49 iddia 2 ilgili makale Tüm iddialar Yeşaya 53 dosyası
İddialar ve Cevaplar
28. İddia: “İtaat korbandan iyidir” sözü kanlı korbanın mutlak zorunluluğunu değiştirmez
Şaul’a Amalek’e karşı bir buyruk verilir. Şaul, buyruk gereği yok edilmesi gereken sürünün en iyi hayvanlarını sağ bırakır ve onları Haşem’e sunmayı amaçladığını söyler.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Şaul’a Amalek’e karşı bir buyruk verilir. Şaul, buyruk gereği yok edilmesi gereken sürünün en iyi hayvanlarını sağ bırakır ve onları Haşem’e sunmayı amaçladığını söyler.
Bu yorumu benimseyen Hristiyanlar, Şemuel’in “İtaat kurbandan iyidir” sözüyle tövbe ve itaat olmadan verilen sunuyu reddettiğini söylerler. Şaul’un sağ bıraktığı hayvanların günah sunusu olarak tanımlanmadığına dikkat çeker ve bu olayın bağışlanma için kanlı sunu gerektiği görüşünü değiştirmediğini savunurlar. Onlara göre tövbe eden kişi de İsa’nın kanı sayesinde bağışlanır.
Tanah’ın Cevabı:
Şaul, Amalek’e karşı aldığı buyruk uyarınca sürüleri yok edecekti. En iyi koyunlarla sığırlar sağ bırakıldı. Şemuel bunların sesini duyunca Şaul, hayvanların Haşem’e kurban edilmek üzere ayrıldığını söyledi. Bunun üzerine Şemuel, “Söz dinlemek kurbandan, kulak vermek koçların yağından daha iyidir” dedi. Şaul daha içten bir duyguyla aynı hayvanları sunsaydı da sorun çözülmeyecekti. Hayvanları elde tutmak başlı başına buyruğa karşı gelmekti. Şaul Haşem adına kurban sunmayı düşünmüş olsa da Haşem’in sözünü dinlemediği için Haşem onu kral olarak reddetti. Yoşer Divrei Emet bu olayı açıklarken korbanın, yani sununun değerini Haşem’in iradesine uymaya bağlar. Yok edilmesi emredilen hayvanları sunmak için saklamak, bu iradeyi yerine getirmek değildir. Kurbanın ne zaman ve nasıl sunulacağını verilen buyruk belirler. Emuna, yani Haşem’e güven ve bağlılık, insanın davranışında da kendini gösterir. Şaul Haşem’i inkar etmedi; hayvanları O’na ayırdığını söylediği halde verilen emri yerine getirmemişti. Şemuel Alef 15:1–23
Bir kralın kurbanı itaatsizliği örtmediği gibi, bir halkın kurbanları da haksızlığı örtmez. Yeşaya’nın seslendiği insanlar sunağa çok sayıda kurban getirir. Ne var ki dua etmek için açtıkları eller şiddetin kanıyla doludur. O ellerle ezilene yardım etmeleri, yetimin davasını görmeleri ve dulun hakkını savunmaları istenir. Kötülüğü bırakıp iyiliğe dönmeleri söylendikten hemen sonra, günahları kıpkırmızı olsa da kar gibi beyazlaşacakları bildirilir. Amos’un sözünü ettiği bayramlar ve toplantılar da halkı yargıdan korumaz. İbadet sürerken toplumda ortadan kalkan adaletin su gibi, doğruluğun güçlü bir ırmak gibi akması istenir. Menorat HaMaor, Yeşaya’nın sözlerini teşuvayla, yani günahtan dönüşle birlikte ele alır: kötülüğünden dönen insanın davranışları kabul edilir. Mişnat Rabbi Eliezer de Amos’un sözlerini, Haşem’in iradesi yerine getirilmeden bayramlara güvenilmesiyle ilişkilendirir. Yeşaya 1:11–17, 1:18–20, Amos 5:21–24
Bir insanın hakkı çiğnendiğinde tövbenin nasıl davranışa dönüştüğü Tora’da açıkça görülebilir. Suç itiraf edilir, alınan mal hak sahibine geri verilir ve üzerine değerinin beşte biri eklenir. Ödemenin yapılabileceği bir yakın da yoksa ödeme kohene, yani Tapınak hizmetinde görevli kişiye verilir. Hükümde kefaret için getirilecek bir koç da yer alır. Sunağa getirilen koç, insana ödenmesi gereken borcu ortadan kaldırmaz. Mişle, doğruluk ve adaletle davranmanın Haşem için kurbandan daha makbul olduğunu söyler. Yeremya’nın kınadığı da çalıp öldürdükten ve başka tanrılara yöneldikten sonra Tapınağa sığınarak kendini güvende saymaktır. Haşem’in buyruğu, “Sesimi dinleyin” ve buyurduğum yolda yürüyün sözlerinde toplanır. Hoşea da bağlılığı sabah çiyi gibi çabuk kaybolan, antlaşmaya ihanet eden halka, Haşem’in kurbandan önce sadakat, yakılan sunulardan önce Tanrı’yı tanımalarını istediğini söyler. Bamidbar 5:6–8, Mişle 21:3, Yeremya 7:9–11, 7:21–23, Hoşea 6:4–7
İnsandan beklenen hayat, sununun bedeli artırılarak satın alınamaz. Mika, Haşem’in önüne önce yakılan sunular ve bir yaşındaki buzağılarla çıkmayı düşünür. Soru büyüdükçe binlerce koç, on binlerce yağ ırmağı ve sonunda insanın günahı için kendi ilk doğanı anılır. İstenen şey ise kişinin adaletle davranması, iyiliği sevmesi ve Tanrısıyla alçakgönüllülükle yürümesidir. Rabbenu Bahya, Kad HaKemah’ta bu soruların kişiyi alçakgönüllülüğe götürdüğünü açıklar. Mika’nın cevabında adalet, iyilik ve alçakgönüllülük, sunuların sayısıyla elde edilecek bir sonucun yerine geçer. Yismach Moşe, korbanın insanı teşuvaya uyandırması gerektiğini anlatır: insan kendi davranışını ve Haşem’e karşı sorumluluğunu düşünmelidir. Bir insan doktorun verdiği ilacı alırken kendisini zehirlemeyi sürdürürse, ilacı kullanması tedavinin bütününü oluşturmaz. Korban da Haşem’in istediği hayatın bütününden ayrı düşünülemez.
Yeşaya, Haşem’e bağlanan, Şabat’ı koruyan ve antlaşmaya tutunan yabancıların kurbanlarının bile sunakta kabul edileceğini söyler. Akedat Yitshak da sununun içsel amacıyla eylem arasındaki bağı vurgular; iyiye ve doğruya yönelerek getirilen sununun Yeşaya’da kabul edildiğini gösterir. Şemuel’in önünde ise Tora’nın bir günah için buyurduğu sunu yerine getirilmiyordu. Kral, saklanması yasak olan hayvanları kendi seçtiği bir sunuya dönüştürüyordu. Mika 6:6–8, Yeşaya 56:6–7
Öyleyse belirli bir günahın bağışlanması için neyin sunulacağı da doğrudan Tora’dan öğrenilir. Vayikra’da, bölümde sayılan günahlardan birini işlemiş ve iki kuş almaya bile gücü yetmeyen kişiden ince un getirmesi istenir. Kohen bir avuç unu sunakta yakar ve kişinin bağışlanacağı söylenir. Aynı sunakta kanlı kurbanlar da sunulur. Tora bu kişi adına bir hayvanın kesilmesini istemez. Un, doğrudan günah sunusu olarak adlandırılır ve bağışlanma bu buyruğun yerine getirilmesine bağlanır. Her bağışlanma için kanlı bir sununun zorunlu olduğu iddiası, bu hükümle çürütülür. Yoksulun bağışlanmasını İsa’nın gelecekteki ölümüne bağlamak da Haşem’in verdiği hükme yeni bir şart eklemektir. Tora belirli bir günah için sunu emrettiğinde, Tapınak hizmeti sırasında o sunu getirilir. İtaatin gereği, Haşem’in belirlediği hükmü yerine getirmektir. Vayikra 5:11–13
Şemuel’in Şaul’a verdiği cevap, sununun çiğnenen buyruğa itaat yerine geçemeyeceğini gösterir. Şaul’un hayvanlarının günah sunusu olmaması da her bağışlanmada kan gerektiğini kanıtlamaz. Bu şart, Tanah’ın bağışlanmayı düzenleyen diğer hükümleriyle çelişir.
Rabbinik açıklamalar: Yoşer Divrei Emet, Şemuel Alef 15 açıklaması; Menorat HaMaor, teşuva açıklaması; Mişnat Rabbi Eliezer, 1. bölüm; Rabbenu Bahya, Kad HaKemah, alçakgönüllülük bölümü; Yismach Moşe, Vayikra; Akedat Yitshak, korbanlara ilişkin açıklama.
İlgili Kabalat yazıları: “Kan olmadan kefaret olmaz mı?”; “Günah ve Aklanma”; “İsa, Benim Günahlarım İçin mi Öldü?”.
Tanah kaynakları: Şemuel Alef 15:1–23; Yeşaya 1:11–17 ve 1:18–20; Yeşaya 56:6–7; Hoşea 6:6 (bağlamı 6:4–7); Yeremya 7:9–11 ve 7:21–23; Bamidbar 5:6–8; Mişle 21:3; Amos 5:21–24; Mika 6:6–8; Vayikra 5:11–13 (özgün metin).
36. İddia: Şelomo’nun Özdeyişleri 16:6’daki kefaret gelecekteki Maşiah’a dolaylı göndermedir
Mişle, insanın işlediği suçun nasıl giderildiğiyle bundan sonra nasıl yaşayacağını bir arada ele alır. On altıncı bölümde iyilik ve doğruluk, suçun giderilmesiyle yan yana anılır. Mika da bu iki niteliği, Haşem’in Avraam’a ve Yaakov’a verdiği sözleri anlatırken kullanır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Mişle, insanın işlediği suçun nasıl giderildiğiyle bundan sonra nasıl yaşayacağını bir arada ele alır. On altıncı bölümde iyilik ve doğruluk, suçun giderilmesiyle yan yana anılır. Mika da bu iki niteliği, Haşem’in Avraam’a ve Yaakov’a verdiği sözleri anlatırken kullanır.
Bu yorumu savunan Hristiyanlar, Mişle 16:6’daki iyilik ve doğruluk sözlerini Mika 7:20 üzerinden Avraam’a ve Yaakov’a verilen vaatlere bağlarlar. Avraam’ın soyunun düşmanlarına üstün gelmesini, insanın en büyük düşmanı saydıkları günahın yenilmesi olarak okurlar. Onlara göre bu zaferi kazanacak soy, Maşiah, yani Mesih’tir. Günahı giderebilmesi için de kusursuz bir insan sunusu olarak ölmesi gerekir. Bu bağlantılardan, Mişle’nin dolaylı olarak İsa’nın ölümüyle sağlanan bağışlanmayı anlattığı sonucunu çıkarırlar.
Tanah’ın Cevabı:
Mişle 16:6, suçun giderilmesini ve kötülükten uzaklaşmayı tek cümlede birleştirir: “İyilik ve doğrulukla suç giderilir; Haşem korkusuyla kötülükten uzaklaşılır.” Geçmişte işlenmiş kötülükle insanın bundan sonra tutacağı yol birlikte ele alınır. Hemen çevresindeki sözlerde kibir kınanır, Haşem’in insanın yollarından hoşnut olması ve adaletli az kazancın haksız çok kazançtan üstünlüğü anlatılır (16:5, 7–8). Sonraki ayet de insanın yolunu tasarlamasıyla Haşem’in adımlarını yönlendirmesini yan yana koyar (16:9).
Ayetteki iyilik ve doğruluk, İbranice חֶסֶד (hesed) ve אֱמֶת (emet) sözcükleriyle ifade edilir. Bunlar merhameti, sadakati ve güvenilirliği kapsar. Aynı kitapta insana bu nitelikleri kendisinden ayırmaması, boynuna bağlaması ve yüreğine yazması söylenir (Mişle 3:3–4). Böylece günlük hayatın içinde korunacak bağlılıklar tarif edilir.
Bu iki sözcük Haşem’in iyiliğini ve sadakatini anlatmak için de kullanılır; Avraam’ın hizmetkarı Haşem’e bunlar için şükrederken, aynı anlatının ilerleyen kısmında Rivka’nın ailesinden de efendisine bu niteliklerle davranmalarını ister (Bereşit 24:27, 49). Sözcükler kimin davranışını anlatıyorsa anlam o cümlede belirlenir. Bu niteliklerin anılması, her seferinde Maşiah’tan söz edildiğini göstermez.
