Misyoner İddiaları Arşivi

Hristiyan yorumcu, Yehezkel 40–48’in gelecekte yeniden hayvan korbanları anlattığını kabul eder. Bunun kendi sisteminde ciddi bir sorun olduğunu da görür. Eğer hayvan korbanlarının amacı İsa’nın kusursuz ölümüne doğru ilerlemekse ve bu ölüm gerçekleşmişse, gelecekte neden yeniden korban vardır? Cevabı şudur: İsa’dan önceki korbanlar ileriye bakıyordu; Maşiah çağındaki korbanlar geriye bakacak ve İsa’nın ölümünü hatırlatacaktır. Hristiyan ekmek-şarap törenini buna benzetir.¹⁶¹⁰

Hristiyan yorumcu bununla da yetinmez. Yehezkel 40–48’deki düzeni Maşiah krallığının ilk evresinde dünyanın eğitimi için kullanılacak “kısmi” bir Tora yeniden kurulması olarak açıklar. Daha sonra bu öğretim dönemi sona erecek, korbanlara yeniden ihtiyaç kalmayacaktır. Bu zaman çizgisini 1 Korintliler ve Vahiy’deki bin yıllık krallık öğretisiyle tamamlar.¹⁶¹¹

Sorulması gereken şey çok basittir: Yehezkel gelecekteki korbanlara gerçekten “geçmişteki İsa’yı hatırlatma” işlevi veriyor mu?

Yehezkel 45:15’in dili şöyledir:

“Sürüden... minha, yakmalık korban ve barış korbanları için... onlar adına kapara sağlamak üzere...”¹⁶¹²

İbranice amaç ifadesi lekhapper aleihem — לְכַפֵּר עֲלֵיהֶם, “onlar için kapara sağlamak”tır. İki ayet sonra yöneticiye bayramlarda, Roş Hodeşlerde ve Şabatlarda korbanları sağlama görevi verilir; günah korbanı, minha, yakmalık korban ve barış korbanı yine “İsrael Evi için kapara sağlamak üzere” sunulur.¹⁶¹³

Kapara her yerde yalnız kişisel ahlaki suçun bağışlanması demek değildir. Kutsal alanın arındırılması ve ritüel temizlenme gibi işlevler de aynı kökle anlatılabilir. Fakat bu nüans Hristiyan iddiasıni kurtarmaz. Hangi kapara türü söz konusu olursa olsun, Yehezkel korbanlara işlev yüklemektedir. “Bunlar yalnız hatırlatma sembolleridir” dememektedir.

45:22 Daha da somuttur:

“O gün yönetici kendisi ve ülkenin bütün halkı için günah korbanı olarak bir boğa sağlayacak.”¹⁶¹⁴

Ardından bayram boyunca her gün günah korbanları ve diğer sunular anlatılır. Bir anma töreni hakkında konuşulsaydı, peygamberin bunun için anma dili kullanması beklenirdi. Fakat metinde hatat (günah korbanı), ola (yakmalık korban), minha, şelamim, kohen, mizbeah ve lekhapper vardır.¹⁶¹⁵

Hristiyan yorumun açıklamasında yön tersine dönmüştür. Önce Hristiyan metinlerinden İsa’nın kusursuz ve son korban olduğu kabul edilir. Sonra Yehezkel gelecekte yeniden korban anlattığı için bunların gerçek işlev taşıyamayacağı sonucuna varılır. Ardından “öyleyse yalnız İsa’yı hatırlatıyor olmalılar” denir. Bu yeni işlev daha sonra Yehezkel ile Hristiyan korban öğretisi arasında çelişki olmadığına kanıt yapılır.

Kanıtlanması gereken önerme böylece açıklamanın başlangıç varsayımı haline gelir.

Bir metin gelecekte bir ilaç verileceğini ve bu ilacın hastayı iyileştirmek için kullanılacağını söylüyorsa, “ilaç aslında tedavi etmeyecek, geçmişte yaşamış bir doktoru hatırlatacak” diyebilmek için ayrıca bir metinsel işaret gerekir. Yehezkel’de de aynı durum vardır. Korbanlar, korban adlarıyla ve avoda işlevleriyle anlatılır. Onların işlevini sırf önceden kabul edilmiş teolojiye uymadığı için değiştirmek metni açıklamak değildir.

Hristiyan yorumun “kısmi Tora yeniden kurulması” sözü de Yehezkel’in ifadesi değildir. Peygamber 36. bölümde gelecekteki yenilenmenin sonucunu “yasalarımda yürüyecek, kurallarımı gözetip yerine getireceksiniz” diye anlatır. 37. bölümde David soyundan yönetici döneminde yine “kurallarımla yürüyecekler, yasalarımı gözetip yerine getirecekler” der. Sonra 40–48’de Tapınak, kohenlik ve korban hizmetini anlatır. Doğal çizgi, yenilenmiş İsrael’in Tora’ya ve kutsal avodaya dönmesidir; “Tora bir süre eğitim dekoru olarak geri gelecek, sonra tekrar kalkacak” değildir.^16161617

Hristiyan yorumcu açıkça Hristiyan metinlerinin Tanah’ın daha dolaylı öğrettiği şeyi daha fazla aydınlattığını söyler ve oradan bin yıllık krallık şemasına geçer. Fakat kitabının iddiası İsa’nın Tanah tarafından kanıtlandığıdır. Tanah’ın Yehezkel’de verdiği gelecek düzen, ancak İsa’nın doğruluğu önce kabul edilip Hristiyan metinlerinin şeması üzerine yerleştirildiğinde bu anlamı kazanıyorsa, kanıt Tanah’tan İsa’ya gitmiyor demektir.¹⁶¹⁸

Yehezkel’in gelecekteki korbanları gerçek Tapınak, gerçek mizbeah, gerçek kohenlik ve gerçek ritüel dil içinde anlatılır. Bunların geçmişteki İsa’yı hatırlatan semboller olduğu cümlesi Yehezkel’de yoktur. Korbanların yönünü önce ileri, sonra geri çeviren sistem peygamberin değil Hristiyan korban öğretisinin ürünüdür.¹⁶¹⁹

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 134, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 48–49: gelecekteki korbanların İsa’nın işine “point back” edeceği ve Hristiyan ekmek-şarap töreni benzetmesi.
• Aynı eser, s. 49; Yehezkel 40–48’in “partial restitution of the Mosaic Law” olarak eğitim programına bağlanması; 1 Korintliler 15:28 ve Vahiy 20–22 ile bin yıllık şema.
• Yehezkel 45:15.
• Yehezkel 45:17.
• Yehezkel 45:22.
• Yehezkel 45:23–25.
• Yehezkel 36:26–27.
• Yehezkel 37:24.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 49.
• Yehezkel 40–48; Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 48–49.

