37. İddia: Hayvan korbanı yetersiz olduğu için daha üstün bir insan kurbanı gerekir
Tora, belirli suçlar için hangi sununun getirileceğini ve sunudan sonra ne olacağını açıklar. Hayvan sunusunun nasıl bağışlanmayla ilişkili olduğu sorusu, sununun hangi şartlarda getirildiğine ve Haşem’in bu hizmete ne görev verdiğine bakılarak anlaşılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Tora, belirli suçlar için hangi sununun getirileceğini ve sunudan sonra ne olacağını açıklar. Hayvan sunusunun nasıl bağışlanmayla ilişkili olduğu sorusu, sununun hangi şartlarda getirildiğine ve Haşem’in bu hizmete ne görev verdiğine bakılarak anlaşılır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, bir hayvanın ahlaki sorumluluk taşımadığı için bir insanın günahını gerçekten gideremeyeceğini söylerler. Onlara göre Tora’daki hayvan sunuları, gelecekte ölecek kusursuz bir insanı temsil ettikleri için geçici olarak kabul edildi. Hayatın kanda bulunmasından, insanı kurtarmak için bir insanın ölmesi gerektiği sonucunu çıkarırlar. Böylece İsa’nın ölümüne, hayvan sunularının sağlayamadığını söyledikleri bağışlanmayı sağlayan kurban gözüyle bakarlar.
Tanah’ın Cevabı:
Haşem, emrettiği günah sunusunun sonucunu açıkça söyler: kişi bağışlanacaktır. Vayikra 4:20, 26, 31 ve 35’te kohenin, yani kutsal hizmette görevli kişinin yaptığı işlem ile bağışlanma birlikte yer alır. İşlenen suçlar ve yerine getirilecek şartlar bellidir. Vayikra 4, bilmeden işlenen belirli suçları ele alır; her günah için aynı sunuyu buyurmaz. Tora, sununun görevini yerine getiremediğini söylemez; hangi durumda ne yapılacağını ve bunun sonucunu öğretir.
Her sununun aynı görevi taşıması da beklenmez. Günah sunuları yanında şükran ve esenlik sunuları vardır; Vayikra 7:11–18’de bunların kendi hükümleri bulunur. Günlük sunuyu, Pesah sunusunu ve günah sunusunu tek bir işi başaramamış denemeler gibi ele almak, bu farklı görevleri siler. Yom Kippur hizmetinin her yıl yapılması da önceki yıl hiç bağışlanma verilmediğini kanıtlamaz. Yeni bir yılda işlenen suçlarla önceki yıl bağışlanan suçlar aynı değildir. Vayikra 16:29–34, yıllık hizmeti emrederken onun arındırıcı sonucunu da açıkça ifade eder.
Bu bağışlanma, kişinin davranışından kopuk bir tören olarak sunulmaz. Vayikra 5:5’te suçun itirafı istenir. Aynı bölümün 20–26. ayetlerinde başkasının malına el koyma ve yalan yere yemin etme gibi suçlar ele alınır; malın iadesi, ek ödeme ve suç sunusu birlikte emredilir. Yeşaya 1:11–17’de ise adaletsizliğe devam edenlerin çok sayıdaki sunusu reddedilir; kötülüğü bırakmaları, ezileni, yetimi ve dul kadını korumaları istenir. Sorun hayvanın insan kadar değerli olmaması değildir. Haşem’e sunu getiren kişinin Haşem’in adaletini çiğnemesidir. Bu kişiye daha değerli bir kurban bulması değil, davranışını değiştirmesi emredilir.
Sununun pahası ile bağışlanmanın değeri arasına bir eşitlik de konmaz. Vayikra 5:6–13’te aynı yükümlülük, kişinin imkanına göre koyun veya keçiyle, iki kuşla yahut ince unla yerine getirilir. En yoksul kişiye daha eksik bir af verilmez. Unun, kanlı sunuların da getirildiği aynı sunakta yakılması bu gerçeği değiştirmez: o kişiden istenen sunu undur ve onun için de bağışlanma hükmü verilir. Tora, daha pahalı bir hayvan sunan kişiye daha kapsamlı bir bağışlanma vaat etmez. Haşem’in belirlediği sunu, belirlediği şartlarla getirilir.
Hayvanın ahlaki sorumluluk taşımadığı zaten bu düzenin içinde bilinen bir gerçektir. Buna rağmen Vayikra 17:11’de kanı sunakta arınma sağlamak üzere verenin Haşem olduğu söylenir. Ayet, kanın bu görevini Haşem’in buyruğuna bağlar; sunulan canlının günah işleyen insanla aynı ahlaki sorumluluğu taşımasını şart koşmaz. Vayikra 1:4’te yakmalık sununun kabulü ve arınma işlevi de yer alır. Hayvanın kusursuz olması istendiğinde neyin kastedildiği ise Vayikra 22:20–24’te somut olarak gösterilir: körlük, kırık ve başka bedensel kusurlar sayılır. Bu şartı ahlaki günahsızlığa çevirip oradan gelecekteki bir insana geçmek, ayetin anlamına yeni bir şart eklemektir.
“Öyleyse daha değerli bir can verilmeli” düşüncesinin vardığı yer Mika 6:6–8’de doğrudan sorgulanır. Önce buzağılar, ardından binlerce koç ve on binlerce yağ ırmağı anılır. Sonunda insan, suçuna karşılık ilk doğan çocuğunu verip vermemesi gerektiğini sorar. Cevap bu değer sıralamasının tepesine insanı yerleştirmez. İstenen, adaleti yerine getirmek, iyiliği sevmek ve Tanrı’yla alçakgönüllülük içinde yürümektir. Suçtan dönüşün yerine giderek ağırlaşan bir bedel koyma düşüncesi böylece reddedilir. Kişinin en değerli varlığını vermeye hazır olması, Haşem’in onu kurban olarak istediği anlamına gelmez.
Midraş Tanhuma Buber, Mika’nın çocuğu sunma sorusunu ulusların ağzından sorar. Ardından İsrael’e çocuklarını sunma emri verilmediğini, insanların adak olarak belirlenen değerleriyle ilgili bölümün ve sunularla ilgili bölümün ayrı olduğunu söyler. Midraş Tanhuma Buber, Behukotay 8:1
Tora’nın sunu hükümleri de bu ayrımı korur. Vayikra 1’de sığır, koyun, keçi ve kuşlardan getirilen sunular düzenlenir. Vayikra 27:1–8’de insanla ilgili bir adak söz konusu olduğunda ise parasal değerler belirlenir; adanan kişi hayvan sunusunun yerine kesilmez. Devarim 12:29–31, çevredeki halkların çocuklarını tanrılarına yakmasını örnek alarak Haşem’e aynı biçimde hizmet etmeyi yasaklar. Yeremya 7:31 ve 19:5’te çocuk yakımı Haşem’in emretmediği bir eylem olarak mahkum edilir. İsa’nın ölümünün gönüllü olduğu söylenerek bu örneklerden ayrılması, eksik olan emri ortaya çıkarmaz. Bir kişinin gönüllü oluşu, onun ölümünü Tora’nın belirlediği günah sunusu haline getirmez.
Yitshak’ın sunulması anlatısında da bir insanın ölümüyle tamamlanan günah sunusu bulunmaz. Bereşit 22, Avraam’ın sınandığını baştan söyler. Yitshak’ı yakmalık sunu olarak sunma emrinin ardından, elini ona uzatmaması ve ona hiçbir şey yapmaması emredilir. Avraam, oğlunun yerine koçu sunar (22:1–2, 10–13). Anlatının tamamlanmış eylemi insanın yaşaması ve hayvanın onun yerine sunulmasıdır. Anlatıya gelecekteki bir insanın ölümünü temsil ettiği anlamı yüklendiğinde, bu yeni eşleştirmenin ayrıca kanıtlanması gerekir. Yitshak’ın yaşadığı ve koçun sunulduğu olay, insan kurbanını zorunlu kılan bir hüküm vermez.
Sunulan varlığın ibadetteki yeri de bellidir. Sunu Haşem’e getirilir; kabul eden Haşem’dir. Pesah sunusundan sabaha kalan etin yakılması Şemot 12:10’da, esenlik sunusundan üçüncü güne kalanın yakılması Vayikra 7:17’de emredilir. Sununun eti de Haşem’in koyduğu hükme tabidir. Sunulmuş olmak, o varlığı kendisine dua edilecek veya kurtarıcı diye tapılacak bir makama yükseltmez. Bir insanın sunuları temsil ettiği ileri sürüldüğünde, bu temsil iddiasından o insana ibadet etme yetkisi de doğmaz.
Geleceğe ilişkin peygamberlikte aynı sunu hizmeti sürer. Yehezkel 45:15–25’te sunular, halk için arınma sağlamak ve kutsal alanı temizlemek üzere düzenlenir. Yönetici, kendisi ve halk için bir günah sunusu sağlar (45:22). Bunların yalnızca İsa’nın ölümünü hatırlatacak törenler olduğu savı, ayette verilen görevin yerine başka bir görev koyar. Peygamber arınma hizmetini ve yapılacak işlemleri anlatır; İsa’nın ölümünü anmayı emretmez. Kutsal alanın temizliğiyle ilgili işlemler de halk için getirilen sunular da gelecekte Haşem’e hizmetin parçasıdır. Bu yüzden hayvan sunularının artık kabul edilmeyen, işlevini yitirmiş bir aşama olduğu iddiası peygamberin hükmüne aykırıdır.
Hristiyan savında Tora’daki affın gerçek olduğu kabul edilir, fakat bu affın İsa’nın gelecekteki ölümü sayesinde verildiği ileri sürülür. Bağışlanan kişinin o dönemde İsa’yı bilmesi de şart sayılmaz. Ancak bu savın Tora’ya dayanması için, söz konusu bağın Tora’da kurulmuş olması gerekir. Vayikra’da sunuyu veren, kabul eden ve bağışlayan Haşem’dir. Hükümler, hayvanın insanla aynı ahlaki sınıfta bulunmasını veya insan ölümüyle tamamlanmasını istemez. Mika da suçun karşılığı olarak daha değerli bir can arayan kişiyi adalete ve doğru yaşama yöneltir. Hayvan sunularından zorunlu bir insan kurbanına geçiş, Tanah’ın kurduğu yol değildir. Tanah’ın emrettiği hizmete yetersizlik yakıştırılarak sonradan kurulmuş bir öğretidir.
Tanah kaynakları: Vayikra 1:1–5, 10, 14; 4:20, 26, 31, 35; 5:5–13, 20–26; 7:11–18; 16:29–34; 17:11; 22:20–24; 27:1–8; Devarim 12:29–31; Bereşit 22:1–2, 10–13; Şemot 12:10; Mika 6:6–8; Yeremya 7:31; 19:5; Yeşaya 1:11–17; Yehezkel 45:15–25. İbranice metin karşılaştırması: Vayikra 4, Vayikra 5, Şemot 12:10.
38. İddia: Yitshak’ın bağlanması (Akeda), Tanrı’nın İsa’yı günahlar için insan korbanı olarak kabul ettiğini kanıtlar
Akeda, Bereşit’te Avraam’ın oğlu Yitshak’ı sunak üzerinde bağladığı olayın adıdır. Anlatıda sunu için verilen ilk emir, Avraam’ın o emre nasıl karşılık verdiği ve sonunda sunakta neyin sunulduğu ayrı ayrı görülür.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Akeda, Bereşit’te Avraam’ın oğlu Yitshak’ı sunak üzerinde bağladığı olayın adıdır. Anlatıda sunu için verilen ilk emir, Avraam’ın o emre nasıl karşılık verdiği ve sonunda sunakta neyin sunulduğu ayrı ayrı görülür.
Bazı Hristiyan yorumcular, Avraam’a sevdiği oğlu Yitshak’ı sunmasının emredilmesini, Tanrı’nın özel bir durumda insan kurbanını kabul ettiğinin kanıtı sayarlar. Yitshak’ın odunları taşımasını, babasına teslim olmasını ve ölüm tehlikesinden kurtulmasını İsa’nın ölümü ve dirilişiyle eşleştirirler. Onlara göre İsa’nın ölümü, olağan sunulara ilişkin şartlarla sınırlı olmayan ve bütün sunuları tamamlayan benzersiz bir insan kurbanıdır.
Tanah’ın Cevabı:
Bereşit 22’nin ilk cümlesinde olayın amacı verilir: Haşem, Avraam’ı sınar. Sevdiği oğlu Yitshak’ı yakmalık sunu olarak sunması istenir. Avraam yola çıkar, sunuyu getireceği sunağı kurar, oğlunu bağlar ve bıçağı alır. Sınanmanın ağırlığı buradadır. Fakat Haşem’in meleği onu durdurur: “Elini çocuğa uzatma ve ona hiçbir şey yapma” (22:12). Avraam’ın Haşem’den korktuğu, oğlunu esirgemediği bu anda kabul edilir. Sınanma, Yitshak öldürülmeden tamamlanmıştır.
Hemen ardından bir koç sunulur. Ayet, onun Yitshak’ın “yerine” sunulduğunu özellikle söyler (22:13). Burada gerçek bir yer değiştirme vardır: Yitshak yaşar, koç yakmalık sunu olur. Buna karşılık bağışlanması için Yitshak’ın öldürülmesi gereken bir günahkar gösterilmez; İsrael’in veya bütün insanlığın suçlarının ona yüklendiği de söylenmez. Olayı günahsız bir insanın başkalarının suçları için öldürülmesi şeklinde anlatmak, sınanmanın amacını ve sonucunu değiştirmektir.
Taanit 4a, Yeremya’nın çocukların ateşte yakılmasına ilişkin sözlerindeki “aklıma gelmedi” ifadesini Yitshak’ın bağlanmasına uygular. Bu açıklamada, Yitshak’ın gerçekten öldürülmesinin amaçlanmadığı, olayın bir sınama olduğu anlatılır. Yeremya’nın kendi bölümünde anlattığı olay, Tophet’te çocukların ateşte yakılmasıdır. Taanit 4a; Yeremya 19:5
Yitshak’ın yaşaması, Avraam’a verilen vaatle de bağlantılıdır. Bereşit 21:12’de Avraam’ın soyunun Yitshak üzerinden anılacağı söylenmişti. Sınanmanın ardından soyun gökteki yıldızlar ve deniz kıyısındaki kum kadar çoğalacağı, ulusların bu soy aracılığıyla bereketleneceği yeniden vaat edilir. Bu sözlerin gerekçesi de verilir: Avraam, Haşem’in sesini dinlemiştir (22:16–18). Bereket vaadi, Yitshak’ın dökülen kanına bağlanmaz. Yitshak’ın kanı dökülmemiştir.