Berahot 5b’de Rabbi Yohanan, Mişle’deki bu sözcükleri Tora öğrenimi ve başkalarına yapılan iyiliklerle ilişkilendirir. Konuşmanın devamında yaşanan ağır kayıpların kefaretle ilişkisi de tartışılır. Kefaret, burada günahın giderilmesi ve bağışlanmayla ilgili süreci anlatır. Ayet böylece insanın hayatı ve yaptıkları üzerinden ele alınır. Berahot 5b
Orhot Tsadikim, iyilik yapmanın kötülükte ısrar eden kişiye bir tür ödeme gibi yetmeyeceğini vurgular. Eser, Mişle’nin sözünü günahından dönen insanla ilişkilendirir ve bazı ağır günahlar için Yom Kippur ile sıkıntıların da ele alındığı kefaret sürecini açıklar. İyilik, teşuvadan ayrılmış bir karşılık olarak sunulmaz. Orhot Tsadikim
Hristiyan yorumun dayandığı Mika 7:20’de ise atalara verilen vaat açıkça anılır: Haşem’in Yaakov’a doğruluk, Avraam’a iyilik göstereceği, eskiden atalara içtiği andı yerine getireceği söylenir. Önceki iki ayette de Haşem suçları bağışlayan, merhametten hoşlanan ve günahları denizin derinliklerine atan olarak anlatılır. Mika’da sözüne sadık kalan ve bağışlayan Haşem’dir. Buradaki özel vaat bağlantısı, Mişle’de aynı sözcüklerin geçtiği her cümleyi Avraam’ın soyundan gelecek belirli bir kişinin ölümüne çeviremez. Nitekim Mişle 3, bu nitelikleri doğrudan okuyucunun hayatına yerleştirir.
Avraam’a verilen vaatte de soyunun günahı yenmek için öleceği söylenmez. Bereşit 22:17–18’de soyu göğün yıldızları ve deniz kıyısındaki kumlar kadar çoğaltılacak, düşmanlarının kapısını ele geçirecek ve yeryüzünün ulusları onun soyuyla kutsanacaktır. Aynı ayette çoğalan soy ile düşmanlarına üstün gelen soy birlikte anılır. Bu topluluğu açıklama yapmadan tek bir kişiye indirmek, vaadin verdiği kapsamı daraltır. Düşmanların kapısını ele geçirme sözü de günahın kanla ödenmesi hükmü içermez. Günahı insanın düşmanı diye nitelemek bir benzetmedir; bu benzetme, Bereşit’teki düşmanların “günah” anlamına geldiğini kanıtlamaz. Soy, düşman ve zafer sözcüklerinin her birine İsa anlatısından yeni bir anlam verilerek ulaşılan sonuç, Avraam’a söylenen sözlerin kendisinden çıkmaz.
Mişle’deki bağışlanma öğretisi, insanın suçunu nasıl ele alacağını da söyler. 28:13’te suçunu gizleyenin başarıya ulaşamayacağı, itiraf edip bırakanın merhamet göreceği söylenir. 16:17’de doğruların yolu kötülükten uzak durmakla tanımlanır. Bunlar 16:6’daki iki yarıyı tamamlar: Suçun giderilmesiyle kötülüğün terk edilmesi aynı hayatın içindedir. Yehezkel 18:21–23’te de günahlarından dönüp Haşem’in hükümlerini yerine getiren kişinin eski suçlarının ona karşı anılmayacağı vaat edilir.
“Suç giderilir” sözü, kefaret diline aittir. Bu sözcüğü görmek, ayetin içinde söylenmeyen bir kan dökme işlemi bulunduğunu varsaymayı gerektirmez. Tora’nın açık sunu hükümlerinde bile kefaret yalnız kan içeren malzemeyle anlatılmaz. Vayikra 5:11–13’te iki kuş almaya da gücü yetmeyen kişi ince un getirir. Bu un günah sunusu olarak kabul edilir; kohenin onun için arınma sağlayacağı ve kişinin bağışlanacağı belirtilir. Hristiyan karşı sav, unun başka sunuların da bulunduğu sunağa getirildiğini söyler. Fakat sunakta kanlı sunuların bulunması, bu kişiye emredilen un sunusunu bir hayvan sunusuna dönüştürmez. Bu sununun kabulünün gelecekteki bir insanın ölümüne bağlı olduğu da ayette söylenmez. Kefaret sözcüğünden doğrudan İsa’nın kanına geçiş, Tora’nın tanımladığı işlemle Hristiyan öğretisini birbirine karıştırır.
Hristiyan savunusu, doğru davranışların yalnız sunudan önce gerekli tutumu anlattığını da ileri sürer. Mişle 16:6’nın verdiği ilişki daha açıktır: İyilik ve doğruluk, suçun giderilmesiyle; Haşem korkusu, kötülükten uzak durmakla bağlanır. Bu cümleye bir sunu getirme emri eklenmemiştir. Haşem’in bağışlayan merhametiyle insanın doğruluğa dönmesi arasına zorunlu bir insan ölümü yerleştirmek için önce bu ölüm öğretisini kabul etmek gerekir. Mişle’nin sözü, sonradan eklenen o kabulün kanıtı yapılamaz.
Tanah kaynakları: Mişle 16:5–8, 16:9 ve 16:17; 3:3–4; 28:13; Mika 7:18–20; Bereşit 22:17–18 ve 24:27, 49; Yehezkel 18:21–23; Vayikra 5:11–13.
65. İddia: Yeşaya 53 bir kişinin başkalarının yasal günah cezasını üstlendiğini öğretir
Bir insanın suçu başkasına zarar verebilir. Suçtan zarar görmekle, suçluya verilen cezayı onun yerine çekmek aynı olay değildir. Yeşaya 53’te acı çeken kulun başkalarının suçlarını taşıması anlatılır. Tartışma, bu yükü taşımanın ne anlama geldiği üzerinedir.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Bir insanın suçu başkasına zarar verebilir. Suçtan zarar görmekle, suçluya verilen cezayı onun yerine çekmek aynı olay değildir. Yeşaya 53’te acı çeken kulun başkalarının suçlarını taşıması anlatılır. Tartışma, bu yükü taşımanın ne anlama geldiği üzerinedir.
Bu yorumu benimseyen Hristiyanlar, kulun suçları taşımasını, başkalarının hak ettiği cezayı gönüllü olarak üstlenmesi şeklinde anlarlar. Onlara göre günahsız Maşiah, yani Mesih İsa, günahkarların yerine cezalandırıldı ve ölümüyle onların bağışlanmasını sağladı. Kulun acısının başkalarına şifa getirmesini, suç sunusunu ve Yom Kippur’da, yani Kefaret Günü’nde başı üzerinde İsrael’in günahları itiraf edilen keçiyi aynı düşüncenin örnekleri olarak görürler.
Tanah’ın Cevabı:
Yeşaya 52:15’te krallar, yüceltilen kul karşısında susar. Önce, kulun acısını Haşem’in onu cezalandırması olarak görmüşlerdir. 53:4–5’te bu hükmü geri alırlar. “İsyanlarımız yüzünden yaralandı” derler. İbranice מִפְּשָׁעֵנוּ (mi-peşaenu) acının sebebini onların isyanlarına bağlar. “O yaralandı” ile “biz suç işledik” aynı cümlede farklı kişilere aittir.
Eha 5:7’de çocuklar, “Atalarımız günah işledi … onların suçlarını biz taşıdık” der. Eha ile Yeşaya 53:11 aynı סבל (saval), yani “yük taşımak” fiilini kullanır. Ataların yaptıkları çocukları yıkımın içinde bırakmıştır. Çocukların bu yükü taşıması onları eski suçların faili yapmaz. Yeşaya 53:6’da Haşem, ulusların günahlarının meydana getirdiği yükü kulun üzerinde toplar. 53:10, kulun ezilmesini Haşem’in tarihteki amacıyla ilişkilendirir. Tehilim 44:22–23’te de antlaşmaya bağlılığını sürdüren halk, Haşem uğruna öldürüldüğünü söyler. Bu acılar, suçun faili ile acıyı çekenin başka kişiler olabileceğini gösterir.
“Bereleriyle biz iyileştik” sözü de aynı itirafın parçasıdır. Hor gördükleri İsrael yüceltilince uluslar hem kendi zulümlerini hem de Haşem’in halkıyla bağını tanır. İyileşme bu değişimin sonucudur. Kulun yaraları, onlara yaptıklarının gerçeğini gösterir. Günahın bırakılması ve bağışlanma ise Yeşaya 55:7’de açıkça kötülüğü yapan kişinin Haşem’e dönüşüne bağlanır.
Kişisel sorumluluğu Haşem açıkça belirler. Yehezkel 18:20’de, “Oğul babanın suçunu taşımayacak, baba oğlun suçunu taşımayacaktır” denir. Doğru kişinin doğruluğu kendisine, kötünün kötülüğü de kendisine ait bırakılır. Hemen ardından, kötülüğünden dönüp Haşem’in hükümlerini yerine getiren kişinin yaşayacağı ve geçmiş suçlarının artık anılmayacağı söylenir. Bu, Haşem’in kendi yargısı ve bağışlama vaadidir. İnsanların vereceği ölüm cezaları için de Devarim 24:16’da herkesin kendi günahından ötürü öldürüleceği emredilir. Bir ailenin veya halkın ortak acısı, kişisel sorumluluğu ortadan kaldırmaz.
Gönüllü olarak başkasının yükünü üstlenmek de Haşem’in bu hükmüne tabidir. Moşe, Altın Buzağı’dan sonra halkın bağışlanmasını ister; bağışlanmayacaklarsa kendi adının da Haşem’in kitabından silinmesini diler. Kendini halkından ayırmadan onlar için yalvarmaktadır. Haşem’in cevabı, “Bana karşı kim günah işlediyse onu kitabımdan sileceğim” olur. Ardından Moşe’ye halkı götürme görevi verilir ve halkın günahının hesabının sorulacağı söylenir (Şemot 32:30–34). Moşe’nin kendisini ortaya koyması, suçlulara ait cezayı ona aktaran bir karar doğurmaz. Haşem kimin günah işlediğini esas alır. Yeşaya 53:12’deki kul da suçlular için aracılık eder. Aracılık, günahkarların bağışlanması için onların yanında durmaktır; bağışlama yetkisi Haşem’e aittir.
Talmud’un Sota 14a bölümü, Yeşaya 53:12’deki “birçoklarının günahını taşıdı” ve “suçlular için aracılık etti” sözlerini Moşe’ye uygular. Metin, onun Altın Buzağı günahı için kapara, yani günahın giderilmesiyle ilgili bir yarar sağladığını ve günah işleyenlerin tövbe etmesi için merhamet dilediğini söyler. Moşe halk için aracılık etmiştir; Şemot’un anlattığı olayda günahkarların yerine öldürülmemiştir.
Rabbi Yosef Albo, doğru bir insanın çektiği acının toplum için kapara olabileceğini anlatırken Yehezkel’in İsrael’in suçunu taşımasına ve Yeşaya’daki kula başvurur. Zohar, Pinehas bölümünde de bir uzvun acısının bütün bedene şifa getirmesi benzetmesiyle doğru kişinin acısı ve kuşağın kaparası arasında bağ kurulur; Yeşaya 53:5 bu bağlamda anılır. Bu kaynaklar, doğru kişinin acısının başkalarına yarar sağlaması düşüncesini açıkça içerir. Fakat bundan İsa’nın bütün insanların yerine cezalandırıldığı veya bağışlanmanın yalnız onun ölümüne bağlı olduğu sonucu çıkmaz.
Başkaları için sorumluluk taşımak, onlara göz kulak olma görevinden de doğabilir. Aharon ile oğullarının kutsal yer ve kohenlikle ilgili suçu taşıyacakları söylendiğinde, hemen ardından kutsal yerde kimin hangi hizmeti yapabileceğini gözetme görevi verilir (Bamidbar 18:1–7). Yehezkel 33:6–9’daki gözcü de tehlikeyi görüp halkı uyarmadığı için sorumlu tutulur. Günahkar kendi suçu yüzünden ölürken, gözcüye yapmadığı uyarının hesabı sorulur. Burada iki kişinin sorumluluğu açıkça korunur. Raşi de Yeşaya 53:11’deki yük taşıma sözünü açıklarken kohenlerin kutsal yerle ilgili sorumluluğunu örnek gösterir. Suçu önleme görevi verilen kişinin ihmali, suç işleyenin yerine masum birinin öldürülmesinden bambaşka bir şeydir.