Hristiyan yorumun korban öğretisinin iki cümlesi yan yana getirildiğinde sorun görünür hale gelir. Birincisi: kusursuz insan korbanı gerçekleştirildiğinde artık başka korbanlara ihtiyaç kalmayacaktır. İkincisi: Yehezkel’in Maşiah çağında hayvan korbanları gerçekten yeniden sunulacaktır.¹⁶²⁰

Bu iki cümle aynı anlamdaki “korban”dan söz ediyorsa aralarında açık bir gerilim vardır. Hristiyan yorumcu bunu gelecekteki korbanların işlevini değiştirerek çözmeye çalışır. Öncekiler gelecekteki İsa’yı gösteren eğitim araçlarıydı; sonrakiler geçmişteki İsa’yı hatırlatan eğitim araçları olacaktır.¹⁶²¹

Fakat Yehezkel bu ayrımı yapmaz. 45:15’te minha, yakmalık korban ve barış korbanı için lekhapper aleihem der. 45:17’de günah korbanını da ekler ve lekhapper bead Bet İsrael — “İsrael Evi için kapara sağlamak” ifadesini kullanır. 45:22’de yönetici kendisi ve halk için bir boğa hatat sunar.^162216231624

Peygamberin dili eski korban düzeninin işlevsel dilidir. Hristiyan yorumun ihtiyacı olan cümle ise yoktur: “Bunlar artık kapara işlevi taşımayacak, yalnız geçmişte ölmüş Maşiah’ı hatırlatacaktır.”

Kapara, bağlama göre günahın bağışlanmasını veya kutsal yerin arındırılmasını ifade eder. Yehezkel 43:26’da mizbeah için kapara, 45:18–20’de kutsal alanın arındırılması anlatılır. Bu nedenle farklı kapara katmanları vardır. Fakat tam da bu gerçek, korbanların yalnız hatıra işareti olmadığını gösterir. Gelecek avodada gerçek ritüel işlevleri vardır.¹⁶²⁵

Hristiyan yorumun “artık başka sunuya ihtiyaç yok” cümlesi bu nedenle ya daraltılmalıdır ya da Yehezkel’in gelecek düzeni yeniden tanımlanmalıdır. O ikinci yolu seçer. Korbanlar geri gelir ama gerçek ihtiyacı karşılamak için değil; eğitim için. Tora geri gelir ama tam ve kalıcı düzen olarak değil; kısmi öğretim programı olarak. Sonra bin yıl biter ve bu yapı da sona erer.¹⁶²⁶

Yehezkel bunların hiçbirini söylemez.

Bu yöntem Hristiyan teolojiyi yanlışlanamaz hale getirir. İsa’dan önce bir korban görülürse “İsa’ya doğru bakıyor” denir. İsa’dan sonra bir korban görülürse “İsa’ya geri bakıyor” denir. Korban tarihin hangi tarafında olursa olsun sonuç aynıdır. Böylece korbanın kendi Tanah bağlamında bağımsız anlam taşımasına izin verilmez.

Oysa bir tipoloji ancak metinsel veya geleneksel bir gerekçeyle kurulabilir. Tora bütün korban sisteminin gelecekteki bir insan ölümünü haber vermek üzere verildiğini söylemez. Yehezkel de gelecekteki korbanların o insan ölümünü geriye dönük anacağını söylemez. İki yönlü tipoloji, İsa’nın zaten nihai korban olduğu kabulünden doğar.

Yehezkel 45:17’nin ayrıntısı ayrıca önemlidir. Yönetici yalnız bir kez sembolik bir hayvan sunmaz. Bayramlar, yeni aylar ve Şabatlar boyunca düzenli korban sorumluluğu taşır. 46. bölüm günlük yakmalık korbanı da anlatır. Bu, tek bir geçmiş olayın yıldönümü gibi kurulmuş bir anma sistemi değildir; devam eden kutsal hizmettir.^16271628

Klasik Yahudi beklentisinde gelecekteki Bet HaMikdaş ve avoda yabancı bir ek değildir. Rambam, Maşiah kralın görevlerini sayarken Bet HaMikdaş’ı yeniden kurmayı ve İsrael’in dağılmışlarını toplamayı merkezi işaretler arasında verir. Korban hukukunu anlatan Mişne Tora bölümleri de bu mitsvaları geçici Hristiyan ön-gölgeleri diye yeniden tanımlamaz. Yehezkel’in gelecek avodası, Tora düzeninin kendi içinde okunur.¹⁶²⁹

Hazal Yehezkel’in korban ayrıntılarının bazılarını mevcut Tora kurallarıyla uzlaştırmanın güçlüğünü saklamaz. Menahot 45a, bazı noktaların Eliyahu tarafından açıklanacağını söyler. Bu çok önemlidir: metinsel güçlük karşısında çözüm “gelecekteki korban aslında korban değildir” olmaz. Kurumun gerçekliği korunur, ayrıntının açıklaması geleceğe bırakılır.¹⁶³⁰

Bu nedenle Hristiyan yorumun “çelişki yoktur” sonucu ancak bir koşulla ayakta kalır: gelecekteki korbanların Yehezkel’in kendi işlev diliyle değil, Hristiyan metinlerinden getirilen anma işleviyle okunması. Fakat o zaman çelişki Tanah tarafından çözülmüş değildir; Hristiyan teolojinin ihtiyaç duyduğu ek varsayımla bastırılmıştır.

