40 iddia 1 ilgili makale Tüm iddialar Yeşaya 53 dosyası
İddialar ve Cevaplar
17. İddia: Levililer 17:11 her kefarette kan dökülmesi gerektiğini söyler
Vayikra 17 kanın yenmesini yasaklar ve Haşem’in kanı sunakta ne amaçla verdiğini açıklar. Kanın bu görevi ile kefaretin bütün biçimleri arasındaki fark, ayetin kapsamını belirler.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Vayikra 17 kanın yenmesini yasaklar ve Haşem’in kanı sunakta ne amaçla verdiğini açıklar. Kanın bu görevi ile kefaretin bütün biçimleri arasındaki fark, ayetin kapsamını belirler.
Vayikra 17:11, bu Hristiyan yorumunda bütün bağışlanmalar için geçerli bir kural olarak okunur. Buna göre her günahın bağışlanması için bir can verilmeli ve kan dökülmelidir. Bu görüşü savunan Hristiyanlar, hayvan sunularının bu görevi tam olarak yerine getiremediğini ve bu sunuların işaret ettiği asıl kurbanın İsa’nın ölümü olduğunu söylerler.
Tanah’ın Cevabı:
Vayikra’da kanın nerede ve ne için kullanılacağı açıkça belirlenir. Bir sığır, koyun ya da keçi sunulduğunda kohen, yani kutsal hizmet görevlisi, onun kanını Buluşma Çadırı’nın girişindeki sunağa serper. Sunak, sunuların sunulduğu yerdir. עַל־הַמִּזְבֵּחַ, “sunak üzerinde” ifadesi 11. ayette de yer alır. Canla ilişkili olan kan, Haşem tarafından bu işte kefaret için verilmiştir. Ayette kefaret, insanların canları için sunakta yapılan hizmetle ilişkilendirilir. Kanın yenmesi yasaktır. Bu yasağı çiğneyen kişinin halkının arasından çıkarılacağı söylenir. Yenebilen bir av hayvanı ya da kuş avlandığında kanı toprağa dökülüp örtülür. Aynı bölüm kanla ilgili bu iki işi ayrı ayrı düzenler. İsa’nın öldürülmesi, ayette tarif edilen sunak hizmetini yerine getirmez. Sonraki bir ölümün bu hizmetin manevi karşılığı sayılması da Vayikra’daki hükmün yerine geçemez. (Vayikra 17:3–6, 10–14)
Aynı sunakta günah için ince un da yakılır. Tora, bölümde sayılan günahlardan biri için iki kuş almaya da gücü yetmeyen kişinin ince un sunmasını ister. Un, Haşem’e ateşte sunulan sunuların üzerinde yakılır. Buradan, yoksulun başka bir sununun kanıyla bağışlandığı sonucu çıkarılır. Oysa bu kişi için getirilecek malzeme ince undur. Kohen bir avuç un yakar, o kişi için kefaret yapar ve kişinin günahı bağışlanır. Başka bir sununun kanının una katılması veya o kişi için kullanılması buyurulmaz. Bu hüküm belirli günahlara aittir ve tek başına “her bağışlanma için kan gerekir” savını çürütür. (Vayikra 5:11–13)
Kefaret sözü başka olaylarda da kullanılır. Yapılan işlem ve ondan beklenen sonuç, anlatılan olaya göre değişir. Halkın içinde salgın başladığında Moşe, Aharon’a bir kaba sunaktan ateş alıp üstüne tütsü koymasını, sonra da halkın arasına koşmasını söyler. Aharon tütsüyü sunarak halk için kefaret yapar ve salgın durur. Başka bir olayda savaştan dönen komutanlar, Haşem’in önünde canları için kefaret amacıyla altın eşyalar getirir. Birinde salgın durdurulur, diğerinde savaş sonrasında canları için sunu verilir. Bu iki yerde de kefaret sözü kullanılır. Yoksulun günahının bağışlanması ise ayrı bir hüküm olarak verilir. (Bamidbar 17:11–13, bazı çevirilerde 16:46–48, Bamidbar 31:49–54)
Mişle, sevgiye dayalı bağlılığı ve sadakati suçun giderilmesiyle, Haşem’e saygıyı da kötülükten uzaklaşmakla birlikte anar. Yehezkel’de kötü yollarını bırakıp Haşem’in hükümlerine uyan kişinin önceki suçları artık ona karşı anılmaz. Hoşea’da İsrael’e putlara güvenmekten vazgeçmesi, Haşem’e dönmesi ve suçunun kaldırılmasını O’ndan dilemesi öğretilir. Böylece Tanah, suçun giderilmesi ve insanın davranışını değiştirmesi arasındaki bağı kurar. Vayikra 17:11 kanın sunakta ne için kullanıldığını belirler. İsa’nın kanını her bağışlanmanın zorunlu şartı saymak, hem bu ayetin kapsamına hem Tora’nın un sunusu için verdiği bağışlanma hükmüne aykırıdır. (Mişle 16:6, Yehezkel 18:21–22, Hoşea 14:2–4)
Vayikra 17:11, kanla yapılan sunak işleminin ne işe yaradığını söyler. Tora’nın başka yerlerde kan dışında araçlarla düzenlediği kefareti ve açıkça bildirdiği bağışlanmayı bu ayetle geçersiz saymak, bir sunak hükmünü kapsamı dışına taşır.
Tanah kaynakları: Vayikra 17:3–6, 10–14; Vayikra 5:11–13; Bamidbar 17:11–13 (bazı çevirilerde 16:46–48), 31:49–54; Mişle 16:6; Yehezkel 18:21–22; Hoşea 14:2–4. Tora ayetlerinin özgün metinleri: Vayikra 17:10–14, 5:11–13.
25. İddia: Tapınak olmayınca İsrael’in bağışlanması mümkün değildir
Tapınağa bağlı sunular kutsal yerde yapılır. Sürgündeki insan ise o yere gidemediğinde de kendi davranışından sorumludur. Tora ve peygamberler, sürgündeki dönüşün nasıl olacağını anlatır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Tapınağa bağlı sunular kutsal yerde yapılır. Sürgündeki insan ise o yere gidemediğinde de kendi davranışından sorumludur. Tora ve peygamberler, sürgündeki dönüşün nasıl olacağını anlatır.
Tapınağın yıkılmasıyla korban, yani sunu hizmeti durdu. Bu görüşü savunan Hristiyanlar, İsrael’in o andan sonra Tora’ya bağlı kalarak ulusça bağışlanamayacağını söylerler. Onlara göre tövbe ve dua kanlı sununun yerini tutamaz. Çözüm, İsa’nın ölümüne dayanan yeni antlaşmayı kabul etmektir. Tanah’taki bireysel bağışlanmaları İsa’nın gelecekteki ölümüne bağlarlar. Şelomo’nun sürgündeki halk için ettiği duanın da Tapınak ayaktayken orada yapılan sunular sayesinde geçerli olduğunu savunurlar.
Tanah’ın Cevabı:
Tora, ülkesinden uzaklaştırılıp başka uluslar arasına dağılmış olan İsrael halkına sürgündeyken Haşem’e nasıl döneceğini bildirir. İsrael yaşadıklarını yüreğine alır, kendisi ve çocukları bütün kalpleriyle Haşem’e döner ve O’nun sözünü dinler. Haşem de halkına merhamet eder, onu dağıldığı yerlerden toplar. Böylece dönüş, ülkeye yeniden yerleşmeden önce başlar. Halkın bağlı kalacağı emirler de açıkça belirtilir: Moşe’nin bildirdiği, Tora kitabında yazılı hükümler. Sürgündeki İsrael’e topluca dönüş ve merhamet vaat edilmektedir. (Devarim 30:1–10)
Şelomo’nun Tapınağın açılışında ettiği dua aynı ilişkiyi anlatır: “Gökler ve göklerin gökleri Seni içine alamaz; yaptığım bu ev nasıl alabilir?” Ardından bu yere yönelerek dua eden halk için “Sen gökteki meskeninde işit; işit ve bağışla” diye yakarır. Tapınak, İsrael’in kutsal dua merkezidir. Duayı işiten ve günahı bağışlayan Haşem’dir. Şelomo, Haşem’in varlığını ve işitmesini binanın duvarlarıyla sınırlamaz. (Melahim Alef 8:27–30)
Şelomo, “Günah işlemeyen insan yoktur” diyerek düşman ülkesine götürülmüş tutsakları da duasına katar. Onlar yaptıklarını düşünür, “Günah işledik, yanlış yaptık, kötülük ettik” diye itirafta bulunur ve bütün yürekleriyle Haşem’e dönerler. Atalarına verilen ülkeye, seçilmiş şehre ve Tapınağa yönelerek dua ederler. Şelomo, Haşem’den onların yakarışını gökten işitmesini, davasını görmesini ve günah işlemiş halkını bağışlamasını ister. İtiraf, davranış değişikliği ve dua, sürgündeki insanın yerine getirebileceği işlerdir. Bunları yapabilmesi için önce Yeruşalayim’e ulaşması gerekmez. (Melahim Alef 8:46–50)
Yein Levanon’da da Şelomo’nun duası, kişinin günahından dönmesi ve Haşem’in ona merhamet etmesiyle açıklanır. Dua yönü ise Berahot 30a’da ayrıntılandırılır: Ülke dışındaki kişi Erets İsrael’e, yani İsrael ülkesine, ülkedeki kişi Yeruşalayim’e, Yeruşalayim’deki kişi Tapınağa yönelir. Bu yöneliş bütün İsrael’in duasını aynı kutsal merkezde birleştirir. Fakat dua edilen yön, bağışlanmanın nedeni değildir. Şelomo’nun sürgündekiler için saydığı koşullar arasında, onların bağışlanmasını o anda sunakta kesilen bir hayvana bağlayan bir hüküm bulunmaz. Böyle bir şart, dua metnine Hristiyan iddiasıyla eklenmektedir.
Şelomo’nun duasında Tapınağın o sırada yıkılmış olacağı ayrıca söylenmez. Daniel 9’da ise Yeruşalayim harap, kutsal yer ıssızdır. Daniel oruç tutar, çula bürünür, külle yas tutar ve Haşem’e yönelir. “Günah işledik, yanlış yaptık, kötülük ettik, başkaldırdık; emirlerinden ve hükümlerinden saptık” diyerek halkının suçunu kendi ağzıyla itiraf eder. Viduy, yani günahın açıkça itiraf edilmesi, bu duanın merkezindedir. Daniel’in bağışlanma yakarışı yıkılmış kutsal yerin karşısında yükselir. Daha duası sürerken Gavriel gelir ve yakarışının başlangıcında bir söz çıktığını bildirir. Bu yanıt duanın işitildiğini gösterir; bütün günahların o anda bağışlandığına dair ayrı bir hüküm vermez. (Daniel 9:20–23; Daniel 9:2–5)
Daniel, “Merhametler ve bağışlamalar Tanrımız Adonay’a aittir” der. Duanın dayanağını da açıklar: “Yakarışlarımızı kendi doğruluklarımız nedeniyle değil, Senin büyük merhametlerin nedeniyle önüne getiriyoruz.” Sonra אֲדֹנָי שְׁמָעָה אֲדֹנָי סְלָחָה, “Adonay, işit! Adonay, bağışla!” diye seslenir. Aynı duada kutsal yerin yeniden gözetilmesini ve şehrin kurtarılmasını ister. Bağışlanma talebinin nedeni Haşem’in merhametidir; Tapınağın yeniden kuruluşu da bu merhamete dayanılarak istenir. (Daniel 9:9, 17–19)
Midraş Tanhuma, Vayişlah 9’da Rabbi Yitshak şu soruyu ele alır: Peygamber, kohen, korban, Tapınak ve sunak bulunmadığında kefaret nasıl sağlanır? Kohen, Tapınak hizmetinde görevli kişidir. Cevabında dua üzerinde durur ve Daniel’in “Adonay, işit! Adonay, bağışla!” sözlerini aktarır. İsrael’in kutsal şehre yönelen duasının gökten işitilmesini anlatır.
Peygamberlerin bağışlanma vaatleri de aynı açıklıktadır. Yehezkel’de kötülüğünü bırakıp Haşem’in hükümlerini gözeten, adaletle davranan kişinin eski suçlarının artık ona karşı anılmayacağı bildirilir. Yeşaya, kötü kişiyi yolunu ve düşüncelerini bırakıp Haşem’e dönmeye çağırır; çünkü O bolca bağışlar. Yehezkel 11’de Haşem, dağılan İsrael’e gittiği ülkelerde küçük bir kutsal yer olduğunu bildirir. Halk yeniden toplanacak, taş yüreğin yerini duyarlı bir yürek alacak ve Haşem’in emirleri yerine getirilecektir. Sürgünde başlayan yenilenme, Tora’ya bağlılıkla devam eder. (Yehezkel 18:21–22; Yeşaya 55:6–7; Yehezkel 11:16–20)
Hoşea bu dönüşün sözlerini de verir: קְחוּ עִמָּכֶם דְּבָרִים, “Yanınıza sözler alın.” İsrael Haşem’e dönecek, suçunun kaldırılmasını isteyecek ve dudaklarıyla sunduğu sözleri boğa sunularına benzetecektir. Ardından yabancı güce güvenmekten ve kendi yaptığı putları ilah saymaktan vazgeçtiğini söyleyecektir. Sözler, değişen hayatla birlikte anlam kazanır. Haşem’in cevabı da buna karşılık gelir: “Dönekliğini iyileştireceğim, onları karşılıksız seveceğim.” (Hoşea 14:2–3; 14:4–5) Yoma 86b’deki açıklamada, günahından sözlerle dönen kişinin yakarışının kabulü, boğa sunmuş olmasıyla karşılaştırılır. Yorum, Hoşea’nın karşılıksız sevgi sözleriyle bu karşılaştırmayı gönüllü sunulara bağlar.
