Hoşea 14:2–5 (bazı çevirilerde 14:1–4)
Rambam, teşuvayı insanın yaptığı kötülüğü bırakması, bundan pişmanlık duyması, bir daha yapmamaya karar vermesi ve günahını sözle itiraf etmesi olarak açıklar. Aynı fırsat yeniden karşısına çıktığında, gücü yettiği halde değiştiği için o davranıştan uzak duran kişi tam teşuva yapmıştır. Bunun için böyle bir fırsatın yeniden çıkmasını beklemek gerekmez; insan daha önce de günahından dönüp bağışlanma dileyebilir. Rambam, Hilkhot Teşuva 2:1–2
Başka bir insana zarar verilmişse, alınanı geri vermek ya da zararı ödemek gerekir. Rambam, bunun ardından zarar verilen kişiden bağışlanma istenmesi gerektiğini de söyler. İnsan yalnızca Haşem’e pişman olduğunu bildirip arkadaşına verdiği zararı görmezden gelemez. Hilkhot Teşuva 2:9
Menorat HaMaor, geçmişte yaptıklarının ağırlığından dolayı dönüşünün kabul edilmeyeceğini düşünen kişiye Yehezkel’in sözlerini hatırlatır: Kötü kişi günahından dönüp adalet ve doğruluk yaptığında eski suçları ona karşı anılmayacaktır. Reşit Hokhma da Yehezkel’in bu çağrıyı ayrıntılı biçimde anlattığını vurgular: Kötülüğünden dönen kişi doğru olanı yapmaya başlar ve eski suçları ona karşı hatırlanmaz. Reşit Hokhma, Şaar HaTeşuva Menorat HaMaor, Seder HaTeşuva
Yoma 86b, teşuvanın insanın geçmişte bilerek işlediği günahlarla ilişkisini değiştirdiğini anlatır. Korkuyla yapılan dönüşte bunların yanlışlıkla işlenmiş gibi, sevgiyle yapılan dönüşte ise kişinin lehine yazılan erdemler gibi değerlendirileceği söylenir. Yoma 86b
Rabbenu Hananel, Hoşea’nın “Tanrın Haşem’e dön” çağrısını açıklarken teşuvanın gücünü vurgular. Günah çok ağır olsa da insanın dönüşünün kefaret sağlayabildiğini söyler. Rabbenu Hananel, Yoma 86a
Rambam, Tapınak ve sunak bulunmadığında da teşuvanın bütün günahlar için kefaret gücü taşıdığını açıklar. Her suç için kefaretin tamamlanma süreci aynı değildir. Bazı durumlarda teşuvanın yanında Yom Kippur ve sıkıntılar da bu sürecin parçasıdır. Tanrı’nın adının saygınlığını zedeleme durumunda ise kişinin kendi ölümüyle tamamlanan bir süreçten söz eder.
Rambam bu süreçleri suçun türüne göre ayırır. Karet, Tora’da bazı suçlar için bildirilen halk arasından kesilme cezasıdır. Karet cezası bulunmayan bir yapma emri ihlal edilip teşuva yapıldığında bağışlanma hemen gelir. Karet veya mahkemenin ölüm cezasını gerektirmeyen bir yasak çiğnendiğinde, teşuvanın ardından Yom Kippur kefaret sağlar. Karet veya mahkemenin ölüm cezasını gerektiren suçlarda ise teşuva ve Yom Kippur ile başlayan süreci kişinin çektiği sıkıntılar tamamlar. Haşem’in adının saygınlığını zedeleme durumunda, Haşem’in adının saygınlığını zedeleyen kişi için tam kefaret, teşuva, Yom Kippur ve çektiği sıkıntıların ardından kendi ölümüyle tamamlanır. Bunlar kişinin kendi dönüşüyle ilgili açıklamalardır.
Beit Elohim de Tapınak ayaktayken bazı suçlar için sunu getirme yükümlülüğü ile Tapınak bulunmadığında teşuvanın geçerli olması arasındaki ilişkiyi inceler; teşuvanın her dönemde kabul edildiğini söyler. Bu açıklamalar, başka bir insanın ölümüyle ilgili bir koşul getirmez. Hilkhot Teşuva 1:3–4; Beit Elohim, Şaar HaTeşuva, 2. bölüm
Ninova’da bu dönüş bir şehrin hayatını değiştirdi. Halk oruç tuttu, çula büründü ve Tanrı’ya yakardı. Herkesten kötülüğünü ve şiddeti bırakması istendi. Yıkımın neden gerçekleşmediği de açıkça verilir. Haşem onların yaptıklarını, kötü yollarından döndüklerini gördü ve ilan ettiği felaketi getirmedi. Taanit’te de bu sözlere dikkat çekilir: Tanrı’nın onların çullarını ve orucunu değil, kötü yollarından döndüklerini gördüğü söylenir (Taanit 16a). Yona, bunun Haşem’in merhametinden, geç öfkelenmesinden ve sevgisinin bolluğundan kaynaklandığını biliyordu. Bunlar, Şemot’ta Haşem’in kendisini tanıtırken saydığı niteliklerdir. Ninova’nın kurtuluşunu İsrael’in onun adına sunduğu kurbanlara bağlayan sav, Yona’nın verdiği nedeni değiştirir. Ninova bu dönüş sayesinde yaklaşan yıkımdan kurtuldu. Günahların bağışlanacağına dair doğrudan söz ise Yeşaya’da ve Yehezkel’de yer alır. Yona 3:5–10, 4:2, Şemot 34:6–7
Çaldığı malı geri veren insan örneği, teşuvanın diğer görevlerle nasıl birleştiğini de gösterir. Vayikra’da bir malı haksız biçimde elinde tutup yalan yere yemin eden kişi onu geri verir, ek ödeme yapar ve emredilen sunuyu getirir. Bağışlanmayı dileyen kişi, yaptığı zararı gidermek ve bu suç için buyurulan sunuyu getirmekle de yükümlüdür. Ayrıca Tora’da şükretmek için sunulan kurbanlar vardır. Kurbanın varlığı tek başına bütün kurbanların işlevini ya da bütün günahların nasıl bağışlanacağını belirlemez. Haşem belirli bir durumda ne istediğini o durumun buyruğunda bildirir. Vayikra 5:20–26 (bazı çevirilerde 6:1–7), 7:11–15
İsrael’in gelecekteki dönüşü de aynı bağlılığı yeniden kurar. Sürgündeki halk bütün yüreğiyle Haşem’e dönecek, Haşem ona merhamet edecek ve onu ülkesine toplayacaktır. Halkın yüreği Haşem’i sevecek biçimde yenilenecek ve Moşe’nin o gün bildirdiği emirler yerine getirilecektir. Sürgündeki halk için de açık kalan yol, Haşem’e dönmek ve Tora’nın emirlerini yerine getirmektir. İsa’nın ölümünü bu dönüşün işlemesi için şart sayan iddia, kanıtlaması gereken düşünceyi her bağışlanma vaadinin arkasına yerleştirir. Haşem’in vaadi ise kişinin ne yapacağını açıkça bildirir. Kötülüğünü bırakan, çaldığını geri veren ve Haşem’e dönen kişi için geçmiş suçların ona karşı hatırlanmayacağı söylenmiştir. Bu bağışlanmayı suçsuz başka bir insanın ölümüne bağlayan iddia Tanah’a aykırıdır. Devarim 30:1–10
Yehezkel, çaldığını iade edip kötülüğünü bırakan kişiye yaşam vaat eder. Eden’de ölümün günahla ilişkili olması, bağışlanan her insanın yerine bir başkasının ölmesi gerektiği sonucunu vermez. Böyle bir şart, peygamberin tarif ettiği dönüşe eklenmiştir.