Kusursuz insan korbanından sonra gerçek korban ihtiyacı bittiyse, Yehezkel’deki gelecekteki hatat, ola, minha, şelamim, mizbeah, kan ve kapara ne anlama gelir? “Hepsi İsa’yı hatırlatıyor” demek soruyu cevaplamaz; iddiayı tekrarlar. Yehezkel bu anlamı vermediği sürece model Tanah’a açıkça aykırıdır.¹⁶³¹

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 135, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 49–50; ayrıca s. 50’de kusursuz korban gerçekleştiğinde “there would be no need for any more offerings” ifadesi.
• Aynı eser, s. 49.
• Yehezkel 45:15.
• Yehezkel 45:17.
• Yehezkel 45:22.
• Yehezkel 43:26; 45:18–20.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 49; “partial restitution”, eğitim işlevi ve bin yıllık krallık açıklaması.
• Yehezkel 45:17.
• Yehezkel 46:13–15.
• Rambam, Mişne Tora, Hilkhot Melakhim uMilhamoteihem 11:4; varsayılan Maşiah’ın Bet HaMikdaş’ı yerinde yeniden kurması ve İsrael’in dağılmışlarını toplaması, kimliğinin kesinleşmesinin temel ölçütleri arasında sayılır.
• Bavli, Menahot 45a; Yehezkel’in gelecek korban düzenindeki güç ayrıntılarının Eliyahu tarafından açıklanacağına ilişkin tartışma.
• Yehezkel 43–46; Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 49–50.

MS 70’ten sonra Bet HaMikdaş, mizbeah ve faal korban hizmeti yoktur. Kitabın başında bunu Eski Berit altında devam etmenin artık imkansız olduğuna dair işaret sayar.¹⁷⁴⁹

Fakat “uygulanamıyor” ile “Tanrı tarafından kaldırıldı” aynı cümle değildir. Korban mitsvaları yer, mizbeah, kohenlik ve başka şartlara bağlıdır. Şartın kaybolması emrin içeriğini kendiliğinden değiştirmez.

Bunun tarih içindeki en açık deneyi zaten yaşanmıştır. Birinci Bet HaMikdaş yıkıldığında korban hizmeti kesildi. Babil sürgününden dönüşte Ezra 3, mizbeahın yeniden kurulduğunu ve Tora’da yazılı olotun yeniden sunulduğunu anlatır. İlk kesinti bir ilga olsaydı İkinci Bet HaMikdaş’taki korbanların kendisi Tora’ya aykırı olurdu.¹⁷⁵⁰

Tora sürgünü de kendi sonu olarak tasarlamaz. Devarim 30, lanetler ve sürgünden sonra İsrael’in HaŞem’e döneceğini, Tanrı’nın onu toplayacağını ve ülkeye geri getireceğini anlatır. Aynı metin, sürgünü “artık Tora yürürlükten kalktı” diye yorumlamaz.¹⁷⁵¹

Yehezkel ise Hristiyan yorumun sonucunun önündeki en büyük metinsel engeldir. Gelecekteki kutsal düzende nasi için korban sorumluluğu verir; bayramları, yeni ayları ve Şabatları sayar; ola, minha, nesahim ve hatat dilini kullanır. Üstelik amaç açıkça “İsrael evi için kapara sağlamak”tır.¹⁷⁵²

Burada “korban” sözcüğü yalnız dekor değildir. Mizbeah vardır, belirli hayvanlar vardır, kan ve kapara işlevi vardır, zamanlar vardır, kohenler vardır. Metin, “bunlar artık gerçek korban değildir; geçmişte İsa’nın ölümünü anmak için sembolik olarak yapılacaktır” demez.

Hazal Yehezkel’deki ayrıntıların Tora ile uzlaştırılmasının güç olduğunu bile saklamaz. Menahot 45a’da bir ayet için Rabbi Yohanan ve Rabbi Yehuda, “bu bölümü gelecekte Eliyahu açıklayacak” der; Rav Aşi ve Rabbi Yose başka bir çözüm önerir.¹⁷⁵³

Bu çok öğreticidir. Metinsel güçlük karşısında Hazal’ın çözümü “zaten korban sistemi sona ermişti, o halde Yehezkel sembolik konuşuyor” olmaz. Gelecekteki avodanın gerçekliği korunur; sorun onun ayrıntılarının nasıl anlaşılacağıdır.

Rambam bunu daha sonra halahik biçimde sistemleştirir. Maşiah kralın görevlerini anlatırken Bet HaMikdaş’ı yeniden kuracağını, sürgünleri toplayacağını ve “hükümlerin eski haline döneceğini” söyler; hemen ardından “korbanlar sunulur, Şemita ve Yovel yapılır” der.¹⁷⁵⁴

Daha ilginci, Hristiyan yorumcu gelecekteki korbanları kendisi de kabul eder. Yehezkel 40-48’i tartışırken Maşiah krallığının ilk döneminde hayvan korbanlarının bulunacağını, bunların daha önce İsa’ya ileriye doğru işaret ettiği gibi gelecekte onun işine geriye doğru işaret edeceğini söyler.¹⁷⁵⁵

Bu kabul 146. iddiayı içeriden sınırlar. Eğer MS 70 yıkımı “Tanrı korban sistemini sona erdirdi” demekse, Tanrı’nın sona erdirdiği sistem neden Maşiah çağında yeniden kurulacaktır? Hristiyan yorumun kendi cevabı aslında “korbanlar geri gelecek ama anlamları değişecek”tir. Bu artık yıkımdan çıkarılan bir sonuç değil, Hristiyan tipolojinin Yehezkel’e eklediği yeni işlevdir.¹⁷⁵⁶

Önceki korbanların İsa’ya “ileriye”, gelecektekilerin İsa’ya “geriye” bakması simetrik görünebilir. Fakat simetri kanıt değildir. Yehezkel gelecekteki korbanlara “hatıra” adı vermez; kapara ve avoda dili kullanır. Metnin işlevini değiştirmek için Hristiyan metinleri teolojisi dışarıdan getirilmek zorundadır.