Hristiyan yorumunda Vayikra 16’ya başvurulması ise belirli bir törene dayanır. Aharon iki elini canlı keçinin başına koyar, İsrael’in suçlarını onun üzerinde itiraf eder ve keçi bu suçları ıssız yere taşımak üzere gönderilir. Aynı gün, başka bir keçi kesilir ve kanı kutsal yere götürülür. Günahları taşıyan keçi için kullanılan sözler, öldürülen keçinin kanıyla yapılan işlemin yerine geçirilmez. Hristiyan savında bu iki hayvan İsa’nın ölümü ve dirildikten sonraki hayatı olarak birleştirilir. Fakat törende iki ayrı keçi vardır; gönderilen keçi daha önce öldürülüp diriltilmiş değildir. Bu eşleştirme, Tora’nın verdiği açıklamaya sonradan eklenir. Tora töreni Aharon’un ardından görev alacak kohenin sürdüreceğini ve İsrael’in günahları için her yıl yapılacağını açıkça emreder. İsa’nın ölümüyle bu görevin sona erdiği savı, aynı bölümün kuşaklar boyunca sürecek hükmüne aykırıdır.
Sununun mutlaka suçlunun ölüm cezasının başka bir canlıya çektirilmesi olduğu iddiasını da Tora’nın kendi hükmü çürütür. Vayikra 5:11–13’te kuş almaya gücü yetmeyen kişi, belirtilen günahlar için un getirir. Kutsal hizmette görevli olan kohen, un sunusunu Tora’nın buyurduğu biçimde sunar. Tora, suç işleyen kişinin bağışlanacağını söyler. Bu kişinin sunduğu unda ona ait ölüm cezasını çeken bir canlı yoktur. Sunakta başka sunuların bulunması da un sunusunu öldürülen bir hayvana dönüştürmez. Bağışlanma, Haşem’in belirlediği işlemin ardından açıkça vaat edilir. Hristiyan savında bu bağışlanma da gelecekteki İsa’nın ölümüne dayandırılır. Oysa Tora bağışlanmayı burada emrettiği sunuyla birlikte vaat eder. Gelecekteki bir insan ölümünü bu vaadin gizli şartı yapmak, Haşem’in verdiği hükme yeni bir koşul eklemektir.
Yeşaya 53:11, kulun birçoklarını doğru kılmasını בְּדַעְתּוֹ (be-daato), yani bilgiyle ilişkilendirir. “Onun bilgisiyle” veya “onu tanımakla” okunduğunda, ayette iyileşmeye yol açan şeyin anlamak olduğu görülür. 53:12’de kul suçlular için de yakar. Bilgiyle doğruya yöneltmek ve dua etmek, başka insanların doğruluğuna yardım eder. Yehezkel 18:20 ise kişinin işlediği suçun ve yaptığı doğruluğun kendisine ait olduğunu açıkça korur.
Tanah kaynakları: Yeşaya 53:4–12 ve 55:7; Eha 5:7; Tehilim 44:18–23; Yehezkel 18:20–23 ve 33:6–9; Devarim 24:16; Şemot 32:30–34 (Sefaria 32:30–33); Bamidbar 18:1–7 (Sefaria); Vayikra 16:7–10, 15–22, 29–34; Vayikra 5:11–13 (Sefaria). Tehilim’de ayet numaraları Masoretik metne göredir; “Senin uğruna…” sözü burada 44:23’tür. Yeşaya 53’te · 44:22 · 23
67. İddia: Aşam (suç ve telafi korbanı) kelimesi, gerçek bir insan kurbanı bulunduğunu kanıtlar
Tora’da suç işleyen bir kişi, bazı durumlarda verdiği zararı karşılamak için ödeme yapar. Bazı durumlarda da kutsal hizmet için bir sunu getirir. İbranice aşam sözcüğü bu iki işle ilgili olarak kullanılabildiği için Yeşaya 53:10’daki anlamı cümlenin içinde belirlenir.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Tora’da suç işleyen bir kişi, bazı durumlarda verdiği zararı karşılamak için ödeme yapar. Bazı durumlarda da kutsal hizmet için bir sunu getirir. İbranice aşam sözcüğü bu iki işle ilgili olarak kullanılabildiği için Yeşaya 53:10’daki anlamı cümlenin içinde belirlenir.
Yeşaya 53:10’u İsa’ya bağlayan Hristiyanlar, aşam kelimesini “suç sunusu” diye okur ve kulun kendisinin günahları gidermek için sunulduğunu söylerler. Onlara göre bu sunu İsa’nın ölümüdür. Tora’da suç sunusu olarak getirilen koçun erkek olmasıyla İsa’nın erkek olması arasında da bağ kurarlar. Eski törenin ayrıntılarının çarmıhta daha yüksek bir karşılık bulduğunu savunurlar.
Tanah’ın Cevabı:
אָשָׁם (aşam) sözcüğü ile aynı sözcüğün kullanıldığı işlemler birbirinden ayrılmalıdır. Bereşit 26:10’da Avimeleh, Yitshak’ın karısına dokunulmuş olsaydı halkın üzerine gelebilecek suçluluğu bu sözcükle anlatır. Bamidbar 5:7–8’de suçunu itiraf eden kişi asıl bedeli ve beşte birini geri öder. 8. ayet hak sahibine ulaşılamayan durumda ödemenin kohene verilmesini ve kefaret koçunu ayrı ayrı düzenler. Şemuel Alef 6:3–8’de Filistliler kutsal sandığı geri gönderirken telafi karşılığı olarak altın çıban ve fare biçimleri de gönderir. Üç durumda da kelime suçla ve onun karşılığıyla ilgilidir, ama yapılan işlemler aynı değildir.
Vayikra’daki suç sunusu ise ayrıntılı bir emirle tanımlanır. 5:15–16’da kutsal şeylere karşı işlenen belirli bir suç için değeri belirlenmiş kusursuz bir koç getirilir; zarar karşılanır ve beşte biri de eklenir. 7:1–7 sununun kesileceği yeri, kanın sunağa uygulanmasını, yakılacak kısımları ve kohenlerin payını belirler. Bu emirdeki koç erkektir. Hristiyan savında İsa’nın erkek olmasıyla bu özellik arasında bağ kurulur. Fakat erkek olmak, bu hayvanın özelliklerinden yalnız biridir. Aynı hüküm onun koç olmasını ve belirlenmiş işlemlerle sunulmasını da gerektirir. Roma’nın idam ettiği bir insanı koça benzetmek, sunu için gereken işlemlerin yapıldığını göstermez.
Hristiyan yorum buna, eski sununun bütün ayrıntılarının yeniden gerçekleşmesi gerekmediği cevabını verir. Eski törenin İsa’nın ölümünü önceden anlattığı ve onda tamamlandığı savunulur. Böylece koçun erkek oluşu gerçek bir işaret, hayvan oluşu ise benzetme olarak alınır. Bu ayrımı aşam sözcüğü yapmaz; erkek olmak gibi bir özellik öne çıkarılıp koç olmak gibi bir özellik benzetmeye dönüştürülür. Bu seçim, kelimenin kendi anlamından gelmez.
Tanah bir insanın iç dünyasını da sunu diliyle anlatabilir. Tehilim 51:19’da, “Tanrı’nın kurbanları kırık bir ruhtur; kırık ve ezilmiş yüreği, ey Tanrı, hor görmezsin” denir. Pişmanlık gerçek, sunu benzetmesi de güçlüdür. Yürek sunakta kesilecek bir hayvan haline gelmez. Aynı şiirin sonunda sunakta sunulacak boğalardan ayrıca söz edilmesi, içten dönüş ile gerçek sununun birlikte korunabildiğini gösterir.
Yeşaya 53:10’da “eğer canını aşam olarak koyarsa” şartını, “soyunu görecek, günleri uzayacak” vaadi izler. İbranice fiil hem “sen koyarsan” hem “o koyarsa” biçiminde okunabilir. İlk okumada can sunu olarak konur, ikinci okumada ise “canı bir suç sunusu ortaya koyarsa” anlamı mümkündür. İfadede Vayikra’daki koç, sunak ve kan hizmeti gibi bir kurbanın hangi türden olduğunu belirleyen unsurlar bulunmaz. Şiirin devamı, İsrael’in sürgünden sonra çocuklarıyla birlikte yeniden güç kazanmasını anlatır (Yeşaya 54:1–3).
İbn Ezra, bu cümleyi kişinin suçunu kabul edip önüne koyması olarak açıklar. Berahot 5a ise ayetteki aşam benzetmesini, insanın çektiği acıyı bilinçle kabul etmesiyle ilişkilendirir. Talmud’daki bu açıklama, korbanla benzerlik kurar; insana sunakta bir korban işlemi uygulanmasını anlatmaz.
Tanah’ın Aramice çeviri ve açıklamalarından Targum Yonatan, 52:13’te kulu Maşiah olarak açıklar. Buna karşılık 53:10’da halkın kalanlarının arınacağını, Maşiahlarının krallığını göreceğini ve Tora’yı yerine getirenlerin başarılı olacağını anlatır. Maşiah yorumu, aşam kelimesini İsa’nın insan sunusu olarak öldürülmesine bağlamayı gerektirmez.
Kulun başkalarıyla ilişkisi, 53:12’de suçlular için aracılık etmesiyle de anlatılır. Moşe’nin Altın Buzağı’dan sonra halkı için yaptıkları, böyle bir aracılığın Tanah’taki somut örneğidir. Halk bağışlanmayacaksa kendi adının da kitaptan silinmesini diler. Haşem ise “Bana karşı kim günah işlediyse onu kitabımdan sileceğim” diye cevap verir (Şemot 32:30–33). Moşe halkı için kendisini ortaya koyarken halkın günahını işlemiş sayılmaz. Dua, başkasının yükünü üstlenme ve bir sunu olarak anılma, bir insanın bedeninin Tora’daki suç sunuları arasına eklendiği anlamını taşımaz.
Bağışlanma için verilen hükümler de açıktır. Yehezkel 18:21–23’te günahlarından dönüp doğru yaşayan kişinin geçmiş suçlarının artık anılmayacağı söylenir. Vayikra 5:11–13’te ise kuş almaya gücü yetmeyen kişi, belirtilen günahları için un sunar ve bağışlanır. Bu sunuda onun adına öldürülen bir canlı bulunmaz. Her bağışlanmanın zorunlu temelini İsa’nın kanında aramak, bu ayetlerin verdiği şartlara yeni bir şart ekler. Yeşaya’nın kullandığı aşam, suç ve telafiyle bağ kuran bir sözcüktür; İsa’nın ölümü olmadan kimsenin bağışlanamayacağını emreden bir Tora hükmü değildir.
Tanah kaynakları: Yeşaya 53:10–12; Bamidbar 5:7–8 (Sefaria); Bereşit 26:10; Şemuel Alef 6:3–5; Vayikra 5:11–19 (Sefaria 5:14–19); Vayikra 7:1–7 (Sefaria); Tehilim 51:18–21; Şemot 32:30–33; Yehezkel 18:21–23. Bava Kama 110a
136. İddia: İsa mizbeah üzerinde sunulmadıysa da sorun yoktur; kendisi mizbeah sayılabilir
Tora, kutsal hizmette getirilen sunuya korban, üzerinde sunulduğu yapıya mizbeah, yani sunak der. Tora ayrıca sununun nerede ve nasıl yapılacağını belirler. Bir insanın hem sunu hem de sunak sayılıp sayılamayacağı, Tora’nın bu iki sözle neyi anlattığına bakılarak anlaşılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Tora, kutsal hizmette getirilen sunuya korban, üzerinde sunulduğu yapıya mizbeah, yani sunak der. Tora ayrıca sununun nerede ve nasıl yapılacağını belirler. Bir insanın hem sunu hem de sunak sayılıp sayılamayacağı, Tora’nın bu iki sözle neyi anlattığına bakılarak anlaşılır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, İsa’nın fiziksel bir sunak üzerinde sunulmadığını kabul ederler. Bunun bir engel olmadığını söylerler, çünkü onlara göre İsa’nın kendisi hem korban hem de mizbeah sayılabilir. Tapınak yıkıldıktan sonra Haşem’in seçtiği kutsal yerin görevini de İsa’nın üstlendiğini savunurlar.