Kan dökülmesinin her bağışlanmanın zorunlu koşulu sayılması, Tora’nın korban hükümlerine de uymaz. Vayikra 5’te belirli günahlar için kuş almaya bile gücü yetmeyen kişiye un sunusu getirmesi buyurulur. Kohen bunun bir avucunu sunakta yakar; kalanı kohene ait olur. Kişi için kefaret sağlanacağı ve bağışlanacağı açıkça belirtilir. Aynı sunakta başka korbanların da sunulması, bu kişiye ayrıca hayvan kestirme şartı eklemez. Yona’da ise Ninova halkı zorbalığı bırakır; Haşem değişen davranışlarını görür ve ilan edilen yıkımı şehre getirmez. Bu olayda şehrin kurtuluşu, halkın kötü yolundan dönmesine bağlanır. (Vayikra 5:11–13; Yona 3:5–10)
Tapınak hizmetinin yeniden kurulması isteği bu bağışlanma öğretisiyle birlikte yaşar. Daniel hem halkın bağışlanmasını hem de kutsal yerin yeniden gözetilmesini ister. Amida duasında da her gün Yeruşalayim’in yeniden kuruluşu ve kutsal hizmetin geri dönmesi için yakarılır. Tora’nın Tapınakla ilgili mitsvaları geçerliliğini korur; uygulanabilmeleri için gerekli koşullar beklenir. Bu sırada kişinin yerine getirebileceği sorumluluklar devam eder: Kötülük bırakılır, suç itiraf edilir, adaletle davranılır ve Haşem’in emirleri gözetilir. Tora’nın sürgündeki halka bildirdiği dönüş böyle yaşanır.
Bütün bu bağışlanmaların gerçekte İsa’nın gelecekteki ölümüne dayandığını söylemek, ayetlerde verilmeyen bir nedeni ayetlerin yerine koymaktır. Devarim 30, sürgündeki İsrael’i Moşe’nin bildirdiği Tora’ya dönmeye çağırır. Yeşaya bağışlanmayı Haşem’in merhametine bağlar. Daniel bu merhamete doğrudan başvurur. İsrael’in bağışlanması için İsa’nın ölümünü kabul etmesi gerektiği iddiası, bu metinlerden çıkarılamaz. Tora’ya dönmesi istenen halka, Tora’ya bağlı kaldığı sürece bağışlanamayacağını söylemek, Haşem’in verdiği dönüş ve merhamet vaadini reddetmektir.
Şelomo sürgündeki halkın duasının gökten işitilmesini ister ve Tora halkın uzaktayken Haşem’e dönüşünü anlatır. Tapınağın yokluğunda bağışlanmanın imkansız olduğu iddiası, Tanah’ın sürgündeki halka açtığı bu yolu kapatır.
Tanah kaynakları: Devarim 30:1–10; Melahim Alef 8:27–30 ve 8:46–50; Daniel 9:2–19 ve 9:20–23; Yehezkel 18:21–22 ve 11:16–20; Yeşaya 55:6–7; Hoşea 14:2–5 (bazı baskılarda 14:1–4); Vayikra 5:11–13; Yona 3:5–10. Özgün metin karşılaştırması: Devarim 30:1–10.
Rabbinik açıklamalar ve dua metni: Yein Levanon, Şelomo’nun Melahim Alef 8:46–50’deki duasına ilişkin açıklama; Berahot 30a; Midraş Tanhuma, Vayişlah 9; Yoma 86b; Sidur Aşkenaz, hafta içi Şahrit Amida duası, Yeruşalayim’in yeniden kuruluşu ve Tapınak hizmeti bölümleri.
İlgili Kabalat yazıları: “Kan olmadan kefaret olmaz mı?”; “Günah ve Aklanma”; “İsa, Benim Günahlarım İçin mi Öldü?”.
12. İddia: Ya Tora’nın her ayrıntısını kusursuz yerine getirmek ya da İsa’yı kabul etmek gerekir
Bir insan başkasının malını aldığında, verdiği zarar ile Haşem’e karşı işlediği günah birlikte ele alınır. Tora, kişiye hem zararı nasıl gidereceğini hem de bağışlanma için nasıl döneceğini öğretir.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Bir insan başkasının malını aldığında, verdiği zarar ile Haşem’e karşı işlediği günah birlikte ele alınır. Tora, kişiye hem zararı nasıl gidereceğini hem de bağışlanma için nasıl döneceğini öğretir.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar Tora’nın kutsal olduğunu kabul ederler. Bir emri çiğneyen kişinin yasanın bütünü karşısında suçlu duruma düştüğünü söylerler. Bunun sonucunda insanın ya bütün emirleri hayatı boyunca kusursuzca yerine getirmesi ya da kurtuluş için İsa’yı kabul etmesi gerektiğini ileri sürerler. Onlara göre tövbe eden kişi de ancak İsa onun yerine öldüğü için bağışlanır.
Tanah’ın Cevabı:
Bir zarar verildiğinde, önce yapılanın kabul edilmesi, ardından mümkün olan yerde zararın giderilmesi gerekir. Tora’nın öğrettiği dönüş böyle başlar. Bağışlanma hükümleri, yanlış yapıp doğru yaşama dönmek isteyenlere verilmiştir.
Günahın ciddiyeti ile bağışlanma kapısının açıklığı aynı Tora’da yer alır. Devarim 27:26’da Tora’nın sözlerini uygulamayan kişi lanetlenirken, Vayikra 5:5–13’te belirtilen günahlardan birini işleyen kişinin suçunu itiraf etmesi, gücüne uygun sunuyu getirmesi ve bağışlanması anlatılır. Aynı bölümde başkasının malını alıp yalan yere yemin eden kişinin, aldığı şeyi geri vermesi, üzerine değerinin beşte birini eklemesi ve emredilen sunuyu getirmesi istenir; ardından onun da bağışlanacağı söylenir (Vayikra 5:20–26; bazı çevirilerde 6:1–7). Suç için uyarı verilirken suçlunun nasıl döneceği de aynı Tora’da belirtilir. Laneti okuyup bağışlanma hükümlerini dışarıda bırakmak, Tora’nın bir bölümünü öteki bölümüne karşı kullanmaktır.
Yehezkel, bu dönüşün insanın hayatında neyi değiştirdiğini açıklar. Kötü kişi günahlarını bırakır, Haşem’in hükümlerine uyar, adalet ve doğrulukla davranır; önceki suçları artık ona karşı anılmaz ve yaşayacağı vaat edilir (Yehezkel 18:21–23). Geçmişte yapılanlar tarihten silinmez. Değişen, insanın tuttuğu yol ve Haşem’in geçmiş suçları hakkında verdiği hükümdür. Bu nedenle “bir kez günah işledin, artık Tora yoluyla dönemeyeceksin” sonucu peygamberin sözüne doğrudan aykırıdır. Bağışlanmayı ayrıca İsa’nın ölümüne bağlayan şart da bu vaade sonradan eklenmiştir. Yesod HaTeşuva’nın dördüncü bölümünde de aynı ayet, geçmişteki günahlarının büyüklüğü yüzünden dönüşünün artık yararsız olacağını düşünen insana cevap olarak aktarılır.
İnsanın yanılabileceği, Şelomo’nun duasında açıkça dile getirilir. Duadaki “Günah işlemeyen insan yoktur” sözünü, sürgüne düşenlerin suçlarını kabul edip bütün yürekleriyle dönmeleri ve bağışlanmaları için ettiği dua izler (Melahim Alef 8:46–50). Kohelet 7:20’de de yeryüzünde iyilik yapıp hiç günah işlemeyen doğru bir insanın bulunmadığı söylenir. Doğru insanın varlığı kabul edilirken onun hiç yanılmadığı varsayılmaz. Tehilim, Haşem’in insana bir babanın çocuklarına duyduğu merhametle yaklaştığını ve insanın topraktan yaratıldığını bildiğini anlatır. Aynı merhamet, O’nun antlaşmasını koruyan ve buyruklarını uygulayanlarla ilişkilendirilir (Tehilim 103:13–18). Haşem’in insanın kırılganlığını bilmesi, ona yeniden bağlılık gösterebileceği bir yol açar.
Kralın kusuru ile halkın gösterdiği güven ayrı ayrı değerlendirilir. Birinin kusuru yüzünden ötekinin güveni silinmez. Aviyam’ın yüreğinin Haşem’e tam bağlı olmadığı Melahim Alef 15:3’te kaydedilirken, onun dönemindeki Yehuda halkının Haşem’e güvendiği için savaşta üstün geldiği Divre HaYamim Bet 13:18’de yer alır. Böylece kralın yüreği hakkında verilen hükümle halkın o gün gösterdiği güven birbirinden ayrılır.
David’in günahı da gizlenmez; suçunu itiraf ettiğinde Natan ona Haşem’in günahını kaldırdığını söyler (Şemuel Bet 12:13). Tehilim 32:5’teki itiraf ve bağışlanma duası, 51:12’de temiz yürek ve doğru ruh isteğiyle, 51:19’da ise pişmanlıkla kırılmış yüreğin hor görülmeyeceği sözüyle derinleşir. İstenen değişim, kişinin içinden başlayıp davranışına uzanır. Menorat HaMaor’un tövbe açıklamasında Tehilim 32:5, günahı gizlemeyi bırakıp itiraf etmenin örneğidir. İtiraf, yapılanı doğru diye savunmaktan vazgeçmenin sözle ifadesidir.
Aynı dönüş, günahları yüzünden sürgüne düşmüş İsrael için de vaat edilmiştir. Halk Haşem’e dönecek, O’nun sesini dinleyecek ve ülkesine yeniden toplanacaktır. Dönüşün ardından yerine getirilecek emirler, Moşe’nin o gün verdiği ve Tora kitabında yazılı olan emirlerdir (Devarim 30:1–10). Bölümün devamında buyruğun insana yakın olduğu söylenir. Kişi onu yerine getirebilsin diye buyruk ağzında ve yüreğindedir (30:11–14). Sürgüne yol açan günahın ardından, halka yine Tora’nın emirlerini yerine getirme yolu açılmıştır. Yom Kippur, yani Kefaret Günü de günah işleyen halkın antlaşma içindeki arınma günüdür (Vayikra 16:29–31). Günahın ardından dönüş emredilmesiyle günahın ardından arınma vaat edilmesi aynı amaca hizmet eder.
Bir yol haritası yanlış dönülen yerden ana yola nasıl ulaşılacağını da gösterebilir. Tora’daki dönüş hükümleri böyle bir yol açar. İlk yanlışın ardından Tora’nın artık hiçbir çözüm sunmadığını söylemek, bu hükümleri haritadan silmek olur.
Bu yüzden bağışlanma arayan kişi Haşem’in öğrettiği yola döner. Başka ilahlara yönelten bir çağrı, gerçekleşen işaretlerle desteklense bile reddedilecektir; Haşem’e bağlı kalmak ve O’nun emirlerini korumak istenir (Devarim 13:2–6). İnsanın günah işlemiş olması bu ölçüyü kaldırmaz. “Suçları hesaba katsaydın, kim ayakta kalabilirdi?” sorusunun Tanah’taki cevabı “Bağışlama Sendedir” sözüdür (Tehilim 130:3–4). Haşem günahkara “Dönün, kötü yollarınızdan dönün; neden ölesiniz, İsrael Evi?” diye seslenir (Yehezkel 33:11). İsa’yı kabul etmeyi bağışlanmanın zorunlu şartı yapmak, Haşem’in açtığı bu dönüş yoluna Tanah’ta bulunmayan bir şart koymaktır.
Tanah, bütün hayatı boyunca hiç hata yapmamış olmayı bağışlanmanın şartı haline getirmez. Suçu kabul eden, zararı gideren ve yolunu değiştiren insana açık bir dönüş yolu verir. Kusursuzluk ile İsa’ya iman arasında kurulan ikilem bu yolu yok sayar.