Gelecek çağın Tora ile ilişkisi de iptal yönünde değildir. Yehezkel İsrael’in HaŞem’in hukkim ve mişpatiminde yürümesini anlatır. Malahi’nin son çağrısı “Kulum Moşe’nin Tora’sını... hatırlayın”dır.¹⁷⁵⁷

Tarihsel gerçek ile teolojik sonuç birbirinden ayrılır. MS 70’te korbanların fiilen durduğu doğrudur. “Bu nedenle Tanrı korban mitsvalarını kaldırdı” sonucu doğru değildir. Birinci yıkımdan sonra korbanlar geri dönmüştür; Yehezkel gelecekte yine korban anlatır; Hazal bu korbanları gerçek hukuk problemi olarak tartışır; Rambam Maşiah çağında yeniden sunulacaklarını söyler. Jesus for Jews adlı eser da geri döneceklerini kabul eder.

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 146, güncel revizyon.
• Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 2: Bet HaMikdaş, kohenlik ve mizbeahın İsa’nın ölümünden kısa süre sonra yıkılmasını Eski Berit altında devam etmenin imkansızlığının göstergesi olarak sunar.
• Ezra 3:2-6. Birinci Bet HaMikdaş yıkılıp korban hizmeti kesildikten sonra dönüşle birlikte mizbeah yeniden kurulur ve Tora’da yazılı olot yeniden sunulur. Tarihsel kesinti, kurumun ilga edilmiş olduğu anlamına gelmemiştir.
• Devarim 30:1-10. Sürgün, teşuva, dönüş ve yeniden toplanma aynı Tora içinde öngörülür. Tora, sürgün şartını kendi hükümlerinin sona erdiği tarih olarak tanımlamaz.
• Yehezkel 45:17: nasi için bayramlar, yeni aylar ve Şabatlarda ola, minha ve nesahim ile hatat sorumluluğu verilir; amaç ‘lekhaper bead beit Yisrael - İsrael evi için kapara sağlamak’tır. Ayrıca bkz. Yehezkel 45:18-25; 46:1-15.
• Bavli, Menahot 45a. Yehezkel 45:18’deki gelecek korban düzeni Tora ile nasıl uzlaştırılacaktır sorusunda Rabbi Yohanan ve Rabbi Yehuda ‘bu bölümü gelecekte Eliyahu açıklayacak’ der; Rav Aşi/Rabbi Yose başka bir açıklama önerir. Sugya korbanı ‘yalnız anma sembolü’ diye iptal etmez.
• Rambam, Mişne Tora, Hilkhot Melakhim uMilhamoteihem 11:1: Maşiah kral Bet HaMikdaş’ı kurar, İsrael’in dağılmışlarını toplar; hükümler eski düzenine döner, korbanlar sunulur, Şemita ve Yovel uygulanır.
• Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 49-50: Yehezkel 40-48’de Maşiah krallığında hayvan korbanlarının geri geleceğini kabul eder; gelecekteki korbanların İsa’nın işine ‘geriye doğru işaret edeceğini’ savunur.
• Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 49-50. Gelecek korbanların varlığını kabul etmesi, ‘MS 70 yıkımı Tanrı’nın korban sistemini sona erdirdiğini gösterir’ çıkarımının kendi sistemi içinde bile mutlak biçimde kullanılamayacağını gösterir.
• Yehezkel 37:24; 36:26-28; Malahi 3:22-24 (Hristiyan numaralandırmasında 4:4-6). Gelecek tasvirleri Moşe’nin Tora’sının unutulması değil, İsrael’in HaŞem’in hukkim ve mişpatiminde yürümesiyle anlatılır.

Hristiyan yorumun sistemi Yehezkel 40–48 karşısında zor bir soruyla karşılaşır. Daha önce hayvan korbanlarının geçici olduğunu, kusursuz insan korbanını gösterdiğini ve İsa’nın ölümüyle amaçlarının tamamlandığını savunur. Fakat Yehezkel gelecekte gerçek bir Mikdaş, mizbeah, kohenler ve ayrıntılı korban düzeni anlatır. Hristiyan yorumcu bunu inkar etmez. Çözümü şudur: İsa’dan önceki korbanlar geleceğe, İsa’dan sonraki Maşiah Krallığı korbanları ise geriye, tamamlanmış İsa kurbanına bakacaktır; Hristiyanların ekmek ve şarapla geçmişteki ölümü anmasına benzer şekilde öğretici bir anma işlevi görecektir.²³⁷⁵

Bu açıklama Yehezkel’den çıkmaz; Hristiyan korban öğretisinin gelecekteki korbanlara sonradan verdiği sembolik işlevdir. Fakat Yehezkel’in kendi dili başka bir soru sordurur: Peygamber bu korbanları yalnız geçmiş bir ölümü anmak için mi tanımlar? Cevap hayırdır. Yehezkel 45:15, minha, ola ve şelamim bağlamında “onlar için kapara sağlamak üzere” der. 45:17 yöneticinin hatat, minha, ola ve şelamimi “İsrael Evi için kapara sağlamak üzere” sunacağını söyler. K-p-r kökü gelecekteki düzenin içinde açıkça yaşamaya devam eder.²³⁷⁶

Kapara (kefaret/arınma) kelimesinin her yerde aynı anlam genişliğinde kullanılmadığını da belirtmek gerekir. Mikdaşın arındırılması, ritüel kirliliğin giderilmesi ve halk için sunulan korbanlar aynı başlık altında farklı işlevler taşıyabilir. Bu nüans önemlidir. Fakat Hristiyan iddiası için yeterli değildir. Çünkü onun ihtiyacı “Yehezkel’deki korbanların hiçbir gerçek kapara işlevi yoktur; yalnız geçmişteki İsa’yı hatırlatan simgelerdir” sonucudur. Peygamber böyle bir işlev değişikliği ilan etmez.²³⁷⁷

Yehezkel’in dili somuttur. Mizbeah ölçüleriyle vardır. Kohenler vardır. Hatat, ola, minha ve şelamim vardır. Kan uygulamaları vardır. Şabat, Roş Hodeş ve bayram korbanları vardır. 45:18–20 Mikdaşın arındırılması ve hata edenler nedeniyle Bet için kapara yapılmasından söz eder. Bu yapı, yalnız tarihsel bir olayı temsil eden anma ritüelinden daha fazlasıdır; peygamber gelecekte işleyen bir avoda tarif eder.²³⁷⁸