Tanah kaynakları: Bereşit 3:17–24; Yehezkel 18:21–32; Yehezkel 33:14–16; Hoşea 14:2–5; Yeşaya 55:6–7; Yona 3:5–10 ve 4:2; Şemot 34:6–7 (özgün metin); Vayikra 5:20–26 (bazı çevirilerde 6:1–7); Devarim 30:1–10 (özgün metin); Vayikra 7:11–15.
31. İddia: Azazel keçisi ölüm ve dirilişin sembolüdür
Yom Kippur hizmetinde halk adına iki keçi alınır. Kurayla görevleri ayrılır. Biri sunu olarak kesilir, ötekinin üzerine İsrael’in suçları itiraf edilir ve keçi ıssız yere gönderilir.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Yom Kippur hizmetinde halk adına iki keçi alınır. Kurayla görevleri ayrılır. Biri sunu olarak kesilir, ötekinin üzerine İsrael’in suçları itiraf edilir ve keçi ıssız yere gönderilir.
Bu yorumu benimseyen Hristiyanlar, Yom Kippur’da, yani Kefaret Günü’nde, iki keçinin tek bir günah sunusu için birlikte alınmasına dikkat çekerler. Kesilen keçiyi İsa’nın ölümünün, canlı gönderilen Azazel keçisini ise dirilişten sonraki yaşamının sembolü olarak okurlar. Onlara göre iki hayvan aynı kurtarıcının birbirini tamamlayan görevlerini gösterir. Törende günahların taşınıp uzaklaştırılmasından da bütün bağışlanmaların kaynağının İsa olduğu sonucunu çıkarırlar.
Tanah’ın Cevabı:
Yom Kippur’daki iki keçi, aynı arınma hizmetinde farklı işler görür: Birinin kanıyla kutsal alan arındırılır, diğeri İsrael’in suçlarını ıssız yere taşır. Hristiyan iddiası bu iki görevi İsa’nın yaşamındaki iki aşama haline getirir. Canlı keçinin taşıdığı suçların nereye götürüldüğü metinde açıkça söylenirken, onun İsa’nın dirilmiş halini temsil ettiği düşüncesi dışarıdan eklenir.
Vayikra 16:5–10’da İsrael topluluğundan iki keçi “günah sunusu için” alınır. İki hayvanın ortak bir göreve ayrıldığı doğrudur. Ardından kura çekilir; biri Haşem için, diğeri Azazel için ayrılır. Haşem için seçilen keçi günah sunusu yapılacak, Azazel için seçilen keçi ise çöle gönderilmek üzere Haşem’in önünde canlı tutulacaktır. İki keçi birlikte alınır, fakat her birine ayrı bir görev verilir.
Kanı kutsal yere götürülen keçi 16:15’te kesilir. Onun kanıyla İsrael’in kirlilikleri ve suçları nedeniyle kutsal yerde arınma sağlanır; Toplanma Çadırı ve sunak için de gereken işlemler yapılır. Bu hizmet tamamlandıktan sonra canlı keçi öne getirilir. Aharon iki elini onun başına koyar, İsrael’in suçlarını, isyanlarını ve günahlarını itiraf eder; onları keçinin başına koyarak hayvanı görevlendirilmiş bir adamla çöle gönderir. Tora bu hareketin anlamını kendi sözleriyle verir: “Keçi onların bütün suçlarını üzerinde ıssız bir yere taşıyacak” (16:20–22). Kanın kutsal alanda kullanılması ile suçların topluluğun bulunduğu yerden uzaklaştırılması, aynı gün yerine getirilen iki ayrı iştir.
Canlı keçinin görevi, zaten hayatta olan bir hayvanın suçları taşıyarak uzaklaştırılmasıdır. Keçi kura çekilirken de halkın suçları başının üzerinde itiraf edilirken de canlıdır. Kesilen keçinin yeniden yaşaması anlatılmadığı gibi, canlı keçinin daha önce öldüğü de söylenmez. 16:26’da yıkanıp kampa dönen ise hayvanı götüren görevlidir. Keçinin taşınan suçlarla birlikte uzaklaştırılması ile görevlinin geri dönmesi birbirinden ayrılmıştır. Hayvanların ayrı görevlerini tek kişinin yaşamındaki aşamalara dönüştüren Hristiyan eşleştirmesi, keçiyi götüren görevlinin dönüşünden de diriliş kanıtı elde edemez. Tora bu eylemleri İsa’nın ölümü ve dirilişiyle ilişkilendirmez.
Mişna, iki keçinin mümkün olduğunca görünüş, boy ve değer bakımından birbirine benzemesini ve birlikte alınmasını ister. Bu şartlar yerine getirilememişse de keçiler geçerlidir. Benzerlik, ikisinin aynı günün hizmeti için seçildiğini gösterir; iki ayrı hayvanı tek bir varlığa dönüştürmez. Kura çekildikten sonra görevleri ayrılır. Mişna Yoma 6:1
Azazel keçisinin yolculuğunun sonu Mişna’da ayrıca anlatılır. Görevli hayvanı çölde bir uçuruma götürür ve aşağıya iter; keçi düşerken ölür. Vayikra keçinin canlı olarak gönderildiğini ve suçları ıssız bir yere taşıdığını söyler; ölümünü ayrıca anlatmaz. Sifra da keçinin önce canlı tutulmasını, ardından uçurumda ölmesini anlatır (Sifra, Ahare Mot 2:6–8). Mişna ise hizmetin nasıl uygulandığını tarif eder. Tora’nın anlattığı gönderilme aşamasında keçi zaten canlıdır; Mişna’nın anlattığı uygulamanın sonunda ise ölür. Her iki anlatımda da ölen bir keçinin yeniden yaşaması söz konusu değildir. Mişna Yoma 6:6
Talmud’da, Azazel keçisinin hangi aşamaya kadar canlı kalması gerektiği de tartışılır. Rabbi Yehuda bu süreyi diğer keçinin kanıyla yapılan işleme, Rabbi Şimon ise canlı keçinin üzerinde suçların itiraf edilmesine kadar götürür. İkisinin de tartıştığı, zaten yaşayan hayvanın hizmet sırasında ne zamana kadar canlı tutulacağıdır. Yoma 40b
Yahudi kaynaklarında Azazel keçisine ilişkin sembolik açıklamalar da vardır. Şelah, Yaakov’un Esav’a gönderdiği armağanla Azazel keçisi arasında ilişki kuran bir yorumu aktarır. Bu yorum, Tora’nın keçinin suçları çöle taşımasına ilişkin sözünün üzerine kurulmuş ayrı bir açıklamadır. Şelah, Şene Luhot HaBerit
Hristiyan yorumda, iki ayrı hayvanın farklı yönlerden aynı kişiyi temsil ettiği söylenir. Bir törendeki iki unsur, sonradan tek bir kişinin farklı yönleriyle ilişkilendirilebilir. Fakat bu benzetme, Tora’nın o kişiyi önceden haber verdiğini kendiliğinden göstermez. İki keçinin özellikle İsa’yı anlattığı sonucu, onun hakkında önceden kabul edilmiş anlatıdan alınır. Metinde iki hayvanın hangi işi yaptığı bilinir; onlardan birinin gelecekteki bir insanın ölümünü, ötekinin onun dirilişini haber verdiği söylenmez. Ortak arınma hizmetinden çıkarılabilecek sonuç, bu işlerin birbirini tamamladığıdır. Bunları İsa’nın iki aşamasına dönüştürüp ardından İsa’yı bu benzerlikle kanıtlamak, ispatlanacak düşünceyi baştan doğru kabul etmektir.