Hristiyan savında, bu olayın İsa’nın gelecekteki ölümünü temsil ettiği ileri sürülür. Sevilen oğul, taşınan odunlar ve ölüm tehlikesinden kurtuluş, İsa anlatısıyla eşleştirilir. Fakat bu eşleştirmelerde henüz kanıtlanmamış olan sonuç baştan kabul edilmektedir. Yitshak’ın odun taşıması, kimin ne zaman öleceğini veya bu ölümün günahları bağışlatacağını söylemez. Ölüm tehlikesinden kurtuluşu, ölümden geri alınmaya benzetilebilir; fakat bu benzetme, gelecekte başka birinin ölerek günahları bağışlatacağı kehanetini içermez. Koç İsa’yla eşleştirildiğinde ise bu kez Yitshak, yerine kurban sunularak yaşatılan kişi olur. Hem oğlun hem koçun aynı kişiyi farklı yönlerden temsil ettiği savı, her ikisinin de İsa’yı anlattığına dair Tanah’tan bir dayanak gerektirir. Benzerlikleri seçmek, bu kimliği kanıtlamak değildir.
Avraam’ın “Tanrı, yakmalık sunu için hayvanı kendisi sağlayacak” sözü de bu olayın içinde karşılığını bulur (22:8): koç sağlanır ve oğlunun yerine sunulur. Bu söz gelecekteki başka bir kurbanın adı olarak okunacaksa, o bağlantının ayrıca gösterilmesi gerekir. Bereşit 22’yi İsa’nın kurbanlığının delili sayıp, ardından İsa’nın kurbanlığını bu bölümün gerçek anlamını belirlemek için kullanmak, aynı iddiayı kendi kanıtı yerine koymaktır. “Tanrı özel bir emir verebilir” sözü de İsa için böyle bir emir verdiğini göstermez. Avraam’a verilen özel emrin devamında Yitshak’a dokunulmaması emredilmiştir.
Tora’da insanın Haşem’e adanmasıyla bedeninin kurban edilmesi birbirinden açıkça ayrılır. Vayikra 1’de sığır, koyun, keçi ve kuş sunuları düzenlenir; insanla ilgili adaklar ise Vayikra 27:1–8’de parasal değerler üzerinden ele alınır. İlk doğan oğul için de aynı ayrım somutlaşır. Şemot 13:2’de ilk doğanlar Haşem’e ayrılır; 13:13–15’te oğulların fidyeyle geri alınması emredilir. Bamidbar 18:15–16 bu ödemenin miktarını verir. Haşem’e ait olmak, bir insanın sunakta öldürülmesine izin vermez.
Daha değerli bir canlı sunmanın daha büyük bir dini sonuç sağlayacağı düşüncesi de Tora’nın ölçüsü değildir. Vayikra 1:9 ve 17’de büyükbaş hayvan ve kuş sunuları, 2:2’de ise tahıl sunusu için aynı kabul ifadesi kullanılır. Vayikra 5:6–13’te belirli bir günah sunusu yükümlülüğü, kişinin imkanına göre hayvan, kuş veya unla yerine getirilir. İnsanın hayvandan değerli olmasından, insan ölümünün daha üstün bir sunu olacağı sonucu çıkmaz. Mika 6:6–8’de suçuna karşılık ilk doğanını vermeyi soran kişiye de adalet, iyilik ve Tanrı’yla alçakgönüllülük içinde yürüme cevabı verilir.
Mişna, büyükbaş hayvan, kuş ve tahıl sunuları için kullanılan ortak ifadeye dikkat çeker. Çok ya da az getiren kişi, yüreğini Tanrı’ya yöneltirse her ikisinin sunusu da değerlidir. Mişna Menahot 13:11
İbadetin kime yöneldiği kadar nasıl yapıldığı da Haşem’in buyruğuna bağlıdır. Devarim 12:29–31, çevredeki halkların ibadet biçimlerini öğrenip Haşem’e aynı şekilde hizmet etmeyi yasaklar; çocuklarını ateşte yakmaları bu yasak içinde özellikle anılır. Yeremya 7:31 ve 19:5’te de Tophet’teki çocuk yakımı, Haşem’in emretmediği bir eylem olarak mahkum edilir. Hristiyan savında İsa’nın gönüllü ölümü bu çocuk yakma törenlerinden ayrılır. Ancak iki olay arasındaki fark, Haşem’in İsa’yı kurban olarak emrettiğini göstermez. Tora’nın reddettiği bir uygulamadan farklı olmak, Tora tarafından emredilmiş olmak değildir. Bir uygulamanın başka dinlerde de bulunması onu tek başına geçersiz kılmadığı gibi, ona Haşem’in adı verilmesi de onu kendiliğinden geçerli bir ibadet yapmaz.
Vayikra 1:3–5, bir hayvan sunusunun nerede kesileceğini ve kanıyla ne yapılacağını belirler. Vayikra 5:14–19’da aşam için kusursuz bir koç öngörülür. Yeşaya 53:10 ise aşam dilini, acı çeken ve ardından soyunu görüp uzun yaşayacağı bildirilen kul için kullanır. Tora’nın emri hangi sununun nerede, kimin hizmetiyle getirileceğini belirler. Yeşaya’nın cümlesinde bir şartı soy ve uzun yaşam vaadi izler. Roma yönetimi altında gerçekleştirilen idam, Vayikra’nın buyurduğu kohen ve sunak hizmetini yerine getirmez. Akeda’da bu ayrım bir olayla görülür. Sunulan koçtur, hayatı korunan Yitshak’tır (Bereşit 22:12–13). Yeşaya’nın şiiri Akeda’nın sonucunu tersine çevirip öldürülen bir insanı Tora’nın sunusu haline getirmez.
Başkası adına ödenen bir bedelin her durumda suçu kaldıracağı varsayımı da Tora’nın hükmüne aykırıdır. Bamidbar 35:31, ölüm cezasını hak eden katil için fidye alınmasını yasaklar. Bu, cinayet hükmüdür; bütün bağışlanma yollarını tek başına açıklayan bir ayet değildir. Fakat her suçun başka bir bedelle ödenebileceği şeklindeki sınırsız kuralı açıkça bozar. Yitshak’ın bağlanmasında böyle bir genel kural zaten verilmemiştir. Haşem’in kabul ettiği, Avraam’ın emre bağlılığıdır; son emrin gereği ise oğlunu yaşatmasıdır. İsa’nın günahlar için insan kurbanı olarak kabul edildiği iddiası, bu olayın Tanah’taki anlamı üzerine kurulamaz.
Tanah kaynakları: Bereşit 21:12; 22:1–18; Vayikra 1:1–17; 2:1–3; 5:6–13; 27:1–8; Şemot 13:2, 11–15; Bamidbar 18:15–16; 35:30–34; Devarim 12:29–31; Yeremya 7:31; 19:5; Mika 6:6–8. İbranice metin karşılaştırması: Bereşit 22:1–18; 21:12; Devarim 12:30–31.
39. İddia: Suçsuz insanın ölümü günahkarların bağışlanmasının zorunlu yoludur
Bir suçun cezasını kimin çekeceğiyle, suçunu bırakıp dönen kişinin nasıl bağışlanacağı birbirine bağlı iki sorudur. Yehezkel bu soruları, aynı ailenin farklı yollar izleyen üç kuşağı üzerinden ele alır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Bir suçun cezasını kimin çekeceğiyle, suçunu bırakıp dönen kişinin nasıl bağışlanacağı birbirine bağlı iki sorudur. Yehezkel bu soruları, aynı ailenin farklı yollar izleyen üç kuşağı üzerinden ele alır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, günahın ölüm gerektirdiğini ve günahkarın ancak kusursuz bir insan onun uğruna ölürse bağışlanabileceğini söylerler. İsa’nın bu suçları işlemediğini kabul ederler. Bir açıklamada onun cezanın sonuçlarını gönüllü olarak üstlendiğini, diğerinde ise günahkarları temsil ederek onları ölümden kurtardığını savunurlar. Her iki açıklamada da tövbe edenlerin bağışlanması İsa’nın ölümüne dayanır.
Tanah’ın Cevabı:
Yehezkel 18, suçun karşılığını ve suçtan dönüş yolunu birlikte verir. Önce doğru bir baba, ardından onun kötülük yapan oğlu, sonra da babasının yanlışlarını görüp onlardan uzak duran torun anlatılır. Her biri kendi davranışıyla değerlendirilir. Varılan hüküm açıktır: “Günah işleyen kişi ölecektir. Oğul babasının suçunu, baba oğlunun suçunu taşımayacaktır” (18:20). Doğru yaşayan oğlun, kötü babasının cezasını çekmesi istenmez. Babanın kötülüğü de oğlunun doğruluğuyla kendiliğinden silinmez.
Fakat günahkarın önünde kapanmış bir yol yoktur. Haşem, kötülüğünü bırakan, hükümlerine uyan ve adaletle yaşayan kişinin yaşayacağını söyler. O kişinin eski suçları artık ona karşı anılmayacaktır (18:21–22). Burada geçmişi kusursuz birinden söz edilmez; suç işlemiş ve yönünü değiştirmiş birinden söz edilir. “Kötünün ölümünden hoşnut olur muyum? Yolundan dönüp yaşamasını istemez miyim?” sorusu da bu hükmü tamamlar (18:23). Günahın ciddiyeti, her durumda birinin mutlaka öldürülmesi gerektiği anlamına gelmez. Aynı Haşem, hem suçu yargılar hem dönen kişiye yaşam vaat eder.
İnsan mahkemeleri için verilen Devarim 24:16 hükmünde de babalar çocuklarının, çocuklar babalarının suçu yüzünden öldürülemez; herkes kendi suçundan sorumludur. Yehezkel bu ilkeyi Haşem’in yargısı ve tövbe içinde ele alır. Dolayısıyla kişisel sorumluluk, yalnız insan mahkemelerine ait olup Tanrı önünde geçersiz kalan bir kural değildir. Peygamberin ağzından aynı bağ kurulur: kişinin yaptığı kötülük, ondan dönüşü ve hakkında verilen hüküm.
Hristiyan savunusunda, İsa’nın başkalarının suçlarını gerçekten işlemiş sayılmadığı, yalnızca cezanın yükünü gönüllü olarak üstlendiği söylenir. Bu nedenle mesele yalnız suçu kimin işlediği değildir. Yehezkel de yalnız olayın failini tespit etmez; doğru oğlun babasının suçundan dolayı ölmeyeceğini, kötü babanın ise kendi kötülüğünden sorumlu olduğunu söyler (18:17–20). Ardından babaya açık olan tövbe yolunu gösterir. Bir insanın gönüllü temsilci olduğu ileri sürülerek bu hükme yeni bir istisna eklenecekse, o temsil yetkisinin Haşem tarafından verildiği gösterilmelidir. “Adalet bunu zorunlu kılar” denmesi yetmez; Haşem’in burada açıkladığı adalet, dönen suçlu için başka bir ölüm aramaz.
Para borcunu ödemekle bir suçun ölüm cezasını üstlenmek arasındaki fark da bu noktada önem kazanır. Bir baba oğlunun borcunu ödeyebilir, verdiği zararı gidermesine yardım edebilir veya onu kurtarmak için kendini tehlikeye atabilir. Bu eylemler, babanın oğlunun yerine ölüm cezasına çarptırılmasına kendiliğinden yetki vermez. Başkasına yardım etmek, onun kötülüğünden zarar görmek ve onun cezasını hukuken üstlenmek ayrı ilişkilerdir. Birindeki gönüllülük, diğerinin Haşem tarafından emredildiğinin kanıtı olamaz.
Toplum hayatında bir kuşağın kötülüğünün sonraki kuşağa ağır sonuçlar bıraktığı da Tanah’ta açıkça yer alır. Eha 5:7’de ataların günah işlediği, onların artık bulunmadığı, yükü ise geride kalanların taşıdığı söylenir. Çevresindeki ayetler bu yükü somutlaştırır: yurt yabancıların eline geçmiştir, insanlar yetim kalmış, suyu ve odunu bile bedelle alır olmuştur. Tehilim 44:18–27’de ise antlaşmaya bağlı kaldığını söyleyen topluluk, Haşem uğruna öldürüldüğünden yakınır (44:23). Bu acılar gerçektir; fakat iki metin de öldürülenlerin başkaları adına zorunlu bir günah sunusu olduğunu söylemez. Yaşanan felaket ile bağışlanmayı sağlayacağı ileri sürülen ölüm aynı şey değildir.
Bir kişinin başkaları adına hizmet etmesi de kendi sınırları içinde anlaşılır. Vayikra 16:20–22’de Aharon, halkın suçlarını canlı keçinin üzerinde itiraf eder; keçi bu suçları ıssız yere taşır. Suçların üzerine konması, metnin açık ifadesidir. Ancak bu işlemden, günah işleyenin yerine ahlaki sorumluluk taşıyan bir insanın ölmesi gerektiği sonucu çıkmaz. Emir, canlı keçinin gönderilmesidir. Temsilin bu biçimini Haşem belirlemiştir; insan kurbanına geçiş ise emirde bulunmayan yeni bir adımdır. Keçinin günahları taşıması, bütün temsil biçimlerinin aynı işleve sahip olduğu anlamına gelmez.
Şemot 32:30–33’te Moşe’nin halkı için duası, aracılıkla suçun sahibini değiştirmek arasındaki ayrımı gösterir. Moşe, halkın bağışlanmasını ister; bağışlanmayacaklarsa kendisinin de yazılmış kitaptan silinmesini diler. Cevap, “Bana karşı kim günah işlediyse onu kitabımdan sileceğim” olur. Moşe’nin halkına bağlılığı ve onlar için duası, onun suçlular yerine silinmesini gerektiren bir kurala dönüştürülmez. Yehezkel 14:12–20’de de ülkeye gelecek ağır yargılar içinde Noah, Daniel ve İyov’un doğruluğunun yalnız kendilerini kurtaracağı, oğullarını ve kızlarını kurtarmayacağı söylenir. Birinin doğruluğundan yararlanmanın, cezanın suçlu kişiden başka birine her durumda ve sınırsız olarak aktarılmasına izin verdiği iddiası bu hükme aykırıdır.