Hazal da bu bölümü “İsa’nın ölümünü sembolik olarak anacak törenler” diye çözmez. Menahot 45a, Yehezkel 45:18’deki korbanın Tora’daki bilinen korban düzeniyle nasıl bağdaştırılacağını tartışır. Rabbi Yohanan güç pasajın gelecekte Eliyahu tarafından açıklanacağını söyler; Rav Aşi bunu Ezra dönemindeki miluim korbanlarıyla ilişkilendiren bir çözüm önerir. Farklı açıklamalar bulunması, asıl noktayı değiştirmez: Gemara metni gerçek korban hukuku olarak ele alır.²³⁷⁹

Raşi’nin Yehezkel 45:20 açıklaması da aynı yöndedir. Hata edenlerin hatat ve aşam getirmesi ve bunun kapara ile ilişkisi konuşulur. Hristiyan yorumun “önce ileriye, sonra geriye işaret eden korbanlar” ayrımına karşı en basit soru burada kalır: Yehezkel nerede böyle bir yön değişikliği söyler? Aynı korban adları, aynı mizbeah, aynı kohenlik ve aynı kapara dili kullanılır; “artık bunlar yalnız anma sembolüdür” cümlesi eklenmez.²³⁸⁰

Hristiyan yorumun açıklaması kendi sistemi içinde ikinci bir güçlük üretir. Eğer fiziksel korban düzeni İsa’nın nihai korbanıyla amacına ulaşmışsa, Maşiah çağında neden yeniden fiziksel korbanlara ihtiyaç vardır? Hristiyan yorumcu “öğretmek için” der ve daha sonra bunların da ortadan kalkacağını Hristiyan İncilindeki bin yıllık krallık şemasına bağlar. Böylece Yehezkel’in açıklamadığı iki ek safha ortaya çıkar: korbanlar İsa’dan sonra yalnız geriye bakacak; sonra yeniden sona erecek. Bu safhaların ikisi de Tanah’tan değil, daha sonraki Hristiyan eskatolojisinden gelmektedir.²³⁸¹

Yahudi Maşiah anlayışında gelecekteki avodanın gerçekliğini görmek için yalnız Yehezkel’e de bağlı kalmak gerekmez. Malahi 3, Levi oğullarının arındırılacağını ve Yehuda ile Yeruşalayim’in minhalarının “eski günlerde ve önceki yıllarda olduğu gibi” HaŞem’e hoş geleceğini söyler. Rambam, Hilhot Melahim 11’de Maşiah’ın Mikdaşı kurmasını ve dağılmış İsrael’i toplamasını temel görevler arasında sayar. Bu çerçevede fiziksel Mikdaş, Maşiah tarafından “yerine geçilmiş” bir sembol değil, gelecekte yeniden kurulacak kutsal merkezdir.²³⁸²

Sonuçta Yehezkel Hristiyan yorumun kabul etmek zorunda kaldığı şeyi açıkça korur: gelecekte korbanlar vardır. Fakat Hristiyan yorumun bunlara verdiği “geçmişteki İsa ölümünü hatırlatma” işlevini vermez. Peygamberin kendi kelimeleri kapara, arınma, mizbeah ve gerçek avoda dilidir. Hristiyan sembolizmi bu metne sonradan uygulanmıştır; bu sonraki uygulama, İsa’nın nihai korban olduğunun Tanah tarafından önceden öğretildiğini kanıtlamaz.²³⁸³

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 225, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 49–51. Heaster Yehezkel 40–48’de gelecekte korbanların geri döneceğini kabul eder; İsa’dan önceki korbanların ileriye, gelecektekilerin ise geçmişteki İsa ölümüne geriye bakacağını ve öğretici/anma işlevi göreceğini savunur.
• Yehezkel 45:15, 17. Gelecekteki minha, ola, şelamim ve hatat düzeni için לְכַפֵּר עֲלֵיהֶם ve לְכַפֵּר בְּעַד בֵּית־יִשְׂרָאֵל ifadeleri kullanılır; k-p-r kökü gerçek kapara dili olarak metinde bulunur.
• Yehezkel 43:18–27; 45:18–25. Kapara bazı bağlamlarda kutsal alanın arındırılması ve ritüel düzeni kapsar; bu nüans, korbanların ‘yalnız geçmişteki bir ölümü anma simgesi’ olduğunu göstermez.
• Yehezkel 40–48, özellikle 43:18–27; 44:27; 45:15–25; 46:1–15. Gelecek tasvirinde mizbeah, kohenler, hatat, ola, minha, şelamim, kan uygulamaları, Şabat ve Roş Hodeş korbanları somut avoda olarak anlatılır.
• Bavli, Menahot 45a. Yehezkel 45:18’in Tora korbanlarıyla nasıl bağdaştırılacağı tartışılır; Rabbi Yohanan pasajı gelecekte Eliyahu’nun açıklayacağını, Rav Aşi Ezra dönemindeki miluim üzerinden açıklama yapılabileceğini söyler. Kaynak korbanları yalnız sembolik anma olarak iptal etmez.
• Raşi, Yehezkel 45:20. Gelecekteki hatat/aşam ve kapara düzeni gerçek korban dili içinde açıklanır; ‘İsa’nın geçmiş ölümünü anma’ işlevi metne eklenmez.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 50–51. Heaster gelecekteki korbanların bir süre öğretici olarak süreceğini, daha sonra Hristiyan İncilindeki bin yıllık krallık şemasına göre sona ereceğini savunur. Bu iki aşamalı işlev değişikliği Yehezkel tarafından açıklanmaz.
• Malahi 3:3–4; Rambam, Mişne Tora, Hilhot Melahim 11:1, 4. Gelecekte Levi hizmetinin arınması, minha ve Mikdaşın yeniden kurulması Yahudi Maşiah çerçevesinde gerçek avoda olarak korunur.
• Yehezkel 45:15–20. Peygamber gelecekteki korbanlara kapara ve arınma işlevi verir; Heaster’ın ‘geçmişteki İsa’yı hatırlatma’ yorumu Hristiyan teolojisinden getirilen ek bir anlamdır.