Birbirini tamamlayan işlemler Vayikra 14:3–7’deki arınmada da vardır. Tora’nın tsaraat dediği cilt belirtisi iyileşmiş kişi için iki canlı kuş alınır. Kuşlardan biri kesilir; yaşayan kuş, diğerinin kanına batırıldıktan sonra açık araziye salınır. Burada da bir hayvanın kesilmesi ile başka bir hayvanın canlı gönderilmesi tek bir arınma hizmetine aittir. Kuşlarla keçiler arasındaki benzerlik, bir hayvan kesilirken ötekinin canlı gönderilmesidir. Bu işlemler, öldükten sonra yeniden yaşayan tek bir hayvanın öyküsünü oluşturmaz. Yalnızca bir hayvanın kesilip ötekinin canlı kalması, temsil edildiği ileri sürülen kişinin kimliğini veya dirilişini belirlemez.
Bu hizmetin ne zaman uygulanacağı da aynı emirlerin parçasıdır. Vayikra 16:29–34, Yom Kippur’u halkın kendisini alçalttığı, işten uzak durduğu ve Haşem’in önünde arındığı yıllık bir görev olarak verir. Bu hizmet halkı, kutsal alanları ve kutsal hizmette görevli kohenleri kapsar. Gelecekteki Tapınak hizmetinde de günah sunuları ve kutsal yerin arındırılması bulunur (Yehezkel 45:15–20). Bu hizmeti yalnız geçmişteki bir ölümü anma töreni saymak da peygamberin verdiği arınma görevini ortadan kaldıramaz. İsa’nın ölümüyle arınma sunularının görevinin sona erdiği savı, peygamberin gelecek için verdiği bu görevle çatışır. İki keçiyi İsa’nın ölümünün ve dirilişinin kanıtı yapmak, Tora’nın arınma hizmetini önceden kabul edilmiş bir Hristiyan anlatısına çevirmektir.
Canlı keçi önce ölüp sonra yaşama dönmez. İki keçinin farklı görevlerini ölüm ve diriliş diye okumak, Tora’nın anlattığı arınma işlemlerinden İsa hakkında bir kehanet çıkarmaz.
Tanah kaynakları: Vayikra 16:5–34, özellikle 5–10, 15–22, 26 ve 29–34; Vayikra 14:3–7; Yehezkel 45:15–20. Özgün metin karşılaştırması: Vayikra 16:7–10 ve 16:20–26.
32. İddia: Başkohenin kutsal bölüme girip çıkması İsa’nın göğe yükselip dönmesini haber verir
Başkohen, Yom Kippur’da Tapınağın en iç bölümü olan Kutsallar Kutsalı’na belirli işlemler için girer. Yılın bu gününde içeride ve dışarıda yapılacak işlemler bir hizmet dizisi oluşturur.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Başkohen, Yom Kippur’da Tapınağın en iç bölümü olan Kutsallar Kutsalı’na belirli işlemler için girer. Yılın bu gününde içeride ve dışarıda yapılacak işlemler bir hizmet dizisi oluşturur.
Bu yorumu benimseyen Hristiyanlar, Yom Kippur’da, yani Kefaret Günü’nde, başkohenin Kutsallar Kutsalı’na girişini İsa’nın göğe çıkıp insanlar için bağışlanma sağlamasının habercisi sayarlar. Başkohenin dışarı çıkıp halkın karşısına gelmesini de İsa’nın kendisini bekleyenlere ikinci kez görünerek bağışlanmayı bildirmesiyle ilişkilendirirler. Onlara göre yeryüzündeki kutsal yer, göksel huzurun bir örneğidir. Kendi günahları için de sunu getirmek zorunda olan eski kohendeki eksikliklerin, günahsız İsa’nın daha üstün saydıkları kohenliğinde ortadan kalktığını söylerler.
Tanah’ın Cevabı:
Yom Kippur’da başkohenin, yani kutsal hizmetteki baş görevlinin giriş ve çıkışları, aynı gün yerine getirilen arınma hizmetinin parçalarıdır. İçeriye tütsü ve kan götürülür; dışarıda sunak işlemleri ve başka sunularla hizmet sürdürülür. Bu hareketlerden İsa’nın göğe yükselişini ve çağlar sonra dönüşünü çıkarmak, Tora’daki ibadeti Hristiyan anlatısına göre yeniden kurmaktır.
Hizmetin yapılacağı yer Vayikra 16:2’de tanımlanır: Perdenin iç tarafında, Antlaşma Sandığı’nın üzerindeki örtünün önüdür. Kutsal çadırın ve daha sonra Tapınağın en içteki bölümü olan Kutsallar Kutsalı’na Aharon’un her istediğinde girmesine izin verilmez. Giriş için gereken sunuların yanında, tütsü bulutunun sandığın örtüsünü kaplaması da emredilir; Aharon’un ölmemesi buna bağlanır (16:3, 12–13). Yer, hizmeti yapan kişi ve uygulanacak işlemler aynı buyruğun içindedir.
Hristiyan yorumun gökle kurduğu ilişki, Tanah’ta kutsal yer ile göğün birlikte anılmasına dayanır. Tehilim 11:4’te Haşem’in kutsal sarayı ve göklerdeki tahtı birlikte anılır. Tehilim 20:3, 7’de yardım kutsal yerden ve Siyon’dan istenir; Haşem’in kutsal göklerinden cevap vereceği söylenir. Yeryüzündeki ibadet Haşem’e yönelir, yardım da O’ndan gelir.
Şelomo’nun duasında bu ilişki daha açık kurulur: Gökler bile Haşem’i içine alamaz; halk Tapınağa doğru dua eder, Haşem göklerden işitir ve bağışlar (Melahim Alef 8:27–30). Böylece kutsal yere yönelmek ile gökten gelen ilahi cevap birbirine bağlanır.
Bu ilişki, kutsal yere giren kişinin göğe yükseldiği anlamını taşımaz. David de Sandık’ın Yeruşalayim’e geri götürülmesini isterken, Haşem’in kendisini yeniden oraya getirip Sandık’ı ve bulunduğu yeri göstereceğini umar (Şemuel Bet 15:24–29). Söz konusu dönüşün yeri Yeruşalayim’dir. Bir mekanın Haşem’in huzuruyla ilişkilendirilmesinden, o mekana girip çıkmanın İsa’nın gelecekteki yaşamını anlattığı sonucu doğmaz. Kutsal çadır Mişkan’ın, Moşe’ye gösterilen örneğe uygun yapılması emri de binanın ve eşyalarının nasıl hazırlanacağını belirler (Şemot 25:9, 40). Bu örnekten İsa’nın göğe yükselişi ve ikinci gelişi hakkında bir yaşam öyküsü çıkarabilmek için yine Hristiyan anlatısını ayete eklemek gerekir.
Başkohenin gün içindeki hareketleri de kendi görevleriyle açıklanır. Önce tütsü perdenin iç tarafına götürülür; ardından boğanın kanıyla ve halk için kesilen keçinin kanıyla gereken işlemler yapılır (Vayikra 16:12–16). Halk için ayrılan keçi, boğanın kanıyla içerde yapılan işlemden sonra kesilir; onun kanı da perdenin içine götürülür.
İçeri giriş ve dışarı çıkış, hizmetin farklı aşamalarında tekrarlanır. Kohen dışarı çıktığında hizmete devam eder; 16:18’de sunağa yönelir ve onu arındırır. Canlı keçiyle ilgili işlemlerin ardından keten giysilerini çıkarır, yıkanır, diğer giysilerini giyer ve kendisiyle halk için yakılan sunuları getirir (16:20–25).
Bu hareketin tek bir yükselişi, gökte uzun bekleyişi ve tarihin sonunda dönüşü temsil ettiği söylenirken, aynı günün işlemlerine metinde verilmeyen başka bir zaman dizisi yerleştirilir.