Doğru insanların ölümünün başkaları için kefaret sağlayabildiği de Yahudi kaynaklarında yer alır. Vayikra Rabba, Miriam’ın ölümünün kızıl inekle ilgili bölümden sonra anlatılmasını ve Aharon’un oğullarının ölümünün Yom Kippur hizmetiyle birlikte anılmasını ele alır. Bu yakınlıktan, doğru insanların ölümünün kefaret sağlayabildiği sonucunu çıkarır. Midraş böyle bir etkiyi anlatır; herkesin bağışlanması için bir insanın ölmesi gerektiğini söylemez. Vayikra Rabba 20:12
Bu etkinin nasıl anlaşılacağı farklı biçimlerde açıklanmıştır. Rav Avraam Yitshak Kook, doğru bir insanın kaybının yaşayanları onun iyi yollarını sürdürmeye yöneltmesini ele alır. Örneğin insanlar onun iyiliklerini kendi hayatlarında sürdürebilir veya Tora öğrenimine destek olabilir. Midbar Şur 36
Rabbi Yonatan Eybeschütz ise Yaarot Devaş’ta Midraş’taki açıklamalardan birini, sebebi doğal yollarla açıklanmayan ruhsal bir etki olarak anlatır. Başka bir açıklamada ise ölümün insanları teşuvaya yöneltmesi üzerinde durur. Bu farklı açıklamalar, yaşayanların dönüşünü veya Midraş’ta anlatılan etkiyi kendi içinde ele alır; Yehezkel’in günahkara gösterdiği dönüş yolunu başka bir insanın zorunlu ölümüne bağlamaz. Yaarot Devaş, birinci bölüm, 4. konuşma
Hristiyan savında tövbenin gerekli olduğu, fakat bağışlanmanın İsa’nın gelecekteki ölümü sayesinde gerçekleştiği ileri sürülür. Bu sav, Yehezkel’in sözlerinden çıkan bir açıklama değildir; önceden kabul edilen İsa öğretisinin bu sözlere eklenmesidir. Yehezkel, insanın hem doğru hem kötü yönde değişebilmesini ele alır ve Haşem’in herkesi kendi yollarına göre yargılayacağını söyler (18:24–32). “Günah ölüm getirir; öyleyse dönen kişinin yaşayabilmesi için başka bir insan ölmelidir” zincirinin ikinci adımı burada yoktur. Günahkarın hayatını koruyan, onun dönüşünü kabul eden Haşem’dir. Başkasının duası, fedakarlığı veya acısının insanlara yarar sağlamasıyla, her bağışlanma için günahsız bir insanın ölümünün zorunlu olması birbirine karıştırılamaz. Tanah’ın günahkara verdiği açık cevap, yolundan dönüp yaşamasıdır.
Tanah kaynakları: Yehezkel 18:1–23; 18:24–32; 14:12–20; Devarim 24:16; Eha 5:7; Tehilim 44:18–27, özellikle 44:23; Vayikra 16:20–22; Şemot 32:30–35. İbranice metin karşılaştırması: Şemot 32:32–33.
40. İddia: İnsan ölümü korban sayılabilir çünkü insan hayvandan daha değerli bir sunudur
Sunu, Haşem’e getirilen ve nasıl sunulacağı Tora’da belirlenen bir ibadet unsurudur. Bazı durumlarda aynı yükümlülük, kişinin gücüne göre farklı sunularla yerine getirilebilir. Bu yüzden sununun değerinin onun kabulüyle nasıl bir ilişkisi olduğu, Tora’nın verdiği örneklerden anlaşılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Sunu, Haşem’e getirilen ve nasıl sunulacağı Tora’da belirlenen bir ibadet unsurudur. Bazı durumlarda aynı yükümlülük, kişinin gücüne göre farklı sunularla yerine getirilebilir. Bu yüzden sununun değerinin onun kabulüyle nasıl bir ilişkisi olduğu, Tora’nın verdiği örneklerden anlaşılır.
Bu Hristiyan iddiası, insanın hayvandan daha değerli ve ahlaki sorumluluk taşıyan bir varlık olduğu düşüncesinden yola çıkar. Görüşü savunanlar, insanın günahını en iyi kusursuz bir insanın temsil edebileceğini söylerler. İsa’nın ölümünü hayvan sunularından üstün sayar ve Tora’daki sunuları onun geçici örnekleri olarak okurlar. Yeşaya 53:10’daki suç sunusu ifadesinin de bu insan kurbanını haber verdiğini savunurlar.
Tanah’ın Cevabı:
Tora’da sununun türü ve hangi durumda getirileceği Haşem tarafından belirlenir. Sunu, bu emrin gösterdiği şekilde yerine getirilir. Vayikra 5:6–13’te belirli suçlar için koyun veya keçi getirilmesi istenir. Buna gücü yetmeyen kişi iki kuş getirir. Kuş almaya da gücü yetmeyen kişi ince un getirir. Un getiren kişi için de arınma ve bağışlanma hükmü verilir. Sununun maddi değeri azalırken bağışlanma değersizleşmez. Kişi, imkanına göre kendisine verilen emri yerine getirir ve bağışlanır.
Aynı kabul dili farklı sunularda da korunur. Vayikra 1:9 ve 17’de büyükbaş hayvan ve kuş, 2:2’de tahıl sunusu Haşem’e hoş koku olarak anılır. Bunlar farklı hizmetlerdir; metin, büyük hayvanı küçük kuştan veya tahıldan daha üstün bir kabul basamağına yerleştirmez. Daha değerli olmakla belirli bir sunu için uygun olmak ayrı şeylerdir. Bu ayrımı kaldırıp bütün sunuları insan ölümüne çıkan bir değer sırasına dizmek, Tora’nın kurmadığı bir düzen kurmaktır.
Mişna Menahot, büyükbaş hayvan, kuş ve tahıl sunuları için kullanılan bu ortak ifadeyi birlikte okur. Çok ya da az getiren kişinin yüreğini Tanrı’ya yöneltmesi üzerinde durur. Kabulün ölçüsünü sununun büyüklüğüyle sınırlamaz. Mişna Menahot 13:11
Adanmış hayvanın değiştirilmesi hakkındaki hüküm bu ölçüyü daha da somutlaştırır. Vayikra 27:9–10, kurbanlık hayvanın iyisini kötüsüyle veya kötüsünü iyisiyle değiştirmeyi yasaklar. Kişi yasağa rağmen değiştirirse hem ilk hayvan hem onun yerine konan hayvan kutsal olur; ilkini serbest bırakmış olmaz. Bu hüküm doğrudan insan kurbanını konu almaz. Fakat “Daha iyisini buldum, öyleyse öncekinin yerine geçirebilirim” düşüncesinin Tora’da genel bir yetki olmadığını açıkça gösterir. Daha iyi olduğu düşünülen sunu, önceki yükümlülüğü kendiliğinden kaldırmaz.
İnsanla ilgili adaklar ise aynı bölümün başında başka türlü düzenlenir. Vayikra 27:1–8’de yaşa ve cinsiyete göre parasal değerler belirlenir; insanın sunakta öldürülmesi emredilmez. Bereşit 9:5–6’da insanın Tanrı’nın suretinde yaratılması, kanının dökülmesinin hesabının sorulmasına gerekçe olur. İnsanın yüksek değeri, onu daha uygun bir kesimlik sunu yapmaz. Bu değer, hayatının korunmasına ilişkin sorumluluğu ağırlaştırır.
İnsanın ahlaki sorumluluk taşıması da hayvanı geçersiz bir sunuya dönüştürmez. Vayikra, hayvanı insan gibi günah işleyebilen bir varlık sayarak seçmemiştir. Sunulacak türler ve yapılacak işlemler açıkça belirlenmiştir. “İnsanı ancak başka bir insan temsil edebilir” şartı bu hükümlerde yer almaz. Böyle bir şart önce dışarıdan eklenip sonra hayvan bu şarta uymadığı için yetersiz ilan edilmektedir. Haşem’in kabul ettiği sunuyu reddetmek için Haşem’in koymadığı bir ölçü kullanılamaz.
Bu nedenle bir ölümün sunu sayılıp sayılmayacağı, yalnızca ölen canlının değerine bakılarak belirlenmez. Vayikra 1:3–5’te hayvanın getirileceği yer, kesim ve Aharon soyundan kohenlerin, yani kutsal hizmette görevli kişilerin kanla yapacağı iş ayrı ayrı yer alır. Vayikra 5:14–19’da suç sunusu için kusursuz koç istenir; kutsal mala verilen zararla ilgili durumda telafi ve ek ödeme de emredilir. 7:1–7, kanın sunağa uygulanmasını, yakılacak kısımları ve kohenlerin yiyebileceği eti düzenler. Sunu, yalnızca dini anlam verilen bir ölüm değildir; belirli şartları ve işlemleri olan bir ibadettir.
Bir kişinin başkaları uğruna hayatını vermesi büyük bir fedakarlık olabilir. Fakat “kendini kurban etmek” sözüyle Vayikra’daki sunu aynı anlamda kullanılmış olmaz. İsa’nın Roma yönetimi altında öldürülmesi, bu kohenlik hizmetinin yerine getirildiği bir sunu işlemi değildir. Buna “İsa sıradan sunuların üstündeydi; onların şartlarına bağlı olmadan hepsini tamamladı” cevabı verildiğinde ise yeni bir iddia ileri sürülmüş olur: Haşem’in başka bir kurban düzeni kurduğu ve İsa’yı onun merkezine yerleştirdiği. Bu iddianın kanıtı, insanın hayvandan üstün olması olamaz. Önce böyle bir yetki gösterilmeden, Tora’nın bazı ayrıntıları İsa’nın işareti, karşılanmayan şartları ise geçici ayrıntılar sayılamaz.
Yeşaya 53:10’daki אָשָׁם (aşam) suçla ve telafiyle ilgili bir sözcüktür. Vayikra’da belirli bir sunuyu adlandırır. Şemuel Alef 6:3–8’de ise aynı sözcük Filistlilerin gönderdiği altın nesneler için kullanılır. Telafi sözünün geçmesi, sunulan şeyin türünü tek başına belirlemez. Yeşaya’da cümle bir koşulla başlar ve kulun soyunu göreceği, günlerinin uzayacağı vaadiyle devam eder. Ayet, Vayikra’daki koçun yerine değeri daha yüksek sayılan bir insanın konulmasını buyurmaz.
Tanah, en ağır fedakarlığın mutlaka en doğru ibadet olduğu düşüncesini de reddeder. Mika 6:6–8’de buzağılardan binlerce koça, yağ ırmaklarından suç karşılığında ilk doğan çocuğa kadar yükselen bir sıra kurulur. Cevap, daha değerli bir canın öldürülmesi değildir: adalet, iyiliği sevmek ve Tanrı’yla alçakgönüllülük içinde yürümek istenir. Devarim 12:29–31 de ulusların çocuk yakma törenlerini Haşem’e yönelterek benimsemeyi yasaklar. Yitshak’ın bağlanmasında ise son emir ona dokunulmamasıdır; o yaşar, yerine koç sunulur (Bereşit 22:11–13). Bu hükümlerden insanı sunuların en üst basamağına yerleştiren bir izin çıkmaz.
İnsanı hayvandan ayıran ahlaki kapasite, peygamberlerin çağrısında başka bir karşılık bulur: insan kötülüğünü görebilir, verdiği zararı düzeltebilir ve yolundan dönebilir. Yehezkel 18:21–23, dönen günahkarın yaşayacağını söyler; Hoşea 14:2–5, İsrael’i sözlerle Haşem’e dönmeye çağırır. Mika’nın istediği adalet ve iyilik de bu değişimin hayat içindeki karşılığıdır. İnsanın daha yüksek sorumluluğu, onu daha değerli bir kurbanlık yapmaz; doğru yaşamakla yükümlü kılar. Haşem’in emrettiği sunuların yerine insan ölümünü geçirmek, bu sorumluluktan çıkarılmış bir sonuç değil, Tora’ya eklenmiş bir hükümdür.
Tanah kaynakları: Vayikra 1:1–17; 2:1–3; 5:6–19; 7:1–7; 27:1–10; Bereşit 9:5–6; 22:11–13; Devarim 12:29–31; Yeşaya 53:10; Şemuel Alef 6:3–8; Mika 6:6–8; Yehezkel 18:21–23; Hoşea 14:2–5. İbranice metin karşılaştırması: Vayikra 27:1–10; Vayikra 1–7; Bereşit 22:11–13; Devarim 12:30–31.
41. İddia: Tehilim 40 kusursuz Maşiah’ın konuşmasıdır
Tehilim 40, bir sıkıntıdan kurtulan insanın şükrüyle başlar. Konuşan kişi Haşem’in isteğini yerine getirme arzusunu dile getirir, sonra yeniden yardım ister. Kimin konuştuğunu anlamak için mezmurun bu bölümlerini birlikte okumak gerekir.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Tehilim 40, bir sıkıntıdan kurtulan insanın şükrüyle başlar. Konuşan kişi Haşem’in isteğini yerine getirme arzusunu dile getirir, sonra yeniden yardım ister. Kimin konuştuğunu anlamak için mezmurun bu bölümlerini birlikte okumak gerekir.
Tehilim 40’ı İsa’ya bağlayan Hristiyanlar, mezmurda konuşan kişinin kusursuz Maşiah, yani Mesih olduğunu söylerler. Onlara göre İsa, Haşem’in isteğini yapmak için geldi ve kendisi için hazırlanan bedeni insanların günahları uğruna sundu. Hayvan kurbanlarını bu son kurbana hazırlık sayarlar. İsa gelince o kurbanların görevinin tamamlandığını savunurlar. David’in sözlerinin kendi yaşadıklarından doğmuş olabileceğini de kabul ederler, ancak bu sözlerin asıl ve eksiksiz karşılığını İsa’da bulduğunu söylerler.
Tanah’ın Cevabı:
Tehilim 40’ın başlığı mezmuru David’e bağlar. David, Haşem’in kendisini ağır bir sıkıntıdan kurtardığını anlatır. Ardından O’nun isteğini yapmaktan hoşlandığını, Tora’nın içinde olduğunu söyler. Aynı mezmurun ilerleyen bölümünde ise kendi suçlarından söz ederek yeniden yardım ister. Bu sözler, sıkıntı yaşayan, Haşem’e bağlanan ve kendi hatalarıyla yüzleşen bir insanın duasıdır.