Hristiyan yorumcu kendisine yöneltilen itirazı şöyle ele alır: Tora’nın korban olarak kabul ettiği canlılar belirli hayvanlardır; insan bu sınıfa girmez. Buna karşı “koşer” sözcüğünün daha genel “uygun” anlamından hareket eder. Temiz ve temiz olmayan hayvan kurallarının öğretici simgeler olduğunu, Maşiah ahlaken kusursuzsa Tanrı’ya sunulabilecek en “uygun” korbanın o olacağını söyler. Böylece Tora’nın tür şartı ahlaki kusursuzluk şartına dönüştürülür.²³⁹³

Burada yenilebilirlik ile mizbeah uygunluğu birbirinden ayrılmalıdır. Bir hayvanın tahor olması, onun yenilebilen hayvan sınıfında bulunmasıdır; fakat her tahor hayvan korban değildir. Vayikra 1:2 korban düzenine “hayvandan, sığırdan ve davardan” diyerek başlar; daha sonra kuşlar için kumru ve güvercin yavrularını ayrıca sayar. Tora “ahlaken veya sembolik olarak uygun bulduğunuz herhangi bir canlıyı sunun” demez; korban olabilecek türleri kendisi tanımlar.²³⁹⁴

Sifra’nın Vayikra 1:2 açıklaması bu noktayı keskinleştirir. “Behema” daha geniş bir hayvan sınıfı gibi okunabilecek olsa da “bakar” ve “tson” ifadelerinin alanı sınırladığı açıklanır. Yenilebilir başka hayvanların varlığı onları mizbeah korbanına çevirmez. Bu, Hristiyan yorumun “koşer = uygun” kelime oyununu doğrudan sınar: genel uygunluk, belirli bir mitsvanın nesnesi olmaya yetmez.²³⁹⁵

Bir korbanın kusursuz olması da ancak doğru korban sınıfı içindeyken anlam taşır. Kusursuz bir geyik koç değildir; kusursuz bir at sığır değildir. Aynı biçimde ahlaken kusursuz kabul edilen bir insan, bu nedenle Vayikra’nın hayvan korbanı sınıfına girmez. Bir nesnenin kendi türündeki üstünlüğü onu başka bir halahik kategoriye taşımaz. Buradaki sorun kalite değil, Tora’nın hangi varlığı hangi mitsva için tanımladığıdır.²³⁹⁶

Tora’nın insanın dinsel sunu olarak öldürülmesi konusundaki yönü de nötr değildir. Devarim 12:31, Kenaan halklarının oğullarını ve kızlarını tanrılarına ateşte yakmalarını HaŞem’in nefret ettiği uygulamalar arasında anar ve hemen ardından verilen söze ekleme ya da çıkarma yapılmamasını emreder. Yeremya 7:31 ve 19:5 çocukların yakılmasını “emretmediğim ve aklımdan geçmeyen” bir uygulama olarak kınar. Bu ayetler her insan ölümünü aynı hukuki kategoriye koymaz; fakat “ahlaken çok iyi bir insanı Tanrı için öldürmek, yeterince uygun olduğu için korban olabilir” diye açık bir Tora kapısı da bırakmaz.²³⁹⁷

Akedat Yitshak da insan korbanı için açık izin değildir. Bereşit 22 sınavı Yitshak’ın ola olarak sunulması emriyle başlar; fakat anlatının sonuç noktası “çocuğa elini uzatma” buyruğudur. Gerçekten kesilen ve ola olarak sunulan canlı koçtur. Yitshak’ın bağlanması Yahudi düşüncesinde sonsuz anlam katmanları taşır; bu anlamlar onun bedeninin fiilen kesilip mizbeah üzerinde yakıldığı gerçeğini üretmez.²³⁹⁸

Hristiyan yorumun “koşer” argümanı ahlaki kavram ile halahik kavramı aynı sözcük altında toplar. “Maşiah kusursuzdur” önermesi kabul edilse bile, bundan “Tora onu korban türü olarak tanımlamıştır” sonucu çıkmaz. Kaşerlik her zaman belirli bir mitsvanın şartlarına göre belirlenir. Bir etrogun güzel olması onu tefillin için kaşer yapmaz; çünkü tefillin başka bir nesne sınıfı ister. Korban için de önce Tora’nın belirlediği sınıfa ait olmak gerekir.²³⁹⁹

Bu ayrım gelecekteki korban peygamberliğiyle de sınanabilir. Yehezkel 40–48, Hristiyan yorumun İsa’nın ölümünden sonraya yerleştirdiği Maşiah çağında ayrıntılı korban sistemi anlatırken yine boğa, koç, kuzu ve keçilerden söz eder. Peygamber “artık ahlaken kusursuz insan bedenleri korban sınıfına girmiştir” demez. Eğer insan korbanı Tora’daki hayvan sembolizminin gerçek hedefiyse, gelecekteki avodanın bu yeni kategoriyi hiç kullanmaması açıklanmalıdır.²⁴⁰⁰

Hristiyan yorumun başlangıç noktası bir kelimenin geniş anlamıdır; Tora’nın başlangıç noktası ise mitsvanın somut sınırıdır. “Uygun” kelimesi tek başına neyin uygun olduğunu belirlemez. Tora belirler. Vayikra insanı korban sunan kişi olarak anar, sunulan canlıyı ise sığır, davar veya belirlenmiş kuş türleri olarak düzenler. İnsan bu listede yoktur. Bu yüzden “Maşiah en kusursuz insandır, dolayısıyla en koşer korban odur” cümlesi Tora’dan çıkarılmış bir karar değil, insan korbanına ulaşmak için “koşer” kelimesine yüklenen yeni bir anlamdır.²⁴⁰¹