Tapınak hizmetinin geleneksel anlatımında başkohen aynı gün Kutsallar Kutsalı’na dört kez girer. İlkinde tütsüyü içeri götürür. Sonra kendi boğasının kanıyla, ardından halkın keçisinin kanıyla ayrı ayrı girer. Daha sonra tütsü için kullandığı kapları almak üzere yeniden içeri girer. Dört girişin her biri aynı günün hizmetindeki bir göreve aittir. Bu sıralama, bir kez göğe çıkıp uzun zaman sonra yeryüzüne dönme öyküsü vermez. Mişna Yoma 5:1–4; 7:4; Tosefta Kelim Kamma 1:7
Mişna, başkohenin perdenin ardından içeri girip tütsüyü közlerin üzerine koyduğunu, ardından geldiği yoldan çıktığını anlatır. Sandık’ın bulunmadığı dönemde tütsü kabı, onun yerindeki Even Şetiya, yani Temel Taşı üzerine konurdu. Mişna Yoma 5:1–2
Giysi değişimi de eski kohenliğin kusuru olarak sunulur. Oysa iç hizmet için giyilecek keten tunik, pantolon, kuşak ve sarık hakkında Tora’nın hükmü açıktır: “Bunlar kutsal giysilerdir” (Vayikra 16:4). Aharon bu giysilerle Haşem’in verdiği görevi yerine getirir; hizmetin devamında başka giysiler giymesi de aynı emre uymasıdır. Giysi değişimiyle emredilen hizmetin bir sonraki aşamasına geçilir. Bu değişime, Aharon’un kohenliğinin gelecekte İsa tarafından aşılacağı anlamını Hristiyan yorum ekler.
Vayikra Rabba, içeri girilirken altın giysiler kullanılmaması için farklı açıklamalar verir. Bunlardan biri, altının Altın Buzağı günahını hatırlatmasıdır. Bir diğeri bunun Tanrı’nın önünde gösterişten uzak durmayla ilişkili olduğunu söyler. Midraş ayrıca halkın malını gözetme açıklamasını da aktarır. Vayikra Rabba 21:10
Hizmeti yapan Aharon’un kendisi ve evi için de arınma sağlaması gerekir (16:6, 11, 17). Hristiyan savı bu farkı kabul eder, fakat İsa’nın günahsız olduğu için böyle bir sunuya ihtiyacı bulunmadığını ileri sürer. Böylece benzer hareketler İsa’yı önceden gösteren işaretler, farklılıklar ise onun üstünlüğünün kanıtları sayılır. Bu seçimde ölçü Tora’nın verdiği görev değil, önceden kabul edilen İsa tasviridir. Tora, Aharon’un ve evinin arınmasını yerine getirilecek bir sorumluluk olarak verir; bu sorumluluğu, gelecekte başka birinin aynı kohenliği kaldıracağına ilişkin haber olarak sunmaz.
Sifra, Aharon’un kendisi ve evi için yaptığı bu hizmette sözlü itirafa da yer verir. Başkohen, kendi ve evinin suçlarını Haşem’in önünde dile getirir. Böylece başkohenin kendi adına arınma araması, yerine getirdiği görevin bir parçasıdır. Sifra, Ahare Mot, 2. parça 4
Kohenin kim olduğu da görev kadar belirgindir. Şemot 29:9, Aharon ile oğullarının kohenliğini sürekli bir düzen olarak belirler. Vayikra 16:32’de aynı hizmetin, babasının yerine kohen olmak üzere atanmış kişi tarafından sürdürüleceği söylenir. Hristiyanlık ise İsa’yı David soyundan gelen ve Malkitsedek’le ilişkilendirilen başka bir kohenliğin sahibi olarak sunar. Dayanak gösterilen Tehilim 110:4, Yom Kippur’daki giriş ve çıkışları göğe yükseliş ile ikinci geliş diye açıklamaz. Başka bir kohenlik iddiasını kabul edip Aharon’a verilen işlemleri ona aktarmak, bu bağlantıyı Tora’dan kanıtlamak yerine baştan varsaymaktır.
Üstelik gelecekte de Sadok soyundan kohenler Haşem’in kutsal yerine girecek, O’na hizmet edecek ve sunularını getirecektir (Yehezkel 44:15–16). Vayikra 16:29–34’teki yıllık arınma hizmetiyle birlikte okunduğunda, kohenin kutsal yere girişinin ne için olduğu açıktır: Kendisine verilen ibadeti yerine getirmek. İsa’nın göğe yükseldiği ve geri döneceği inancı bu girişten öğrenilmez; Hristiyan yorum bu inancı önceden kabul ederek başkohenin hareketlerine yerleştirir.
Tora’nın tarif ettiği hareketler, Aharon soyundan bir görevlinin aynı gün yürüttüğü arınma hizmetine aittir. Bu giriş ve çıkışları İsa’nın göğe yükselmesi ve çağlar sonra geri dönmesi olarak okumak, metindeki görevliyi, yeri ve zaman düzenini değiştirir.
Tanah kaynakları: Vayikra 16:1–34, özellikle 2–4, 6, 11–25 ve 29–34 (özgün metin); Şemot 25:9, 40 ve 29:9; Tehilim 11:4, 20:3, 7 (bazı çevirilerde 20:2, 6) ve 110:4; Melahim Alef 8:27–30; Şemuel Bet 15:24–29; Yehezkel 44:15–16.
33. İddia: David’in günahı gelecekte ölecek Maşiah sayesinde bağışlandı
David, Uriya’nın ölümünden ve Bat Şeva’yı almasından sorumludur. Natan bu suçları David’in önüne koyar. David’in itirafı ve ardından duyduğu hüküm, bağışlanmanın neye bağlandığını görmek için birlikte okunur.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
David, Uriya’nın ölümünden ve Bat Şeva’yı almasından sorumludur. Natan bu suçları David’in önüne koyar. David’in itirafı ve ardından duyduğu hüküm, bağışlanmanın neye bağlandığını görmek için birlikte okunur.
David’in tövbe ettiğinde gerçekten bağışlandığı, bu Hristiyan yorumunda da kabul edilir. Onlara göre asıl sebep, İsa’nın gelecekte David’in günahları için ölecek olmasıdır. Haşem bu ölümü önceden bildiği için onun sağlayacağı bağışlanmayı David’e de uygulamıştır. David’in kendi soyundan gelecek Maşiah, yani Mesih hakkındaki vaade güvenmesini ve acıdan söz eden mezmurlarını da bu inancın işaretleri olarak yorumlarlar.
Tanah’ın Cevabı:
Natan, David’in karşısına elindeki her şeye rağmen yoksulun tek kuzusunu alan zengin adamın hikayesiyle çıkar. David öfkelenip o adamı mahkum ettiğinde, Natan’ın cevabı “O adam sensin” olur. Artık David kendi yaptıklarıyla yüzleşmektedir. “Haşem’e karşı günah işledim” der; Natan da “Haşem de günahını kaldırdı; ölmeyeceksin” diye karşılık verir (Şemuel Bet 12:1–13). David’e verilen haber, Haşem’in onu bağışladığıdır. Bu bağışlanmayı İsa’nın gelecekteki ölümüne bağlayan şart, Hristiyanlığın anlatıya eklediği bir öğretidir.
Yalkut Şimoni, David’in yaptıklarından sonra kurtuluşa ulaşamayacağını söyleyenlerin sözünü aktarır ve Natan’ın verdiği bağışlanma haberini hatırlatır. Talmud da David’i günahından dönmek isteyen bir insan için örnek gösterir. Midraş Tehilim, David’in “Günah işledim” diyerek suçunu kabul etmesini bu dönüşün içinde ele alır. Yalkut Şimoni, Şemuel Bet 148; Avoda Zara 5a; Midraş Tehilim 51:1
David’in duası, insanın suçuyla nasıl yüzleştiğini de gösterir. Tehilim 32:5’te günahını gizlemeyi bırakır, suçunu Haşem’e itiraf eder ve ardından “Sen günahımın suçunu bağışladın” der. İtirafla kişi sakladığı kötülüğü kabul eder ve Haşem’e döner. Bağışlayan da Haşem’dir. David’in anlattığı bağ, kendi itirafı ile Haşem’in affı arasındadır; gelecekteki bir kişinin ölümü bu duada bağışlanmanın şartı olarak yer almaz.