Tanah kaynakları: Vayikra 5:5–13, 20–26 (son bölüm bazı çevirilerde 6:1–7); 16:29–31; Devarim 27:26, 30:1–14, 13:2–6; Yehezkel 18:21–23, 33:11; Melahim Alef 8:46–50, 15:3; Divre HaYamim Bet 13:18; Şemuel Bet 12:13; Kohelet 7:20; Tehilim 32:5, 51:12, 51:19, 103:13–18, 130:3–4. Tora ayetlerinin özgün metinleri: Vayikra 5:5–13; Devarim 30:1–10.
Açıklamalarda anılan eserler: Yesod HaTeşuva, 4. bölüm; Menorat HaMaor, Teşuva bölümü, Tehilim 32:5 açıklaması.
16. İddia: Günahın bağışlanması için mutlaka kan gerekir
Vayikra’da günah işleyen bir insanın getireceği sunu, suçun türüne ve kişinin imkanına göre belirlenir. Sunakta kanın kullanıldığı durumlar ile bağışlanmanın gerçekleştiği bütün durumlar bu yüzden aynı kapsamda incelenemez.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Vayikra’da günah işleyen bir insanın getireceği sunu, suçun türüne ve kişinin imkanına göre belirlenir. Sunakta kanın kullanıldığı durumlar ile bağışlanmanın gerçekleştiği bütün durumlar bu yüzden aynı kapsamda incelenemez.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, bir günahın bağışlandığı her durumda kan dökülmüş olması gerektiğini söylerler. Tora’daki kanlı sunuları, İsa’nın ölümüyle sağlanacak bağışlanmanın habercisi olarak görürler. Tövbe ve duanın ardından gelen ve görünüşte kan dökülmeden gerçekleşen bağışlanmaları da ya sunağa dökülen kana ya da İsa’nın ölümüne bağlarlar.
Tanah’ın Cevabı:
Vayikra’da, işlediği suçu itiraf eden kişinin imkanına göre bir sunu getirmesi istenir. Koyun ya da keçi alamayan kişi iki kuş getirir. Kuşlara da gücü yetmiyorsa bir tahıl ölçüsünün onda biri kadar ince un getirir. Una yağ ya da günlük eklenmez. Buradaki günlük, güzel kokulu bir reçinedir. Tora bu unu günah sunusu olarak adlandırır. Sunak, ibadette sunuların sunulduğu yerdir. Sunağın hizmetinden sorumlu kohen, yani kutsal hizmet görevlisi, bir avuç unu alıp sunakta yakar. Ardından hem kohenin o kişi için kefaret yapacağı hem de kişinin günahının bağışlanacağı yazılıdır. Kefaret, burada günahın giderilmesi için yerine getirilen hizmeti anlatır. Bu hüküm, yoksulluk durumunda ve o bölümde sayılan belirli suçlar için verilmiştir. (Vayikra 5:1–13) Sifra’nın Vayikra 5:11 açıklamasında da yoksulun ileride zenginleşip hayvan getirmeyi beklemesi istenmez. Kişi, o günkü imkanına göre emredilen sunuyu getirir.
Un sunusu, yoksulun maddi gücüne göre belirlenmiş bir hatattır. Vayikra 5:13, işlemden sonra kalan unun da tıpkı minha sunusunda olduğu gibi kohene ait olacağını söyler. Kan şartı ileri süren yorumun açıkladığı varsayımsal bir işlem yerine Tora, yoksulun getirdiği unun nasıl kullanıldığını ve kalanının kime verildiğini baştan sona düzenler. (Vayikra 5:11–13).
Un, Haşem’e ateşte sunulan sunuların üzerinde yakılır. Buna dayanılarak, yoksulun başka bir sununun kanı sayesinde bağışlandığı ileri sürülür. Oysa Tora, kuş getirildiğinde kanla ne yapılacağını ayrıntısıyla söyler. Kanın bir bölümü sunağın duvarına serpilir, kalanı dibine akıtılır. Un getirildiğinde ise bir avuç unun yakılması yeterlidir. Un sunusuyla ilgili hüküm, başka bir kurbanın kanının kullanılmasını emretmez. Sunağın geçmişte kanla arındırılıp kutsanması ayrı bir işlemdir. Sunak için yapılan o işlemle, daha sonra orada sunu getiren yoksulun günahı için konmuş hüküm birbirine karıştırılamaz. Kuşla yapılan hizmetin ardından da un sunusunun ardından da bağışlayan Haşem’dir. (Vayikra 5:9–13, 8:15)
Kanın sunaktaki görevi Vayikra’nın başka bir bölümünde açıklanır. Can kanla ilişkili olduğu için kanın yenmesi yasaktır. Haşem kanı, sunakta kefaret yapılması için vermiştir. Böylece kanın hangi iş için ayrıldığı belirlenir. Tora’nın emrettiği yerde kan kullanılır, yoksula ince un getirmesi buyurulduğunda ise bu sunuyla kefaret yapılır. İki hükmün kapsamı kendi bağlamında bellidir. Kanın sunakta kefaret için verilmiş olması, Tora’nın un sunusuna bağladığı bağışlanmayı ortadan kaldırmaz. (Vayikra 17:10–14) Ramban 17:11’i açıklarken kanın hayvanın canıyla ilişkisini ve sunakta kefaret için nasıl kullanıldığını birlikte ele alır. Hayvanın canının insanın canı karşılığında kabul edilmesi de bu açıklamanın parçasıdır. Bu yorum, Tora’nın başka bir yerde açıkça buyurduğu un sunusunu kanlı bir sunuya dönüştürmez.
Peygamberlerin anlattığı bağışlanma, insanın yaptıklarını değiştirmesini gerektirir. Yeşaya’da elleri kanla dolu insanların hem sunuları reddedilir hem duaları işitilmez. Kötülüğü bırakmaları, adaleti aramaları, yetimin ve dulun hakkını korumaları istenir. Kızıl günahların beyazlaşacağı vaadi bu çağrıyla birlikte gelir. Yehezkel, işlediği suçlardan dönüp Haşem’in hükümlerini uygulayan kişinin suçlarının artık ona karşı anılmayacağını söyler. Bağışlanma vaadi, kötülükten dönüp doğru olanı yapan kişiye verilmiştir. (Yeşaya 1:11–18, Yehezkel 18:21–23)
Hoşea’da İsrael’e Haşem’e dönmesi ve suçunun kaldırılmasını sözlerle dilemesi öğretilir. Putlara ve yabancı güçlere bel bağlamaktan vazgeçilir. Haşem’in öfkesi yatışır. Halkının dönekliğini iyileştireceğini ve onu gönülden seveceğini söyler. Şelomo’nun duasında da halk sürgündeyken suçunu kabul eder, bütün yüreğiyle Haşem’e döner ve bağışlanma diler. Haşem’in cevabında, alçakgönüllülükle dua edip kötü yollarından dönen halkın günahlarının bağışlanacağı vaat edilir. (Hoşea 14:2–5, Melahim Alef 8:46–50, Divre HaYamim Bet 7:14)
Rabbi Hananel, Yoma 86b açıklamasında Hoşea’nın sözlerle dönüş çağrısını, Haşem’e yönelen kişinin sunu getirmiş gibi kabul edilmesiyle ilişkilendirir. Beit Elohim’in Teşuva bölümünde de dönüşle yeniden kabul arasındaki bağ anlatılır. Menorat HaMaor, Ninova örneğinde Haşem’in gördüğü şeyin oruç ya da yas giysisiyle sınırlı olmadığını, insanların kötü yollarını bırakması olduğunu vurgular. Dışarıdan görülen hareketin insanın davranışında karşılık bulması gerekir.
Yona, Ninova’da bu dönüşün sonucunu gösterir. Halk zorbalığı ve kötü yollarını bırakır. Haşem onların yaptıklarını görür ve bildirdiği felaketi gerçekleştirmez. Bu sonucun İsrael’de sunulan kana bağlı olduğu da ileri sürülür. Ancak Şemot’ta İsrael’e “kohenler krallığı” denmesi, başka ulusların bağışlanmasını İsrael’in sunularına bağlayan bir hüküm getirmez. Yona, felaketin geri alınmasını Ninovalıların kötülükten dönmesine bağlar. David’in durumunda da suçunu itiraf ettiğinde günahı kaldırılır. Bağışlandığı halde yaptığının ağır sonuçlarına katlanır. (Yona 3:5–10, Şemot 19:5–6, Şemuel Bet 12:13–14)
Suçun bağışlanması, bütün sonuçlarının aynı anda ortadan kalkması değildir. David’in yaşadıkları bu ayrımı gösterir. Rambam, Hilhot Teşuva 1’de tövbeyi ve günahın sözle itirafını temel alır; suçun türüne göre Yom Kippur, çekilen acılar ve belirli durumlarda ölüm de kefaretin tamamlanmasında yer alır. Başkasına verilen zarar ayrıca giderilir. Bir sununun getirilmesi, bunları yapmadan sorumluluktan çıkma yolu değildir. (Hilhot Teşuva 1)
Bu bağışlanmaları İsa’nın gelecekteki ölümüne bağlamak, Tanah’ın verdiği hükme yeni bir şart ekler. Haşem, yoksula un sunusuyla bağışlanacağını söyler. Şelomo’ya, kötülükten dönüp dua eden halkı bağışlayacağını vaat eder. Her günahın bağışlanması için kan dökülmesi gerektiği ve bu yüzden İsa’nın ölümü olmadan bağışlanma olamayacağı iddiası Tanah’a aykırıdır.
Tora, belirli suçlar için kuş almaya gücü yetmeyen kişiye un sunusu getirttiği halde onun bağışlanacağını söyler. Bütün bağışlanmaları kana bağlamak, Tora’nın verdiği bu açık hükme aykırıdır.
Tanah kaynakları: Vayikra 8:15; Şemot 19:5–6; Vayikra 5:1–13, 17:10–14; Şemuel Bet 12:13–14; Melahim Alef 8:46–50; Yehezkel 18:21–23; Yeşaya 1:11–18; Hoşea 14:2–5; Divre HaYamim Bet 7:14; Yona 3:5–10. Tora ayetlerinin özgün metinleri: Vayikra 5:1–13, 17:10–14, 8:15 ve Şemot 19:5–6.
Açıklamalarda anılan eserler: Sifra, Vayikra 5:11 açıklaması; Ramban, Vayikra 17:11; Rabbi Hananel, Yoma 86b; Beit Elohim, Şaar HaTeşuva 2; Menorat HaMaor, Teşuva bölümü, Yona 3:10 açıklaması; Rambam, Hilhot Teşuva 1:1–4.
22. İddia: İsa’nın ölümü, insanların günahlarının bağışlanması için Tanrı’ya ödenmesi gereken fidyedir
Fidye, belirli bir tehlikeden veya yükümlülükten kurtulmak için verilen bedeldir. Tanah’ta bu kelimenin neyi anlattığı, kimin neyden kurtulduğuna göre değişir.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Fidye, belirli bir tehlikeden veya yükümlülükten kurtulmak için verilen bedeldir. Tanah’ta bu kelimenin neyi anlattığı, kimin neyden kurtulduğuna göre değişir.
Bu görüşte fidye, insanların günahlarının bağışlanması için Tanrı’ya ödenmesi gereken bedel olarak anlaşılır. İddiayı savunan Hristiyanlar, insanların bu bedeli karşılayamadığını, İsa’nın ise kusursuz hayatını vererek ödediğini söylerler. Onlara göre hem geçmişteki hem de gelecekteki bağışlanmalar bu ödemeyle mümkün olur ve Tanrı’nın kurtuluş vaatleri İsa aracılığıyla gerçekleşir.
Tanah’ın Cevabı:
Fidye, birini kurtarmak veya bir yükümlülükten kurtulmak için verilen bedeldir. Tora’da hangi durumda fidye verileceği ve neyin kabul edileceği Haşem tarafından belirlenir. Bir hükümde yarım şekel istenirken başka bir hükümde fidye alınması açıkça yasaklanır. Bunları bütün günahlar için geçerli tek bir ödeme yolu saymak, her emrin kendi şartını ortadan kaldırır. Bir evin fiyatına da verilen zararın tazminatına da “bedel” denebilir; ortak sözcük, iki işlemin şartlarını aynı yapmaz.
Şemot 30:12–16’da nüfus sayımına giren kişiden כֹּפֶר נַפְשׁוֹ — kofer nafşo, “canının fidyesi” — vermesi istenir. Sonraki ayetler yirmi yaş ve üzerindekilerin vereceği miktarı yarım şekel olarak belirler. Sayım sırasında halkın salgına uğramaması için bu fidyenin verilmesi istenir. Zengin de yoksul da aynı miktarı verecektir. Zenginden daha çok, yoksuldan daha az istenmez. Toplanan para da Toplanma Çadırı’nın hizmetinde kullanılacaktır. Böylece emrin yerine getirilmesi için ne yapılacağı bütünüyle açıklanmıştır: Kişi, Haşem’in belirlediği miktarı verir. İnsan yaşamının değerine eşit bir servet bulması veya bir başkasının canını sunması istenmez. Emrin gerektirdiği ödeme yarım şekelle tamamlanır; yeterliliği, emri verenin onu kabul etmesinden gelir.