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 227, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 51–52. Heaster ‘kosher’ sözcüğünün ‘fit/uygun’ anlamını kullanarak kusursuz Maşiah’ın Tanrı’ya sunulmaya en uygun insan korbanı olduğunu savunur.
• Vayikra 1:2–14; 11:1–47. Yenilebilirlik bakımından tahor olmak ile mizbeah korbanı olmaya uygun türden olmak ayrı kurallardır; Vayikra 1:2 korbanı sığır ve davar sınıflarıyla başlatır, kuşları ayrıca belirler.
• Sifra, Vayikra Dibbura deNedavah, Vayikra 1:2 üzerine; ayrıca Sefaria’da Leviticus 1:2 with Sifra. Genel behema ifadesi bakar ve tson ile sınırlandırılır; yenilebilir yabani hayvanların hepsi mizbeah korbanı olamaz.
• Vayikra 1:2–3; 22:17–25. Doğru tür içinde kusursuzluk şartı ayrıca aranır; kusursuzluk tür şartının yerine geçmez.
• Devarim 12:29–32; Yeremya 7:31; 19:5. İnsan/çocuk yakma biçimindeki dinsel uygulamalar HaŞem’in nefret ettiği ve emretmediği uygulamalar olarak kınanır; Tora insanı yeni korban türü olarak tanımlamaz.
• Bereşit 22:9–14. Yitshak’ın fiilen öldürülmesi durdurulur; mizbeah üzerinde ola olarak sunulan canlı koçtur. Akeida’nın teolojik anlamı, insan bedenini Vayikra korban türlerine ekleyen bir hukuk oluşturmaz.
• Kaşer terimi belirli mitsvanın şartlarına göre uygunluğu anlatır; ahlaki kusursuzluk ile halahik korban türü aynı kategori değildir. Bkz. Sifra, Vayikra 1:2 ve Vayikra 22:17–25.
• Yehezkel 43:18–27; 45:18–25. Heaster’ın İsa’dan sonraya yerleştirdiği gelecek avodada da boğa, koç, kuzu ve keçi korbanları vardır; peygamber insan korbanı kategorisi eklemez.
• Vayikra 1:2: adam korbanı sunan kişidir; sunulan korban min habehema, min habakar umin hatson olarak belirlenir. ‘Maşiah ahlaken kusursuzdur’ önermesi insanı bu tür listesine eklemez.

Hristiyan yorumcu bu görüşü açık biçimde kurar: Matta 5:17’deki “ortadan kaldırmaya değil, yerine getirmeye geldim” sözünü İsa’nın çarmıhta kusursuz korban olarak Tora’yı gerçekleştirmesi şeklinde okur. Daha sonra “yerine getirmek” fiilinden daha ileri bir sonuç çıkarır: Tora aslında yerine getirilmeyi bekleyen bir peygamberliktir; amacı İsa’da tamamlandıysa onu sürdürmenin artık anlamı kalmaz.¹⁶⁹⁷

Bu savın sorunu önce Tora’nın kendi türünü değiştirmesidir. Tora’da peygamberlik, vaat ve tarih anlatısı vardır; fakat Tora aynı zamanda buyruktur. Devarim 4 İsrael’e kuralları ve yasaları “yapın ki yaşayasınız” der ve hemen ardından buyurulan söze eklemeyi veya ondan eksiltmeyi yasaklar.¹⁶⁹⁸

Devarim 29:28 daha da açıktır: “Açığa çıkarılmış olanlar, bu Tora’nın bütün sözlerini yapmak üzere bize ve çocuklarımıza sonsuza dek aittir.”¹⁶⁹⁹

İbranice iki ifade yan yana durur: ad olam, “sonsuza dek”, ve laasot, “yapmak üzere.” Tora kendisini gelecekte birinin gerçekleştirip işlevini bitireceği metin olarak değil, kuşaklar boyunca yapılacak sözler olarak tanımlar.

Devarim 30 aynı noktayı erişilebilirlik üzerinden kurar. Mitsva gökte veya denizin ötesinde değildir; söz insanın ağzında ve yüreğindedir “onu yapman için” — laasoto. Burada amaç gelecek bir kişinin bütün Tora’yı tek olayda “tamamlaması” değil, İsrael’in Tora’yı yaşamasıdır.¹⁷⁰⁰

Bir peygamberliğin gerçekleşmesi ile bir buyruğun yerine getirilmesi aynı şey değildir. Şabat’ı bu hafta eksiksiz koruyan kişi “Şabat’ı yerine getirdim, artık gelecek Şabatlarda bağlayıcı değil” diyemez. Anne-babaya saygı mitsvasını bugün yapan kişi emri gelecek için ortadan kaldırmaz. Pesah’ın bir kuşakta doğru uygulanması sonraki kuşakların Pesah yükümlülüğünü sona erdirmez.

Hristiyan yorumun çıkarımı ancak gizli bir öncülle işler: bütün Tora’nın gerçek amacı mitsvaların yapılması değil, İsa’nın ölümünü önceden temsil etmektir. Fakat kanıtlanması gereken şey zaten budur. Korbanlar önce İsa’nın ölümü için tipolojiye çevrilir; ardından bu tipoloji bütün Tora’nın amacı yapılır; sonra İsa öldüğü için Tora’nın amacının tamamlandığı söylenir. Sonuç başlangıç varsayımının içine yerleştirilmiştir.

Tanah’ın hiçbir yerinde bütün Tora’nın Maşiah’ın ölümünü önceden resmetmek için verildiği veya Maşiah öldüğünde Sinay mitsvalarının sona ereceği söylenmez. Moşe’nin Tora’sını geçici bir semboller sistemi haline getirip gerçek amacını gelecekteki tek bir insan ölümüne bağlayan çerçeve, Tora’nın kendi açıklaması değildir.

Peygamberlerin gelecek tasviri ise ters yöne gider. Yehezkel gelecekteki David kralının günlerinde İsrael için şunu söyler:

“Benim yasalarımda yürüyecekler, kurallarımı koruyacak ve onları yapacaklar.”¹⁷⁰¹

Eğer Maşiah’ın görevi Tora’yı gerçekleştirip bağlayıcılığını sona erdirmekse, Hristiyan yorumcu Tanah’ın Maşiah çağında halkı neden yeniden HaŞem’in mişpatim ve hukkotunu yaparken gösterdiğini açıklamak zorundadır.