Bağışlanma, Tanah’ta Haşem’in merhametine ve günahkarın dönüşüne bağlanır. Sinay’da Haşem kendisini merhametli, lütufkar, suç, isyan ve günahı bağışlayan olarak tanıtır (Şemot 34:6–7). Yeşaya 43:25’te suçları kendi uğruna sildiğini söyler. İnsana düşen dönüş de açıkça tarif edilir: Kötü yolunu ve düşüncelerini bırakıp Haşem’e dönene merhamet edilir; çünkü O bolca bağışlar (Yeşaya 55:6–7). Yehezkel 18:21–23’te bütün günahlarından dönüp Haşem’in hükümlerini yerine getiren, adalet ve doğrulukla yaşayan kişinin eski suçlarının ona karşı anılmayacağı vaat edilir. David’in bağışlanmasını, Haşem’in Sinay’da kurduğu düzenin dışına çıktığı tek bir istisna saymak bu açık sözleri yok sayar. Merhamet ve dönüş, aynı Tanah’ın öğrettiği bağışlanma yoludur.
David de Tehilim 51’de bu merhamete seslenir. Mezmurun başlığı Natan’ın kendisine gelişini ve Bat Şeva olayını anar. Ardından suçlarının silinmesini, temizlenmeyi ve içinde temiz bir yürek yaratılmasını ister (51:1–5, 12). “Kırılmış ve ezilmiş bir yüreği hor görmezsin” sözü, suçunu kabul edip içtenlikle pişman olan kişinin Haşem’e nasıl yaklaştığını anlatır (51:19). Sonunda Siyon’un iyiliği, Yeruşalayim’in surlarının yapılması ve sunakta doğru sunular getirilmesi istenir (51:20–21). Böylece tövbe, dua ve emredilen sunular aynı bağlılığın içinde yer alır. Buradaki sunular boğalardır; David’in soyundan gelecek bir kişinin ölümüyle değiştirilmezler. Natan’ın David’i bağışlanmış ilan etmesi de bu son dileğin gerçekleşmesine bağlanmış değildir.
Bağışlanmanın gerçekliği, David’in yaşayacağı ağır sonuçları da ortadan kaldırmaz. Natan, evinden kılıcın ayrılmayacağını ve ailesinin içinden felaket doğacağını söyler; bağışlanma sözünün ardından çocuğun öleceğini de haber verir (Şemuel Bet 12:10–14). Çocuk hastalanınca David onun yaşaması için oruç tutar ve dua eder. David, Haşem’in merhamet edip çocuğu yaşatmasını umduğunu söyler (12:15–23). Bağışlanma çoktan ilan edilmişken acılar ve merhamet arayışı sürer. Çocuğun ölümü, David’in suçunun doğurduğu felaketler arasında bildirilir; anlatıda ona günah sunusu denmez. Uriya’nın ölümü ve ailede açılan yaralar, David bağışlandığında geçmişten silinmiş olmaz.
Zohar, David’in bağışlanmasını Yom Kippur’la ilişkilendirir ve Natan’ın “Ölmeyeceksin” sözünü, Duma adlı görevlinin elinde ölmeyeceği şeklinde açıklar. Zohar, Duma’yı ölümden sonraki yargı yeri olan Gehinom’dan sorumlu bir melek olarak anlatır.
Sulam açıklaması, Bat Şeva ile ilgili bu yorumu Uriya’nın ölümü meselesinden ayrıca ayırır. Bu, olayın içsel bir yorumudur; Natan’ın sözünü gelecekte başka bir insanın ölümüyle açıklamaz. Zohar, Giriş 8b
David’in soyuna verilen vaat, bu olaylara başka bir ölüm şartı eklemez. Şemuel Bet 7:12–16’da onun ardından gelecek soy, Haşem’in adına yapılacak ev ve hanedanının sürekliliği anlatılır. Bu vaadi bilmek ile soyundan gelecek günahsız bir kişinin David’in suçu için öleceğine inanmak ayrı şeylerdir. Hatta vaat, ardından gelecek kişinin yanlış yapması halinde nasıl terbiye edileceğine de yer verir (7:14–15). David’in vaat edilen hanedana güvenmesinden, onun gelecekte bir insanın kanı sayesinde bağışlanacağını bildiği sonucu çıkarılamaz; hanedan vaadi böyle bir bağışlanma öğretisi içermez.
Tehilim 32:5’te David kendi günahını itiraf eder ve bağışlanır. Tehilim 69:6’da da kendi suçlarının Tanrı’dan gizli olmadığını söyler. Tehilim 22’de ise düşmanlarla kuşatılan konuşmacı kurtuluşu için Haşem’e şükreder. Yeşaya 53:4–6’da sözü alanlar, Haşem’in İsrael’e verdiği cezayı seyrettiklerini sanmış olan uluslardır. Sonunda o acının kendi zulümleriyle bağlantısını görürler. David’in itirafı, düşmanın yol açtığı sıkıntı ve ulusların itirafı bu metinlerde ayrı olaylardır. Hiçbiri Natan’ın verdiği bağışlanma haberini gelecekte ölecek bir Maşiah’a bağlamaz.
Gelecekteki ölümün geçmişteki günahlar için de etkili olduğu söylendiğinde, David anlatısından öğrenilen yeni bir bilgi verilmiş olmaz; anlatı, Hristiyan öğretisine göre yeniden açıklanmış olur. Bu öğretinin doğru olduğu baştan kabul edilmeden David’in bağışlanması ona kanıt gösterilemez. Natan’ın açık hükmü, David’in Haşem tarafından bağışlandığıdır. Tanah’ın tövbe edene verdiği bu güvenceyi, gelecekteki bir insan ölümüne bağlıymış gibi sunmak metne şart eklemektir.
Natan, David suçunu kabul ettiğinde Haşem’in onun günahını kaldırdığını bildirir. Gelecekteki bir ölümün geçmişe etkili olduğu kabulü, bu anlatının ortaya koyduğu bir neden değildir. İsa’nın ölümünü bağışlanmanın temeli saymak, Natan’ın hükmüne metinde bulunmayan bir şart ekler.
Tanah kaynakları: Şemuel Bet 12:1–14 ve 12:15–23; 7:12–16; Tehilim 32:5; 51:1–5, 12, 18–21; 22:20–26; 69:6; Şemot 34:6–7; Yehezkel 18:21–23; Yeşaya 43:25, 53 ve 55:6–7. Tehilim 51’in numaraları İbranice metne göredir; bazı çevirilerde iki ayet geriden gelir.
34. İddia: Hoşea 14’teki bağışlanma ancak gelecekte Maşiah’ın kanı sayesinde mümkündür
Hoşea, putlara ve dış güçlere bel bağlayan İsrael’e seslenir. Halktan neyi bırakması, kime dönmesi ve dönerken ne söylemesi istendiği aynı çağrıda açıklanır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Hoşea, putlara ve dış güçlere bel bağlayan İsrael’e seslenir. Halktan neyi bırakması, kime dönmesi ve dönerken ne söylemesi istendiği aynı çağrıda açıklanır.
Bu yoruma göre Hoşea 14, İsrael’in gelecekte son kez topluca tövbe edeceği günü anlatır. Görüşü savunan Hristiyanlar, o gün İsrael’in İsa’yı reddettiği için pişman olacağını söylerler. Onlara göre halk, görevini tamamladığını söyledikleri Sinay antlaşmasına ve hayvan sunularına güvenmeyi bırakıp İsa’nın bağışlanma sağlayan kanına güvenerek dua edecektir. Peygamberin sözlerle dönüş çağrısını bu kan sayesinde kabul edilecek duaya, “dudakların boğaları” ifadesini ise bağışlanmanın kurbanla ilişkisine bağlarlar.