David, Haşem’in onu bir çukurdan ve balçıktan çıkardığını, ayaklarını kayanın üzerine koyduğunu ve ağzına yeni bir şarkı verdiğini söyler. Bu kurtuluştan sonra şöyle konuşur: “Kurban ve sunu istemedin; bana kulaklar açtın; yakmalık sunu ve günah sunusu talep etmedin.” Sonra ekler: “İşte geldim... Tanrım, isteğini yerine getirmekten hoşnutum; Tora’n içimdedir.” David’in karşılığı, Haşem’in sözünü dinlemek ve O’nun isteğini yerine getirmektir. Tehilim 40:1–9
Menahem ben Saruk, Mahberet adlı eserinde kulakların açılmasını Tanrı’nın sözlerini işitmek ve yerine getirmekle ilişkilendirir. Ona göre “İşte geldim” diyen kişi, kitapta yazılı olanı yapmaya hazır olduğunu söyler.
Ohr HaMeir ise Raşi’nin kulakları Tora sözlerini işitmekle ilişkilendiren açıklamasını aktarır; ardından insanın günlük konuşmalarda bile kendisine yol gösterecek bir öğüt duyabilmesini anlatır. Mahberet, zevah; Ohr HaMeir
Şemuel’in Kral Şaul’a söylediği söz, itaat ile kurban arasındaki ilişkiyi açıklar. Şaul, Haşem’in emrine aykırı olarak sağ bırakılan hayvanları kurban etmekten söz eder. Şemuel ona, “Söz dinlemek kurbandan iyidir” der. Kurban sunmak, çiğnenen buyruğun yerine geçmez. Şemuel Alef 15:20–23
Tehilim 51’de de benzer bir anlatım vardır. David önce kırılmış ve pişmanlık duyan yüreğin değerinden söz eder. Ardından Haşem’in doğru sunulmuş kurbanlardan hoşnut olacağını ve sunağa boğalar getirileceğini söyler. İki ifade aynı duada yer alır: İnsan Haşem’e döner ve O’nun buyurduğu hizmeti yerine getirir. Tehilim 51:18–21
Tehilim 40’taki “Kitap tomarında benim hakkımda yazılmıştır” sözü de hemen ardından gelen Tora bağlılığıyla birlikte durur. Tora, kraldan kendisi için bir nüsha yazmasını, onu her gün okumasını ve emirlerini uygulamasını ister. Mezmur, tomarın hangi bölümünden söz ettiğini belirtmez; konuşan kişinin Tora’yı yerine getirme isteğini açıkça söyler. Yeremya da İsrael’e verilecek antlaşmada Tora’nın halkın içine konacağını ve yüreğine yazılacağını bildirir. Devarim 17:18–20; Yeremya 31:33
Yahudi kaynaklarında David’in bu sözleri farklı yönlerden ele alınır. Menorat HaMaor, “İsteğini yapmaktan hoşnutum” sözünü mitsvaları Tanrı’nın isteğini yerine getirme niyetiyle yapmak için kullanır. Pesikta de-Rav Kahana ise “Tora’n içimdedir” sözünü David’in yiyeceğinden gerekli payları ayırmasına bağlar. Şem HaGedolim de başka bir yorumda kitap tomarını David’in Mezmurlarıyla ilişkilendirir. Menorat HaMaor; Pesikta de-Rav Kahana 10:2; Şem HaGedolim
Hristiyan yorumunda kulakların açılması, Şemot’ta efendisinin yanında kalmayı seçen kölenin kulağının delinmesiyle de ilişkilendirilir. İki ayette kulak ve bağlılık vardır; kullanılan fiiller ise farklıdır. Mezmurdaki כָּרִיתָ (karita) “kazdın” veya “açtın” anlamına gelir. Kölenin kulağını delmek için Şemot’ta וְרָצַע (ve-ratsa) kullanılır. Köle, efendisini ve ailesini sevdiği için onun yanında yaşamayı ve çalışmayı seçer. Tehilim 40:7; Şemot 21:5–6
Mezmurun İbranicesinde אָזְנַיִם כָּרִיתָ לִּי (oznayim karita li), yani “bana kulaklar açtın” yazılıdır. Grekçe metin geleneğinde ise “Bana bir beden hazırladın” biçimi bulunur. İbraniler 10:5 de bu biçimi kullanır.
Hristiyan açıklaması, kulakları itaat eden bedenin bir parçası olarak görür ve bedenin ölüm pahasına itaat için hazırlandığını söyler. Fakat bir bedenin hazırlanması ile onun bütün insanların günahları için kurban edilmesi arasında ayrı bir adım vardır. Mezmur, konuşanın ne yapmak istediğini kendisi söyler: Haşem’in isteğini yerine getirmek ve Tora’sını içinde taşımak.
Bu sözlerden birkaç ayet sonra aynı kişi şöyle der: “Suçlarım beni yakaladı.” Bunların başındaki saçlardan fazla olduğunu, yüreğinin gücünü yitirdiğini söyler. Kendisini öldürmek isteyenler karşısında Haşem’den yardım ister. Hristiyan yorumunda bu suçlar, konuşanın kendi yaptıkları yerine başkaları için üstlendiği suçlar olarak açıklanır. Mezmurun söylediği ise עֲוֹנוֹתַי (avonotay), yani “suçlarım”dır. Tehilim 40:13–14
Bat Ayin, bu ifadeyi insanın kendi kusurlarını göremeyecek duruma düşmesiyle ilişkilendirir. Ohr HaMeir de günahların insanın Tora’nın ışığını görmesine engel oluşunu anlatırken aynı sözü kullanır. Bat Ayin; Ohr HaMeir
Tehilim 40’ta David, “suçlarım” der. Yeşaya 53:4–6’da ise “hastalıklarımız”, “isyanlarımız” ve “suçlarımız” diyenler kuldan üçüncü kişi olarak söz eder. Bir önceki sahnede uluslar ve krallar, İsrael’in yükselmesi karşısında şaşırmıştır (Yeşaya 52:15). Şimdi suç kendilerine, ondan doğan acı ise kula aittir. Bu iki ayrı konuşmayı tek kişinin sözleri saymak, David’in kendi suçunu başkalarından aldığı bir yüke dönüştürür. Mezmurun İbranicesi buna izin vermez.
Mezmurun başındaki çukur ve balçık da kurtarılmanın güçlü bir anlatımıdır. Tehilim 69’da suya ve balçığa batmak, yardım isteyen insanın yaşadığı sıkıntıyı anlatır. Şemot Rabba, Tehilim 40’taki çukuru Mısır’la, balçığı kölelerin çalıştığı harçla, yeni şarkıyı da denizin geçilmesinden sonraki şarkıyla ilişkilendirir. Aggadat Bereşit ise David’in yaşadığı sıkıntıların ardından kurtulup şarkı söylemesini anlatırken aynı mezmura başvurur. Tehilim 69:2–4; Şemot Rabba 23:12; Aggadat Bereşit 60:1
David, kurtarıldığı için Haşem’e şükreder; O’nun isteğini yapmayı arzular ve suçlarıyla karşılaştığında yine O’ndan yardım ister. Mezmuru günahsız bir insanın kurban edilmesi ve Tora’nın kurban hükümlerinin kaldırılması olarak okumak, David’in duasına kendi sözlerinde bulunmayan bir anlam yükler.
Tanah kaynakları: Tehilim 40:1–18; 51:18–21; 69:2–4; Şemuel Alef 15:20–23; Devarim 17:18–20; Şemot 21:5–6; Yeremya 31:33; Yeşaya 53:4–6. İbranice metin karşılaştırması: Devarim 17:18–20. Ayet numaraları Masoretik metne göredir. Tehilim 40:7, 9, 13 ve 18, birçok Hristiyan baskısında sırasıyla 40:6, 8, 12 ve 17 olarak numaralanır.
42. İddia: “Korban istemedin” cümlesi hayvan korbanlarının sona ereceğini bildirir
Tehilim 40’ta kurban hakkında söylenen sözün hemen yanında, Haşem’in isteğini yerine getirme arzusu anlatılır. Burada asıl soru, mezmurun kurbanla itaat arasında nasıl bir ilişki kurduğudur.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Tehilim 40’ta kurban hakkında söylenen sözün hemen yanında, Haşem’in isteğini yerine getirme arzusu anlatılır. Burada asıl soru, mezmurun kurbanla itaat arasında nasıl bir ilişki kurduğudur.
Bu yorumu benimseyen Hristiyanlar, Tehilim 40’taki “Kurban istemedin” sözünden hayvan kurbanlarının geçici bir görev taşıdığı sonucunu çıkarırlar. Onlara göre Haşem bu sunuları bir hazırlık olarak emretti ve İsa’nın kusursuz kurbanıyla bu dönem sona erdi. Haşem’in asıl istediği tam itaatin ve günahlar için kalıcı bağışlanmanın, İsa’nın kendisini sunmasıyla gerçekleştiğini söylerler.
Tanah’ın Cevabı:
Haşem’in emrettiği kurbanı sunmak da O’na itaatin bir parçasıdır. Ancak insan bir emri çiğneyip bunun yerine kurban getirerek söz dinlemiş sayılamaz. Tehilim 40’ta kurban ile itaat arasındaki ilişki böyle kurulur: Kulaklar Haşem’in sözünü işitmeye açılır ve insan O’nun isteğini yapmaya yönelir.
Tehilim 40:7–9’da “Kurban ve sunu istemedin; bana kulaklar açtın” denir. David ardından “Tanrım, isteğini yerine getirmekten hoşnutum; Tora’n içimdedir” der. İki cümlede aynı İbranice kök kullanılır: חָפַצְתָּ (hafatsta), “istedin” ve חָפָצְתִּי (hafatsti), “istedim” veya “hoşnut oldum”. David, kendisine verilen kulaklarla Haşem’in sözünü dinlemek ve O’nun istediğini yapmak ister.
Aynı kök, Şemuel Alef 15:22’de de yer alır. Şaul, Amalek hakkındaki emri tam yerine getirmemiş ve hayvanların en iyilerini bırakmıştır. Bunların Haşem’e sunulacağını söyleyince Şemuel ona şu soruyu yöneltir: Haşem kurbanlardan, kendi sözünün dinlenmesi kadar hoşnut olur mu? Cevabı açıktır: “Söz dinlemek kurbandan iyidir.” Şaul’un getirmek istediği sunu, yerine getirmediği emrin yerini tutmaz.
Menahem ben Saruk, Mahberet’te iki metin arasındaki bağı kurar. Tehilim 40’ta açılan kulakları Tanrı’nın sözlerini dinlemek ve uygulamakla ilişkilendirir. David’in “İşte geldim” sözünü de kitapta yazılı emirleri yerine getirme isteği olarak açıklar. Mahberet, zevah
Tehilim 51:18–21’de de David günahı için tövbe ederken kurbandan önce kırılmış bir yürekten söz eder. Siyon’un iyiliğini ve Yeruşalayim’in duvarlarının kurulmasını diler. Ardından Haşem’in doğru sunulmuş kurbanlardan hoşnut olacağını ve sunağa boğalar getirileceğini söyler. Tövbe ile kurban aynı duada yer alır.
Yeşaya 1:11–17’de Haşem, elleri kana bulanmış insanların kurbanlarını, tütsülerini ve bayram toplantılarını reddeder. Çok dua etseler de onları dinlemeyeceğini söyler. Ardından ne yapmaları gerektiğini açıklar: Kötülüğü bırakmalı, adaleti aramalı, yetimin ve dulun hakkını savunmalıdırlar. Aynı kitapta Haşem’e bağlanan ve Şabat’ı koruyan yabancıların sunularının kabul edileceği bildirilir. Tapınak da bütün halklar için dua evi olarak anılır. Yeşaya 56:6–7
Tiferet Şlomo, Tehilim 40 ve Yeşaya 1’i birlikte ele alır. Günah işlemeye devam edip sonradan kurban getirmeyi yeterli sayan kişiyi anlatır; kurbanın, insanın dönüşünün yerine geçemeyeceğini söyler. Tiferet Şlomo
Hoşea 6:4–7’de Haşem, İsrael ve Yehuda’nın bağlılığını çabucak dağılan sabah sisine benzetir. Onlardan sadık sevgi ve Tanrı bilgisi ister. Menorat HaMaor da bu sözleri, iyilik yapmanın değerini anlatırken kullanır. Menorat HaMaor
Mika 6:6–8’de insan Haşem’e ne sunması gerektiğini sorar. Bir buzağıdan binlerce koça, yağ ırmaklarına ve sonunda ilk doğan çocuğuna kadar uzanan bir dizi sayar. Peygamberin cevabı açıktır: Adil davranmak, iyiliği sevmek ve Tanrı’yla alçakgönüllülük içinde yürümek. Akedat Yitshak, bu sözleri çocuğun öldürülmesi yerine insanın Tanrı’ya bağlılığı ve doğru davranışıyla ilişkilendirir. Akedat Yitshak
Tanah gelecekte arınmış bir halkın ibadetini anlatırken de sunuları korur. Malaki 3:1–4’te Levi oğulları arındırılır ve doğru biçimde sunu getiren kişiler haline gelir; Yehuda ile Yeruşalayim’in sunusu geçmiş günlerde olduğu gibi Haşem’e hoş gelir. Yeremya 33:17–22’de David’in soyuna ilişkin vaatle birlikte, yakmalık sunu ve diğer kurbanları getiren Levi kohenlerinin, yani Tapınakta görevli din adamlarının sürekliliği de güvenceye alınır.
Yalkut Şimoni, Tapınak yıkıldıktan sonra Yeremya’nın sözleri üzerine sorulan bir soruyu aktarır. Cevapta, kohenlerin ve Levililerin kurban hükümlerini öğrenmesi, sunu getirmiş gibi değerlendirilmeleriyle ilişkilendirilir. Yalkut Şimoni, Yeremya, 321:5
Yehezkel 44:23–24, kohenlerin halka kutsalla sıradanı ve temizle kirliyi ayırmayı öğreteceğini söyler. Kohenler Haşem’in hükümlerine göre yargılayacak, bayramlarını ve Şabatlarını koruyacaktır. Yehezkel 45:15–25’te ise halk adına kefaret, yani arınma sağlamak için sunular getirilir. Tapınağın arındırılması için kanın nereye sürüleceği, bayramlarda hangi hayvanların sunulacağı anlatılır. Önder, kendisi ve halk için bir günah sunusu getirir.