Moşe’nin insan yaşamına nasıl bir bedel biçileceği karşısında şaşırması, Midraş Tanhuma, Naso 11 ile Bamidbar Rabba 12:3’te bu ayetler üzerinden anlatılır. Moşe’nin sorusuna, insanların gücüne uygun bir şey istendiği ve bunun Tora’da gösterilen para olduğu cevabı verilir.
Fidyenin başka bir kullanımı, saldırgan olduğunu bildiği öküzünü denetim altında tutmayarak birinin ölümüne yol açan kişinin sorumluluğunda görülür. Şemot 21:29–30’da bu kişiye fidye yüklenirse belirlenen bedeli ödemesi emredilir. Burada כֹּפֶר — kofer — ile פִּדְיֹן נַפְשׁוֹ — pidyon nafşo, “canının fidyesi” — aynı hüküm içinde kullanılır. Ödemeyi yapan, ihmali yüzünden sorumluluk taşıyan kişidir; ödeme onun canıyla ilgilidir. Başka bir insanın öldürülmesi hükmün parçası değildir.
Bu izin, kasıtlı cinayete taşındığında Tora’nın açık yasağıyla karşılaşılır. Bamidbar 35:31–33’te ölüme mahkum katilin canı için fidye alınması yasaklanır. Dökülen kanın ülkeye getirdiği suçun giderilmesi de kanı dökenin kanına bağlanır. Burada bedelin yetersizliği yüzünden pazarlık yapılmamaktadır; mahkemenin katili ödeme karşılığında serbest bırakması yasaklanmaktadır. Paranın yerine daha değerli bir insan yaşamı koymak, bu yasağı aşmaz. Kabul edilmeyen bir ödemenin değerini artırmak, onu kabul edilmiş bir fidyeye dönüştürmez.
İnsan yaşamının satın alınabileceği düşüncesi, Tehilim 49:7–16’da servetine güvenen insan üzerinden ele alınır. 8. ayette אָח לֹא־פָדֹה יִפְדֶּה אִישׁ — ah lo fado yifde iş, “Bir insan kardeşini fidyeyle kurtaramaz” — denir. Sonraki ayetler bu kurtuluşun ne olduğunu gösterir: Sonsuza kadar yaşamak ve mezarı görmemek. Bilge de bilgisiz de ölür; biriktirdikleri servet başkalarına kalır. Bir insanın boğulan kardeşini kurtarması veya onun için para harcaması ile ölümden sürekli kurtuluş satın alması arasındaki fark buradadır. Rabbenu Bahya da Kad HaKemah, Avel 1:2’de aynı ayrımı, zenginin ne kardeşini ne de kendisini servetiyle ölümden kurtaramaması üzerinden açıklar.
Mezmurun 16. ayetinde güven Tanrı’ya yönelir: Kendisini ölüler diyarının elinden kurtaracak olan O’dur. Hristiyan iddiası burada, İsa’nın kusursuz veya Tanrısal niteliğiyle sıradan insanların yapamadığını gerçekleştirdiği ve sağladığı kurtuluşun hemen bedensel ölümü kaldırmakla sınırlı olmadığı biçiminde savunulur. Fakat Tanrı’nın kurtaracağı sözüyle İsa’nın kimliği ve ölümünün gerekli olduğu savı arasında ayetin kurmadığı bir bağ vardır. Mezmurda Tanrı kurtaran, insan kurtarılandır. Bu ayrımdan İsa’nın kimliğine ve ölümüne geçmek için ayrıca kanıt gerekir. İsa hakkındaki öğreti önce doğru sayılıp sonra bu ayetin anlamı diye sunulduğunda, kanıtlanması gereken sonuç önceden kabul edilmiş olur. Şiir dili de ölüm, servet ve Tanrı’ya güven arasındaki bu ilişkiyi değiştirmez.
Tanrı’nın birini fidyeyle kurtarması anlamındaki sözlerin kullanılması, her seferinde bir alacaklıya ödeme yapıldığı anlamına da gelmez. Yeşaya 52:3’te İsrael’in parasız satıldığı ve parayla kurtarılmayacağı söylenir. Yeremya 31:9–10’da ise dağıtılan İsrael toplanır; Yaakov kendisinden güçlü olanın elinden kurtarılır. Özgün metindeki פָדָה — fada, “kurtardı” — Tehilim 49’daki fidyeyle kurtarma fiiliyle aynı köktendir. Aynı ayette גאל (gaal), yani kurtarmak fiili de kullanılır. Yeremya’da anlatılan olay, halkın kendisini elinde tutan güçten çıkarılmasıdır.
Günahın bağışlanmasında da kişinin ne yapacağı açıkça belirtilir. Yehezkel 18:20–22’de doğruluk doğru kişiye, kötülük kötü kişiye aittir. Kötü kişi günahlarından dönüp Haşem’in hükümlerini gözettiğinde ve adaletle davrandığında yaşayacak, önceki suçları kendisine karşı anılmayacaktır. Bağışlanmaya götüren değişim, günah işleyenin kendi yaşamında gerçekleşir. Devarim 24:16’da babaların çocukların, çocukların da babaların günahı yüzünden öldürülmesi yasaklanmıştır. Mahkemenin vereceği ölüm cezası ile Yehezkel’deki Tanrısal yargı ayrı bağlamlardır; her ikisinde de kişinin kendi suçu ve davranışı belirleyicidir. Yehezkel’in dönüş ve adaletle yaşama vaadine başka bir insanın ölümünü zorunlu ödeme olarak eklemek, vaadin şartını değiştirmektedir. İsa’nın ölümünün geçmişteki bağışlanmaları da mümkün kıldığı savı, bu ayetlerden elde edilen bir bilgi değil, onlara dışarıdan eklenen ikinci bir iddiadır.
Bir yakının doğruluğuna güvenerek kişinin kendi sorumluluğundan kurtulması düşüncesi, bu ayetlerin rabbinik açıklamalarında da ele alınır. Sifrei Devarim 329:4’te Avraham’ın Yişmael’i, Yitshak’ın Esav’ı; bir kardeşin de diğerini Tanrı’nın elinden kurtaramayacağı belirtilir ve Tehilim 49:8 anılır. Midraş Tehilim 46:1’de aynı ayet, babasının doğruluğu sayesinde kurtulacağını düşünen kişiye uygulanır. Babasının veya kardeşinin doğru kişi oluşuna güvenen insanın kendi davranışlarından sorumlu tutulması, bu yorumların ortak vurgusudur.
Başkaları için gösterilen fedakarlığın Tanah’taki değeri ise somut olaylarda görülür. Ester, halkını kurtarmak için ölüm tehlikesini göze alarak kralın karşısına çıkar (Ester 4:16). Moşe, altın buzağı günahından sonra halkın bağışlanmasını ister; bağışlanmayacaklarsa kendi adının Haşem’in kitabından silinmesini diler. Şemot 32:32–33’te verilen cevap, Haşem’e karşı günah işleyenin silineceğidir. Ester’in hayatını tehlikeye atması halkını düşmanın elinden kurtarmaya, Moşe’nin duası halk için merhamet istemeye yöneliktir. Bu olayları, suçsuz bir insanın canının başkalarının günah borcu karşılığında Tanrı’ya ödenmesi diye anlatmak, yapılan fedakarlığın niteliğini değiştirir.
Tehilim 50:12–15’te bütün dünyanın Haşem’e ait olduğu, O’nun ete ve kana ihtiyacı bulunmadığı söylenir; insandan şükretmesi, adaklarını yerine getirmesi ve sıkıntıda O’nu çağırması istenir. David de Tapınak için yapılan bağışlar karşısında her şeyin Haşem’den geldiğini, O’na verilenin yine O’nun elinden alınmış olduğunu söyler. İnsan kendi elindekini verirken dahi Tanrı’nın ihtiyacını karşılamaz (Divre HaYamim Alef 29:14). Sununun anlamı Tanrı’nın bir ihtiyacını karşılamakta aranamaz. Tehilim 130:7–8’de de İsrael, günahlarından kurtuluş için Haşem’in merhametine yöneltilir. Tanrı’nın bağışlamak için önce İsa’nın ölüm bedelini alması gerektiği iddiası, bu merhamete Tanah’ta bulunmayan bir ödeme şartı koymaktadır.
Tora’nın belirli durumlar için kabul ettiği bedeller veya Haşem’in insanı kurtarması, günahların bağışlanması için Haşem’e bir insan ölümü ödeneceğini göstermez. İddia, ayrı amaçlarla kullanılan fidye hükümlerini tek bir ölüm şartına dönüştürür.
Ayet numaraları: Tehilim 49:8–10 ve 16, bazı Hristiyan baskılarında 49:7–9 ve 15’tir. Yeremya için Masoretik 31:9–10 kullanılmıştır; Sefaria’nın birleşik diziliminde ve bazı çevirilerde aynı ayetler 31:10–11 olarak yer alır.
Fidye hükümlerinin rabbinik açıklamaları: Bava Kama 40a’da parasal fidyenin hangi kişinin değeri üzerinden hesaplanacağı tartışılır; öldürülen kişinin değeri ile sorumluluğu taşıyan kişinin değeri ayrı görüşlerdir. Ödemenin sorumlu kişinin canıyla ilgili oluşu ile miktarın nasıl hesaplandığı böylece ayrılır. Yalkut Şimoni’nin Bamidbar 35:31–32 açıklamasında da Şemot 21’deki izinle katil için fidye yasağı karşılaştırılır; mahkemenin para alarak katili ölüm cezasından kurtarması yasaklanır.
Özgün Tanah metinleri: Şemot 30:12–16 ve 21:29–30; Bamidbar 35:31–33. Diğer ayetler gövdede bağlantılıdır. İlgili Kabalat yazıları: Fidye?; İsa, Nihai Kurban Mıdır?; Dürüstlerin Ölümü ile Aklanmak?
33. İddia: David’in günahı gelecekte ölecek Maşiah sayesinde bağışlandı
David, Uriya’nın ölümünden ve Bat Şeva’yı almasından sorumludur. Natan bu suçları David’in önüne koyar. David’in itirafı ve ardından duyduğu hüküm, bağışlanmanın neye bağlandığını görmek için birlikte okunur.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
David, Uriya’nın ölümünden ve Bat Şeva’yı almasından sorumludur. Natan bu suçları David’in önüne koyar. David’in itirafı ve ardından duyduğu hüküm, bağışlanmanın neye bağlandığını görmek için birlikte okunur.
David’in tövbe ettiğinde gerçekten bağışlandığı, bu Hristiyan yorumunda da kabul edilir. Onlara göre asıl sebep, İsa’nın gelecekte David’in günahları için ölecek olmasıdır. Haşem bu ölümü önceden bildiği için onun sağlayacağı bağışlanmayı David’e de uygulamıştır. David’in kendi soyundan gelecek Maşiah, yani Mesih hakkındaki vaade güvenmesini ve acıdan söz eden mezmurlarını da bu inancın işaretleri olarak yorumlarlar.
Tanah’ın Cevabı:
Natan, David’in karşısına elindeki her şeye rağmen yoksulun tek kuzusunu alan zengin adamın hikayesiyle çıkar. David öfkelenip o adamı mahkum ettiğinde, Natan’ın cevabı “O adam sensin” olur. Artık David kendi yaptıklarıyla yüzleşmektedir. “Haşem’e karşı günah işledim” der; Natan da “Haşem de günahını kaldırdı; ölmeyeceksin” diye karşılık verir (Şemuel Bet 12:1–13). David’e verilen haber, Haşem’in onu bağışladığıdır. Bu bağışlanmayı İsa’nın gelecekteki ölümüne bağlayan şart, Hristiyanlığın anlatıya eklediği bir öğretidir.
Yalkut Şimoni, David’in yaptıklarından sonra kurtuluşa ulaşamayacağını söyleyenlerin sözünü aktarır ve Natan’ın verdiği bağışlanma haberini hatırlatır. Talmud da David’i günahından dönmek isteyen bir insan için örnek gösterir. Midraş Tehilim, David’in “Günah işledim” diyerek suçunu kabul etmesini bu dönüşün içinde ele alır. Yalkut Şimoni, Şemuel Bet 148; Avoda Zara 5a; Midraş Tehilim 51:1
David’in duası, insanın suçuyla nasıl yüzleştiğini de gösterir. Tehilim 32:5’te günahını gizlemeyi bırakır, suçunu Haşem’e itiraf eder ve ardından “Sen günahımın suçunu bağışladın” der. İtirafla kişi sakladığı kötülüğü kabul eder ve Haşem’e döner. Bağışlayan da Haşem’dir. David’in anlattığı bağ, kendi itirafı ile Haşem’in affı arasındadır; gelecekteki bir kişinin ölümü bu duada bağışlanmanın şartı olarak yer almaz.