Tanah’ın Cevabı:
Hoşea’nın dönüş çağrısında hem bırakılacak yol hem de dönülecek kişi bellidir: “Dön, İsrael, Tanrın Haşem’e; çünkü suçun yüzünden tökezledin.” İsrael’e yanına sözler alması ve Haşem’den bütün suçunu kaldırmasını istemesi emredilir. Bu sözlerin ardından yeni bağlılığı dile gelir: Asur’un kurtaracağına güvenilmeyecek, atlara, yani askeri güce dayanılmayacak, insan elinin yaptığı putlara artık “Tanrımız” denmeyecektir (Hoşea 14:2–4). Peygamber, İsrael’i Haşem’den uzaklaştıran bağlılıkları bırakmaya çağırır. Bu çağrıyı Sinay antlaşmasını terk edip İsa’nın kanına güvenmek diye değiştirmek, ayetin gösterdiği yönü tersine çevirmektir.
Yanına alınacak sözler, bu dönüşün dile gelmesidir. Suç gizlenmez, kaldırılması istenir ve onu besleyen eski güven kaynakları reddedilir. Hoşea 14:3’teki boğa ve dudak imgesi de burada yer alır: “Dudaklarımızla boğaların karşılığını sunalım.” İbranice metinde gerçekten boğalardan söz edilir; dua, sunu diliyle anlatılır. Fakat ayetin emrettiği eylem, bu sözlerle Haşem’e dönmektir. Boğalara yapılan gönderme, gelecekte bir insanın kanına güvenme buyruğu taşımaz. Bir sununun dilini kullanmak ile o sununun İsa’yı temsil ettiğini söylemek arasındaki bağlantıyı Hristiyan yorum kurar. Hoşea’nın 6:6’da iyiliği ve Haşem bilgisini sunuların önüne koyması da ibadetin insanın bağlılığından koparılamayacağını gösterir.
Yoma’da bu sözler, insanın sözleriyle Haşem’e dönmesi üzerinden açıklanır. Talmud, dönüşte bulunan kişiye sanki boğalar sunmuş gibi değer verildiğini söyler. Burada boğa imgesi, insanın sözle dile getirdiği dönüşü anlatmak için kullanılır. Yoma 86b
Maor VaŞemeş şu soruyu sorar: Hoşea bu sözleri söylediğinde Tapınak ayaktaydı ve insanlar sunu getirebiliyordu; öyleyse neden dudaklardan söz etti? Ona göre peygamber insana doğru dönüş yolunu gösterir. Kişi yaptığını kabul eder, Haşem’den bağışlanma ister ve bundan sonraki davranışını düzeltmeye yönelir. Maor VaŞemeş, Şuva İsrael
Haşem’in cevabı, dönüşün kabul edildiğini açıkça ortaya koyar: “Dönekliğini iyileştireceğim, onları gönülden seveceğim; çünkü öfkem ondan döndü” (Hoşea 14:5). “Gönülden” sözü, sevginin Haşem’in kendi isteğinden doğduğunu anlatır. Bu sevgiyle İsrael’in bozulan bağlılığı iyileştirilir; sonraki ayetlerde yeniden kök salan ve ürün veren bir bitkiyle anlatılan canlılık geri gelir (14:6–9). Dönüş, Haşem’in kabulü ve halkın yeniden canlanması aynı vaadin içindedir. Bu kabulü İsa’nın ölümüne bağlamak için, boğa imgesinin ve iyileşme sözünün vermediği bir şart eklenmesi gerekir.
Beit Elohim, “onları gönülden seveceğim” sözünde bağışlanmadan sonra ilişkinin yeniden kurulmasını görür. İnsanın ağır bir günahtan sonra yaşayabileceği sonuçları ayrıca tartışırken, Haşem’e dönen kişinin O’nun sevgisine yeniden kavuştuğunu açıklar. Beit Elohim, Şaar HaTeşuva
Vaat edilen yenilenmenin gelecekte bütün İsrael’i kapsaması da onun içeriğini değiştirmez. Hoşea 3:4–5’te uzun süre kraldan ve sunudan yoksun kalacak İsrael’in sonunda Haşem’i ve kralı David’i arayacağı, O’nun iyiliğine yöneleceği söylenir. Burada David soyundan yönetim ile Haşem’e dönüş bir aradadır. Hoşea 14’ün sonunda da aynı yolun insanın hayatındaki karşılığı verilir: Haşem’in yolları doğrudur; doğrular onlarda yürür, suçlular onlarda tökezler (14:10). Gelecekteki ulusal yenilenme vaadini, insanın bugün Haşem’e dönmesiyle ilgisiz saymak bu kapanışı boşa çıkarır. Hoşea bu çağrıyı ilk Tapınak döneminde yapmıştır; kitabın başında sayılan krallar da bunu gösterir (1:1). Dolayısıyla sözlerle dönüş, yalnız Tapınak yıkıldıktan sonra ortaya çıkan bir çare olarak sunulmaz.
İsrael’in gelecekte Tora’yı bırakacağı iddiası ise aynı geleceği anlatan açık bir hükümle çatışır. Yehezkel 37:21–28’de halk ülkesine toplanır, putlarından arındırılır ve David’in yönetimi altında birleşir. O gün yapacağı şey, Haşem’in hükümlerinde yürümek ve yasalarını yerine getirmektir (37:24). Hristiyan yorumun bu dönüşle ilişkilendirdiği Eliyahu vaadi de aynı bağlılığı korur: Eliyahu’nun gelişi haber verilmeden hemen önce, Horev’de, yani Sinay’da bütün İsrael’e emredilen Moşe’nin Tora’sı hatırlatılır (Malaki 3:22–24). Hoşea’nın putlardan vazgeçme çağrısını bu hükümlerden vazgeçme çağrısına çevirmek Tanah’a aykırıdır.
Zekeriya 12:10’daki yas da İsa’nın kanını Hoşea’ya yerleştirmez. Zekeriya’da önce Yeruşalayim’e saldıran uluslara karşı Haşem’in müdahalesi anlatılır. Ardından David’in evine ve şehir halkına lütuf ve yakarış ruhu verilir; delinmiş kişi için yas tutulur. Devamında günah ve kirlilikten arınma için bir pınar açılır ve putlar ülkeden kaldırılır (13:1–2). Yas tutulması, o kişinin kanının bağışlanmayı sağlayan bedel olduğu hükmünü kendi başına taşımaz. Pınar da ayette o kişinin kanı diye adlandırılmaz. Bu bölümü İsa’yla özdeşleştirip ardından Hoşea’daki duanın yalnız onun kanına imanla kabul edileceğini söylemek, kanıtlanması gereken bağlantıyı baştan kabul etmektir.
Bu açık çağrıya “Ancak İsa’nın kanına güvenirseniz kabul edilirsiniz” şartını eklemek, peygamberin öğretisini açıklamak değildir; onun yerine Hristiyanlığın bağışlanma şartını koymaktır.
Hoşea’da İsrael’den Haşem’e dönmesi, putları ve yabancı güçlere güvenmeyi bırakması istenir. Haşem de halka sevgisini ve iyileşmeyi vaat eder. Bu vaadi İsa’nın kanına güvenme şartına bağlamak, dönüş çağrısına orada bulunmayan bir koşul koyar.
Tanah kaynakları: Hoşea 14:2–9 ve 14:10; 3:4–5; 6:6; 1:1; Yehezkel 37:21–28; Malaki 3:22–24; Zekeriya 12:9–14 ve 13:1–2. Ayet numaraları İbranice metne göredir. Hoşea 14:2–10 bazı çevirilerde 14:1–9; Malaki 3:22–24 ise 4:4–6 olarak numaralanır.