Tanah’ın Cevabı:
Vayikra 1–7, korbanı sunanın kim olduğunu, hangi hayvanın sunulacağını, kanın nerede kullanılacağını ve hangi işlemlerin yapılacağını belirler. Vayikra 17:11, kanın sunak üzerinde arınma işlevine ayrıldığını söyler. Sunak, ibadette belirli bir yeri ve görevi olan somut bir yapıdır.
Vayikra 17:11’de וַאֲנִי נְתַתִּיו לָכֶם עַל־הַמִּזְבֵּחַ לְכַפֵּר עַל־נַפְשֹׁתֵיכֶם denir: “Ben onu, canlarınız için kapara yapmanız üzere size mizbeah üzerinde verdim.” Al ha-mizbeah (עַל־הַמִּזְבֵּחַ) kanın gerçek bir sunağın üzerinde kullanıldığını belirtir. Kapara burada kanın sunak üzerindeki kefaret ve arınma işlevini anlatır.
Devarim 12:13–14 de olayı yer bakımından sınırlamaktadır: הִשָּׁמֶר לְךָ פֶּן־תַּעֲלֶה עֹלֹתֶיךָ בְּכָל־מָקוֹם אֲשֶׁר תִּרְאֶה, “Yakmalık sunularını gördüğün herhangi bir yerde sunmaktan sakın.” Bir bedenin “mizbeah” diye adlandırılması, Tora’nın kanın nereye ve hangi hizmet içinde uygulanacağını belirleyen hükmünü fiilen gerçekleştirmemektedir. Benzetme ile hukuken geçerli korban hizmeti farklı işlemlerdir.
Şemot 20:24–26 ve 27:1–8, sunak yapılmasına ilişkin somut hükümler verir. İsa’nın Roma tarafından idam edildiği haç bu Tanah hükümlerine göre yapılmış bir mizbeah değildir. 'İsa’nın bedeni zaten sunaktı' sözü, bir kişinin kendisini kurban saydırmak için aynı anda sunak kabul etmesine dayanır. Tora’da bir insanın kendi bedenini sunak olarak ilan edip hayvan korbanı hükümlerinin yerine geçebileceği bir emir yazılı değildir.
Devarim 12:13–14, yakmalık sunuların görülen herhangi bir yerde sunulmasını yasaklar ve Tanrı’nın seçeceği yeri şart koşar. Bir bedene “sunak” adı vermek bu yer hükmünü ortadan kaldırmaz. Sununun türünü, görevliyi ve seçilmiş yeri Tanrı belirlemiştir; bir insanın ölümü için kurulan benzetme bu emirlerin yerine geçemez.
Vayikra 16:15–16, günah sunusunun kanının kutsal bölüme getirilmesini emreder; 16:27 ise kanı içeride kullanılmış hayvanların bedenlerinin ordugah dışında yakılmasını düzenler. Halkın konakladığı alanın dışında yapılan bu işlem, içerideki kan hizmetinin yerine geçmez; ondan sonra yapılır. İsa’nın kent kapısının dışında acı çekmesini bu hükme benzetmek, ne kutsal yerdeki kan işlemini ne de bedenin yakılmasını gerçekleştirmiş olur.
Vayikra 5:11–13’te kansız günah sunusundan sonra bağışlanma vardır; Yehezkel 45:15–25’te gelecekte de sunak, kohen ve sunular düzenlenir. Bir insanın idamını korban diye adlandırmak, Vayikra’nın tür, yer, sunak ve kohen şartlarını yerine getirmez. Bu şartları bir benzetmeyle kaldırmak, Tora’nın hükmünü değiştirmektir.
Vayikra 16:15–16’da korban kanının kutsal bölgeye götürülmesi, 16:27’de ise kanı içeride kullanılmış hayvanların bedenlerinin ordugah dışına çıkarılıp yakılması farklı aşamalar olarak düzenlenmiştir. Hayvanın bedeninin konaklama alanının dışına çıkarılması, kutsal yerde yapılan işlemlerin alternatifi değildir; onların ardından gelir. Roma’nın şehir kapısı dışında yaptığı bir infazın bu aşamaya benzemesi, korbanın türünü, kohenin hizmetini ve mizbeahın konumunu yerine getirmez.
Bu iddiada egla arufa, yani boynu kırılan genç dişi sığır da örnek gösterilir. Devarim 21:1–9, faili bulunmayan bir cinayetin ardından düvenin işlenmemiş bir vadide boynunun kırılmasını anlatır. Kohenler ve şehrin önderleri de bu işlemde yer alır; halk için bağışlanma istenir. Metin bunu Vayikra’daki günah veya suç korbanı olarak adlandırmaz. Tora bu özel işlemi vadide düzenlerken, korbanlar için seçilmiş yer ve sunakla ilgili hükümleri de ayrıca verir. Birinin yeri, diğerinin şartını kaldırmaz.
Yehezkel 43:13–27 gelecekteki sunağın ölçülerini ve arındırılmasını anlatır; 45:19’da kohenin kanı sunağın belirli yerlerine uygulaması bildirilir. Peygamberin tasvirinde sunak, ölçüleri belirtilen ve üzerinde belirli işlemler yapılan bir yapıdır. İsa’ya “sunak” demek, Tora’nın ve Yehezkel’in gösterdiği bu yapıyı ve hizmeti yerine getirmez. Yehezkel 43:13–27, 45:19.
Tanah kaynakları: Vayikra 1–7, 17:11 ve 16:15–27; Devarim 12:13–14; Şemot 27:1–8; Yehezkel 45:15–25.
210. İddia: Yeşaya 27’deki bağışlanma daha önce sunulan kanlı korban sayesinde gerçekleşir
Yeşaya 27, Yaakov’un suçunun giderilmesinden söz ederken putlara sunu verilen sunakların parçalanmasını da anlatır. Kral Hizkiyahu döneminde önce Tapınak’ta korbanlar sunulmuş, ardından putperestliğe ait sunaklar yıkılmıştır. Olayların sırası, peygamberin suçun nasıl giderileceği hakkında ne söylediğiyle karşılaştırılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Yeşaya 27, Yaakov’un suçunun giderilmesinden söz ederken putlara sunu verilen sunakların parçalanmasını da anlatır. Kral Hizkiyahu döneminde önce Tapınak’ta korbanlar sunulmuş, ardından putperestliğe ait sunaklar yıkılmıştır. Olayların sırası, peygamberin suçun nasıl giderileceği hakkında ne söylediğiyle karşılaştırılır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Hizkiyahu döneminde önce kanlı korbanların sunulmasını Yeşaya 27:9’u açıklamak için kullanırlar. Onlara göre Yaakov’un suçu önceden dökülen kanla giderilmiştir. Putperest sunakların yıkılması da bu bağışlanmanın ardından gelen teşuva, yani kötülüğü bırakıp Tanrı’ya dönüş eylemidir.
Tanah’ın Cevabı:
Yeşaya 27:9, Yaakov’un suçunun kaldırılmasını ve putperest sunakların parçalanmasını aynı cümlede anlatır. Peygamberin kullandığı sözler, bu bağışlanmanın daha önce sunulmuş bir korbanın kanına bağlı olduğunu söylemez.
Ayet לָכֵן בְּזֹאת יְכֻפַּר עֲוֹן־יַעֲקֹב, “Bu nedenle Yaakov’un suçu bununla kapara bulacak” der. Devamında günahın giderilmesinin sonucu olarak sunak taşlarının parçalanması ve putperest ibadette kullanılan Aşera direkleriyle diğer putperest işaretlerin ayakta kalmaması anlatılır.
“Bununla” sözü önceki 27:7–8’de anlatılan cezayla ve halkın nasıl terbiye edildiğiyle ilişkilendirilebilir. 27:9’un devamı ise putperest ibadetin ortadan kaldırılmasını arınmayla birlikte gösterir. Raşi de ayeti sunakların parçalanması ve putperestliğin bırakılması üzerinden açıklar. Bu iki okuma ayetin farklı sözlerini öne çıkarır. Ayetlerin hiçbirinde geçmişte dökülmüş korban kanı bağışlanmanın nedeni olarak gösterilmez.
Hizkiyahu’nun reformunda gerçekten önce Tapınak’ta korbanlar sunulur (Divre HaYamim Bet 29:20–24); daha sonra putperest direkler, Aşeralar ve sunaklar yıkılır (31:1). Divre HaYamim olayların sırasını verir. Bir olayın önce gelmesi, sonrakinin onun yüzünden gerçekleştiğini tek başına göstermez. Peygamberin ayetinde bu bağlantı açıkça kurulmaz.
Yeşaya 27:2–6 Tanrı’nın üzüm bağını korumasını, 27:7–8 yargıyı, 27:9 putperestliğin kaldırılmasını anlatır. 27:12–13’te dağılmış İsrael’in toplanacağı ve Yeruşalayim’de Tanrı’ya ibadet edeceği bildirilir. Bölüm, yargı ve arınmanın ardından yeniden toplanmayı da kapsar.
Yeşaya 1:16–18’de kötülüğü bırakmak, adaleti öğrenmek ve günahların temizlenmesi birlikte anlatılır. 55:7’de kötü kişinin yolunu bırakıp Tanrı’ya dönmesi ve Tanrı’nın onu bolca bağışlaması söylenir. Vayikra 5:11–13’te ise belirli günahlar için kuş almaya gücü yetmeyen kişinin un sunusu getirmesi ve bağışlanması düzenlenir. Tora’nın bu örneğinde bağışlanma için kanlı bir sunu gerekmez. Hizkiyahu döneminde önce korban sunulmuş olması, Yeşaya’nın bağışlanmayı o korbana bağladığını veya her bağışlanmanın kan gerektirdiğini göstermez.
Tanah kaynakları: Yeşaya 27:7–13; Yeşaya 1:16–18 ve 55:6–7; Divre HaYamim Bet 29:20–24 ve 31:1; Vayikra 5:11–13. Yorum: Raşi, Yeşaya 27:9.
212. İddia: Avimeleh’in Avraam’ın duasıyla kurtulması kefaret değildir
Avimeleh, Sara’nın Avraam’ın karısı olduğunu bilmeden onu evine alır. Tanrı Sara’nın evli olduğunu rüyada bildirir. Sara evine döndükten sonra Avraam dua eder ve Tanrı Avimeleh’in ev halkını iyileştirir. Anlatı, engellenen bir günah ile dua sonrası gerçekleşen iyileşmeyi birlikte ele alır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Avimeleh, Sara’nın Avraam’ın karısı olduğunu bilmeden onu evine alır. Tanrı Sara’nın evli olduğunu rüyada bildirir. Sara evine döndükten sonra Avraam dua eder ve Tanrı Avimeleh’in ev halkını iyileştirir. Anlatı, engellenen bir günah ile dua sonrası gerçekleşen iyileşmeyi birlikte ele alır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Avimeleh’in Sara’ya dokunmadığı için bağışlanması gereken bir zina işlemediğini söylerler. Onlara göre Avraam’ın duası kısırlığın ve ölüm tehdidinin kaldırılmasıyla ilgilidir. Bu yüzden olayı günah için kansız kaparaya örnek saymazlar.
Tanah’ın Cevabı:
Bereşit 20’de Tanrı, Avimeleh’i Sara’ya dokunmadan durdurur. Tanrı, Avimeleh’in iyi niyetle davrandığını bildiğini ve onu günah işlemekten alıkoyduğunu söyler. Avraam’ın duasından sonra da Avimeleh’i ve ev halkını iyileştirir. Bu olayda tamamlanmış bir zina olmadığı için anlatı böyle bir günahın bağışlanmasını göstermez. Her bağışlanma için kan gerekip gerekmediği, Tora’nın doğrudan bağışlanmayı düzenlediği ayetlerden anlaşılır.
Avimeleh, Sara’nın Avraam’ın karısı olduğunu bilmeden onu evine alır. Tanrı rüyada Sara’nın evli olduğunu bildirir. Avimeleh, onları kardeş sandığını ve bunu temiz bir yürekle yaptığını söyler. Tanrı da onun niyetini bildiğini belirterek şöyle der: “Seni Bana karşı günah işlemekten Ben alıkoydum. Bu yüzden ona dokunmana izin vermedim” (Bereşit 20:3–6). Burada engellenen bir günah anlatılır.
Tanrı ardından Sara’yı geri vermesini buyurur ve Avraam’ın onun için dua edeceğini, böylece yaşayacağını bildirir (20:7). Avimeleh Sara’yı geri verir ve olayla ilgili düzenlemeleri yapar (20:14–16).