Bağışlanma, Tanah’ta Haşem’in merhametine ve günahkarın dönüşüne bağlanır. Sinay’da Haşem kendisini merhametli, lütufkar, suç, isyan ve günahı bağışlayan olarak tanıtır (Şemot 34:6–7). Yeşaya 43:25’te suçları kendi uğruna sildiğini söyler. İnsana düşen dönüş de açıkça tarif edilir: Kötü yolunu ve düşüncelerini bırakıp Haşem’e dönene merhamet edilir; çünkü O bolca bağışlar (Yeşaya 55:6–7). Yehezkel 18:21–23’te bütün günahlarından dönüp Haşem’in hükümlerini yerine getiren, adalet ve doğrulukla yaşayan kişinin eski suçlarının ona karşı anılmayacağı vaat edilir. David’in bağışlanmasını, Haşem’in Sinay’da kurduğu düzenin dışına çıktığı tek bir istisna saymak bu açık sözleri yok sayar. Merhamet ve dönüş, aynı Tanah’ın öğrettiği bağışlanma yoludur.
David de Tehilim 51’de bu merhamete seslenir. Mezmurun başlığı Natan’ın kendisine gelişini ve Bat Şeva olayını anar. Ardından suçlarının silinmesini, temizlenmeyi ve içinde temiz bir yürek yaratılmasını ister (51:1–5, 12). “Kırılmış ve ezilmiş bir yüreği hor görmezsin” sözü, suçunu kabul edip içtenlikle pişman olan kişinin Haşem’e nasıl yaklaştığını anlatır (51:19). Sonunda Siyon’un iyiliği, Yeruşalayim’in surlarının yapılması ve sunakta doğru sunular getirilmesi istenir (51:20–21). Böylece tövbe, dua ve emredilen sunular aynı bağlılığın içinde yer alır. Buradaki sunular boğalardır; David’in soyundan gelecek bir kişinin ölümüyle değiştirilmezler. Natan’ın David’i bağışlanmış ilan etmesi de bu son dileğin gerçekleşmesine bağlanmış değildir.
Bağışlanmanın gerçekliği, David’in yaşayacağı ağır sonuçları da ortadan kaldırmaz. Natan, evinden kılıcın ayrılmayacağını ve ailesinin içinden felaket doğacağını söyler; bağışlanma sözünün ardından çocuğun öleceğini de haber verir (Şemuel Bet 12:10–14). Çocuk hastalanınca David onun yaşaması için oruç tutar ve dua eder. David, Haşem’in merhamet edip çocuğu yaşatmasını umduğunu söyler (12:15–23). Bağışlanma çoktan ilan edilmişken acılar ve merhamet arayışı sürer. Çocuğun ölümü, David’in suçunun doğurduğu felaketler arasında bildirilir; anlatıda ona günah sunusu denmez. Uriya’nın ölümü ve ailede açılan yaralar, David bağışlandığında geçmişten silinmiş olmaz.
Zohar, David’in bağışlanmasını Yom Kippur’la ilişkilendirir ve Natan’ın “Ölmeyeceksin” sözünü, Duma adlı görevlinin elinde ölmeyeceği şeklinde açıklar. Zohar, Duma’yı ölümden sonraki yargı yeri olan Gehinom’dan sorumlu bir melek olarak anlatır.
Sulam açıklaması, Bat Şeva ile ilgili bu yorumu Uriya’nın ölümü meselesinden ayrıca ayırır. Bu, olayın içsel bir yorumudur; Natan’ın sözünü gelecekte başka bir insanın ölümüyle açıklamaz. Zohar, Giriş 8b
David’in soyuna verilen vaat, bu olaylara başka bir ölüm şartı eklemez. Şemuel Bet 7:12–16’da onun ardından gelecek soy, Haşem’in adına yapılacak ev ve hanedanının sürekliliği anlatılır. Bu vaadi bilmek ile soyundan gelecek günahsız bir kişinin David’in suçu için öleceğine inanmak ayrı şeylerdir. Hatta vaat, ardından gelecek kişinin yanlış yapması halinde nasıl terbiye edileceğine de yer verir (7:14–15). David’in vaat edilen hanedana güvenmesinden, onun gelecekte bir insanın kanı sayesinde bağışlanacağını bildiği sonucu çıkarılamaz; hanedan vaadi böyle bir bağışlanma öğretisi içermez.
Tehilim 32:5’te David kendi günahını itiraf eder ve bağışlanır. Tehilim 69:6’da da kendi suçlarının Tanrı’dan gizli olmadığını söyler. Tehilim 22’de ise düşmanlarla kuşatılan konuşmacı kurtuluşu için Haşem’e şükreder. Yeşaya 53:4–6’da sözü alanlar, Haşem’in İsrael’e verdiği cezayı seyrettiklerini sanmış olan uluslardır. Sonunda o acının kendi zulümleriyle bağlantısını görürler. David’in itirafı, düşmanın yol açtığı sıkıntı ve ulusların itirafı bu metinlerde ayrı olaylardır. Hiçbiri Natan’ın verdiği bağışlanma haberini gelecekte ölecek bir Maşiah’a bağlamaz.
Gelecekteki ölümün geçmişteki günahlar için de etkili olduğu söylendiğinde, David anlatısından öğrenilen yeni bir bilgi verilmiş olmaz; anlatı, Hristiyan öğretisine göre yeniden açıklanmış olur. Bu öğretinin doğru olduğu baştan kabul edilmeden David’in bağışlanması ona kanıt gösterilemez. Natan’ın açık hükmü, David’in Haşem tarafından bağışlandığıdır. Tanah’ın tövbe edene verdiği bu güvenceyi, gelecekteki bir insan ölümüne bağlıymış gibi sunmak metne şart eklemektir.
Natan, David suçunu kabul ettiğinde Haşem’in onun günahını kaldırdığını bildirir. Gelecekteki bir ölümün geçmişe etkili olduğu kabulü, bu anlatının ortaya koyduğu bir neden değildir. İsa’nın ölümünü bağışlanmanın temeli saymak, Natan’ın hükmüne metinde bulunmayan bir şart ekler.
Tanah kaynakları: Şemuel Bet 12:1–14 ve 12:15–23; 7:12–16; Tehilim 32:5; 51:1–5, 12, 18–21; 22:20–26; 69:6; Şemot 34:6–7; Yehezkel 18:21–23; Yeşaya 43:25, 53 ve 55:6–7. Tehilim 51’in numaraları İbranice metne göredir; bazı çevirilerde iki ayet geriden gelir.
36. İddia: Şelomo’nun Özdeyişleri 16:6’daki kefaret gelecekteki Maşiah’a dolaylı göndermedir
Mişle, insanın işlediği suçun nasıl giderildiğiyle bundan sonra nasıl yaşayacağını bir arada ele alır. On altıncı bölümde iyilik ve doğruluk, suçun giderilmesiyle yan yana anılır. Mika da bu iki niteliği, Haşem’in Avraam’a ve Yaakov’a verdiği sözleri anlatırken kullanır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Mişle, insanın işlediği suçun nasıl giderildiğiyle bundan sonra nasıl yaşayacağını bir arada ele alır. On altıncı bölümde iyilik ve doğruluk, suçun giderilmesiyle yan yana anılır. Mika da bu iki niteliği, Haşem’in Avraam’a ve Yaakov’a verdiği sözleri anlatırken kullanır.
Bu yorumu savunan Hristiyanlar, Mişle 16:6’daki iyilik ve doğruluk sözlerini Mika 7:20 üzerinden Avraam’a ve Yaakov’a verilen vaatlere bağlarlar. Avraam’ın soyunun düşmanlarına üstün gelmesini, insanın en büyük düşmanı saydıkları günahın yenilmesi olarak okurlar. Onlara göre bu zaferi kazanacak soy, Maşiah, yani Mesih’tir. Günahı giderebilmesi için de kusursuz bir insan sunusu olarak ölmesi gerekir. Bu bağlantılardan, Mişle’nin dolaylı olarak İsa’nın ölümüyle sağlanan bağışlanmayı anlattığı sonucunu çıkarırlar.
Tanah’ın Cevabı:
Mişle 16:6, suçun giderilmesini ve kötülükten uzaklaşmayı tek cümlede birleştirir: “İyilik ve doğrulukla suç giderilir; Haşem korkusuyla kötülükten uzaklaşılır.” Geçmişte işlenmiş kötülükle insanın bundan sonra tutacağı yol birlikte ele alınır. Hemen çevresindeki sözlerde kibir kınanır, Haşem’in insanın yollarından hoşnut olması ve adaletli az kazancın haksız çok kazançtan üstünlüğü anlatılır (16:5, 7–8). Sonraki ayet de insanın yolunu tasarlamasıyla Haşem’in adımlarını yönlendirmesini yan yana koyar (16:9).
Ayetteki iyilik ve doğruluk, İbranice חֶסֶד (hesed) ve אֱמֶת (emet) sözcükleriyle ifade edilir. Bunlar merhameti, sadakati ve güvenilirliği kapsar. Aynı kitapta insana bu nitelikleri kendisinden ayırmaması, boynuna bağlaması ve yüreğine yazması söylenir (Mişle 3:3–4). Böylece günlük hayatın içinde korunacak bağlılıklar tarif edilir.
Bu iki sözcük Haşem’in iyiliğini ve sadakatini anlatmak için de kullanılır; Avraam’ın hizmetkarı Haşem’e bunlar için şükrederken, aynı anlatının ilerleyen kısmında Rivka’nın ailesinden de efendisine bu niteliklerle davranmalarını ister (Bereşit 24:27, 49). Sözcükler kimin davranışını anlatıyorsa anlam o cümlede belirlenir. Bu niteliklerin anılması, her seferinde Maşiah’tan söz edildiğini göstermez.
Berahot 5b’de Rabbi Yohanan, Mişle’deki bu sözcükleri Tora öğrenimi ve başkalarına yapılan iyiliklerle ilişkilendirir. Konuşmanın devamında yaşanan ağır kayıpların kefaretle ilişkisi de tartışılır. Kefaret, burada günahın giderilmesi ve bağışlanmayla ilgili süreci anlatır. Ayet böylece insanın hayatı ve yaptıkları üzerinden ele alınır. Berahot 5b
Orhot Tsadikim, iyilik yapmanın kötülükte ısrar eden kişiye bir tür ödeme gibi yetmeyeceğini vurgular. Eser, Mişle’nin sözünü günahından dönen insanla ilişkilendirir ve bazı ağır günahlar için Yom Kippur ile sıkıntıların da ele alındığı kefaret sürecini açıklar. İyilik, teşuvadan ayrılmış bir karşılık olarak sunulmaz. Orhot Tsadikim
Hristiyan yorumun dayandığı Mika 7:20’de ise atalara verilen vaat açıkça anılır: Haşem’in Yaakov’a doğruluk, Avraam’a iyilik göstereceği, eskiden atalara içtiği andı yerine getireceği söylenir. Önceki iki ayette de Haşem suçları bağışlayan, merhametten hoşlanan ve günahları denizin derinliklerine atan olarak anlatılır. Mika’da sözüne sadık kalan ve bağışlayan Haşem’dir. Buradaki özel vaat bağlantısı, Mişle’de aynı sözcüklerin geçtiği her cümleyi Avraam’ın soyundan gelecek belirli bir kişinin ölümüne çeviremez. Nitekim Mişle 3, bu nitelikleri doğrudan okuyucunun hayatına yerleştirir.
Avraam’a verilen vaatte de soyunun günahı yenmek için öleceği söylenmez. Bereşit 22:17–18’de soyu göğün yıldızları ve deniz kıyısındaki kumlar kadar çoğaltılacak, düşmanlarının kapısını ele geçirecek ve yeryüzünün ulusları onun soyuyla kutsanacaktır. Aynı ayette çoğalan soy ile düşmanlarına üstün gelen soy birlikte anılır. Bu topluluğu açıklama yapmadan tek bir kişiye indirmek, vaadin verdiği kapsamı daraltır. Düşmanların kapısını ele geçirme sözü de günahın kanla ödenmesi hükmü içermez. Günahı insanın düşmanı diye nitelemek bir benzetmedir; bu benzetme, Bereşit’teki düşmanların “günah” anlamına geldiğini kanıtlamaz. Soy, düşman ve zafer sözcüklerinin her birine İsa anlatısından yeni bir anlam verilerek ulaşılan sonuç, Avraam’a söylenen sözlerin kendisinden çıkmaz.
Mişle’deki bağışlanma öğretisi, insanın suçunu nasıl ele alacağını da söyler. 28:13’te suçunu gizleyenin başarıya ulaşamayacağı, itiraf edip bırakanın merhamet göreceği söylenir. 16:17’de doğruların yolu kötülükten uzak durmakla tanımlanır. Bunlar 16:6’daki iki yarıyı tamamlar: Suçun giderilmesiyle kötülüğün terk edilmesi aynı hayatın içindedir. Yehezkel 18:21–23’te de günahlarından dönüp Haşem’in hükümlerini yerine getiren kişinin eski suçlarının ona karşı anılmayacağı vaat edilir.