35. İddia: “Dudaklarımızın boğalarını sunacağız” ifadesi kanlı korbanı gizlice zorunlu kılar
Hoşea, İsrael’e Haşem’e dönüşte söyleyeceği duayı öğretir. Bu duada boğalardan söz edilmesi, sunu diliyle dua arasında nasıl bir bağ kurulduğu sorusunu doğurur.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Hoşea, İsrael’e Haşem’e dönüşte söyleyeceği duayı öğretir. Bu duada boğalardan söz edilmesi, sunu diliyle dua arasında nasıl bir bağ kurulduğu sorusunu doğurur.
Bu yorumu benimseyen Hristiyanlar, Hoşea’nın “dudaklarımızın boğaları” sözünü hayvan sunularıyla ilişkilendirirler. Onlara göre ayet, duanın kan dökülmeden kabul edildiğini göstermez ve tövbe edenin duası bir kurbana dayanır. Boğaları İsa’nın kusursuz sunusuna işaret sayar ve duanın ancak onun kanı sayesinde kabul edildiğini ileri sürerler.
Tanah’ın Cevabı:
Hoşea, İsrael’e Haşem’in önüne neyle çıkacağını söyler: “Yanınıza sözler alın ve Haşem’e dönün.” Söylenecek sözleri de verir: Bütün suçun kaldırılması ve iyiliğin kabul edilmesi istenecektir. “Dudaklarımızla boğaların karşılığını sunalım” ifadesi bu duanın içindedir (Hoşea 14:3). Boğalar, sunu dilini duaya taşır. Buradan duanın ancak başka birinin kanı sayesinde kabul edileceği sonucuna geçmek, peygamberin sözlerine yeni bir şart eklemektir.
İbranice cümlede פָרִים (parim, boğalar) ve שְׂפָתֵינוּ (sefatenu, dudaklarımız) yan yana gelir. Ayetin başındaki “sözler alın” ve “O’na söyleyin” bu ilişkinin yönünü gösterir: İsrael Haşem’e sözlerle döner; sununun dili, bu dönüşün değerini anlatır. Tanah’ta dua başka yerde de aynı biçimde sunuyla ilişkilendirilir. Tehilim 141:2’de duanın Haşem’in önünde tütsü gibi, ellerin kaldırılmasının akşam sunusu gibi kabul edilmesi istenir. Dua ve yakarış, kutsal hizmetin diliyle Haşem’e sunulur. Hoşea’daki dudaklar da böylece bağışlanma isteyen kişinin gerçek ibadetinin parçasıdır.
Yoma 86b, Hoşea’nın bu sözlerini teşuvayla ilişkilendirir: İnsan sözlerle Haşem’e döner; bu dönüş, sanki boğalar sunmuş gibi değerlendirilir. Şelah da aynı ifadeyi, kişinin günahını Haşem’in önünde itiraf etmesi ve bağışlanma dilemesiyle birlikte ele alır. Yoma 86b; Şelah, Şene Luhot HaBerit
Maor VaŞemeş, Hoşea konuştuğunda Tapınak ayakta olduğu halde neden sözlerden bahsettiğini sorar. Verdiği cevap, peygamberin doğru dönüşün yolunu göstermesidir: İnsan suçunu Haşem’in önünde dile getirir, bağışlanma ister ve yaşamını düzeltmeye yönelir. Maor VaŞemeş, Şuva İsrael
Sözlere davranış değişikliği eşlik eder. İsrael, kendisini kurtaracağını sandığı Asur’a ve savaş atlarına güvenmekten vazgeçer; ellerinin yaptığı putlara artık “Tanrımız” demeyeceğini söyler. Haşem’in cevabı da bu dönüşe gelir: “Dönekliğini iyileştireceğim, onları gönülden seveceğim; çünkü öfkem ondan döndü” (Hoşea 14:4–5). Dua, suçun kabulünü ve yeni bir yaşam yönünü dile getirir.
Hristiyan yorum, Tora’da itiraftan sonra sunu getirilmesinin de emredildiğini hatırlatır. Vayikra 5:5–6’da, bölümde sayılan suçlardan biri işlendiğinde hem itiraf hem de belirlenen sunu istenir. O durumda sunuyu getirmek kişinin görevidir. Hoşea’nın duası bu buyruğu silmez; belirli bir durumda emredilen sunu da Haşem’in bütün duaları ancak bir insanın gelecekteki ölümü sayesinde kabul ettiği anlamına gelmez. Vayikra’daki belirli görevi bütün bağışlanmalar için İsa’nın ölümü şartına dönüştürmek, buyruğun kapsamını ve içeriğini değiştirmektir.
Bazı Hristiyan çeviriler, Hoşea’daki ifadeyi dudaklarla verilmiş adak sözlerinin boğalar sunularak yerine getirilmesi şeklinde aktarır. Bu çeviride de İsa’nın kanından söz edilmez. Boğa sunmayı vaat etmek, bütün duaların ancak gelecekte bir insan öldüğünde kabul edileceğini söylemez. Üstelik İbranice cümlede doğrudan söylenen “adaklarımız” değil, “dudaklarımız”dır; boğa ve dudak arasındaki ilişkiyi açıklamak için çeviride eklenen bir sözcük, İsa’nın kanına güvenme şartına kanıt olamaz. Ayetin açık emirleri Haşem’e dönmek, O’na söz söylemek ve suçun kaldırılmasını istemektir.
Sunu ile içten dönüşün birbirini dışlamadığı Tehilim 51:19–21’de daha da belirgindir. Önce kırılmış ruh ve ezilmiş yürek, Haşem’in hor görmeyeceği sunular olarak anılır; ardından Yeruşalayim’in iyiliği ve sunakta boğalar sunulması istenir. Aynı dua hem içten pişmanlığa sunu değeri verir hem de gerçek sunuların yerini korur. Hoşea’nın çağrısı da ilk Tapınak dönemine aittir; kitabın başında peygamberlik ettiği krallar sayılır (Hoşea 1:1). Dolayısıyla sözlerin ve dönüşün değeri, yalnız Tapınak yıkılınca başvurulacak geçici bir çözümden ibaret değildir.
“Boğalar” sözcüğü kurbanla ilişkiyi gösterir; bu ilişki İsa’nın kimliğini, onun ölümünün zorunluluğunu veya dua edenin onun kanına inanması gerektiğini vermez. Bunların her biri Hristiyan öğretisinden alınarak ayete eklenir. Hoşea’da emredilen, suçu bırakıp sözlerle Haşem’e dönmektir. Haşem’in buna verdiği iyileştirme ve sevgi vaadini, metinde bulunmayan bir insan kanı şartına bağlamak peygamberin öğretisini değiştirmektir.
Boğaların anılması, sözlerin sunu diliyle ifade edildiğini veya bazı çevirilerde adak sunusuyla ilişkilendirildiğini gösterir. Bu iki okumada da duanın kabulü için mutlaka kan dökülmesi veya İsa’nın ölümüne inanılması gerektiği söylenmez.
Tanah kaynakları: Hoşea 14:2–5 ve 1:1; Tehilim 141:2; 51:19–21; Vayikra 5:5–6. Hoşea 14:3, bazı çevirilerde 14:2 olarak numaralanır.
36. İddia: Şelomo’nun Özdeyişleri 16:6’daki kefaret gelecekteki Maşiah’a dolaylı göndermedir
Mişle, insanın işlediği suçun nasıl giderildiğiyle bundan sonra nasıl yaşayacağını bir arada ele alır. On altıncı bölümde iyilik ve doğruluk, suçun giderilmesiyle yan yana anılır. Mika da bu iki niteliği, Haşem’in Avraam’a ve Yaakov’a verdiği sözleri anlatırken kullanır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Mişle, insanın işlediği suçun nasıl giderildiğiyle bundan sonra nasıl yaşayacağını bir arada ele alır. On altıncı bölümde iyilik ve doğruluk, suçun giderilmesiyle yan yana anılır. Mika da bu iki niteliği, Haşem’in Avraam’a ve Yaakov’a verdiği sözleri anlatırken kullanır.