Avraam dua edince Tanrı Avimeleh’i, karısını ve cariyelerini iyileştirir. Metin, Sara nedeniyle Avimeleh’in evindeki kadınların rahimlerinin kapandığını da açıklar (20:17–18). Anlatıda önce Tanrı uyarır, sonra Avimeleh Sara’yı geri verir. Bunun ardından Avraam dua eder ve ev halkı iyileşir.
Raşi, Tanrı’nın Avimeleh’in yüreğinin temizliğini kabul ettiğini, ellerinin temizliğinden ise söz etmediğini belirtir. Ona göre Sara’ya dokunmamasının belirleyici nedeni Tanrı’nın onu engellemesidir. Raşi, ayette neden yürekten söz edilip ellerin anılmadığını açıklar. Ayet, Avimeleh’i günahtan alıkoyanın Tanrı olduğunu açıkça söyler.
İyileşme için kullanılan İbranice fiil rafadır. Bu ayette “bağışladı” anlamındaki salah fiili bulunmaz. Bu nedenle Avraam’ın duasını, tamamlanmış bir zina günahının bağışlanması diye sunamayız. Aynı şekilde, metin iyileşmenin gelecekte bir insanın kanını dökmesi sayesinde gerçekleştiğini de söylemez. Avraam hayattadır ve görevi dua etmektir. İyileştiren Tanrı’dır.
Bağışlanma meselesi Tanah’ın başka bölümlerinde açıkça ele alınır. Yeşaya 55:6–7, kötü kişinin yolundan dönmesini ve Tanrı’nın bolca bağışlayacağını bildirir. Yehezkel 18:21–23, kötülüklerinden dönüp Tanrı’nın hükümlerini tutan kişinin yaşayacağını ve suçlarının ona karşı anılmayacağını söyler.
Vayikra 5:11–13 daha somut bir örnek verir. Belirtilen günahlar için iki kuş almaya da gücü yetmeyen kişi, günah sunusu olarak ince un getirir. Kohen onun için kapara yapar ve kişi bağışlanır. Bu sunu ayetlerde belirtilen günahlar ve koşullar için geçerlidir. Tora burada kan içermeyen bir un sunusunun ardından bağışlanma bildirdiği için “bağışlanmanın her türü mutlaka kan gerektirir” iddiası ayetle çelişir.
Avimeleh anlatısının açık sonucu iyileşmedir. Zina tamamlanmamıştır ve metin bu olayda zina günahının bağışlandığını söylemez. Vayikra ise bağışlanmayı açıkça anlattığı bir yerde kan içermeyen bir sunuya izin verir. Avimeleh anlatısından kanın her durumda gerekli olduğu sonucu çıkarılamaz.
Kaynaklar: Bereşit 20:3–18; Raşi, Bereşit 20:6; Yeşaya 55:6–7; Yehezkel 18:21–23; Vayikra 5:11–13; Bavli Bava Kamma 92a.
224. İddia: Kusursuz bir insan bile Adam soyundan olduğu için ölmek zorundadır
Bereşit, Adam’a toprağa döneceğinin söylenmesini ve sonraki kuşaklardan insanların ölümlerini anlatır. Talmud da insanın kendi günahı bulunmadan ölüp ölemeyeceğini tartışır. Birinin neden ölümlü olduğu ve ölümünün başkalarının günahları için ne anlama geldiği farklı sorulardır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Bereşit, Adam’a toprağa döneceğinin söylenmesini ve sonraki kuşaklardan insanların ölümlerini anlatır. Talmud da insanın kendi günahı bulunmadan ölüp ölemeyeceğini tartışır. Birinin neden ölümlü olduğu ve ölümünün başkalarının günahları için ne anlama geldiği farklı sorulardır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Adam’ın soyundan gelen herkesin ölümlü olduğunu ve kusursuz bir insanın da öleceğini söylerler. İsa’yı insan ve Adam’ın soyundan biri olarak gördükleri için çarmıhta öldürülmeseydi bile sonunda yaşlılıktan öleceğini ileri sürerler.
Tanah’ın Cevabı:
Yahudi kaynakları, bir insanın kendi günahı bulunmadan da ölebileceği görüşünü tartışır. Bir insanın ölebilecek olması, Adam’ın günahını kendisinin işlemiş sayıldığını veya öldüğünde başkalarının bağışlanacağını göstermez. Bunlar ayrı ayrı gösterilmesi gereken iddialardır.
Bereşit 3:19’da Adam’a “Topraksın ve toprağa döneceksin” denir. 3:22–24, yaşam ağacına erişimin engellenmesini anlatır. Bereşit 5’te soy çizgisi boyunca doğum ve ölüm kayıtları yer alır. Adam’ın günahı ile insanlığın ölümlü durumu arasında rabbinik kaynaklarda da bağ kurulur.
Şabat 55b’de Rav Ami, ölüm ile kişisel günah arasında doğrudan bağ kuran bir görüş ileri sürer. Talmud’daki tartışma buna, Binyamin ben Yaakov, Amram, Yişay ve Kilav’ın “yılan yüzünden” öldüğünü söyleyen bir kaynakla karşı çıkar. Burada söz edilen, Adam ve Havva’nın anlatısındaki yılanla başlayan olayın insanın ölümlülüğüne etkisidir.
Tartışmada, insanın kendi günahı olmadan da ölebileceği sonucuna varılır. Bu rabbinik tartışmada ölümlülük, her insanın kişisel suç işlemiş olmasına bağlanmaz.
Kohelet 9:2 de doğru kişiyle kötünün ölümle karşılaştığını anlatır. Bir kişinin ölmüş olması, tek başına onun belirli bir suç işlediğinin kanıtı değildir.
Önceki kuşakların davranışlarının sonuçları sonraki kuşakları etkileyebilir. Fakat bir sonucun içinde yaşamak, o davranışı kişinin kendisinin yaptığı anlamına gelmez. Yehezkel 18:20, “Oğul babanın suçunu taşımayacak” der. Devarim 24:16 da yargıda herkesin kendi günahından sorumlu tutulmasını emreder. Adam’ın davranışından sonra ölümlü olarak yaşamak, onun yaptığı davranıştan kişisel olarak suçlu sayılmak değildir.
Kişisel günahı olmadan ölen birinin, ölümüyle başkalarının suçlarını giderdiği ileri sürülüyorsa bunun ayrıca gösterilmesi gerekir. Şabat 55b’de adı verilen dört kişinin ölümü böyle bir insan korbanı olarak sunulmaz. Yehezkel 14:14–20 de Noah, Daniel ve İyov’un kendi doğruluklarıyla başkalarını kurtaracağını söylemez. Ayette her birinin kendi canını kurtaracağı vurgulanır.
Tora’nın korban hükümleri sununun türünü, yerini ve uygulanışını belirler (Vayikra 1–7). Bir insanın biyolojik olarak ölmesi, tek başına onun başkalarının günahı için korban olduğunu göstermez. Vayikra 5:11–13 ise belirli günahlar için kan içermeyen un sunusunun ardından bağışlanma bildirir.
Bereşit 22:11–13’te Yitshak’ın öldürülmesi durdurulur ve koç sunulur. Devarim 12:31 ile Yeremya 7:31 insan kurbanı uygulamalarını kınar. Bu metinler, bir insan ölümünün herkesin günahını gidermenin zorunlu yolu olduğunu bildirmez.
Kusursuz bir insanın da ölebilmesi, onun başka insanların suçunu üstlendiği anlamına gelmez. Birinin ölümü, hangi suçtan sorumlu olduğunu veya ölümünün bir kapara olup olmadığını göstermez. İsa’nın Adam soyundan geldiği için ölebileceği iddiasından, ölümünün başkalarının günahlarını gidereceği sonucu çıkmaz.
Kaynaklar: Bereşit 3:17–24, 5:1–31, 22:11–13; Şabat 55b; Kohelet 9:2; Yehezkel 18:20, 14:14–20; Devarim 12:31, 24:16; Yeremya 7:31; Vayikra 1–7, 5:11–13.
1. İddia: Yeni bir antlaşmadan söz edilmesi, Sinay antlaşmasının yetersiz olduğunu gösterir
Sinay’da Haşem ile İsrael arasında bir antlaşma kuruldu. Haşem’in verdiği Tora, halkın bu antlaşma içinde nasıl yaşayacağını belirledi. İsrael bu bağlılığı sürdürmeyince Yeremya, İsrael ve Yehuda ile yeni bir antlaşma yapılacağını bildirdi.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Sinay’da Haşem ile İsrael arasında bir antlaşma kuruldu. Haşem’in verdiği Tora, halkın bu antlaşma içinde nasıl yaşayacağını belirledi. İsrael bu bağlılığı sürdürmeyince Yeremya, İsrael ve Yehuda ile yeni bir antlaşma yapılacağını bildirdi.
Bu yorumu benimseyen Hristiyanlar, Yeremya 31’de yeni bir antlaşma vaat edilmesinden Sinay’da verilen Tora’nın geçici bir görevi olduğu sonucunu çıkarırlar. Tora’nın Haşem (Tanrı) tarafından verildiğini, doğru ve kutsal olduğunu kabul ederler. Onlara göre İsa Tora’yı tamamlamış, ölümüyle yeni antlaşmayı başlatmış ve Moşe’nin Tora’sının Sinay antlaşmasından doğan bağlayıcılığı sona ermiştir. Bu görüşte ahlaki emirler sürer. Şabat, bayramlar, kohenlik görevi ve kurbanlar ise İsa’da asıl anlamlarına ulaşır. Kohenler, Tapınakta kutsal hizmeti yerine getiren görevlilerdir. Yeni antlaşmanın bütün sonuçlarının gelecekte ortaya çıkması beklenir.
Tanah’ın Cevabı:
Yeni antlaşma, geçmişte ikiye ayrılan halkın iki kesimi olan İsrael Evi ve Yehuda Evi ile yapılacaktır. Bu antlaşmada Haşem’in Tora’sı halkın yüreğine yerleşecektir: “Tora’mı onların içine yerleştireceğim ve yüreklerine yazacağım” (Yeremya 31:30–33). İnsan bir buyruğu bildiği halde ona karşı gelebilir. Buyruk yüreğine yerleştiğinde hayatını ona göre düzenler. Yeni antlaşmada insanlar Tora’ya içten ve kalıcı biçimde bağlanacaktır. Önceki antlaşmada halk emirleri biliyor, ama onlara her zaman uymuyordu. Yeni antlaşmada ise Haşem’in emirleriyle halkın yaşadığı hayat arasındaki bu kopuş giderilecektir.
Mısır’dan çıkarılan atalar antlaşmayı çiğnemişti. Sinay’da verilen hükümler doğru, buyruklar iyiydi. Buna rağmen halk, Tora’ya dönmesi için yapılan uyarılara direnmişti (Nehemya 9:13–14, 29). Ülkenin uğradığı felaketin nedeni de halkın önüne konulan Tora’nın terk edilmesi ve Haşem’in sesinin dinlenmemesiydi (Yeremya 9:12–13). İtaatsizliğin ardından halk sürgüne gönderildi. Haşem, düşmanlarının ülkesindeki İsrael’i bütünüyle reddetmeyeceğine, antlaşmasını bozmayacağına ve Mısır’dan çıkardığı atalarla yaptığı antlaşmayı hatırlayacağına söz vermişti (Vayikra 26:44–45).
Haşem’e dönüşe bağışlanma da eşlik eder. İstemeden işlediği günah için sunu getiren kişi bağışlanır (Vayikra 4:27–31). Kötü kişinin yolunu, haksız kişinin düşüncelerini bırakıp Haşem’e dönmesi istenir; O bolca bağışlayacaktır (Yeşaya 55:6–7). Yeremya 31:33’te de Haşem, “Suçlarını bağışlayacağım ve günahlarını bir daha anmayacağım” der. Hristiyan iddiasında geçmişteki bağışlanmaların bile İsa’nın ölümüne ve dökülen kanına bağlı olduğu söylenir. Böylece Hristiyan öğretisinden alınan ve ayetlerde bulunmayan bir koşul, bütün bu bağışlanma vaatlerine eklenir.