“Suç giderilir” sözü, kefaret diline aittir. Bu sözcüğü görmek, ayetin içinde söylenmeyen bir kan dökme işlemi bulunduğunu varsaymayı gerektirmez. Tora’nın açık sunu hükümlerinde bile kefaret yalnız kan içeren malzemeyle anlatılmaz. Vayikra 5:11–13’te iki kuş almaya da gücü yetmeyen kişi ince un getirir. Bu un günah sunusu olarak kabul edilir; kohenin onun için arınma sağlayacağı ve kişinin bağışlanacağı belirtilir. Hristiyan karşı sav, unun başka sunuların da bulunduğu sunağa getirildiğini söyler. Fakat sunakta kanlı sunuların bulunması, bu kişiye emredilen un sunusunu bir hayvan sunusuna dönüştürmez. Bu sununun kabulünün gelecekteki bir insanın ölümüne bağlı olduğu da ayette söylenmez. Kefaret sözcüğünden doğrudan İsa’nın kanına geçiş, Tora’nın tanımladığı işlemle Hristiyan öğretisini birbirine karıştırır.
Hristiyan savunusu, doğru davranışların yalnız sunudan önce gerekli tutumu anlattığını da ileri sürer. Mişle 16:6’nın verdiği ilişki daha açıktır: İyilik ve doğruluk, suçun giderilmesiyle; Haşem korkusu, kötülükten uzak durmakla bağlanır. Bu cümleye bir sunu getirme emri eklenmemiştir. Haşem’in bağışlayan merhametiyle insanın doğruluğa dönmesi arasına zorunlu bir insan ölümü yerleştirmek için önce bu ölüm öğretisini kabul etmek gerekir. Mişle’nin sözü, sonradan eklenen o kabulün kanıtı yapılamaz.
Tanah kaynakları: Mişle 16:5–8, 16:9 ve 16:17; 3:3–4; 28:13; Mika 7:18–20; Bereşit 22:17–18 ve 24:27, 49; Yehezkel 18:21–23; Vayikra 5:11–13.
40. İddia: İnsan ölümü korban sayılabilir çünkü insan hayvandan daha değerli bir sunudur
Sunu, Haşem’e getirilen ve nasıl sunulacağı Tora’da belirlenen bir ibadet unsurudur. Bazı durumlarda aynı yükümlülük, kişinin gücüne göre farklı sunularla yerine getirilebilir. Bu yüzden sununun değerinin onun kabulüyle nasıl bir ilişkisi olduğu, Tora’nın verdiği örneklerden anlaşılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Sunu, Haşem’e getirilen ve nasıl sunulacağı Tora’da belirlenen bir ibadet unsurudur. Bazı durumlarda aynı yükümlülük, kişinin gücüne göre farklı sunularla yerine getirilebilir. Bu yüzden sununun değerinin onun kabulüyle nasıl bir ilişkisi olduğu, Tora’nın verdiği örneklerden anlaşılır.
Bu Hristiyan iddiası, insanın hayvandan daha değerli ve ahlaki sorumluluk taşıyan bir varlık olduğu düşüncesinden yola çıkar. Görüşü savunanlar, insanın günahını en iyi kusursuz bir insanın temsil edebileceğini söylerler. İsa’nın ölümünü hayvan sunularından üstün sayar ve Tora’daki sunuları onun geçici örnekleri olarak okurlar. Yeşaya 53:10’daki suç sunusu ifadesinin de bu insan kurbanını haber verdiğini savunurlar.
Tanah’ın Cevabı:
Tora’da sununun türü ve hangi durumda getirileceği Haşem tarafından belirlenir. Sunu, bu emrin gösterdiği şekilde yerine getirilir. Vayikra 5:6–13’te belirli suçlar için koyun veya keçi getirilmesi istenir. Buna gücü yetmeyen kişi iki kuş getirir. Kuş almaya da gücü yetmeyen kişi ince un getirir. Un getiren kişi için de arınma ve bağışlanma hükmü verilir. Sununun maddi değeri azalırken bağışlanma değersizleşmez. Kişi, imkanına göre kendisine verilen emri yerine getirir ve bağışlanır.
Aynı kabul dili farklı sunularda da korunur. Vayikra 1:9 ve 17’de büyükbaş hayvan ve kuş, 2:2’de tahıl sunusu Haşem’e hoş koku olarak anılır. Bunlar farklı hizmetlerdir; metin, büyük hayvanı küçük kuştan veya tahıldan daha üstün bir kabul basamağına yerleştirmez. Daha değerli olmakla belirli bir sunu için uygun olmak ayrı şeylerdir. Bu ayrımı kaldırıp bütün sunuları insan ölümüne çıkan bir değer sırasına dizmek, Tora’nın kurmadığı bir düzen kurmaktır.
Mişna Menahot, büyükbaş hayvan, kuş ve tahıl sunuları için kullanılan bu ortak ifadeyi birlikte okur. Çok ya da az getiren kişinin yüreğini Tanrı’ya yöneltmesi üzerinde durur. Kabulün ölçüsünü sununun büyüklüğüyle sınırlamaz. Mişna Menahot 13:11
Adanmış hayvanın değiştirilmesi hakkındaki hüküm bu ölçüyü daha da somutlaştırır. Vayikra 27:9–10, kurbanlık hayvanın iyisini kötüsüyle veya kötüsünü iyisiyle değiştirmeyi yasaklar. Kişi yasağa rağmen değiştirirse hem ilk hayvan hem onun yerine konan hayvan kutsal olur; ilkini serbest bırakmış olmaz. Bu hüküm doğrudan insan kurbanını konu almaz. Fakat “Daha iyisini buldum, öyleyse öncekinin yerine geçirebilirim” düşüncesinin Tora’da genel bir yetki olmadığını açıkça gösterir. Daha iyi olduğu düşünülen sunu, önceki yükümlülüğü kendiliğinden kaldırmaz.
İnsanla ilgili adaklar ise aynı bölümün başında başka türlü düzenlenir. Vayikra 27:1–8’de yaşa ve cinsiyete göre parasal değerler belirlenir; insanın sunakta öldürülmesi emredilmez. Bereşit 9:5–6’da insanın Tanrı’nın suretinde yaratılması, kanının dökülmesinin hesabının sorulmasına gerekçe olur. İnsanın yüksek değeri, onu daha uygun bir kesimlik sunu yapmaz. Bu değer, hayatının korunmasına ilişkin sorumluluğu ağırlaştırır.
İnsanın ahlaki sorumluluk taşıması da hayvanı geçersiz bir sunuya dönüştürmez. Vayikra, hayvanı insan gibi günah işleyebilen bir varlık sayarak seçmemiştir. Sunulacak türler ve yapılacak işlemler açıkça belirlenmiştir. “İnsanı ancak başka bir insan temsil edebilir” şartı bu hükümlerde yer almaz. Böyle bir şart önce dışarıdan eklenip sonra hayvan bu şarta uymadığı için yetersiz ilan edilmektedir. Haşem’in kabul ettiği sunuyu reddetmek için Haşem’in koymadığı bir ölçü kullanılamaz.
Bu nedenle bir ölümün sunu sayılıp sayılmayacağı, yalnızca ölen canlının değerine bakılarak belirlenmez. Vayikra 1:3–5’te hayvanın getirileceği yer, kesim ve Aharon soyundan kohenlerin, yani kutsal hizmette görevli kişilerin kanla yapacağı iş ayrı ayrı yer alır. Vayikra 5:14–19’da suç sunusu için kusursuz koç istenir; kutsal mala verilen zararla ilgili durumda telafi ve ek ödeme de emredilir. 7:1–7, kanın sunağa uygulanmasını, yakılacak kısımları ve kohenlerin yiyebileceği eti düzenler. Sunu, yalnızca dini anlam verilen bir ölüm değildir; belirli şartları ve işlemleri olan bir ibadettir.
Bir kişinin başkaları uğruna hayatını vermesi büyük bir fedakarlık olabilir. Fakat “kendini kurban etmek” sözüyle Vayikra’daki sunu aynı anlamda kullanılmış olmaz. İsa’nın Roma yönetimi altında öldürülmesi, bu kohenlik hizmetinin yerine getirildiği bir sunu işlemi değildir. Buna “İsa sıradan sunuların üstündeydi; onların şartlarına bağlı olmadan hepsini tamamladı” cevabı verildiğinde ise yeni bir iddia ileri sürülmüş olur: Haşem’in başka bir kurban düzeni kurduğu ve İsa’yı onun merkezine yerleştirdiği. Bu iddianın kanıtı, insanın hayvandan üstün olması olamaz. Önce böyle bir yetki gösterilmeden, Tora’nın bazı ayrıntıları İsa’nın işareti, karşılanmayan şartları ise geçici ayrıntılar sayılamaz.
Yeşaya 53:10’daki אָשָׁם (aşam) suçla ve telafiyle ilgili bir sözcüktür. Vayikra’da belirli bir sunuyu adlandırır. Şemuel Alef 6:3–8’de ise aynı sözcük Filistlilerin gönderdiği altın nesneler için kullanılır. Telafi sözünün geçmesi, sunulan şeyin türünü tek başına belirlemez. Yeşaya’da cümle bir koşulla başlar ve kulun soyunu göreceği, günlerinin uzayacağı vaadiyle devam eder. Ayet, Vayikra’daki koçun yerine değeri daha yüksek sayılan bir insanın konulmasını buyurmaz.
Tanah, en ağır fedakarlığın mutlaka en doğru ibadet olduğu düşüncesini de reddeder. Mika 6:6–8’de buzağılardan binlerce koça, yağ ırmaklarından suç karşılığında ilk doğan çocuğa kadar yükselen bir sıra kurulur. Cevap, daha değerli bir canın öldürülmesi değildir: adalet, iyiliği sevmek ve Tanrı’yla alçakgönüllülük içinde yürümek istenir. Devarim 12:29–31 de ulusların çocuk yakma törenlerini Haşem’e yönelterek benimsemeyi yasaklar. Yitshak’ın bağlanmasında ise son emir ona dokunulmamasıdır; o yaşar, yerine koç sunulur (Bereşit 22:11–13). Bu hükümlerden insanı sunuların en üst basamağına yerleştiren bir izin çıkmaz.
İnsanı hayvandan ayıran ahlaki kapasite, peygamberlerin çağrısında başka bir karşılık bulur: insan kötülüğünü görebilir, verdiği zararı düzeltebilir ve yolundan dönebilir. Yehezkel 18:21–23, dönen günahkarın yaşayacağını söyler; Hoşea 14:2–5, İsrael’i sözlerle Haşem’e dönmeye çağırır. Mika’nın istediği adalet ve iyilik de bu değişimin hayat içindeki karşılığıdır. İnsanın daha yüksek sorumluluğu, onu daha değerli bir kurbanlık yapmaz; doğru yaşamakla yükümlü kılar. Haşem’in emrettiği sunuların yerine insan ölümünü geçirmek, bu sorumluluktan çıkarılmış bir sonuç değil, Tora’ya eklenmiş bir hükümdür.
Tanah kaynakları: Vayikra 1:1–17; 2:1–3; 5:6–19; 7:1–7; 27:1–10; Bereşit 9:5–6; 22:11–13; Devarim 12:29–31; Yeşaya 53:10; Şemuel Alef 6:3–8; Mika 6:6–8; Yehezkel 18:21–23; Hoşea 14:2–5. İbranice metin karşılaştırması: Vayikra 27:1–10; Vayikra 1–7; Bereşit 22:11–13; Devarim 12:30–31.
61. İddia: Maşiah’a “Haşem bizim doğruluğumuzdur” denmesi onun Tanrısal niteliğini gösterir
Yeremya, David’in soyundan gelecek bir kralın adaletle yöneteceğini söyler. Kralın taşıyacağı ad, “Haşem bizim doğruluğumuzdur” anlamına gelir. Tanah’ta aynı sözün kimler ve neler için kullanıldığı, bu adın kral hakkında ne söylediğini anlamaya yardım eder.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Yeremya, David’in soyundan gelecek bir kralın adaletle yöneteceğini söyler. Kralın taşıyacağı ad, “Haşem bizim doğruluğumuzdur” anlamına gelir. Tanah’ta aynı sözün kimler ve neler için kullanıldığı, bu adın kral hakkında ne söylediğini anlamaya yardım eder.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Yeremya 23:6’da Maşiah’a, yani Mesih’e “Haşem bizim doğruluğumuzdur” adının verilmesinden David soyundan gelecek kralın Tanrı olduğu sonucunu çıkarırlar. Başka bir Hristiyan yorumunda kral insandır, ancak kusursuz olduğu için Tanrı’nın doğruluğunun halka sayılmasını sağlar. Bu yorumlarda Targum’un, yani Tanah’ın Aramice çeviri ve açıklamasının, kralı Maşiah olarak tanımlaması da dayanak gösterilir.