Hristiyan açıklamalarından biri, gelecekte hayvan sunulacağını kabul eder; bunların İsa’nın ölümünü hatırlatacağını söyler. Başka bir açıklama, sunuları yalnız Tapınağın törensel arınmasıyla ilişkilendirir. Yehezkel ise hem İsrael adına arınmadan hem Tapınağın temizlenmesinden söz eder. Peygamberin tarif ettiği hizmette hayvanlar yeniden sunulur. Bu sunuların Tapınağın ve halkın arınmasındaki işlevi de belirtilir.
Yehezkel 43:10–12’de Tapınağın biçimi ve hükümleri halka gösterilecek, yazılacak ve uygulanacaktır. Sonraki bölümler, Şabat hizmetinden sunulacak hayvanlara kadar bu hükümleri açıklar.
Arvei Nahal, kurban sunulamadığı dönemde kurbanlarla ilgili Tora hükümlerini öğrenmeyi ve onları yerine getirme isteğini korumayı anlatır. Eser, Haşem’in sunuların fiilen getirilmesini de emrettiğini belirtir. Arvei Nahal
Tehilim 40’ın İbranicesinde “kulaklar”, Grekçe metin geleneğinde ve İbraniler 10:5’te ise “beden” yer alır. Mezmur, devamında kişinin Haşem’in isteğini yapma arzusunu ve Tora’ya bağlılığını anlatır. Aynı kişi birkaç ayet sonra “Suçlarım beni yakaladı” diyerek yardım ister. Hristiyan yorumunda bunlar başkalarından üstlenilen suçlar olarak açıklanır.
Haşem kurban emrettiğinde onu getirmek itaattir. Tehilim 40, insanın bu itaati yüreğinde de taşımasını anlatır: “Tanrım, isteğini yerine getirmekten hoşnutum; Tora’n içimdedir.” Tanah, hem bu bağlılığı hem de gelecekteki sunuları anlatır. Hayvan kurbanlarının yerini insan kurbanının aldığı iddiası, mezmurun söylediğiyle ve peygamberlerin verdiği hükümlerle uyuşmaz.
Tanah kaynakları: Tehilim 40:7–13; Tehilim 51:18–21; Şemuel Alef 15:22 (bağlam: 15:20–23); Yeşaya 1:11–17; Yeşaya 56:6–7; Hoşea 6:4–7; Mika 6:6–8; Malaki 3:1–4; Yeremya 33:17–22; Yehezkel 43:10–12; Yehezkel 44:23–24; Yehezkel 45:15–25. Ayet numaraları Masoretik metne göredir; Tehilim 40:7–9 ile 51:18–21, birçok Hristiyan baskısında 40:6–8 ile 51:16–19’dur.
43. İddia: Maşiah Levi kohenliğini kaldırıp onun yerine yeni bir kohenlik kuracaktır
Kohen, kutsal hizmette görevli kişidir. Tora, sunak hizmetini Levi kabilesinden Aharon’a ve soyuna verir. David’e verilen vaat ise onun soyundan gelecek yöneticiyle ilgilidir. Maşiah’ın gelişiyle bu iki soyun görevlerinin nasıl süreceği, peygamberlerin gelecek için söylediklerinde açıklanır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Kohen, kutsal hizmette görevli kişidir. Tora, sunak hizmetini Levi kabilesinden Aharon’a ve soyuna verir. David’e verilen vaat ise onun soyundan gelecek yöneticiyle ilgilidir. Maşiah’ın gelişiyle bu iki soyun görevlerinin nasıl süreceği, peygamberlerin gelecek için söylediklerinde açıklanır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, İsa’yı David soyundan ve Yehuda kabilesinden gelen, Levi soyuna bağlı olmadan Malkitsedek’e benzeyen daha üstün bir kohen olarak görürler. Avraam’ın Malkitsedek’e ondalık, yani onda bir pay vermesini ve onun tarafından kutsanmasını bu üstünlüğün kanıtı sayarlar. Onlara göre Tehilim 110’da Tora’dan sonra verilen ant, Aharon soyuna bağlı eski kohenliğin yerini ölümü yenmiş İsa’nın sürekli kohenliğine bırakacağını bildirir. İsa’nın gökte hizmet ettiğini, onun ölümü ve yeni antlaşmasıyla Tanrı’ya yaklaşmanın eski yolunun tamamlandığını ve Levi kohenliğinin bağlayıcılığının sona erdiğini söylerler.
Tanah’ın Cevabı:
Tanah, David soyundan kralın geleceğini ve Levili kohenlerin hizmetini aynı vaat içinde korur. Yeremya 33’te David’in soyundan adaletle yönetecek bir kral yükselirken, sunuları getiren kohenler de Haşem’in önündeki görevlerini sürdürecektir. Her iki soya verilen güvence gündüzle gecenin düzenine bağlanır: Bu düzen bozulmadıkça David’le ve Haşem’e hizmet eden Levili kohenlerle yapılan antlaşma da bozulmayacaktır (Yeremya 33:17–22; bağlamı 33:14–26).
İsrael’de krallık ile sunak hizmeti farklı ailelere verilmiştir. Kohen, kutsal yerde sunu hizmetini yapan kişidir. Aharon, Levi kabilesindendir; fakat bütün Leviler kohen değildir. Bamidbar 18:1–7, sunakla ve perdenin iç tarafıyla ilgili hizmeti Aharon’a ve oğullarına verir. Diğer Levilerin görevleri ayrıdır. Pinhas’a ve soyuna sürekli kohenlik antlaşması verilir (Bamidbar 25:10–13). Sifrei, Pinhas’a ve soyuna verilen kohenlik sözünü kohenlere ayrılan paylarla da ilişkilendirir. (Sifrei Bamidbar 131). David’in soyuna verilen vaat ise krallıkla ilgilidir (Şemuel Bet 7:12–16).
Kral Uzziya bu ayrımı çiğnediğinde ne olduğu anlatılır. Tapınağa girip tütsü yakmak isteyince Azarya ve yanındaki seksen kohen karşısına çıkar. Ona, tütsü yakma görevinin Aharon oğullarına ait olduğunu söylerler. Kral öfkelenir; alnında Tora’nın tsaraat diye adlandırdığı hastalık belirir ve kutsal yerden çıkarılır. David’in soyundan gelmesi ona kohenlerin görevini vermez. Divre HaYamim Bet 26:16–20
Tanah’ta kohen sözcüğü başka görev sahipleri için de kullanılır. Şemuel Bet 8:18, David’in oğullarına kohenim der. Aynı kişiler Divre HaYamim Alef 18:17’de kralın yanındaki önde gelen görevliler olarak anılır. Bir kişinin bu adla anılması, ona Aharon oğullarının sunak hizmetinin verildiğini tek başına göstermez. Şemuel Bet 8:18; Divre HaYamim Alef 18:17
Malkitsedek, Aharon’un soyuna sunak görevi verilmeden çok önce yaşar. Bereşit 14:18–20 onu Şalem kralı ve Yüce Tanrı’nın koheni olarak tanıtır. Malkitsedek, Avraam’ı kutsar; Avraam da ona ganimetin onda birini verir. Hristiyan yorumunda, Levi henüz doğmamış olsa da Avraam’ın soyundan geldiği için bu ondalığı onunla birlikte vermiş sayılır. Buradan Malkitsedek’in kohenliğinin Levi’ninkinden üstün olduğu ileri sürülür. Fakat bu karşılaşmadan sonra Haşem, Aharon’a ve oğullarına sunak hizmetini açıkça vermiştir. Avraam’ın daha önce Malkitsedek’i onurlandırması, bu sonraki görevi ortadan kaldırmaz.
Bereşit 14, Malkitsedek’in anne babasının adını, doğumunu veya ölümünü anlatmaz. Hristiyan yorumunda bu sessizlik, İsa’nın sürekli yaşamına benzetilir. Anlatıdaki eksik soy bilgisi ise kendi başına yeni bir kohenlik kurmaz. Aharon’un soyuna verilen görevin değiştiği de bu olayda söylenmez.
Tehilim 110:4’te Haşem ant içer ve hitap ettiği kişiye “Sen sürekli kohensin” der. Ayetin devamındaki İbranice ifade עַל־דִּבְרָתִי מַלְכִּי־צֶדֶק (al divrati Malki-Tsedek) şeklindedir. Bu söz, Grekçe çeviri geleneğinde ve birçok Hristiyan çevirisinde “Malkitsedek düzenine göre” diye aktarılır. Mezmurda Malkitsedek’e bağlanan kohenlik sözü, Aharon oğullarının görevinin kaldırılacağını bildirmez.
Nedarim 32b, bu ifadeyi Malkitsedek’in sözleriyle ilişkilendiren bir yorum aktarır. Bereşit’te Malkitsedek önce Avraam’ı, sonra Tanrı’yı kutsar. Talmud’daki açıklamada Avraam, önce Tanrı’nın kutsanması gerektiğini söyler. Kohenliğin Avraam’a geçişi, Malkitsedek’in kutsama sırasıyla ilişkilendirilir. Talmud’un açıklamasında söz, Malkitsedek’in kurduğu yeni bir kurumun adı olarak kullanılmaz. Nedarim 32b
Hristiyan yorumunda Tehilim 110’daki andın Tora’dan sonra verilmesi, önceki kohenliğin değiştiğine işaret sayılır. Yeremya ise daha sonraki bir dönemde David’in soyuna ve Levili kohenlere verilen güvenceleri birlikte tekrarlar. Mezmurdaki kişiye kohen denmesi ile Aharon soyunun hizmetten çıkarılması birbirinden ayrı iki iddiadır.
Yehezkel 44:15–16, gelecekte kutsal yerde kimin hizmet edeceğini adlandırır: הַכֹּהֲנִים הַלְוִיִּם בְּנֵי צָדוֹק, yani “Levili kohenler, Tsadok oğulları”. Önceki ayetlerde putlara yöneldikleri için bazı Levilerin görevlerinin sınırlandığı anlatılır (44:10–14). Tsadok oğulları ise hizmette kalır. Halka kutsalla sıradanı, temizle kirliyi ayırmayı öğretir; Haşem’in hükümleriyle yargılar, bayramlarını ve Şabat’ı korurlar (44:23–24). Malaki 3:1–4’te de Levi oğulları arındırılır ve doğru biçimde sunu getirir.
Yehezkel’in anlattığı yönetici ile kohenler aynı hizmette ayrı görevler üstlenir. Yönetici kapıya gelir; kohenler onun yakmalık ve esenlik sunularını hazırlar. Yönetici kapının eşiğinde Haşem’in önünde eğilir ve çıkar (Yehezkel 46:1–3). Geleceğin bu anlatımında yönetici ve kohenler birlikte yer alır.
Pesah için verilen hüküm bu ayrımı uygulamada gösterir. Yehezkel 45:22’de yönetici kendisi ve ülke halkı için bir boğa sağlar. Hayvanı sağlamak yöneticinin görevidir. Kutsal yerde kanı ve yağı sunma görevi ise 44:15–16’da Tsadok soyundan kohenlere verilmiştir. Divre HaYamim Bet 29:20–24’te Hizkiya döneminde aynı iş bölümü görülür. Kral sununun getirilmesini emreder, Aharon soyundan kohenler de kanı sunağa uygular. Gelecekteki yöneticinin korban sağlaması, kohenlerin görevini üstlenmesi sonucunu doğurmaz. (Divre HaYamim Bet 29:20–24).
Yehezkel 43:10–12’de Tapınağın biçimi ve hükümleri halka gösterilecek, yazılacak ve uygulanacaktır. Hristiyan yorumlarından biri bu Tapınağı manevi bir gerçek olarak okur ve İsa’nın kohenliğinin gökte olduğunu söyler. Yehezkel ise Tapınakta görev yapacak kişileri ve yapacakları hizmeti anlatır. Yehezkel 43:10–12
Başka bir Hristiyan açıklaması, gelecekteki hayvan sunularını İsa’nın ölümünü hatırlatan törenler sayar. Bir başka açıklama bunları törensel arınmayla ilişkilendirir. Yehezkel 45:15–17 ise sunuların İsrael adına kefaret, yani arınma sağlama görevinden söz eder. Her iki açıklamada da gelecekte hayvanların sunulması ve kohenlerin hizmeti vardır. Sunuları yalnız anma töreni saymak, ayetin verdiği görevi değiştirir.
Zekeriya 6:11–13’te taç, Yehotsadak oğlu başkohen Yehoşua’nın başına konur. Ardından “Dal” adı verilen kişinin Tapınağı kuracağı ve yöneteceği anlatılır. Aynı yerde kohenden söz edilir ve “İkisinin arasında barış öğüdü olacaktır” denir. Radak, bu sözleri yöneticiyle kohenin uyum içinde çalışması olarak açıklar. Midraş Lekah Tov da Maşiah ile koheni, birbirleriyle uyum içinde çalışan Moşe ve Aharon’a benzetir. (Lekah Tov, Şir HaŞirim 4:5). Ayet kohenlik ile yönetimin ilişkisini anlatır; Aharon soyunun görevine son verildiğini söylemez. Radak, Zekeriya 6:13
Hristiyan yorumunda, soy kayıtlarının kaybolması da Levi kohenliğinin artık yerine getirilemeyeceğine gerekçe gösterilir. Ezra 2:61–63’te kayıtlarını bulamayan kohen aileleriyle karşılaşılır. Bu aileler kohenlikten uzaklaştırılır ve durumları açıklığa kavuşana kadar en kutsal sunulardan yemelerine izin verilmez. Ezra’nın uyguladığı ölçü, kohenlik görevinin Aharon’un soyuna bağlılığını korur. Ezra 2:61–63
Yeremya, David soyuna verilen krallık sözünü ve Levili kohenlere verilen hizmet sözünü birlikte korur. Yehezkel de gelecekteki Tapınakta Tsadok oğullarının görev yapacağını açıkça bildirir. İsa’nın Aharon soyunun yerine yeni bir kohenlik kurduğu iddiası, bu sözlere aykırıdır.