Yehuda’nın günahı yüreğine kazınmıştı; gelecekte aynı yüreğe Haşem’in Tora’sı yazılacaktır (Yeremya 17:1). Buyrukların yürekte tutulması daha önce de istenmişti. Devarim 6:6’da o gün verilen sözlerin yürekte olması emredilir; Yeşaya 51:7’de Tora’yı yüreğinde taşıyan halka seslenilir. Yeni antlaşmada bu bağlılık bütün halka yerleşecek ve kalıcı olacaktır. Haşem, kendisinden ayrılmamalarını sağlayan saygıyı yüreklerine koyacaktır (Yeremya 32:37–40). Yeremya 31:33’teki “Küçüklerinden büyüklerine kadar hepsi Beni tanıyacak” sözü bütün antlaşma halkını kapsar. Artık kardeşini Haşem’i tanımaya çağırması gereken bir kesim kalmayacaktır. Yehezkel 44:23’te ise kutsal hizmetle görevli kohenler, kutsal ile sıradanın, temiz ile kirlinin ayırt edilmesini öğretir. İnsan Haşem’i tanıyıp O’na bağlı yaşayabilir ve aynı zamanda bu ayrıntıları öğrenebilir.
Moşe, sürgünden dönecek halkın nasıl yaşayacağını da anlatmıştır. Devarim 30:1–14’te İsrael dağıldığı ülkelerden toplanır ve atalarının ülkesine getirilir. Haşem, halkın ve çocuklarının yüreğini sünnet ederek kendisini bütün yürekleriyle sevmelerini sağlayacaktır. Sevgiyi engelleyen iç direnç giderildiğinde halk yeniden itaat edecektir: “Yeniden Haşem’in sesini dinleyecek ve bugün sana buyurduğum O’nun bütün mitsvalarını yerine getireceksin.” (Devarim 30:8). Tora’da yerine getirilmesi istenen buyruğa mitsva denir. “Bugün sana buyurduğum” diyen Moşe’dir; gelecekte yapılacak olanlar, onun o gün verdiği emirlerdir. Birkaç ayet sonra bunlar “bu Tora kitabında yazılı” emirler ve hükümler olarak yeniden belirtilir (Devarim 30:10).
Bir emri yerine getirmek, onun istediği davranışı yapmaktır. Şabat buyruğu insana Haşem’e güvenmeyi öğretebilir. Fakat Haşem’e güvenmek, belirlenmiş günde Şabatı koruma emrinin yerine geçmez. Emrin öğrettiği düşünce ile istediği davranış birlikte bulunur.
Hristiyan iddiasında, Tora’nın İsa aracılığıyla bir ahlaki rehber olarak okunması eski emirleri yerine getirmek sayılır. Bu iddia, emrin anlamını benimsemekle emri uygulamayı birbirine karıştırır. Şabatı koruma yükümlülüğünün İsa’nın gelişiyle sona erdiği söylenirse, artık o günün korunması emredilmiyor demektir. Moşe ise yüreği değişen halkın yapacağı şeyleri belirli bir kitaba, o gün kendilerine verdiği emirlere bağlamıştır.
Bu emirleri yerine getirme sorumluluğu çocuklara ve sonraki kuşaklara da geçer. Devarim 29:28’de gizli şeyler Haşem’e, açıklanmış olanlar ise Tora’nın bütün sözlerini yerine getirmek üzere İsrael’e ve çocuklarına sonsuza kadar aittir. Şabat da İsrael oğullarının kuşakları boyunca koruyacakları kalıcı antlaşma ve Haşem ile aralarındaki kalıcı işarettir (Şemot 31:16–17). Halktan, emirleri ekleme veya eksiltme yapmadan koruması istenir (Devarim 4:2). Şabatın görevinin bittiğini söylemek, sonraki kuşaklara açıkça verilen koruma emrini geçersiz saymaktır.
Yehezkel, Haşem’in sözünü dinlemeye direnen insanın nasıl değişeceğini anlatır. Taşlaşmış yürek çıkarılacak, yerine canlı ve karşılık verebilen bir yürek verilecektir. Uluslar arasına dağılmış İsrael kendi ülkesine getirilecek; Haşem’in ruhu halkın içine konulacak ve halk O’nun hükümlerinde yürüyüp kurallarını koruyacaktır (Yehezkel 36:24–28). Aynı kitaptaki “hükümlerim” ve “kurallarım” sözleri, Mısır’dan çıkan halka verilen emirler için de kullanılır; Şabatlar da bunlarla birlikte anılır (Yehezkel 20:10–13). Geçmişte bu buyrukları çiğnemiş olan insanlar, yeniden birleşmiş bir halk olarak yaşayacaktır. Yehuda ile Yosef’in temsil ettiği İsrael kendi ülkesinde, David soyundan hükümdarın yönetimi altında toplanacak; Haşem’in hükümlerine uyacak ve kurallarını uygulayacaktır. Kendileriyle kalıcı bir barış antlaşması yapılacak, kutsal yer halkın ortasında bulunacaktır (Yehezkel 37:15–28).
Ülkeye dönecek olanlar, yeni antlaşmanın tarafları olan İsrael ve Yehuda’dır. Yeremya 31:34–36’de İsrael’in ulus olarak varlığını sürdürmesi güneşin, ayın ve yıldızların düzenine bağlanır. Hemen ardından Yeruşalayim’in yeniden kuruluşu, belirli yerlerin adlarıyla anlatılır. Yeremya 32:37–40’ta Haşem, aynı halkı sürgünden toplayıp kendi ülkesine getireceğini söyler. Kendisinden ayrılmasınlar diye yüreklerine Kendisine karşı saygı yerleştirecektir. İsrael’in yerine başka bir topluluğu koymak, antlaşmanın taraflarını değiştirir. Peygamberlerin sözünü ettiği İsrael, ülkeye döndüğünde Moşe’nin emirlerini uygulayacaktır. İsrael’in dönüşünü kabul edip dönen halkın Tora’ya karşı yükümlülüğünü kaldırmak, aynı vaadin bir bölümünü alıp diğerini reddetmektir.
İsrael’le birlikte başka uluslardan insanlar da Haşem’e yönelecektir. Haşem’i seven, Şabatı koruyan ve antlaşmasına tutunan yabancılar kutsal dağa getirilecek, sunuları kabul edilecektir; Haşem’in evi bütün halklar için dua evidir (Yeşaya 56:6–8). Ulusların katılımıyla İsrael’in varlığı ve Şabatı koruma yükümlülüğü birlikte sürer. İnsanların Haşem’e bağlanarak birleşmesi, Tora’nın öğrettiği ibadet içinde gerçekleşir.
Tapınakta Tsadok soyundan kohenler kutsal yerde yağ ve kan sunacak, kutsal ile sıradanı, temiz ile kirliyi ayırmayı öğretecek, bayramlarla Şabatları koruyacaktır (Yehezkel 44:15–24). Yeni aylarda, Şabatlarda ve bayramlarda sunular getirilecek; Pesah kutlanacak ve yedi gün mayasız ekmek yenilecektir (Yehezkel 45:15–25). Uluslardan sağ kalanlar da her yıl Yeruşalayim’e Sukkot, yani Çardaklar Bayramı için çıkacak; gelmeyenler cezalandırılacaktır (Zekeriya 14:16–19). Sevgi ve adaletle birlikte, belirli kişilerin belirli günlerde yapacağı bu ibadetler de korunur. Şabatın, bayramların ve kurbanların İsa’yla birlikte görevini tamamladığı iddiası, peygamberlerin gelecekte yapılacağını söylediği ibadetleri sona ermiş sayar. Bu iddia Tanah’ın açık hükmüne aykırıdır.
Tapınaktaki hizmet yeniden başladığında, onu yerine getirecek kişilerin de arındırılacağı vaat edilmiştir. Malaki 3:3–4’te Levi oğulları arıtılır ve yeniden doğrulukla sunu getirir; Yehuda ile Yeruşalayim’in sunuları eski günlerde olduğu gibi hoş karşılanır. Kitabın sonundaki çağrı bütün İsrael’e yöneliktir: “Kulum Moşe’nin Tora’sını, Horev’de bütün İsrael için ona buyurduğum hükümleri ve kuralları hatırlayın.” Ardından Haşem’in büyük gününden önce Eliyahu’nun gönderilmesi gelir (Malaki 3:22–23). Halk o güne hazırlanırken Moşe’nin Tora’sını hatırlayacak, arıtılan kohenler sunularını doğru biçimde getirecektir.
Tapınağın planı ve hükümleri, halk yaptıklarından utanınca kendilerine gösterilecektir. Yehezkel 43:11’de halk yaptıklarından utanırsa yapının biçimi ve hükümleri kendilerine açıklanacak, bunları koruyup uygulamaları istenecektir. Buna göre peygamberin yapıyı ve hükümlerini açıklaması, halkın yaptıklarından utanmasına bağlıdır. Tapınağı geçmişte gerçekleşmemiş bir koşula bağlı sayan Hristiyan yorumunda, gelecekteki bütün kutsal hizmet de kaldırılır. Oysa Yehezkel 37’de kutsal yerin halkın ortasındaki kalıcılığı, David yönetimi ve barış antlaşmasıyla birlikte ayrıca vaat edilmiştir. Haşem’in yeni yürek vereceği halk, O’nun hükümlerini yapabilecek duruma gelecektir; pişmanlık ve itaat, vaat edilen dönüşün içindedir.
Bu ibadetlerin İsa’da sembolik olarak sürdüğü ileri sürülür. Oysa peygamberlikte krallıkla kohenlik ayrı soylara ve ayrı görevlere bağlanır. Yeremya 33:17–22’de David soyundan bir yönetici, Levi soyundan da yakmalık sunu, tahıl sunusu ve kurban getirenler bulunacaktır. Onlara verilen sözün kalıcılığı gündüz ve gecenin düzenine bağlanır. Levi soyundan kohenlerin sunu getirmesi ile İsa’nın kurban sayılması farklı olaylardır. Peygamberin anlattığı kişileri ve görevleri İsa’yla özdeşleştiren yorum, İsa hakkındaki öğretiyi önce doğru kabul eder; sonra da bu kabulle yorumladığı ayeti aynı öğretinin kanıtı olarak sunar.
Levi soyunun bu görevi, kendilerine verilen antlaşmaya da dayanır. Pinhas’a ve ondan sonra gelen soyuna kalıcı kohenlik antlaşması verilmiştir (Bamidbar 25:10–13). Tehilim 110:4’te Malkitsedek’le ilişkilendirilen kalıcı kohenlik sözü, başka bir soyun görevini kaldırmaz. Bir kişiye kohenlik verilmesi, Pinhas’ın soyuyla yapılan antlaşmanın sona erdiği anlamına gelmez. Ayette bu antlaşmanın sona erdiği söylenmemiştir. Yeremya ve Yehezkel’de Levi soyundan gelenler gelecekteki hizmetlerini kendi adlarıyla sürdürür.
Gerçek kurbanların gelecekte yeniden sunulacağını kabul eden Hristiyan yorumunda ise bunlar İsa’nın ölümünü anma törenleri veya kutsal yeri arındıran uygulamalar sayılır. Yehezkel 45:15–20’de kefaret sağlama ve kutsal yerin arındırılması vardır. Kefaret burada kutsal yerin arındırılmasını da kapsar; her sunuda aynı tür kişisel günah bağışlanması kastedilmez. Peygamberin saydığı amaçlar arasında İsa’nın ölümünü anmak yoktur. Bu amaç, Hristiyan öğretisinden alınarak metne eklenir.
Bu ibadetlerin gelecekte başka bir antlaşmanın hükümleri olarak döneceği de ileri sürülür. Fakat Devarim 30 onları Moşe’nin emirlerine bağlar: Yüreği değişen halk, Moşe’nin verdiği ve Tora kitabında yazılı olan emirleri yerine getirecektir.
Gelecekte nelerin değişeceği de açıkça söylenmiştir. Antlaşma sandığı artık anılmayacak, hatırlanmayacak ve yeniden yapılmayacaktır. Yeruşalayim Haşem’in tahtı diye adlandırılacak, uluslar oraya toplanacak, İsrael ile Yehuda birlikte ülkeye dönecektir (Yeremya 3:16–18). Sandığın artık yapılmamasıyla Tora’nın yüreklere yazılması aynı peygamberin vaatleridir. Sandık hakkında söylenenleri bütün emirlerin kaldırılacağı şeklinde yorumlamak, peygamberin sözünü ettiği değişimi başka bir şeye dönüştürür.
Hristiyan iddiasında yeni antlaşma İsa’nın ölümüyle başlamış, bütün sonuçlarının gerçekleşmesi ise geleceğe bırakılmıştır. Bir vaadin başlaması ile bütün sonuçlarının gerçekleşmesi farklı zamanlarda olabilir. Ancak Yeremya, yeni antlaşmanın İsa’nın ölümüyle başladığını söylemez. Vaatlerin tamamlanacağı gün gelecekte olsa da o gün halkın yerine getireceği emirler değişmez. Moşe’nin emirlerinin yapılacağı, yeni yürek verilen halkın bu hükümlere göre yaşayacağı vaat edilmiştir. Araya Tora’yı uygulama yükümlülüğünün sona erdiği bir dönem koymak, Yeremya’nın sözlerine ayrıca eklenen bir iddiadır. Tanah, Moşe’nin emirlerinin yerine getirileceğini vaat ederken bu emirlerin görevinin bittiğini söyleyen Hristiyan iddiası, yeni antlaşmanın vaadini tersine çevirir.