Tanah’ın Cevabı:
Yeremya 23:3–8’de Haşem, dağılmış halkını geri getireceğini ve David için “doğru bir Dal” çıkaracağını söyler. Bu kral adaletle yönetecek; onun günlerinde Yehuda kurtulacak ve İsrael güven içinde yaşayacaktır. Ona verilen ad יְהוָה צִדְקֵנוּ (Haşem Tsidkenu), yani “Haşem bizim doğruluğumuzdur” sözüdür.
Yeremya aynı vaadi yeniden anlattığında, Yehuda’nın kurtulacağını ve Yeruşalayim’in güven içinde yaşayacağını söyler. Ardından şehrin “Haşem bizim doğruluğumuzdur” diye anılacağını bildirir. Yeremya 33:16’daki “ona” sözü İbranicede dişil biçimdedir. Cümlede Yeruşalayim şehrini gösterir. Bu söz bir şehrin adı olarak da kullanıldığı için, adı taşıyanın Tanrı olduğu sonucuna varılamaz.
Bir adın içinde Haşem’in adının bulunması, adı taşıyanı Haşem yapmaz. Moşe yaptığı sunağa “Haşem sancağımdır” adını verir (Şemot 17:15). Avraam, Yitshak’ın yerine sunacağı koçu bulduğu yere “Haşem görür” adını koyar; daha önce sunuyu Tanrı’nın sağlayacağını söylemiştir (Bereşit 22:8–14). Yehezkel 48:35’te şehrin adı “Haşem oradadır” olur. Bu adlar, Haşem’in yaptığı işi veya varlığını bildirir.
Yeremya 33:15–16, David için çıkarılacak “doğru Dal”ı andıktan sonra Yeruşalayim’in güven içinde yaşayacağını söyler. Sonraki וְזֶה אֲשֶׁר־יִקְרָא־לָהּ, “ona şu ad verilecek” ifadesindeki לָהּ, dişil biçimiyle şehre döner. Böylece aynı adın bir şehir için kullanılabildiği, metindeki zamirden de anlaşılır. Şehir bu adı, Haşem’in sağladığı kurtuluşun ve doğruluğun anısı olarak taşır. (Yeremya 33:14–16).
Targum Yonatan, Yeremya 23:5–6, doğru Dal’ı açıkça Maşiah olarak yorumlar. Targum, adın geçtiği sonraki ayeti açıklarken, onun günlerinde Haşem’in katından halk için doğruluk sağlanacağını söyler. Targum’un Maşiah okuması, doğruluğun kaynağı olan Haşem ile gelecekteki kralı ayırır. Bava Batra 75b de Maşiah’ın ve Yeruşalayim’in Tanrı’nın adıyla anılacağını söyler.
Şelomo’nun yaşlılığında başka tanrıların ardına gitmesi Tanah’ta anlatılır (Melahim Alef 11:4–10). Yeremya ise kendi zamanından sonra gelecek doğru kralı ve halkın sürgünden dönüşünü bildirir. Bu vaadi Şelomo’nun hayatına bağlamak gerekmez: Peygamber, gelecekte David soyundan adaletle yönetecek bir kralı anlatır.
Bu iddianın diğer biçimine göre Tanrı, başkalarını doğru sayarken kralın doğru davranışlarını o insanların kendi davranışları gibi kabul eder. Yeremya kralın ülkede adalet ve doğrulukla hükmedeceğini söyler. Yehezkel 18:20–22 ise doğru kişinin doğruluğunun kendisine, kötülük yapanın kötülüğünün kendisine ait olduğunu; kötülük yapan kişi dönüp doğru davranırsa yaşayacağını bildirir. Kralın adil yönetiminden halk yararlanır. Yeremya’nın verdiği ad, kralın kişisel doğruluğunun başkalarının yerine sayıldığını söylemez.
Yeremya’nın vaadinde doğru kral yönetir, halk güvene kavuşur ve sürgündekileri Haşem geri getirir. Kralın ve Yeruşalayim’in taşıdığı söz, kurtuluşun kaynağını bildirir: “Haşem bizim doğruluğumuzdur.”
Tanah kaynakları: Yeremya 23:3–8 (23:5–8), Yeremya 33:14–16, Bereşit 22:8–14 (Sefaria, 22:14), Şemot 17:15, Yehezkel 48:35, I Melahim 11:4–10, Yehezkel 18:20–22.
67. İddia: Aşam (suç ve telafi korbanı) kelimesi, gerçek bir insan kurbanı bulunduğunu kanıtlar
Tora’da suç işleyen bir kişi, bazı durumlarda verdiği zararı karşılamak için ödeme yapar. Bazı durumlarda da kutsal hizmet için bir sunu getirir. İbranice aşam sözcüğü bu iki işle ilgili olarak kullanılabildiği için Yeşaya 53:10’daki anlamı cümlenin içinde belirlenir.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Tora’da suç işleyen bir kişi, bazı durumlarda verdiği zararı karşılamak için ödeme yapar. Bazı durumlarda da kutsal hizmet için bir sunu getirir. İbranice aşam sözcüğü bu iki işle ilgili olarak kullanılabildiği için Yeşaya 53:10’daki anlamı cümlenin içinde belirlenir.
Yeşaya 53:10’u İsa’ya bağlayan Hristiyanlar, aşam kelimesini “suç sunusu” diye okur ve kulun kendisinin günahları gidermek için sunulduğunu söylerler. Onlara göre bu sunu İsa’nın ölümüdür. Tora’da suç sunusu olarak getirilen koçun erkek olmasıyla İsa’nın erkek olması arasında da bağ kurarlar. Eski törenin ayrıntılarının çarmıhta daha yüksek bir karşılık bulduğunu savunurlar.
Tanah’ın Cevabı:
אָשָׁם (aşam) sözcüğü ile aynı sözcüğün kullanıldığı işlemler birbirinden ayrılmalıdır. Bereşit 26:10’da Avimeleh, Yitshak’ın karısına dokunulmuş olsaydı halkın üzerine gelebilecek suçluluğu bu sözcükle anlatır. Bamidbar 5:7–8’de suçunu itiraf eden kişi asıl bedeli ve beşte birini geri öder. 8. ayet hak sahibine ulaşılamayan durumda ödemenin kohene verilmesini ve kefaret koçunu ayrı ayrı düzenler. Şemuel Alef 6:3–8’de Filistliler kutsal sandığı geri gönderirken telafi karşılığı olarak altın çıban ve fare biçimleri de gönderir. Üç durumda da kelime suçla ve onun karşılığıyla ilgilidir, ama yapılan işlemler aynı değildir.
Vayikra’daki suç sunusu ise ayrıntılı bir emirle tanımlanır. 5:15–16’da kutsal şeylere karşı işlenen belirli bir suç için değeri belirlenmiş kusursuz bir koç getirilir; zarar karşılanır ve beşte biri de eklenir. 7:1–7 sununun kesileceği yeri, kanın sunağa uygulanmasını, yakılacak kısımları ve kohenlerin payını belirler. Bu emirdeki koç erkektir. Hristiyan savında İsa’nın erkek olmasıyla bu özellik arasında bağ kurulur. Fakat erkek olmak, bu hayvanın özelliklerinden yalnız biridir. Aynı hüküm onun koç olmasını ve belirlenmiş işlemlerle sunulmasını da gerektirir. Roma’nın idam ettiği bir insanı koça benzetmek, sunu için gereken işlemlerin yapıldığını göstermez.
Hristiyan yorum buna, eski sununun bütün ayrıntılarının yeniden gerçekleşmesi gerekmediği cevabını verir. Eski törenin İsa’nın ölümünü önceden anlattığı ve onda tamamlandığı savunulur. Böylece koçun erkek oluşu gerçek bir işaret, hayvan oluşu ise benzetme olarak alınır. Bu ayrımı aşam sözcüğü yapmaz; erkek olmak gibi bir özellik öne çıkarılıp koç olmak gibi bir özellik benzetmeye dönüştürülür. Bu seçim, kelimenin kendi anlamından gelmez.
Tanah bir insanın iç dünyasını da sunu diliyle anlatabilir. Tehilim 51:19’da, “Tanrı’nın kurbanları kırık bir ruhtur; kırık ve ezilmiş yüreği, ey Tanrı, hor görmezsin” denir. Pişmanlık gerçek, sunu benzetmesi de güçlüdür. Yürek sunakta kesilecek bir hayvan haline gelmez. Aynı şiirin sonunda sunakta sunulacak boğalardan ayrıca söz edilmesi, içten dönüş ile gerçek sununun birlikte korunabildiğini gösterir.
Yeşaya 53:10’da “eğer canını aşam olarak koyarsa” şartını, “soyunu görecek, günleri uzayacak” vaadi izler. İbranice fiil hem “sen koyarsan” hem “o koyarsa” biçiminde okunabilir. İlk okumada can sunu olarak konur, ikinci okumada ise “canı bir suç sunusu ortaya koyarsa” anlamı mümkündür. İfadede Vayikra’daki koç, sunak ve kan hizmeti gibi bir kurbanın hangi türden olduğunu belirleyen unsurlar bulunmaz. Şiirin devamı, İsrael’in sürgünden sonra çocuklarıyla birlikte yeniden güç kazanmasını anlatır (Yeşaya 54:1–3).
İbn Ezra, bu cümleyi kişinin suçunu kabul edip önüne koyması olarak açıklar. Berahot 5a ise ayetteki aşam benzetmesini, insanın çektiği acıyı bilinçle kabul etmesiyle ilişkilendirir. Talmud’daki bu açıklama, korbanla benzerlik kurar; insana sunakta bir korban işlemi uygulanmasını anlatmaz.
Tanah’ın Aramice çeviri ve açıklamalarından Targum Yonatan, 52:13’te kulu Maşiah olarak açıklar. Buna karşılık 53:10’da halkın kalanlarının arınacağını, Maşiahlarının krallığını göreceğini ve Tora’yı yerine getirenlerin başarılı olacağını anlatır. Maşiah yorumu, aşam kelimesini İsa’nın insan sunusu olarak öldürülmesine bağlamayı gerektirmez.
Kulun başkalarıyla ilişkisi, 53:12’de suçlular için aracılık etmesiyle de anlatılır. Moşe’nin Altın Buzağı’dan sonra halkı için yaptıkları, böyle bir aracılığın Tanah’taki somut örneğidir. Halk bağışlanmayacaksa kendi adının da kitaptan silinmesini diler. Haşem ise “Bana karşı kim günah işlediyse onu kitabımdan sileceğim” diye cevap verir (Şemot 32:30–33). Moşe halkı için kendisini ortaya koyarken halkın günahını işlemiş sayılmaz. Dua, başkasının yükünü üstlenme ve bir sunu olarak anılma, bir insanın bedeninin Tora’daki suç sunuları arasına eklendiği anlamını taşımaz.
Bağışlanma için verilen hükümler de açıktır. Yehezkel 18:21–23’te günahlarından dönüp doğru yaşayan kişinin geçmiş suçlarının artık anılmayacağı söylenir. Vayikra 5:11–13’te ise kuş almaya gücü yetmeyen kişi, belirtilen günahları için un sunar ve bağışlanır. Bu sunuda onun adına öldürülen bir canlı bulunmaz. Her bağışlanmanın zorunlu temelini İsa’nın kanında aramak, bu ayetlerin verdiği şartlara yeni bir şart ekler. Yeşaya’nın kullandığı aşam, suç ve telafiyle bağ kuran bir sözcüktür; İsa’nın ölümü olmadan kimsenin bağışlanamayacağını emreden bir Tora hükmü değildir.
Tanah kaynakları: Yeşaya 53:10–12; Bamidbar 5:7–8 (Sefaria); Bereşit 26:10; Şemuel Alef 6:3–5; Vayikra 5:11–19 (Sefaria 5:14–19); Vayikra 7:1–7 (Sefaria); Tehilim 51:18–21; Şemot 32:30–33; Yehezkel 18:21–23. Bava Kama 110a
120. İddia: İsrael ancak İsa’yı kabul ederek Tanrı’ya geri dönebilir
Moşe, İsrael’in ülkesinden uzaklaştırıldıktan sonra nasıl geri döneceğini anlatır. Bu dönüş hem kime yönelineceğiyle hem de halkın hayatında neyi değiştireceğiyle ilgilidir. Dönüşün şartları, Moşe’nin ve peygamberlerin bu konuda verdikleri buyruklardan anlaşılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Moşe, İsrael’in ülkesinden uzaklaştırıldıktan sonra nasıl geri döneceğini anlatır. Bu dönüş hem kime yönelineceğiyle hem de halkın hayatında neyi değiştireceğiyle ilgilidir. Dönüşün şartları, Moşe’nin ve peygamberlerin bu konuda verdikleri buyruklardan anlaşılır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, İsrael’in Maşiah’ı öldürdüğü için tövbe etmesi gerektiğini söylerler. Onlara göre Haşem, İsrael’i ancak İsa’yı Maşiah, yani Mesih olarak tanıdığında yeniden kabul edecektir. Daniel 9’daki antlaşma sözünü de İsa’nın ölümü ve dirilişiyle ilişkilendirirler.