Tanah kaynakları: Bamidbar 18:1–7 ve 25:10–13; Şemuel Bet 7:12–16, 8:18; Divre HaYamim Alef 18:17; Divre HaYamim Bet 26:16–20; Bereşit 14:17–20; Tehilim 110; Yeremya 33:14–26; Yehezkel 43:10–12, 44:10–16, 44:23–24, 45:15–17, 46:1–3; Malaki 3:1–4; Zekeriya 6:11–13; Ezra 2:61–63. Tora ayetinin özgün metni: Bamidbar 18:1–7.
44. İddia: Malkitsedek kohenliği gelecekte Levi kohenliğinin yerine geçecektir
Bereşit’te Avraam’ı kutsayan Malkitsedek, Aharon soyuna kutsal hizmet verilmeden çok önce yaşamıştır. Tehilim 110’da ise Malkitsedek’in adı sürekli kohenlikle ilgili bir sözde yeniden geçer. Bu sözün Aharon soyunun göreviyle nasıl bir ilişkisi olduğu, her iki metnin anlattıklarına bakılarak anlaşılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Bereşit’te Avraam’ı kutsayan Malkitsedek, Aharon soyuna kutsal hizmet verilmeden çok önce yaşamıştır. Tehilim 110’da ise Malkitsedek’in adı sürekli kohenlikle ilgili bir sözde yeniden geçer. Bu sözün Aharon soyunun göreviyle nasıl bir ilişkisi olduğu, her iki metnin anlattıklarına bakılarak anlaşılır.
Bu Hristiyan yorumunda Malkitsedek’in Levi soyundan gelmeden Avraam’ı kutsamasına ve ondan ondalık, yani onda bir pay almasına dikkat çekilir. Görüşü savunanlar, Tehilim 110:4’teki sürekli kohenlik sözünü, Aharon soyuna verilen görevin geçici olduğuna delil sayarlar. Onlara göre Tora’dan sonra verilen bu ant, ölümü yenmiş İsa’nın Malkitsedek’e benzeyen göksel hizmetiyle gerçekleşti. Eski kohenliğin yerini bu hizmetin aldığını ve İsa’dan sonra soy kayıtlarının kaybolmasıyla Levi kohenliğinin sürdürülmesinin imkansız hale geldiğini söylerler.
Tanah’ın Cevabı:
Haşem, David’in soyundan adaletle yönetecek bir kralın yükselmesini vaat ederken, Levili kohenlerin sunu hizmetini de aynı geleceğin içine yerleştirir. Yeremya 33:17–22’de krallık ile kohenliğin devamı birlikte güvenceye alınır. Gündüzün ve gecenin belirlenmiş vakitleri değiştirilebilirse David’le ve Haşem’e hizmet eden Levili kohenlerle yapılan antlaşma da bozulabilecektir. Peygamberin beklediği gelecekte David’in hanedanı ile Levi kohenleri birlikte vardır.
Aharon, Levi kabilesindendir; ancak bütün Leviler aynı görevi yapmaz. Kohen, kutsal yerde sunu hizmetini yerine getiren kişidir. Bamidbar 18:1–7, sunak ve perdenin iç tarafıyla ilgili hizmeti Aharon’a ve oğullarına verir. Diğer Leviler onlara yardımcı olur. Aynı bölüm, Aharon’a ve soyuna ayrılan kutsal paylar için “sürekli tuz antlaşması” sözünü kullanır (18:19). Antlaşmada sürekli olarak verilmesi söylenen şey, bu kutsal paylardır. Pinhas’a da kendisini ve soyunu kapsayan sürekli kohenlik antlaşması verilir (Bamidbar 25:10–13).
Midraş Tehilim ile Mehilla de-Rabbi Yişmael, Aharon’la yapılan antlaşmanın şarta bağlı verilmediğini açıklarken bu iki ayeti birlikte kullanır. Midraş Tehilim; Mehilla de-Rabbi Yişmael
Malkitsedek, Aharon’a ve oğullarına bu hizmet verilmeden çok önce yaşamıştır. Bereşit 14:18–20 onu Şalem kralı ve Yüce Tanrı’nın koheni olarak tanıtır. Savaştan dönen Avraam’a ekmek ve şarap getirir, onu kutsar ve ondan onda bir pay alır. Hristiyan yorumunda, Levi henüz doğmamış olsa da Avraam’ın soyundan geldiği için bu payı onunla birlikte vermiş sayılır. Buradan Malkitsedek’in kohenliğinin Levi’ninkinden üstün olduğu ileri sürülür. Fakat bu karşılaşmadan sonra Haşem, Aharon’a ve oğullarına sunak hizmetini vermiştir. Yeremya da onların gelecekteki hizmetini korur.
Nedarim 32b’de Malkitsedek’in önce Avraam’ı, sonra Tanrı’yı kutsaması anlatılır. Talmud’daki açıklamada Avraam, önce Tanrı’nın kutsanması gerektiğini söyler. Kohenliğin Avraam’a geçişi, Malkitsedek’in kutsama sırasıyla ilişkilendirilir. Talmud’a göre Malkitsedek’in kohenliği çocuklarına geçmez. Nedarim 32b
Bereşit 14, Malkitsedek’in anne babasını, doğumunu veya ölümünü anlatmaz. Hristiyan yorumunda bu sessizlik İsa’nın sürekli yaşamına benzetilir. Aharon’un soyuna verilen görevin kaldırıldığına ilişkin bir söz ise bu anlatıda yer almaz.
Tehilim 110, Siyon’dan yönetim ve düşmanlara karşı zaferden söz eder. Dördüncü ayette Haşem ant içer ve hitap ettiği kişiye sürekli kohen olduğunu söyler. Ayetteki עַל־דִּבְרָתִי מַלְכִּי־צֶדֶק (al divrati Malki-Tsedek) ifadesi, birçok Hristiyan çevirisinde “Malkitsedek düzenine göre” diye çevrilir. Mezmur, Aharon oğullarının hizmetten çıkarılacağını veya sunuların sona ereceğini söylemez. Ölüm ve diriliş de bu ayette anlatılmaz.
Kohenlerin görevleri arasında öğretmek ve yargıya katılmak da vardır. Devarim 17:9, çözülemeyen davalar için Levili kohenlere ve görevdeki yargıca başvurulmasını söyler. Devarim 33:10 ise Levi’nin hem öğretme hem de sunu görevini anar. Tehilim 110, sözü edilen kohenin kendisini başkalarının günahları için kurban edeceğini söylemez.
Tehilim 110’daki ant, Tora’dan sonra verilmiştir. Yeremya ve Malaki de daha sonraki dönemlerde konuşur. Malaki 3:1–4, Levi oğullarının altın ve gümüş gibi arıtılacağını, ardından Haşem’e doğrulukla sunu getireceklerini bildirir. Yehuda ve Yeruşalayim’in sunusu eski günlerde olduğu gibi kabul görecektir. Arınan kişiler, yine Levi oğullarıdır.
Yehezkel 44:15–16, kutsal yerde hizmet edecekleri adıyla belirtir: הַכֹּהֲנִים הַלְוִיִּם בְּנֵי צָדוֹק, yani “Levili kohenler, Tsadok oğulları”. Onlar Haşem’e yaklaşacak, yağ ve kan sunacaktır. Aynı bölüm, görevini koruyan bu aileyle putlara hizmet etmiş Levileri birbirinden ayırır (44:10–16). Tsadok oğulları halka kutsalla sıradanı, temizle kirliyi ayırmayı öğretecek; anlaşmazlıkları Haşem’in hükümleriyle çözecek; bayramları ve Şabat’ı koruyacaktır (44:23–24).
Yehezkel 44:10–16, Levi kabilesi içinde de hangi ailenin hangi işe yetkili olduğunu belirler. Halk putlara yöneldiğinde onu izleyen Leviler, kapılarda ve halkın önünde hizmet eder. Kutsal görevi koruyan Tsadok oğulları ise Haşem’e yaklaşır, kanı ve yağı sunar. Peygamber, aynı kabile içindeki iki görevi ayırarak eski kohenliği geleceğin Tapınağına yerleştirir. Malkitsedek’ten geldiği öne sürülen yeni bir kohenlik, bu ailelere verilen görevleri açıklamaz. (Yehezkel 44:10–16).
Hristiyan yorumlarından biri, bu Tapınağı ve kohenleri Kilisenin sembolü olarak okur. Yehezkel ise belirli aileleri adlandırır; onların geçmiş davranışları ile gelecekte yapacakları görevleri birbirinden ayırır. Malaki de Levi oğullarının arınıp sunu getireceğini söyler.
Başka bir itiraz, Yehezkel’in anlattığı Tapınağın halkın tövbesine bağlı olduğunu ve bu şart gerçekleşmediği için Levi kohenliğiyle ilgili sözün geçersiz kaldığını ileri sürer. Yehezkel 43:10–12, halkın yaptıklarından utanmasıyla Tapınağın planının ve kurallarının onlara açıklanmasını ilişkilendirir. Yeremya ise Levili kohenlerle yapılan antlaşmayı gündüz ve gece düzenine bağlar. Yehezkel’deki şart, görevin başka bir soya verileceğini söylemez.
Bazı Hristiyan açıklamaları gelecekte gerçek bir Tapınak ve Levili kohenler bulunacağını kabul eder. Onlara göre sunular İsa’yı anacak veya yalnız törensel arınma sağlayacaktır. Kohenler Haşem’in emriyle hizmet ediyorsa Levi kohenliği de devam ediyor demektir. Yehezkel, bu hizmeti İsa’yı anma töreni olarak adlandırmaz. Gökte başka bir kohenlik bulunduğu iddiası da peygamberin yeryüzünde sürdürdüğü görevi kaldırmaz.
Ezra 2:61–63’te bazı aileler kohen olduklarını gösteren soy kayıtlarını bulamaz. Bu nedenle kohenlikten uzaklaştırılır ve durumları açıklığa kavuşana kadar en kutsal yiyeceklerden yemelerine izin verilmez. Belge eksikliği, bu ailelerin durumunu etkiler. Ezra’daki olay, İsa’dan sonra bütün kohen soylarının kaybolduğunu da bildirmez.
Tapınak hizmeti kesintiye uğradığında da Yeremya’nın sözü yerinde durur: David’in krallığı ve Levili kohenlerin hizmeti gelecek vaadinde birlikte korunur. Malkitsedek’in kohenliğinin Levi kohenliğini ortadan kaldırdığı iddiası, Yeremya’nın, Malaki’nin ve Yehezkel’in bu sözlerine aykırıdır.
Tanah kaynakları: Bereşit 14:18–20; Bamidbar 18:1–7, 19; Bamidbar 25:10–13; Devarim 17:8–13; Devarim 33:8–11; Tehilim 110:1–7; Yeremya 33:14–26; Malaki 3:1–4; Yehezkel 43:10–12; 44:10–16, 44:23–24; Ezra 2:61–63. Tora ayetlerinin özgün metinleri: Bereşit 14:18–20; Bamidbar 18:1–7.
45. İddia: Soy kayıtlarının kaybolması Levi kohenliğinin Tanrı tarafından sona erdirildiğini gösterir
Kutsal yerde kohen olarak görev yapabilmek için Aharon soyundan gelmek gerekir. Bu yüzden Tapınak hizmeti yeniden kurulduğunda, göreve başvurup soy kaydını bulamayan ailelerin durumu araştırılmıştır. Ezra bu incelemenin nasıl yapıldığını anlatır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Kutsal yerde kohen olarak görev yapabilmek için Aharon soyundan gelmek gerekir. Bu yüzden Tapınak hizmeti yeniden kurulduğunda, göreve başvurup soy kaydını bulamayan ailelerin durumu araştırılmıştır. Ezra bu incelemenin nasıl yapıldığını anlatır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, kohenlerin soy kayıtlarının İsa’dan kısa süre sonra kaybolduğunu ileri sürerler. Ezra 2:62’yi, soyunu kanıtlayamayan bir kişinin kohenlik yapamayacağına dayanak gösterir ve Aharon soyuna verilen görevin artık sürdürülemeyeceği sonucunu çıkarırlar. Onlara göre kayıtların kaybı, Tanrı’nın eski kohenliği sona erdirdiğini ve İsa’nın Malkitsedek’e benzeyen yeni bir kohenlik kurduğunu gösterir.
Tanah’ın Cevabı:
Ezra’nın anlattığı olayda bazı aileler soy kayıtlarını bulamaz ve kohenlikten dışlanır. Aynı sırada diğer kohenler görevlerini sürdürür. Anlatının sonucu kohenliğin kaldırılması değil, göreve kimin katılabileceğinin araştırılmasıdır.
Ezra 2:61–63, Habaya, Hakots ve Barzillay ailelerinin kayıtlarını arayıp bulamadığını söyler. Yönetici, Urim ve Tumim aracılığıyla karar verecek bir kohen ortaya çıkıncaya kadar bu ailelerin en kutsal yiyeceklerden yemesini yasaklar. Urim ve Tumim, başkohenin göğüs giysisinde bulunur ve Haşem’e danışmak için kullanılırdı. Nehemya 7:63–65 aynı aileleri ve kararı aktarır. Metin bekleyişin ne kadar süreceğini söylemez.
Oysa aynı listede başka kohen aileleri sayılarıyla yer alır (Ezra 2:36–39). Hemen sonra kohenler sunağı kurar, sabah ve akşam sunularını getirir ve Sukkot’u Tora’da yazıldığı gibi kutlar. Hizmet başladığında Tapınağın temeli henüz atılmamıştır (Ezra 3:1–6). Bazı ailelerin soyundaki belirsizlik, diğer kohenlerin hizmetini durdurmamıştır.
Bu araştırmanın nedeni Tora’daki görev ayrımıdır. Bamidbar 18:1–7, sunak ve kutsal alanla ilgili kohenlik görevini Aharon’a ve oğullarına verir. Diğer Leviler onlara yardım eder. Bir kişinin bu görevi üstlenebilmesi için Aharon soyundan olup olmadığı önemlidir. Kimlik belgesinin kaybolması insanın ailesini değiştirmez; o aileye ait olduğunu kanıtlamayı güçleştirir. Kohenlikte belge eksikliği ciddi bir engel doğurur, ancak görevi başka bir soya devretmez.