Yeremya’nın tarif ettiği yenilik, dışarıdan verilen Tora’nın halkın yüreğine yerleşmesidir. Halk ve Tora aynı kalırken bağlılığın değişmesi, Sinay’da verilen Tora’nın yetersizliğine kanıt sayılamaz. İsa’nın ölümüyle Tora’nın görevinin bittiği iddiası, vaadin tarif ettiği yeniliğin yerine başka bir sonuç koyar.
Tora kaynakları (ToraOku): Şemot 31:16–17; Vayikra 4:27–31; Vayikra 26:44–45; Bamidbar 25:10–13; Devarim 4:2; Devarim 6:6; Devarim 29:28; Devarim 30:1–14.
Diğer Tanah kaynakları (Sefaria): Yeremya 31:30–39; Yeremya 9:12–13; Yeremya 17:1; Yeremya 3:16–18; Yeremya 32:37–40; Yeremya 33:17–26; Yehezkel 20:10–13; Yehezkel 36:24–28; Yehezkel 37:15–28; Yehezkel 43:7–12; Yehezkel 44:15–24; Yehezkel 45:15–25; Malaki 3:3–4; Malaki 3:22–23; Yeşaya 51:7; Yeşaya 55:6–7; Yeşaya 56:6–8; Zekeriya 14:16–19; Tehilim 110:4; Nehemya 9:13–14, 29.
Yeremya 31 için İbranice metnin ayet numaraları kullanılmıştır. Yeni antlaşma bölümü 31:30–33, İsrael soyunun sürekliliği 31:34–36 içindedir; birçok Hristiyan çeviride bunlar sırasıyla 31:31–34 ve 31:35–37 olarak numaralandırılır.
62. İddia: Maşiah’ın doğruluğu başka insanların hesabına geçirilecektir
Adil bir kral, verdiği kararlarla halkın güvenliğini ve hayatını iyileştirebilir. Bir kralın doğruluğundan yararlanmakla, onun yaptıklarının başka bir insanın kendi davranışları sayılması farklı şeylerdir. Yeremya’nın vaat ettiği kral ele alınırken bu fark önem taşır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Adil bir kral, verdiği kararlarla halkın güvenliğini ve hayatını iyileştirebilir. Bir kralın doğruluğundan yararlanmakla, onun yaptıklarının başka bir insanın kendi davranışları sayılması farklı şeylerdir. Yeremya’nın vaat ettiği kral ele alınırken bu fark önem taşır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Yeremya’nın Maşiah’a, yani Mesih’e “Haşem bizim doğruluğumuzdur” adını vermesini iddialarına dayanak gösterirler. Onlara göre İsa, Tanrı’ya kusursuz biçimde itaat etti ve kendi isteğiyle öldü. Bu yüzden ona iman edenler Tanrı önünde doğru sayılır. “Hesabına yazılmak” derken, Maşiah’ın yaptıklarının iman edenlerin kendi doğruluğu gibi kabul edilmesini kastederler.
Tanah’ın Cevabı:
Yeremya, Kral Yoşiya’nın yoksul ve ihtiyaç içindeki insanların davalarına adaletle baktığını anlatır. Haşem bu adil yönetimi kendisini tanımak diye niteler (Yeremya 22:15–16). Bir sonraki bölümde David soyundan gelecek kral için de aynı sözler kullanılır: O, ülkede “adalet ve doğruluk” ile hükmedecektir (Yeremya 23:5–6). Peygamber kralın adil kararlarını ve halkın güvenliğini anlatır; kralın kişisel doğruluğunun başka insanların hesabına yazılacağını söylemez.
Kralın günlerinde Yehuda kurtulacak ve İsrael güven içinde yaşayacaktır. “Haşem bizim doğruluğumuzdur” adı bu kurtuluşu Haşem’e bağlar. Peygamber aynı adı güven içinde yaşayacak olan Yeruşalayim’e de verir. Şehrin bu adla anılması, orada yaşayanların şehrin erdemleriyle doğru sayılacağını anlatmaz.
Yeremya, hükümdarın getireceği doğruluğu ülke hayatında görünür kılar. Yönetici adaletle hükmeder, Yehuda kurtulur ve İsrael güvenlik içinde yaşar. Yoşiya örneğinde adaletin anlamı daha da somuttur: Kral, yoksul ve muhtaç insanların davasını görür. Bir kralın doğruluğundan halkın faydalanması, onun adil kararlarının halkı korumasıdır. Herkesin kendi eyleminden sorumlu olması aynı şekilde sürer. (Yeremya 22:15–16).
Yehezkel 18’de doğru yaşayan bir babanın zorbalık eden oğlu, babası doğru yaşadı diye suçsuz sayılmaz. Zorbanın onun yolunu izlemeyen oğlu da babasının kötülüğü yüzünden ölmez. Haşem şöyle der: “Doğru kişinin doğruluğu kendi üzerinde, kötünün kötülüğü de kendi üzerinde olacaktır.” Kötülük yapan insan yolundan döner ve adaletle yaşarsa eski suçları anılmayacaktır. Doğru kişi kötülüğe dönerse önceki doğruluğu onu korumayacaktır. Her biri kendi davranışıyla değerlendirilir.
Yeremya 31:29–34 aynı sorumluluğu, herkesin kendi davranışının sonucuyla karşılaştığını gösteren ekşi üzüm örneğiyle anlatır: Ekşi üzümü kim yerse dişleri onun kamaşır. Ardından Haşem yeni antlaşmada Tora’sını halkın içine koyacağını, yüreğine yazacağını ve suçlarını bağışlayacağını söyler.
Bir insanın duası başkalarına yarar sağlayabilir. Avraam, Sedom’da doğru insanlar bulunursa şehrin onlar uğruna esirgenmesini ister; Haşem bu dileğe karşılık verir (Bereşit 18:23–32). Bu söz şehrin yıkımdan kurtulmasıyla ilgilidir; şehirdeki herkesin kişisel olarak doğru yaşadığını söylemez.
Altın Buzağı olayında Moşe halka merhamet edilmesi için dua eder. Haşem halkı yok etmekten vazgeçer. Moşe daha sonra bağışlanma ister ve halk bağışlanmazsa kendi adının Haşem’in kitabından silinmesini diler. Haşem ona “Bana karşı kim günah işlediyse onu kitabımdan sileceğim” diye cevap verir (Şemot 32:11–14, 30–34). Moşe’nin duası halka yarar sağlar; günahı işleyenlerin sorumluluğu da belirtilir.
Tora, insanın yanlış yapan komşusunu uyarmasını da ister (Vayikra 19:17). Başkasının davranışıyla ilgilenmek ve onun için dua etmek önemlidir. Bunlar, bir kişinin bütün ahlaki davranışlarının başka bir kişi tarafından yapılmış sayılmasıyla aynı şey değildir.
Vayikra 4:27–31’de yanlışlıkla günah işleyen kişi kusursuz bir keçi getirir; kohen onun için bağışlanma işlemini yerine getirir. Kusursuzluk, hayvanın bedeni için konan şarttır. Yom Kippur’da halkın günahları canlı keçinin üzerinde itiraf edilir ve keçi onları çöle taşır. Bu işlemler bağışlanma ve arınmayla ilgilidir. Hayvanın kendi ahlaki seçimleriyle yaptığı ve bir insana aitmiş gibi onun hesabına yazılabilecek davranışları yoktur.
Yeşaya 53:11–12’de doğru kul birçok kişiyi bilgisiyle doğruya yöneltir, onların suçlarının doğurduğu yükü taşır ve suçlular için dua eder. 52:15 ile 53:4–6’da bunun neye karşılık geldiği görülür. Uluslar, önce cezalandırıldığını sandıkları İsrael’e karşı kendi yaptıklarını fark ederler. Kula verilen bilgi ve doğruluk, başka insanların yolunu düzeltmesine yardım eder. Bir başkasının doğruluğundan böyle yararlanmak, o doğruluğun kişinin kendi ameli olarak hesabına yazılması anlamına gelmez. Yehezkel 18:20 doğruluğu ve suçu, onu işleyenin üzerinde bırakır.
Yeremya adaletle yöneten bir kralı anlatır. Yehezkel ise kötülüğünden dönen kişinin bağışlanacağını ve yaptığı doğrulukla yaşayacağını söyler. Kralın kişisel doğruluğunun başkasına aktarıldığı iddiası, Yeremya’nın bu adlandırmasında bulunmaz.
Tanah kaynakları: Yeremya 22:15–16, 23:5–6, 31:29–34 ve 33:16, Yehezkel 18:5–24 (18:20–24), Bereşit 18:23–32, Şemot 32:11–14, 30–34 (Sefaria, 32:32–33), Vayikra 4:27–31, 16:21–22, 30, 19:17 ve Yeşaya 53:10–12.
207. İddia: Korbanın fiziksel kusursuzluğu gelecekteki insanın ahlaki kusursuzluğunu sembolize eder
Tora, bazı korbanlar için getirilen hayvanın bedeninde kusur bulunmamasını ister. Örneğin hayvanın kör olması veya bedeninde yara bulunması, belirli sunular için uygunluğunu etkiler. Burada söz konusu olan kusurlar, Tora’nın o hayvanın bedeninde neyi aradığıyla ilgilidir.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Tora, bazı korbanlar için getirilen hayvanın bedeninde kusur bulunmamasını ister. Örneğin hayvanın kör olması veya bedeninde yara bulunması, belirli sunular için uygunluğunu etkiler. Burada söz konusu olan kusurlar, Tora’nın o hayvanın bedeninde neyi aradığıyla ilgilidir.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, hayvanın bedeninde kusur bulunmamasını bir insanın hayatında hiç günah işlememesinin simgesi olarak okurlar. Onlara göre Tora bu şartla gelecekte kendi isteğiyle kendisini korban olarak sunacak birini haber verir. Bu kişinin İsa olduğunu ve kusursuz hayvanın onun ahlaki kusursuzluğunu gösterdiğini söylerler.
Tanah’ın Cevabı:
Vayikra, belirli sunularda hayvanın bedensel kusur taşımamasını emreder. Kohen, getirilen hayvanın o sunu için uygun olup olmadığını bu şarta göre belirler. Ayetler, hayvanın kusursuzluğunun gelecekteki bir insanın günahsızlığını haber verdiğini söylemez.
Vayikra 22:19–20’de bazı sunular için תָּמִים זָכָר, “kusursuz erkek” hayvan istenir ve כֹּל אֲשֶׁר־בּוֹ מוּם לֹא תַקְרִיבוּ, “Kusuru bulunanı sunmayacaksınız” denir. 22:21–25’te körlük, kırık, yara ve başka bedensel kusurlar sayılır. Ayetteki mum, hayvanın bedenindeki bu tür kusurlar için kullanılan İbranice sözcüktür.
Tamim sözcüğünün neyi anlattığı, kimin için ve hangi konuda kullanıldığına göre değişir. Bereşit 17:1’de Avraam’a הִתְהַלֵּךְ לְפָנַי וֶהְיֵה תָמִים, “Önümde yürü ve tamim ol” denir. Burada Avraam’dan Tanrı’ya bütün varlığıyla bağlı yaşaması istenir. Hayvan ve insan için aynı sözcüğün kullanılması, hayvana ilişkin beden şartının gelecekteki bir insanın ahlaki yaşamını haber verdiğini göstermez.
Korbanların ayrıntıları farklıdır. Vayikra 4:27–31, bir kişinin işlediği belirli bir günah için kusursuz dişi keçi getirmesini düzenler. 4:32–35’te aynı bağlamda dişi koyun da yer alır. Vayikra 5:7–13’te ise kişinin maddi durumuna göre kuş veya ince un getirmesine izin verilir. Belirtilen günahlar için un sunusunun ardından da kapara yapılacağı ve kişinin bağışlanacağı söylenir. Her sununun kendi şartları vardır.
Hristiyan iddiası, fiziksel kusuru ahlaki kusurla eşleştirerek hayvanla İsa arasında sembolik bir bağ kurar. Bu bağın Tora’nın öğretisi olduğunu söylemek için Tora’nın da aynı bağlantıyı kurması gerekir. Tora, Vayikra 22’de fiziksel kusurların gelecekte öldürülecek günahsız bir kişiyi gösterdiğini söylemez.