Yeşaya 2 de son günlerin resmini Tora’nın yokluğuyla değil, yayılmasıyla çizer:

“Çünkü Tora Tsion’dan, HaŞem’in sözü Yeruşalayim’den çıkacaktır.”¹⁷⁰²

Uluslar HaŞem’in yollarını öğrenmek için Tsion’a yönelir. Gelecek, Tora’nın işlevini yitirdiği dönem değil; Tanrı bilgisinin ve Tora öğretisinin genişlediği dönemdir.

Yirmiyahu’nun yeni beriti de aynı yöndedir:

“Tora’mı içlerine koyacağım ve onu yüreklerine yazacağım.”¹⁷⁰³

HaŞem “yeni beritte Tora’mı kaldıracağım” demez. Tora’yı insanın içine ve yüreğine yerleştirir. Yeni oluş, Tora’nın ortadan kalkması değil, içselleşmesidir.

Jesus for Jews adlı eserdeki gelecek korban savı da bu noktada gerilim yaratır. Yehezkel 40-48’in Maşiah çağında gerçek mizbeah, kohenlik ve korbanlardan söz ettiğini kabul ettiğinde bunları İsa’ya geriye doğru işaret eden anma korbanları şeklinde yeniden yorumlamak zorunda kalır. Fakat Tora’nın amacı İsa’nın ölümüyle tamamen sona ermişse, aynı korban düzeni gelecekte neden HaŞem’in peygamberi tarafından yeniden anlatılır?¹⁷⁰⁴

“İlk korbanlar ileriye, gelecektekiler geriye bakar” cevabı metinden gelmez. Bu yalnız iki yönlü bir Hristiyan tipolojisidir. Yehezkel gelecekteki korbanları “artık kapara işlevi taşımayan anma sembolleri” diye adlandırmaz; kapara, mizbeah ve avoda dilini kullanmaya devam eder.¹⁷⁰⁵

Tora’nın bugün bütün 613 mitsvanın her Yahudi tarafından fiilen uygulanamaması da “bağlayıcılık sona erdi” sonucunu vermez. Mitsvaların farklı özneleri ve şartları vardır: bazıları kohene, bazıları krala, bazıları Bet HaMikdaş’a, bazıları Erets İsrael’e, bazıları belirli toplumsal veya kişisel durumlara bağlıdır. Bir şartın yokluğu emrin tarihsel olarak iptal edildiği anlamına gelmez.

Aynı biçimde “ahlaki” ve “törensel” Tora ayrımı Sinay metninin kendi iptal cetveli değildir. Tora “ahlaki emirler kalıcıdır; törensel emirler Maşiah ölünce bitecektir” diye iki sınıf kurmaz. Şabat, Pesah, kaşrut ve korbanlar için kuşaklar boyunca süren düzen dili kullanılır. Daha sonraki Hristiyan sınıflandırma Tora’nın kendi hukuki kategorisi olarak geri okunamaz.¹⁷⁰⁶

Rambam, Hilkhot Yesodei HaTora 9:1’de bu Tanah yapısını halahik biçimde sistemleştirir: Tora’nın mitsvaları kuşaklar boyunca geçerlidir; daha sonraki bir peygamber onların kalıcı biçimde iptal edildiğini söyleyemez. Rambam bunu bağımsız bir rabbinik yetki iddiası olarak değil, Tora’nın eklememe-eksiltmeme ve kalıcılık dili üzerinden kurar.¹⁷⁰⁷

Malahi’nin son peygamberlik çağrısı da unutma değil hatırlamadır: “Kulum Moşe’nin Tora’sını... bütün İsrael için buyurduğum hukkim ve mişpatim ile hatırlayın.” Tanah’ın kanonik sonundaki yön, gelecekte Tora’nın işlevsizleşeceği değil, Moşe’nin Tora’sının hatırlanacağıdır.¹⁷⁰⁸

Matta 5’in Hristiyan içi yorumu ayrı bir tartışmadır. Buradaki soru Tanah’ın Tora için bir sona erme kuralı verip vermediğidir. Tanah böyle bir kural vermez. Tam tersine gelecekteki David kralının çağını Tora’yı yapan İsrael, Tsion’dan çıkan Tora ve yüreğe yazılan Tora ile anlatır.

Hristiyan yorumun “yerine getirmek”ten “artık tutmanın anlamı yok” sonucuna ulaşması için mitsvaları önce peygamberliğe dönüştürmesi, sonra bütün Tora’nın amacını İsa’nın ölümüne bağlaması gerekir. Ancak bundan sonra “yerine getirmek” hukuki bağlayıcılığın sona ermesi anlamına gelebilir. Tora’nın kendi dili bu geçişi kurmaz.

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 141, güncel revizyon.
• Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 13; Matta 5:17-18’i İsa’nın çarmıhta Tora’yı “fulfil” etmesi ve ardından Tora’yı sürdürmenin anlamının kalmaması yönünde yorumlaması.
• Devarim 4:1-2; 13:1.
• Devarim 29:28.
• Devarim 30:11-14.
• Yehezkel 37:24-28.
• Yeşaya 2:2-4.
• Yirmiyahu 31:31-34.
• Heaster’ın aynı eser içinde Yehezkel 40-48’deki gelecek korbanlarını Maşiah Krallığı döneminde yeniden kurulacak fakat İsa’ya geriye doğru işaret edecek korbanlar olarak açıklaması; bkz. bu kitabın 135. iddiası.
• Yehezkel 43:18-27; 45:15-25; 46:1-15.
• Örnekler için Şemot 12:14, 17; 31:16; Vayikra 16:29-34; 23:14, 21, 31, 41. “Le-dorotekhem” ve “hukkat olam” dili farklı mitsva alanlarında görülür.
• Rambam, Mişne Tora, Hilkhot Yesodei HaTora 9:1; Devarim 13:1 ve Tora’nın kalıcılığı ilkesi.
• Malahi 3:22 (Hristiyan numaralandırmasında 4:4).