Talmud, bu ailelerle ilgili açıklamasında hazaka ilkesini, yani daha önce bilinen bir durumun belli sınırlar içinde geçerli sayılmasını ele alır. Ailelerin daha önce yararlandığı bazı hakların sürmesiyle, kesin soy kaydı gerektiren alanları birbirinden ayırır. Talmud, ailelerin Babil’de yararlandıkları terumayı, yani kohenlere ayrılan ürün payını yemeyi sürdürmesini önceki uygulamayla ilişkilendirir. Buna karşılık Ezra’da, soy kayıtları bulununcaya veya belirtilen yolla karar verilinceye kadar en kutsal yiyeceklerden yemeleri yasaklanmıştır. Talmud, teruma izninin kapsamı hakkında farklı açıklamalar da ele alır. Önceki uygulamaya dayanmak ile kesin soy kaydını göstermek aynı şey değildir (Kiduşin 69b). Başka bir bölüm, Urim ve Tumim için bekleyişi ölülerin dirilmesi ve David soyundan Maşiah’ın gelişi gibi geleceğe uzanan bir bekleyişle karşılaştırır (Sota 48b).
Ezra, Babil sürgününden dönen belirli aileleri anlatır. İsa’dan sonraki Roma döneminin arşivleri hakkında bilgi vermez. Dolayısıyla ayet, bütün kohen kayıtlarının o dönemde kaybolduğu iddiasını kanıtlamaz. Böyle bir kayıp yaşandığında ortaya çıkacak sorun, görev yapacak kişilerin nasıl belirleneceğidir. Kayıp, Aharon soyuna verilen görevin İsa’ya geçtiğini göstermez.
Bir hizmetin uzun süre yapılamaması, buyruğun kaldırıldığını da göstermez. Birinci Tapınak yıkıldıktan sonra Haşem, Pers kralı Koreş’i Tapınağın yeniden yapılması için harekete geçirir (Ezra 1:1–4). Tapınak tamamlanınca kohenler ve Leviler, “Moşe’nin kitabında yazıldığı gibi” görevlerine yerleştirilir (Ezra 6:15–18). Yıkım hizmeti kesintiye uğratmış, Tora’nın hükmünü ortadan kaldırmamıştır.
Haşem, Pinhas’a ve ondan sonraki soyuna sürekli kohenlik antlaşması verir (Bamidbar 25:12–13). Yeremya 33:17–22 de David’in hanedanıyla Levili kohenlerin geleceğini birlikte güvenceye alır. Bu antlaşmaların bozulması, gece ve gündüzün düzeninin bozulmasına bağlanır. Soy kayıtlarının kaybı bir iptal şartı olarak verilmez.
Malaki 3:1–4, Levi oğullarının arıtılacağını ve Haşem’e doğrulukla sunu getireceğini söyler. Yeruşalmi, bu ayeti Levi kabilesinin gelecekte arınmasıyla ilişkilendirir (Yeruşalmi, Kiduşin 4:1:14). Yehezkel 44:15–16 ise gelecekte Haşem’e yaklaşıp yağ ve kan sunacak kişileri הַכֹּהֲנִים הַלְוִיִּם בְּנֵי צָדוֹק, yani “Levili kohenler, Tsadok oğulları” olarak adlandırır. Peygamber, putperestliğe katılan Levilerle sadık kalan Tsadok oğullarına farklı görevler verir (Yehezkel 44:10–16).
Yehezkel’in tasvirinde sunak hizmeti yapacak aile, Tsadok’un oğulları diye adlandırılır. Peygamber onların bu görevi, İsrael yoldan saptığında kutsal hizmeti korudukları için üstleneceklerini söyler. Burada geçmişteki hizmeti gelecekte sürdürecek aile belirlenmiştir. Ezra’daki soy kayıtlarının araştırılması da bu yüzden anlamlıdır. Mesele, görev yapacak kişinin hangi aileden geldiğinin saptanmasıdır. (Yehezkel 44:15–16).
Bu aileleri Kilisenin veya başka bir ruhsal topluluğun sembolü saymak, Yehezkel’in aynı soy içinde yaptığı ayrımı siler. Gelecekte gerçek Levili kohenlerin bulunacağını, fakat sunularının yalnız İsa’yı anma veya törensel arınma için olacağını söylemek de soyun ortadan kalktığı iddiasını doğrulamaz: Bu yorumda da aynı soy hizmet etmektedir. Tehilim 110’daki Malkitsedek sözü ise kayıtlar kaybolunca Aharon oğullarının görevine son verileceğini söylemez.
Ezra’nın anlattığı olayda kayıt bulunamadığında kohenlik ölçüsü terk edilmez; tam tersine, bu ölçü korunduğu için ailelerin görevi sınırlandırılır. Bir arşivin kaybını Haşem’in antlaşmayı sona erdirdiğine işaret saymak, hem Ezra’nın uygulamasını hem de peygamberlerin aynı soy için verdiği gelecek sözünü tersine çevirir.
Tanah kaynakları: Ezra 1:1–4, 2:36–39, 2:61–63, 3:1–6, 6:15–18; Nehemya 7:63–65; Bamidbar 18:1–7; Bamidbar 25:12–13; Yeremya 33:17–22; Malaki 3:1–4; Yehezkel 44:10–16; Tehilim 110:1–7. Tora ayetlerinin özgün metinleri: Bamidbar 18:1–7; Bamidbar 25:12–13.
Metindeki ek kaynak bağlantıları · https://www.sefaria.org/Kiddushin.69b.
46. İddia: Tehilim 110’daki “efendim” gökte bekleyen Maşiah’tır
Tehilim, Tanah’taki mezmurların, yani dua ve ilahilerin kitabıdır. 110. mezmurda Haşem, anlatıcının “efendim” dediği birine sağında oturmasını söyler. Tartışma, bu kişinin kim olduğu ve Haşem’in sağında oturmanın ne anlattığı üzerinedir.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Tehilim, Tanah’taki mezmurların, yani dua ve ilahilerin kitabıdır. 110. mezmurda Haşem, anlatıcının “efendim” dediği birine sağında oturmasını söyler. Tartışma, bu kişinin kim olduğu ve Haşem’in sağında oturmanın ne anlattığı üzerinedir.
Bu yorumu benimseyen Hristiyanlar, sözü söyleyen kişinin David, “efendim” diye andığı kişinin de kendi soyundan gelecek Maşiah, yani Mesih olduğunu söylerler. David’in kendi soyundan birine böyle seslenmesini, Maşiah’ın insandan üstün olduğuna kanıt sayarlar. “Sağımda otur” sözünü de Tanrı’nın yanında, gökte bulunmak olarak anlarlar. Onlara göre İsa ölüp dirildikten sonra göğe yükseldi ve düşmanları yenilinceye kadar orada bekliyor. Mezmurda vaat edilen zaferin onun ikinci gelişinde gerçekleşeceğini ve bütün bunların İsa’nın Tanrı olduğunu gösterdiğini savunurlar.
Tanah’ın Cevabı:
Tehilim 110’un ilk ayetinde şöyle denir: “Haşem’in efendime sözü: Sağımda otur; düşmanlarını ayaklarına tabure yapıncaya kadar.” Bu cümlede konuşan Haşem’dir. “Efendim” ise anlatıcının, Haşem’in seslendiği kişi için kullandığı hitaptır. Düşmanların ayak altına alınması, yenilip o kişinin yönetimi altına girmelerini anlatır. Sonraki ayetlerde o kişinin güç asasının Siyon’dan uzatılacağı ve düşmanları arasında yöneteceği söylenir (Tehilim 110:1–7).
“Efendime” diye çevrilen לַאדֹנִי (laadoni) bir saygı hitabıdır. Tanah bu sözcüğü insanlar için de kullanır. Bereşit 23:6’da Het oğulları Avraam’a “efendim” der ve onu aralarındaki Tanrı’nın bir önderi olarak anar. Birine bu şekilde seslenilmesi, onun Tanrı olduğunu göstermez.
Bir kralın yetkisi Tanah’ta çok yüksek ifadelerle anlatılabilir. Şelomo’nun kral oluşu, “Haşem’in tahtına oturdu” sözleriyle aktarılır (Divre HaYamim Alef 29:23). Şelomo yeryüzünde babası David’in yerine geçmiştir; tahtın Haşem’e ait diye anılması, ona verilen yönetim yetkisini gösterir.
David’in soyundan gelen bir kralın onurlandırılması da onun insan oluşunu değiştirmez. Şelomo tahta çıkınca David’in hizmetkarları, Şelomo’nun adının ve tahtının David’inkinden daha büyük olmasını diler. David de kendi gözleri önünde tahtına birini oturttuğu için Haşem’i över (Melahim Alef 1:47–48). Şelomo’nun tahtı babasınınkinden daha büyük olabilirse, bir kralın kendi soyundan gelen birine saygı göstermesi de onun Tanrı olduğunu göstermez. Mezmurun ilk ayeti, kendisine “efendim” denen kişinin David’in soyundan olduğunu ayrıca söylemez.
“Sağımda otur” sözü de Tanah’ın onur ve destek dili içinde okunmalıdır. Tehilim 16:8’de dua eden kişi, Haşem sağında olduğu için sarsılmayacağını söyler. Tehilim 109:31’de Haşem, yoksulu kurtarmak için onun sağında durur. Yeşaya 41:10’da Haşem İsrael’i doğruluk dolu sağıyla destekler. Bu ayetler yardımın ve korunmanın anlatımıdır. Tehilim 110:1 de “sağımda otur” der; “gökte otur” demez.
Mezmurun beşinci ayetinde Haşem bu kez hitap edilen kişinin sağındadır: “Efendi senin sağındadır; öfke gününde kralları ezer.” Buradaki אֲדֹנָי (Adonay), ilk ayette insana yöneltilen לַאדֹנִי biçiminden farklıdır. Türkçede iki hitap da “efendi” sözcüğüyle karşılanabilir. İbranice biçimler aynı değildir. İkinci ayetten başlayarak “senin asan”, “senin halkın” ve “sen kohensin” sözleriyle hitap edilen kişi aynı hükümdar olarak okunduğunda, Haşem onun yardımcısıdır. Beşinci ayetteki “Efendi”nin İsa, “sen”in ise Baba Tanrı olduğu yorumu, bu kişi değişimini metne dışarıdan getirir.
Tanah, Haşem’in desteğiyle yüceltilen bir kralı başka yerde de anlatır. Tehilim 89:21–28’de David Haşem’in kulu olarak anılır. Onu güçlendiren ve düşmanlarını ezen Haşem’dir; David’e yeryüzündeki krallardan üstün bir konum verilir. Yüksek makamı, insan ve kul oluşunu ortadan kaldırmaz.
Yahudi kaynaklarında Tehilim 110 farklı kişilere uygulanır. Nedarim 32b, mezmuru Avraam ve Malkitsedek’le ilişkilendirir. Bu açıklamada Malkitsedek, Avraam’ı Tanrı’dan önce kutsadığı için kohenlik Avraam’a verilir. Aggadat Bereşit de “sağımda otur” sözünü Avraam’a verilen onurla açıklar. Avraam’ın göğe yükseldiğine dair kayıt bulunmadığını söylemek, bu okumaları çürütmez; çünkü söze önce göğe yükseliş anlamı eklemek gerekir.
Midraş Tehilim ise gelecekte Maşiah’ın sağda, Avraam’ın solda oturtulacağını anlatır. Mezmurun Maşiah’a uygulanması, Maşiah’ın İsa olduğunu göstermez. Bu açıklama da İsa’nın ölüp dirildiği, göğe yükseldiği ve yüzyıllar sonra döneceği bir tarih anlatmaz.
“Düşmanlarını ayaklarına tabure yapıncaya kadar” sözünde vaat ile zafer arasında bir süre vardır. Fakat mezmur, bu sürenin başına İsa’nın ölümünü ve dirilişini, içine gökte bekleyişini, sonuna da ikinci gelişini yerleştirmez. Devamında Siyon’dan uzanan asa, düşmanların arasında yönetim, halkın gönüllü katılımı ve savaş anlatılır. Son ayette yoldaki dereden su içen ve başını kaldıran kişi görülür. Halkın gönüllü katılımını, önce İsa’yı reddedip daha sonra kabul etmesi diye açıklamak için mezmurun anlatmadığı bir olay dizisi eklenir.
Dördüncü ayetteki kohenlik sözü de kişiye İsa adını vermez. Bereşit 14:18–20’de Şalem kralı ve Yüce Tanrı’nın koheni Malkitsedek, Avraam’ı kutsar; Avraam da ona onda bir verir. İkisi ayrı kişilerdir. Tehilim’deki yemin, kutsal hizmet görevi olan kohenliğin sürekliliğini bildirir. Bu görev Haşem’e hizmet etmektir ve bu görevin yüksekliği kişiyi Tanrı yapmaz.
Bamidbar 18:1–7, sunak hizmetini Aharon’a ve oğullarına verir. Yehezkel 44:15–16 da gelecekte Tsadok soyundan Levili kohenlerin Haşem’e yaklaşıp sunu getireceğini söyler. Tehilim 110’u bu hizmetin kaldırıldığına kanıt göstermek, peygamberin gelecek için bildirdiği hizmetle çelişir.
Tehilim 110’da Haşem, kendisine bağlı kişiyi destekler ve düşmanlarına karşı ona zafer verir. Hristiyan iddiasının gerektirdiği İsa’nın kimliği, göğe yükselişi ve ikinci gelişi mezmurda yer almaz. Bu olayları önce kabul edip ardından “sağımda otur” sözünü onlar için kanıt göstermek, ayete kendi başına söylemediği bir öykü yükler.
Tanah kaynakları: Tehilim 110:1–7; Bereşit 23:6; Bereşit 14:18–20; Divre HaYamim Alef 29:23; Melahim Alef 1:47–48; Tehilim 16:8; Tehilim 109:31; Yeşaya 41:10; Tehilim 89:21–28; Bamidbar 18:1–7 (özgün metin); Yehezkel 44:15–16.