Vayikra 1:9’da sunu Tanrı’ya sunulur. İnsan hayvanı getirir, kohen sunu hizmetini yapar ve sunu Tanrı’ya verilir. Bir sununun kabul edilmesi, ona ibadet edilmesi gerektiği anlamına gelmez.
Melahim Alef 8:46 ve Kohelet 7:20 insanın günah işlediğini açıkça söyler. Bir insanın bütün hayatı boyunca günahsız olduğu iddiası, hayvanın gözünde veya bedeninde kusur bulunmaması şartından çıkarılamaz. Korbanın bedensel kabul şartı, bir insanın nasıl yaşadığını belirlemez. Buradan İsa’nın günahsız olduğu veya gelecekte kendisini sunacağı sonucu çıkmaz.
Tanah kaynakları: Vayikra 22:19–25; Vayikra 1:3, 4:27–35 ve 5:7–13; Bereşit 17:1; Melahim Alef 8:46; Kohelet 7:20.
38. İddia: Yitshak’ın bağlanması (Akeda), Tanrı’nın İsa’yı günahlar için insan korbanı olarak kabul ettiğini kanıtlar
Akeda, Bereşit’te Avraam’ın oğlu Yitshak’ı sunak üzerinde bağladığı olayın adıdır. Anlatıda sunu için verilen ilk emir, Avraam’ın o emre nasıl karşılık verdiği ve sonunda sunakta neyin sunulduğu ayrı ayrı görülür.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Akeda, Bereşit’te Avraam’ın oğlu Yitshak’ı sunak üzerinde bağladığı olayın adıdır. Anlatıda sunu için verilen ilk emir, Avraam’ın o emre nasıl karşılık verdiği ve sonunda sunakta neyin sunulduğu ayrı ayrı görülür.
Bazı Hristiyan yorumcular, Avraam’a sevdiği oğlu Yitshak’ı sunmasının emredilmesini, Tanrı’nın özel bir durumda insan kurbanını kabul ettiğinin kanıtı sayarlar. Yitshak’ın odunları taşımasını, babasına teslim olmasını ve ölüm tehlikesinden kurtulmasını İsa’nın ölümü ve dirilişiyle eşleştirirler. Onlara göre İsa’nın ölümü, olağan sunulara ilişkin şartlarla sınırlı olmayan ve bütün sunuları tamamlayan benzersiz bir insan kurbanıdır.
Tanah’ın Cevabı:
Bereşit 22’nin ilk cümlesinde olayın amacı verilir: Haşem, Avraam’ı sınar. Sevdiği oğlu Yitshak’ı yakmalık sunu olarak sunması istenir. Avraam yola çıkar, sunuyu getireceği sunağı kurar, oğlunu bağlar ve bıçağı alır. Sınanmanın ağırlığı buradadır. Fakat Haşem’in meleği onu durdurur: “Elini çocuğa uzatma ve ona hiçbir şey yapma” (22:12). Avraam’ın Haşem’den korktuğu, oğlunu esirgemediği bu anda kabul edilir. Sınanma, Yitshak öldürülmeden tamamlanmıştır.
Hemen ardından bir koç sunulur. Ayet, onun Yitshak’ın “yerine” sunulduğunu özellikle söyler (22:13). Burada gerçek bir yer değiştirme vardır: Yitshak yaşar, koç yakmalık sunu olur. Buna karşılık bağışlanması için Yitshak’ın öldürülmesi gereken bir günahkar gösterilmez; İsrael’in veya bütün insanlığın suçlarının ona yüklendiği de söylenmez. Olayı günahsız bir insanın başkalarının suçları için öldürülmesi şeklinde anlatmak, sınanmanın amacını ve sonucunu değiştirmektir.
Taanit 4a, Yeremya’nın çocukların ateşte yakılmasına ilişkin sözlerindeki “aklıma gelmedi” ifadesini Yitshak’ın bağlanmasına uygular. Bu açıklamada, Yitshak’ın gerçekten öldürülmesinin amaçlanmadığı, olayın bir sınama olduğu anlatılır. Yeremya’nın kendi bölümünde anlattığı olay, Tophet’te çocukların ateşte yakılmasıdır. Taanit 4a; Yeremya 19:5
Yitshak’ın yaşaması, Avraam’a verilen vaatle de bağlantılıdır. Bereşit 21:12’de Avraam’ın soyunun Yitshak üzerinden anılacağı söylenmişti. Sınanmanın ardından soyun gökteki yıldızlar ve deniz kıyısındaki kum kadar çoğalacağı, ulusların bu soy aracılığıyla bereketleneceği yeniden vaat edilir. Bu sözlerin gerekçesi de verilir: Avraam, Haşem’in sesini dinlemiştir (22:16–18). Bereket vaadi, Yitshak’ın dökülen kanına bağlanmaz. Yitshak’ın kanı dökülmemiştir.
Hristiyan savında, bu olayın İsa’nın gelecekteki ölümünü temsil ettiği ileri sürülür. Sevilen oğul, taşınan odunlar ve ölüm tehlikesinden kurtuluş, İsa anlatısıyla eşleştirilir. Fakat bu eşleştirmelerde henüz kanıtlanmamış olan sonuç baştan kabul edilmektedir. Yitshak’ın odun taşıması, kimin ne zaman öleceğini veya bu ölümün günahları bağışlatacağını söylemez. Ölüm tehlikesinden kurtuluşu, ölümden geri alınmaya benzetilebilir; fakat bu benzetme, gelecekte başka birinin ölerek günahları bağışlatacağı kehanetini içermez. Koç İsa’yla eşleştirildiğinde ise bu kez Yitshak, yerine kurban sunularak yaşatılan kişi olur. Hem oğlun hem koçun aynı kişiyi farklı yönlerden temsil ettiği savı, her ikisinin de İsa’yı anlattığına dair Tanah’tan bir dayanak gerektirir. Benzerlikleri seçmek, bu kimliği kanıtlamak değildir.
Avraam’ın “Tanrı, yakmalık sunu için hayvanı kendisi sağlayacak” sözü de bu olayın içinde karşılığını bulur (22:8): koç sağlanır ve oğlunun yerine sunulur. Bu söz gelecekteki başka bir kurbanın adı olarak okunacaksa, o bağlantının ayrıca gösterilmesi gerekir. Bereşit 22’yi İsa’nın kurbanlığının delili sayıp, ardından İsa’nın kurbanlığını bu bölümün gerçek anlamını belirlemek için kullanmak, aynı iddiayı kendi kanıtı yerine koymaktır. “Tanrı özel bir emir verebilir” sözü de İsa için böyle bir emir verdiğini göstermez. Avraam’a verilen özel emrin devamında Yitshak’a dokunulmaması emredilmiştir.
Tora’da insanın Haşem’e adanmasıyla bedeninin kurban edilmesi birbirinden açıkça ayrılır. Vayikra 1’de sığır, koyun, keçi ve kuş sunuları düzenlenir; insanla ilgili adaklar ise Vayikra 27:1–8’de parasal değerler üzerinden ele alınır. İlk doğan oğul için de aynı ayrım somutlaşır. Şemot 13:2’de ilk doğanlar Haşem’e ayrılır; 13:13–15’te oğulların fidyeyle geri alınması emredilir. Bamidbar 18:15–16 bu ödemenin miktarını verir. Haşem’e ait olmak, bir insanın sunakta öldürülmesine izin vermez.
Daha değerli bir canlı sunmanın daha büyük bir dini sonuç sağlayacağı düşüncesi de Tora’nın ölçüsü değildir. Vayikra 1:9 ve 17’de büyükbaş hayvan ve kuş sunuları, 2:2’de ise tahıl sunusu için aynı kabul ifadesi kullanılır. Vayikra 5:6–13’te belirli bir günah sunusu yükümlülüğü, kişinin imkanına göre hayvan, kuş veya unla yerine getirilir. İnsanın hayvandan değerli olmasından, insan ölümünün daha üstün bir sunu olacağı sonucu çıkmaz. Mika 6:6–8’de suçuna karşılık ilk doğanını vermeyi soran kişiye de adalet, iyilik ve Tanrı’yla alçakgönüllülük içinde yürüme cevabı verilir.
Mişna, büyükbaş hayvan, kuş ve tahıl sunuları için kullanılan ortak ifadeye dikkat çeker. Çok ya da az getiren kişi, yüreğini Tanrı’ya yöneltirse her ikisinin sunusu da değerlidir. Mişna Menahot 13:11
İbadetin kime yöneldiği kadar nasıl yapıldığı da Haşem’in buyruğuna bağlıdır. Devarim 12:29–31, çevredeki halkların ibadet biçimlerini öğrenip Haşem’e aynı şekilde hizmet etmeyi yasaklar; çocuklarını ateşte yakmaları bu yasak içinde özellikle anılır. Yeremya 7:31 ve 19:5’te de Tophet’teki çocuk yakımı, Haşem’in emretmediği bir eylem olarak mahkum edilir. Hristiyan savında İsa’nın gönüllü ölümü bu çocuk yakma törenlerinden ayrılır. Ancak iki olay arasındaki fark, Haşem’in İsa’yı kurban olarak emrettiğini göstermez. Tora’nın reddettiği bir uygulamadan farklı olmak, Tora tarafından emredilmiş olmak değildir. Bir uygulamanın başka dinlerde de bulunması onu tek başına geçersiz kılmadığı gibi, ona Haşem’in adı verilmesi de onu kendiliğinden geçerli bir ibadet yapmaz.
Vayikra 1:3–5, bir hayvan sunusunun nerede kesileceğini ve kanıyla ne yapılacağını belirler. Vayikra 5:14–19’da aşam için kusursuz bir koç öngörülür. Yeşaya 53:10 ise aşam dilini, acı çeken ve ardından soyunu görüp uzun yaşayacağı bildirilen kul için kullanır. Tora’nın emri hangi sununun nerede, kimin hizmetiyle getirileceğini belirler. Yeşaya’nın cümlesinde bir şartı soy ve uzun yaşam vaadi izler. Roma yönetimi altında gerçekleştirilen idam, Vayikra’nın buyurduğu kohen ve sunak hizmetini yerine getirmez. Akeda’da bu ayrım bir olayla görülür. Sunulan koçtur, hayatı korunan Yitshak’tır (Bereşit 22:12–13). Yeşaya’nın şiiri Akeda’nın sonucunu tersine çevirip öldürülen bir insanı Tora’nın sunusu haline getirmez.
Başkası adına ödenen bir bedelin her durumda suçu kaldıracağı varsayımı da Tora’nın hükmüne aykırıdır. Bamidbar 35:31, ölüm cezasını hak eden katil için fidye alınmasını yasaklar. Bu, cinayet hükmüdür; bütün bağışlanma yollarını tek başına açıklayan bir ayet değildir. Fakat her suçun başka bir bedelle ödenebileceği şeklindeki sınırsız kuralı açıkça bozar. Yitshak’ın bağlanmasında böyle bir genel kural zaten verilmemiştir. Haşem’in kabul ettiği, Avraam’ın emre bağlılığıdır; son emrin gereği ise oğlunu yaşatmasıdır. İsa’nın günahlar için insan kurbanı olarak kabul edildiği iddiası, bu olayın Tanah’taki anlamı üzerine kurulamaz.
Tanah kaynakları: Bereşit 21:12; 22:1–18; Vayikra 1:1–17; 2:1–3; 5:6–13; 27:1–8; Şemot 13:2, 11–15; Bamidbar 18:15–16; 35:30–34; Devarim 12:29–31; Yeremya 7:31; 19:5; Mika 6:6–8. İbranice metin karşılaştırması: Bereşit 22:1–18; 21:12; Devarim 12:30–31.
İlgili Makaleler
Tapınak Kurbanları: Kan, Teşuva ve Kappara
Tora’da kappara, yalnız kan dökülmesine bağlanmamaktadır. Vayikra 5:11–13’teki kansız hatat sunusu, korbanın Mizbeah üzerindeki işlevi, teşuva, vidui, Yom Kippur ve Mabet bulunmadığında geçerli olan hükümler özgün Tanah ve Rambam kaynaklarıyla incelenmektedir.
Kan Olmadan Kefaret Olmaz mı? Tora’da Kanın Gerçek İşlevi
Vayikra 17:11’de kanın gerçek kappara işlevini, Vayikra 5’teki kansız hatat sunusunu, Yom Kippur ve Pesah kanını Tora’nın kendi bağlamında inceler.