Tanah’ın Cevabı:
Devarim 30:1–3, sürgüne düşen İsrael’in Tanrı’ya nasıl döneceğini açıkça anlatır: Tanrı’nın sözlerini yüreğine alacak, O’na dönecek ve sesini dinleyecektir. 30:4–10, Tanrı’nın halkını yeniden toplayacağını ve buyruklarına uymasını sağlayacağını bildirir. Bu dönüşün şartları arasında İsa’ya iman etmek yoktur.
Devarim 30:2’nin özgün hükmü וְשַׁבְתָּ עַד־יְהוָה אֱלֹהֶיךָ וְשָׁמַעְתָּ בְקֹלוֹ כְּכֹל אֲשֶׁר־אָנֹכִי מְצַוְּךָ הַיּוֹם אַתָּה וּבָנֶיךָ בְּכָל־לְבָבְךָ וּבְכָל־נַפְשֶׁךָ şeklindedir: “Tanrın Haşem’e dönecek, bugün sana emrettiğim her şey doğrultusunda O’nun sesini dinleyeceksin; sen ve çocukların, bütün yüreğiniz ve bütün canınızla.” Ve-şavta (וְשַׁבְתָּ) dönüşü, ve-şama’ta be-kolo (וְשָׁמַעְתָּ בְקֹלוֹ) Tanrı’nın sesine itaati ifade eder. Dönmesi istenen halk yine İsrael’dir. Halkın nasıl döneceğini ise Moşe’nin “bugün” verdiği buyruklar gösterir. Ayet, İsa’ya iman etme veya onu Maşiah olarak kabul etme şartını belirtmez.
Hoşea 14:2–5, halkın günahını itiraf edip Tanrı’ya yönelmesini, Asur’a ve putlara güvenmeyi bırakmasını anlatır. Tanrı onların dönekliğini iyileştireceğini ve onları seveceğini söyler. Yeşaya 55:6–7, kötülüğünden dönenin bağışlanacağını; Yehezkel 18:21–23, doğru yaşayışa dönene yaşam verileceğini bildirir.
Yehezkel 36:25–27’de halkı temizleyen, ona yeni yürek veren ve buyruklarını yapmaya yönelten yine Tanrı’dır. Yeremya 31:31–34’te yeni antlaşmanın tarafları İsrael ve Yehuda olarak adlandırılır.
Devarim 4:30–31, son günlerde sıkıntı içindeki İsrael’in Tanrı’ya döneceğini ve O’nun sesini dinleyeceğini bildirir. Gerekçe de açıklanır: Tanrı merhametlidir; halkını bırakmaz, atalarıyla yaptığı antlaşmayı unutmaz. Dönüşün yolu ve dayanağı Moşe’nin kendi sözlerinde verilmiştir. Buna İsa’yı kabul etme şartı eklemek, antlaşmayı hatırlayan Tanrı’nın açık çağrısını değiştirir.
Melahim Alef 8:46–50’de Şelomo, Haşem’den sürgündeki halkın duasını işitmesini ve itiraf ettikleri günahları bağışlamasını ister. Yeremya 3:12–14 de İsrael’e doğrudan “Geri dön” çağrısı yapar. Tanah, İsrael’e Tanrı’ya dönmesini ve O’nun buyruklarını korumasını emreder. Bu dönüşün yerine İsa’yı Maşiah olarak kabul etme şartı koymak, Tora’nın belirlediği yolu değiştirmektir.
Devarim 30:8, gelecekte dönüşten sonra וְאַתָּה תָשׁוּב וְשָׁמַעְתָּ בְּקוֹל יְהוָה וְעָשִׂיתָ אֶת־כָּל־מִצְוֺתָיו אֲשֶׁר אָנֹכִי מְצַוְּךָ הַיּוֹם der: “Yeniden dönüp Haşem’in sesini dinleyecek ve bugün sana emrettiğim bütün mitsvaları yerine getireceksin.” Geleceğe ilişkin bu vaat, Haşem’e dönüş ile Moşe’nin mitsvalarına, yani Tora’nın buyruklarına yeniden uyulmasını birlikte anlatır. Hoşea 14:2–5 ve Yehezkel 18:21–23 aynı dönüşü ve merhameti tamamlar. Yeremya 31:31–34’te yeni antlaşmanın İsrael ve Yehuda ile yapılması, Tora’nın onların yüreğine yazılması vaadi de bu süreklilikle uyumludur.
Hoşea 3:5, İsrael oğullarının dönüp Tanrıları Haşem’i ve kralları David’i arayacağını söyler. Ayette Tanrı ile kral ayrı ayrı anılır. Kralın adı David soyundan gelecek Maşiah’a işaret edecek biçimde okunsa da ayet onun İsa olduğunu söylemez. İsa’nın Maşiah olduğu önce varsayılıp sonra bu ayetteki kralın adı onun kanıtı olarak kullanılamaz. Hoşea 3:5.
İddianın dayandığı Daniel 9:26–27’de bir maşiahın, yani meshedilmiş kişinin ortadan kaldırılması, ardından kentin ve kutsal yerin yıkılması anlatılır. 27. ayette birçok kişiyle bir hafta için güçlendirilen antlaşmadan ve sunuların durdurulmasından söz edilir. Ayet, İsa’nın adını vermez; onun dirildiğini veya İsrael’in Tanrı’ya dönmek için ona iman etmesi gerektiğini söylemez. Bu sonuçlar Daniel’in sözlerine eklenmiştir. Daniel 9:26–27.
Tanah kaynakları: Devarim 30:1–10, özellikle 30:2 ve 30:8; 4:30–31; Hoşea 14:2–5 (Masoretik); Yehezkel 18:21–23, 36:25–27; Yeremya 31:31–34 ve 3:12–14; Yeşaya 55:6–7; I Melahim 8:46–50.
131. İddia: İsrael Tora’ya ancak yeni antlaşmayla verilen özel yardımla itaat edebilir
Tora, insana kötülükten dönmesini ve Haşem’in buyruklarını yerine getirmesini söyler. Peygamberler ayrıca Haşem’in İsrael’in yüreğini değiştireceğini bildirir. Bu iki söz birlikte okunduğunda, Tanrı’nın yardımı ile insanın kendi seçiminin nasıl ilişkilendirildiği anlaşılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Tora, insana kötülükten dönmesini ve Haşem’in buyruklarını yerine getirmesini söyler. Peygamberler ayrıca Haşem’in İsrael’in yüreğini değiştireceğini bildirir. Bu iki söz birlikte okunduğunda, Tanrı’nın yardımı ile insanın kendi seçiminin nasıl ilişkilendirildiği anlaşılır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, insanın günah işlemeye zorlanmadığını kabul ederler. Bununla birlikte İsrael’in günaha yatkın doğası nedeniyle, halkın Tora’ya gerçekten uyabilmesi için Haşem’in yeni antlaşmayla vereceği özel yardımı beklemesi gerektiğini söylerler. Devarim 30 ve Yehezkel 36’daki yüreğin değişeceğine dair sözleri bu düşünceye dayanak gösterirler.
Tanah’ın Cevabı:
Tanrı’nın yardımı ile insanın seçimi birbirini dışlamaz. Tanah, insana kötülükten dönmesini ve buyrukları yerine getirmesini söyler. Aynı zamanda Tanrı’nın insanı yönlendirdiğini, bağışladığını ve İsrael’in yüreğini değiştireceğini bildirir. Tartışılan iddia daha özeldir: Bu yardımın ancak İsa’yla ilişkilendirilen yeni antlaşma üzerinden geldiği ve ondan önce gerçek itaatin mümkün olmadığı ileri sürülür.
Devarim 30:11’de Moşe şöyle der: כִּי הַמִּצְוָה הַזֹּאת אֲשֶׁר אָנֹכִי מְצַוְּךָ הַיּוֹם לֹא־נִפְלֵאת הִוא מִמְּךָ וְלֹא רְחֹקָה הִוא. Yani “Bugün sana emrettiğim bu mitsva senin için erişilmez değildir, uzakta değildir.” Birkaç ayet sonra sözün insanın ağzında ve yüreğinde olduğu, לַעֲשֹׂתוֹ (laasoto), yani “onu yerine getirmesi için” yakın bulunduğu söylenir. Mitsva, burada Haşem’in verdiği buyruktur. Moşe ardından yaşamla ölümü halkın önüne koyar ve “yaşamı seç” der. Devarim 30:11–19.
Bu çağrı, Tanrı’nın yardımını gereksiz saymaz. Fakat buyruğu, İsrael’in o anda yerine getirmesi mümkün olmayan ve ancak gelecekte İsa’yla kurulacak bir ilişkiyle yapılabilecek bir görev olarak da tanımlamaz. Metin, Moşe’nin “bugün” verdiği buyruğun halka yakın olduğunu söyler.
Bereşit 4:6–7’de Tanrı, öfkelenen Kayin’i uyarır. Günahın ona yöneldiğini söyler ve וְאֵלֶיךָ תְּשׁוּקָתוֹ וְאַתָּה תִּמְשָׁל־בּוֹ sözleriyle onun günaha egemen olmasından söz eder. Günahın çekimi gerçektir; buna rağmen Kayin doğru davranma konusunda sorumlu tutulur. Bu uyarı, Kayin’in gelecekte başka bir insanın ölümünü beklemesini gerektirmez. Bereşit 4:6–7.
Yehezkel 18:21–23, kötülük yapan kişinin günahlarından dönmesi, Tanrı’nın yasalarını gözetmesi ve adaletle davranması halinde yaşayacağını bildirir. Aynı bölüm halka “Kendinize yeni bir yürek ve yeni bir ruh edinin” diye seslenir. Yeşaya 55:6–7 de kötü kişiyi yolunu bırakmaya ve bağışlayan Tanrı’ya dönmeye çağırır. Bu çağrılar günaha yönelmiş insanlara yapılır. Yehezkel 18:21–23, 18:30–32, Yeşaya 55:6–7.
Devarim 30:2’de İsrael’in Tanrı’ya dönmesi ve O’nun sesini dinlemesi anlatılır. 30:6’da Tanrı’nın halkın yüreğini değiştireceği, 30:8’de ise halkın yeniden O’nun buyruklarını yerine getireceği söylenir. İsrael önce döner ve dinler. Haşem halkın yüreğini değiştirir, halk da yeniden buyruklara uyar. Bu sıralama Tanrı’nın dönüşten önce yardım etmediğini kanıtlamaz; fakat İsrael’in dönmesini yalnız gelecekteki bir antlaşmadan sonra başlayan bir eylem olarak da sunmaz. Devarim 30:1–10.
Yehezkel 36:26–27’de Tanrı halka yeni bir yürek ve ruh vereceğini, buyruklarını yerine getirmelerini sağlayacağını bildirir. Yehezkel 18’de ise insanlara kendilerine yeni bir yürek ve ruh edinmeleri söylenir. Bir ayet, Tanrı’nın halkın yüreğini değiştireceğini söyler. Diğeri, insanın kötülükten dönme sorumluluğunu anlatır. Yehezkel 36 bu Tanrısal yardımı İsa’nın ölümüne veya onun Maşiah olarak kabul edilmesine bağlamaz. Yehezkel 36:26–27.
İnsanın kötülüğe eğilimi de Tanah’ta saklanmaz. Bereşit 8:21 insan yüreğinin eğiliminden söz eder. Bu eğilimin varlığı, her durumda günah işlemeye zorlanmakla aynı şey değildir. Kayin’e yapılan uyarı ve peygamberlerin dönüş çağrıları, insanı yaptığı seçimlerden sorumlu tutar. Bereşit 8:21.
Rabbinik kaynakta da Tanrı’nın yardımı ile insanın seçimi birlikte anlatılır. Talmud’un Kiduşin 30b bölümü, kötü eğilime karşı Tanrı’nın yardımından söz eder; aynı tartışmada Bereşit 4:7’ye dayanarak insanın ona hükmetmeyi seçebileceğini de söyler. Bu açıklama, Tanrısal yardım ve insan seçiminin birlikte ele alındığını gösterir. Kiduşin 30b.
Tanah’ın verdiği dönüş yolu Tanrı’ya yönelmek, kötülükten vazgeçmek ve O’nun buyruklarını yerine getirmektir. Tanrı’nın yeni yürek verme vaadi bu yolu güçlendirir. Bu vaadi İsa’ya iman etme şartına bağlayan söz, ilgili ayetlerde bulunmaz.
Tanah kaynakları: Devarim 30:1–19; Bereşit 4:6–7, 8:21; Yehezkel 18:21–23, 18:30–32, 36:26–27; Yeşaya 55:6–7.
İlgili Makaleler
Babaların Günahı Çocuklara Geçer mi? Üçüncü ve Dördüncü Nesiller
Şemot 20:5’teki üçüncü ve dördüncü nesiller, babaların günahını sürdüren çocuklarla ilgilidir. Tora, doğuştan miras alınan suç değil, kişisel sorumluluk ve teşuva öğretir.