47. İddia: Zekeriya 3’te kirli giysiler içindeki kişi Maşiah’tır
Zekeriya, Tanah’ta bir peygamberdir. Kitabının üçüncü bölümünde bir görüm, yani kendisine gösterilen bir sahne anlatır. Bu sahnede kutsal hizmetin başındaki görevli olan başkohen kirli giysiler içindedir. Giysileri değiştirilirken kendisine bunun ne anlama geldiği de söylenir.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Zekeriya, Tanah’ta bir peygamberdir. Kitabının üçüncü bölümünde bir görüm, yani kendisine gösterilen bir sahne anlatır. Bu sahnede kutsal hizmetin başındaki görevli olan başkohen kirli giysiler içindedir. Giysileri değiştirilirken kendisine bunun ne anlama geldiği de söylenir.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, kirli giysiler içindeki kişiyi Maşiah, yani Mesih olarak okurlar. Kirli giysileri onun insanların günahlarını üstlenmesiyle, temiz giysileri ise ölümden sonra yüceltilmesiyle ilişkilendirirler. Yehoşua’nın gerçekten yaşamış bir başkohen olduğunu kabul edenler de onun İsa’yı önceden temsil ettiğini söylerler. Başka bir açıklamada ise kirli giysiler ölümlü insan doğasını, temiz giysiler ölümsüz bir doğayı temsil eder.
Tanah’ın Cevabı:
Görümün başında kişi adı ve göreviyle tanıtılır: “Başkohen Yehoşua’yı bana gösterdi.” Kirli giysileri çıkarılırken ona “Bak, suçunu üzerinden kaldırdım” denir. Ardından temiz giysiler giydirilir ve görevine ilişkin sözler söylenir. Zekeriya, suçundan arındırılan başkoheni anlatır; başkalarının yerine öldürülüp dirilen bir kişiyi anlatmaz (Zekeriya 3:1–10).
Yehoşua, sürgünden dönüş döneminde yaşamış bir başkohendir. Hagay 1:1 onu Yehotsadak’ın oğlu olarak, Yehuda valisi Zerubbavel’in yanında anar. Ezra 5:2’de ikisi Tapınağı yeniden yapmaya başlar; peygamberler onlara yardım eder. Zekeriya 4:9 da temeli atan Zerubbavel’in yapıyı tamamlayacağını bildirir. Görümün kişisi, görevi ve yaşadığı dönem bilinen Yehoşua’dır.
Sahnede Şatan, yani burada suçlayan kişi, Yehoşua’nın sağında durur. Haşem suçlayanı azarlar, Yeruşalayim’i seçtiğini hatırlatır ve Yehoşua’yı ateşten kurtarılmış bir oduna benzetir. Sonra kirli giysiler çıkarılır, suçu kaldırılır ve başına temiz bir sarık konur. Başkohenin halkı temsil etmesi, Yeruşalayim ile ilgili bu sözlere daha geniş bir anlam verir. Ancak halkı temsil etmek, halkın bütün suçlarının cezasını ölerek üstlenmek demek değildir. Görümde arındırılan kişi Yehoşua’dır.
Kirli giysilerin anlamı da sözle açıklanır: הֶעֱבַרְתִּי מֵעָלֶיךָ עֲוֹנֶךָ, yani “suçunu üzerinden kaldırdım”. Talmud’da Sanhedrin 93a olarak anılan bölüm, bu giysileri Yehoşua’nın oğullarının kohenliğe uygun olmayan evliliklerine ve onun buna karşı çıkmamasına bağlar. Bu rabbinik açıklamada da giysilerin sahibi tarihsel başkohendir.
Yeşaya’nın görümü, arınma ile görev arasındaki bağı gösterir. Yeşaya dudaklarının temiz olmadığını ve dudakları temiz olmayan bir halk arasında yaşadığını söyler. Seraf denilen bir melek, sunaktan aldığı korla dudaklarına dokunur ve ona “Suçun kaldırıldı, günahın bağışlandı” der (Yeşaya 6:5–7). Peygamberin arınması, insan doğasından çıkarılması veya ölüp başka bir bedenle dirilmesi değildir. Zekeriya’da da giysi değişimi suçun kaldırılmasıyla açıklanır; giysileri ölümlü ve ölümsüz bedenler olarak tanımlayan söz ayette bulunmaz.
Arınmadan sonra Yehoşua’ya bir görev verilir: Haşem’in yollarında yürür ve görevini korursa O’nun evini yönetecek, avlularını gözetecektir. Ona, “Bu duranların arasında sana yürüme yolları vereceğim” denir (Zekeriya 3:6–7). Raşi, bu son söze ilişkin Targum’daki, yani Tanah’ın Aramice çevirisindeki açıklamayı aktarır: Ölülerin dirilişinde Yehoşua diriltilecek ve seraflar arasında yürüyecektir. Raşi, ayetin yalın anlamını da Yehoşua’nın oğullarının geleceğiyle ilişkilendirir (Raşi, Zekeriya 3:7). Diriliş açıklamasında kendisine seslenilen kişi yine Yehoşua’dır; melekler arasında yürümek de onun Tanrı’ya veya meleğe dönüşmesi demek değildir.
Sekizinci ayette başkohene ve önünde oturan arkadaşlarına seslenilir; onların birer işaret olduğu söylenir. Ardından Haşem, “İşte kulum Dal’ı getiriyorum” der. Yehoşua ile arkadaşları, sözün söylendiği kişilerdir. “Dal” ise sonradan getirileceği bildirilen kulun adıdır. Kiminle konuşulduğu ve kimin geleceğinin söylendiği birbirinden ayrılır. Bir kişinin gelecekte olacaklara işaret etmesi, onun yaşadığı her olayın başka birinin hayatında aynı biçimde tekrarlanacağını göstermez.
Raşi, aynı bölümde “kulum Dal” sözünü Zerubbavel ile ilişkilendirir; Tapınağın ve kentin yeniden kurulmasında ona verilecek başarıdan söz eder (Raşi, Zekeriya 3:8). Bu, Dal hakkındaki bütün yorumların aynı olduğu anlamına gelmez. Raşi’nin diriliş açıklamasına başvurulurken onun Yehoşua ile Dal arasında yaptığı ayrım da görülmelidir.
Dokuzuncu ayette Yehoşua’nın önüne konulan taş, Dokuzuncu ayette Yehoşua’nın önüne konulan taş ve taşın üzerindeki yedi göz anılır. Haşem, bu taşın üzerine işleme yapacağını bildirir. Haşem ülkenin suçunu bir günde kaldıracağını söyler. Sonraki ayette herkesin komşusunu asmasının ve incir ağacının altına çağırdığı huzurlu bir yaşam anlatılır. Hristiyan yorum bu günü çarmıha, taşın işlenmesini İsa’nın yaralarına bağlar; ülkenin arınmasını onun gelecekteki dönüşüne yerleştiren bir açıklama da vardır. Ayet ise taşın işlenmesini bir insanın yaralanmasıyla açıklamaz ve günü İsa’nın ölüm tarihi olarak adlandırmaz.
Yehoşua’nın giysileri, suçu ve görevi görümün kendi içinde açıklanır. Bu ayrıntıları İsa’nın ölümü, dirilişi ve doğasının değişmesiyle eşleştirmek, metnin verdiği anlamın yerine başka bir yaşam öyküsü koyar.
Tanah kaynakları: Zekeriya 3:1–10; Hagay 1:1; Ezra 5:2; Zekeriya 4:9; Yeşaya 6:5–7.
48. İddia: Kirli giysilerin çıkarılması Maşiah’ın insan doğasından dirilmiş doğaya geçmesidir
Zekeriya’nın gördüğü sahnede, kutsal hizmetin başındaki görevli olan Yehoşua’nın kirli giysileri çıkarılır. Başkohen Yehoşua’ya onların yerine temiz giysiler giydirilir. Bir giysinin değişmesi, kişinin durumundaki değişimi anlatabilir. Burada hangi değişimin kastedildiğini anlamak için giysiler değiştirilirken Yehoşua’ya ne söylendiğine bakılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Zekeriya’nın gördüğü sahnede, kutsal hizmetin başındaki görevli olan Yehoşua’nın kirli giysileri çıkarılır. Başkohen Yehoşua’ya onların yerine temiz giysiler giydirilir. Bir giysinin değişmesi, kişinin durumundaki değişimi anlatabilir. Burada hangi değişimin kastedildiğini anlamak için giysiler değiştirilirken Yehoşua’ya ne söylendiğine bakılır.
Bu yorumu savunan Hristiyanlara göre kirli giysiler, Maşiah’ın, yani Mesih’in ölebilen ve günah işlemeye açık insan doğasını temsil eder. Giysilerin çıkarılmasını ölüm, temiz giysilerin giydirilmesini diriliş olarak okurlar. Melekler arasında yürüme vaadini de ölümsüz veya Tanrısal bir doğaya geçiş sayarlar. Yehoşua’nın gerçekten yaşamış bir başkohen olduğunu kabul eden yorumda, bütün bu olayların İsa’nın geçireceği değişimi önceden gösterdiği söylenir.
Tanah’ın Cevabı:
Zekeriya’da kirli giysiler çıkarılırken Yehoşua’ya şöyle denir: הֶעֱבַרְתִּי מֵעָלֶיךָ עֲוֹנֶךָ, yani “Suçunu üzerinden kaldırdım.” Görüm, giysilerin çıkarılmasını suçun kaldırılmasıyla açıklar. Başkohenin insan doğasını bıraktığı ve Tanrısal bir doğaya geçtiği söylenmez (Zekeriya 3:1–10).
Görümde Yehoşua, Haşem’in meleğinin önünde duran başkohendir. Giysileri değiştirilir, başına temiz bir sarık konur ve aynı kişiyle konuşma sürdürülür. Haşem’in yollarında yürümesi ve görevini koruması halinde Haşem’in evi olan Tapınağı yönetmesi ve avlularını gözetmesi vaat edilir. Sahne suçlamadan arınmaya, ardından göreve doğru ilerler.
Bu görevin tarihsel yeri bellidir. Hagay 1:1’de Yehoşua, Yehotsadak’ın oğlu ve başkohen olarak Yehuda valisi Zerubbavel’le birlikte anılır. Ezra 5:2’de ikisi Yeruşalayim’deki Tapınağı yeniden yapmaya başlar.
Tanah’ın başka yerlerinde de giysi, kişinin veya topluluğun durumunu anlatır. Yeşaya 52:1’de Yeruşalayim’e güzel giysilerini giymesi söylenir; ardından tozdan kalkması ve esaret bağlarını çözmesi istenir (52:2). Yeşaya 61:10’da kurtuluş giysileri ve doğruluk kaftanı, kurtuluş sevincini anlatır. Zekeriya’da giysi değişimine eşlik eden açıklama, Yehoşua’nın suçunun kaldırılmasıdır.
Sanhedrin 93a, kirli giysileri Yehoşua’nın oğullarının kohenliğe uygun olmayan evlilikleri ve onun buna karşı çıkmamasıyla ilişkilendirir. Bu açıklamada kirli giysi, Yehoşua’nın sorumluluğuyla ilgilidir.
Reşit Hokhma adlı eserin Şaar HaYira bölümünün 12. kısmı ise Zohar’daki başka bir okumayı aktarır. Bu okumada kirli giysi bedenle, temiz giysi ise ölümden sonra ruhun giydiği giysiyle ilişkilendirilir. Bu, ayetin ölüm sonrasına da uygulanabildiğini gösterir. Fakat anlatılan, ruhun Tanrı’ya dönüşmesi veya İsa’nın dirilmiş bedeni değildir; bedenin ölümünden sonra ruhun giydiği giysidir. Bu yorum, Zekeriya’nın ilk sahnesinde adı verilen Yehoşua’nın kimliğini de değiştirmez.
Giysileri insanların davranışlarıyla ilişkilendiren bir Zohar açıklaması da vardır. Orada Yehoşua’nın kirli giysileri, insanın yaptıklarıyla bağlantılı ruhsal giysiler olarak ele alınır (Zohar, Pinhas). Bunlar aynı görüntünün farklı yorumlarıdır; hiçbiri görümde İsa’nın Tanrısal doğaya geçtiğini söylemez.
Yehoşua’nın başkohen olarak halkı temsil etmesi, onun durumuyla Yeruşalayim arasında bir bağ kurar: Haşem suçlayanı azarlarken Yeruşalayim’i seçtiğini hatırlatır. Hristiyan yorumda kirli giysiler, günahsız İsa’nın başkalarının günahlarını yüklenmesi olarak da açıklanır. Fakat başkohenin suçtan arındırılması ile günahsız bir kişinin halk adına öldürülmesi ayrı olaylardır. Zekeriya’da Yehoşua’ya ölüm cezası verilmez; suçu kaldırılır ve hizmetine ilişkin sözler söylenir.
Yedinci ayette ona “Bu duranların arasında sana yürüme yolları vereceğim” denir. Raşi, Targum’dan, yani Tanah’ın Aramice çevirisinden, Yehoşua’nın ölülerin dirilişinde diriltileceği ve seraf denilen melekler arasında yürüyeceği açıklamasını aktarır (Raşi, Zekeriya 3:7). Bu yorumda diriltilecek kişi Yehoşua’dır. Melekler arasında bulunmak da melek veya Tanrı olmak demek değildir. Bir insanın kralın sarayında yürümesi onu krala dönüştürmez; bulunduğu yer, varlığının değiştiğini göstermez.
Sekizinci ayette Yehoşua ile arkadaşlarının gelecekte olacaklara işaret ettiği söylenir; ardından Haşem “Kulum Dal’ı getiriyorum” der. Sonra ülkenin suçunun bir günde kaldırılması ve insanların asma ile incir ağacı altında birbirini ağırlaması vaat edilir. Aynı görüm, önce Yehoşua’nın suçunun kaldırılmasını, sonra ülke için verilen huzur sözünü anlatır. Asma ve incir ağacının altında komşuların ağırlanması bu huzurun gündelik hayattaki görünümüdür. Fakat onu İsa’nın yaşamına işaret saymak, giysi değişimini İsa’nın ölümü ve dirilişiyle veya melekler arasında yürümeyi Tanrısal doğaya geçişle kendiliğinden eşitlemez.
Zekeriya’nın kendi sözlerinde suçundan arındırılan kişi başkohen Yehoşua’dır. Görüme uygulanan farklı yorumlarda ölümden sonraki yaşam veya diriliş anlatılsa da bu kaynaklar İsa’nın kimliğini ve Tanrısal doğaya geçtiği iddiasını ortaya koymaz.
Tanah kaynakları: Zekeriya 3:1–10; Hagay 1:1; Ezra 5:2; Yeşaya 52:1 ve 52:2; Yeşaya 61:10.