Bu yorumu savunan Hristiyanlar, Mişle 16:6’daki iyilik ve doğruluk sözlerini Mika 7:20 üzerinden Avraam’a ve Yaakov’a verilen vaatlere bağlarlar. Avraam’ın soyunun düşmanlarına üstün gelmesini, insanın en büyük düşmanı saydıkları günahın yenilmesi olarak okurlar. Onlara göre bu zaferi kazanacak soy, Maşiah, yani Mesih’tir. Günahı giderebilmesi için de kusursuz bir insan sunusu olarak ölmesi gerekir. Bu bağlantılardan, Mişle’nin dolaylı olarak İsa’nın ölümüyle sağlanan bağışlanmayı anlattığı sonucunu çıkarırlar.
Tanah’ın Cevabı:
Mişle 16:6, suçun giderilmesini ve kötülükten uzaklaşmayı tek cümlede birleştirir: “İyilik ve doğrulukla suç giderilir; Haşem korkusuyla kötülükten uzaklaşılır.” Geçmişte işlenmiş kötülükle insanın bundan sonra tutacağı yol birlikte ele alınır. Hemen çevresindeki sözlerde kibir kınanır, Haşem’in insanın yollarından hoşnut olması ve adaletli az kazancın haksız çok kazançtan üstünlüğü anlatılır (16:5, 7–8). Sonraki ayet de insanın yolunu tasarlamasıyla Haşem’in adımlarını yönlendirmesini yan yana koyar (16:9).
Ayetteki iyilik ve doğruluk, İbranice חֶסֶד (hesed) ve אֱמֶת (emet) sözcükleriyle ifade edilir. Bunlar merhameti, sadakati ve güvenilirliği kapsar. Aynı kitapta insana bu nitelikleri kendisinden ayırmaması, boynuna bağlaması ve yüreğine yazması söylenir (Mişle 3:3–4). Böylece günlük hayatın içinde korunacak bağlılıklar tarif edilir.
Bu iki sözcük Haşem’in iyiliğini ve sadakatini anlatmak için de kullanılır; Avraam’ın hizmetkarı Haşem’e bunlar için şükrederken, aynı anlatının ilerleyen kısmında Rivka’nın ailesinden de efendisine bu niteliklerle davranmalarını ister (Bereşit 24:27, 49). Sözcükler kimin davranışını anlatıyorsa anlam o cümlede belirlenir. Bu niteliklerin anılması, her seferinde Maşiah’tan söz edildiğini göstermez.
Berahot 5b’de Rabbi Yohanan, Mişle’deki bu sözcükleri Tora öğrenimi ve başkalarına yapılan iyiliklerle ilişkilendirir. Konuşmanın devamında yaşanan ağır kayıpların kefaretle ilişkisi de tartışılır. Kefaret, burada günahın giderilmesi ve bağışlanmayla ilgili süreci anlatır. Ayet böylece insanın hayatı ve yaptıkları üzerinden ele alınır. Berahot 5b
Orhot Tsadikim, iyilik yapmanın kötülükte ısrar eden kişiye bir tür ödeme gibi yetmeyeceğini vurgular. Eser, Mişle’nin sözünü günahından dönen insanla ilişkilendirir ve bazı ağır günahlar için Yom Kippur ile sıkıntıların da ele alındığı kefaret sürecini açıklar. İyilik, teşuvadan ayrılmış bir karşılık olarak sunulmaz. Orhot Tsadikim
Hristiyan yorumun dayandığı Mika 7:20’de ise atalara verilen vaat açıkça anılır: Haşem’in Yaakov’a doğruluk, Avraam’a iyilik göstereceği, eskiden atalara içtiği andı yerine getireceği söylenir. Önceki iki ayette de Haşem suçları bağışlayan, merhametten hoşlanan ve günahları denizin derinliklerine atan olarak anlatılır. Mika’da sözüne sadık kalan ve bağışlayan Haşem’dir. Buradaki özel vaat bağlantısı, Mişle’de aynı sözcüklerin geçtiği her cümleyi Avraam’ın soyundan gelecek belirli bir kişinin ölümüne çeviremez. Nitekim Mişle 3, bu nitelikleri doğrudan okuyucunun hayatına yerleştirir.
Avraam’a verilen vaatte de soyunun günahı yenmek için öleceği söylenmez. Bereşit 22:17–18’de soyu göğün yıldızları ve deniz kıyısındaki kumlar kadar çoğaltılacak, düşmanlarının kapısını ele geçirecek ve yeryüzünün ulusları onun soyuyla kutsanacaktır. Aynı ayette çoğalan soy ile düşmanlarına üstün gelen soy birlikte anılır. Bu topluluğu açıklama yapmadan tek bir kişiye indirmek, vaadin verdiği kapsamı daraltır. Düşmanların kapısını ele geçirme sözü de günahın kanla ödenmesi hükmü içermez. Günahı insanın düşmanı diye nitelemek bir benzetmedir; bu benzetme, Bereşit’teki düşmanların “günah” anlamına geldiğini kanıtlamaz. Soy, düşman ve zafer sözcüklerinin her birine İsa anlatısından yeni bir anlam verilerek ulaşılan sonuç, Avraam’a söylenen sözlerin kendisinden çıkmaz.
Mişle’deki bağışlanma öğretisi, insanın suçunu nasıl ele alacağını da söyler. 28:13’te suçunu gizleyenin başarıya ulaşamayacağı, itiraf edip bırakanın merhamet göreceği söylenir. 16:17’de doğruların yolu kötülükten uzak durmakla tanımlanır. Bunlar 16:6’daki iki yarıyı tamamlar: Suçun giderilmesiyle kötülüğün terk edilmesi aynı hayatın içindedir. Yehezkel 18:21–23’te de günahlarından dönüp Haşem’in hükümlerini yerine getiren kişinin eski suçlarının ona karşı anılmayacağı vaat edilir.
“Suç giderilir” sözü, kefaret diline aittir. Bu sözcüğü görmek, ayetin içinde söylenmeyen bir kan dökme işlemi bulunduğunu varsaymayı gerektirmez. Tora’nın açık sunu hükümlerinde bile kefaret yalnız kan içeren malzemeyle anlatılmaz. Vayikra 5:11–13’te iki kuş almaya da gücü yetmeyen kişi ince un getirir. Bu un günah sunusu olarak kabul edilir; kohenin onun için arınma sağlayacağı ve kişinin bağışlanacağı belirtilir. Hristiyan karşı sav, unun başka sunuların da bulunduğu sunağa getirildiğini söyler. Fakat sunakta kanlı sunuların bulunması, bu kişiye emredilen un sunusunu bir hayvan sunusuna dönüştürmez. Bu sununun kabulünün gelecekteki bir insanın ölümüne bağlı olduğu da ayette söylenmez. Kefaret sözcüğünden doğrudan İsa’nın kanına geçiş, Tora’nın tanımladığı işlemle Hristiyan öğretisini birbirine karıştırır.
Hristiyan savunusu, doğru davranışların yalnız sunudan önce gerekli tutumu anlattığını da ileri sürer. Mişle 16:6’nın verdiği ilişki daha açıktır: İyilik ve doğruluk, suçun giderilmesiyle; Haşem korkusu, kötülükten uzak durmakla bağlanır. Bu cümleye bir sunu getirme emri eklenmemiştir. Haşem’in bağışlayan merhametiyle insanın doğruluğa dönmesi arasına zorunlu bir insan ölümü yerleştirmek için önce bu ölüm öğretisini kabul etmek gerekir. Mişle’nin sözü, sonradan eklenen o kabulün kanıtı yapılamaz.
Tanah kaynakları: Mişle 16:5–8, 16:9 ve 16:17; 3:3–4; 28:13; Mika 7:18–20; Bereşit 22:17–18 ve 24:27, 49; Yehezkel 18:21–23; Vayikra 5:11–13.
