Misyoner İddiaları Arşivi

Hristiyan yorum bu görüşü açık biçimde kurar: Matta 5:17’deki “ortadan kaldırmaya değil, yerine getirmeye geldim” sözünü İsa’nın çarmıhta kusursuz korban olarak Tora’yı gerçekleştirmesi şeklinde okur. Daha sonra “yerine getirmek” fiilinden daha ileri bir sonuç çıkarır: Tora aslında yerine getirilmeyi bekleyen bir peygamberliktir; amacı İsa’da tamamlandıysa onu sürdürmenin artık anlamı kalmaz.¹⁶⁹⁰

Bu savın sorunu önce Tora’nın kendi türünü değiştirmesidir. Tora’da peygamberlik, vaat ve tarih anlatısı vardır; fakat Tora aynı zamanda buyruktur. Devarim 4 İsrael’e kuralları ve yasaları “yapın ki yaşayasınız” der ve hemen ardından buyurulan söze eklemeyi veya ondan eksiltmeyi yasaklar.¹⁶⁹¹

Devarim 29:28 daha da açıktır: “Açığa çıkarılmış olanlar, bu Tora’nın bütün sözlerini yapmak üzere bize ve çocuklarımıza sonsuza dek aittir.”¹⁶⁹²

İbranice iki ifade yan yana durur: ad olam, “sonsuza dek”, ve laasot, “yapmak üzere.” Tora kendisini gelecekte birinin gerçekleştirip işlevini bitireceği metin olarak değil, kuşaklar boyunca yapılacak sözler olarak tanımlar.

Devarim 30 aynı noktayı erişilebilirlik üzerinden kurar. Mitsva gökte veya denizin ötesinde değildir; söz insanın ağzında ve yüreğindedir “onu yapman için” — laasoto.¹⁶⁹³ Burada amaç gelecek bir kişinin bütün Tora’yı tek olayda “tamamlaması” değil, İsrael’in Tora’yı yaşamasıdır.

Bir peygamberliğin gerçekleşmesi ile bir buyruğun yerine getirilmesi aynı şey değildir. Şabat’ı bu hafta eksiksiz koruyan kişi “Şabat’ı yerine getirdim, artık gelecek Şabatlarda bağlayıcı değil” diyemez. Anne-babaya saygı mitsvasını bugün yapan kişi emri gelecek için ortadan kaldırmaz. Pesah’ın bir kuşakta doğru uygulanması sonraki kuşakların Pesah yükümlülüğünü sona erdirmez.

Hristiyan yorumun çıkarımı ancak gizli bir öncülle işler: bütün Tora’nın gerçek amacı mitsvaların yapılması değil, İsa’nın ölümünü önceden temsil etmektir. Fakat kanıtlanması gereken şey zaten budur. Korbanlar önce İsa’nın ölümü için tipolojiye çevrilir; ardından bu tipoloji bütün Tora’nın amacı yapılır; sonra İsa öldüğü için Tora’nın amacının tamamlandığı söylenir. Sonuç başlangıç varsayımının içine yerleştirilmiştir.

Tanah’ın hiçbir yerinde bütün Tora’nın Maşiah’ın ölümünü önceden resmetmek için verildiği veya Maşiah öldüğünde Sinay mitsvalarının sona ereceği söylenmez. Moşe’nin Tora’sını geçici bir semboller sistemi haline getirip gerçek amacını gelecekteki tek bir insan ölümüne bağlayan çerçeve, Tora’nın kendi açıklaması değildir.

Peygamberlerin gelecek tasviri ise ters yöne gider. Yehezkel gelecekteki David kralının günlerinde İsrael için şunu söyler:

“Benim yasalarımda yürüyecekler, kurallarımı koruyacak ve onları yapacaklar.”¹⁶⁹⁴

Eğer Maşiah’ın görevi Tora’yı gerçekleştirip bağlayıcılığını sona erdirmekse, Hristiyan yorum Tanah’ın Maşiah çağında halkı neden yeniden HaŞem’in mişpatim ve hukkotunu yaparken gösterdiğini açıklamak zorundadır.

Yeşaya 2 de son günlerin resmini Tora’nın yokluğuyla değil, yayılmasıyla çizer:

“Çünkü Tora Tsion’dan, HaŞem’in sözü Yeruşalayim’den çıkacaktır.”¹⁶⁹⁵

Uluslar HaŞem’in yollarını öğrenmek için Tsion’a yönelir. Gelecek, Tora’nın işlevini yitirdiği dönem değil; Tanrı bilgisinin ve Tora öğretisinin genişlediği dönemdir.

Yirmiyahu’nun yeni beriti de aynı yöndedir:

“Tora’mı içlerine koyacağım ve onu yüreklerine yazacağım.”¹⁶⁹⁶

HaŞem “yeni beritte Tora’mı kaldıracağım” demez. Tora’yı insanın içine ve yüreğine yerleştirir. Yeni oluş, Tora’nın ortadan kalkması değil, içselleşmesidir.

Hristiyan yorumun kendi kitabındaki gelecek korban savı da bu noktada gerilim yaratır. Yehezkel 40-48’in Maşiah çağında gerçek mizbeah, kohenlik ve korbanlardan söz ettiğini kabul ettiğinde bunları İsa’ya geriye doğru işaret eden anma korbanları şeklinde yeniden yorumlamak zorunda kalır.¹⁶⁹⁷ Fakat Tora’nın amacı İsa’nın ölümüyle tamamen sona ermişse, aynı korban düzeni gelecekte neden HaŞem’in peygamberi tarafından yeniden anlatılır?

“İlk korbanlar ileriye, gelecektekiler geriye bakar” cevabı metinden gelmez. Bu yalnız iki yönlü bir Hristiyan tipolojisidir. Yehezkel gelecekteki korbanları “artık kapara işlevi taşımayan anma sembolleri” diye adlandırmaz; kapara, mizbeah ve avoda dilini kullanmaya devam eder.¹⁶⁹⁸

Tora’nın bugün bütün 613 mitsvanın her Yahudi tarafından fiilen uygulanamaması da “bağlayıcılık sona erdi” sonucunu vermez. Mitsvaların farklı özneleri ve şartları vardır: bazıları kohene, bazıları krala, bazıları Bet HaMikdaş’a, bazıları Erets İsrael’e, bazıları belirli toplumsal veya kişisel durumlara bağlıdır. Bir şartın yokluğu emrin tarihsel olarak iptal edildiği anlamına gelmez.

Aynı biçimde “ahlaki” ve “törensel” Tora ayrımı Sinay metninin kendi iptal cetveli değildir. Tora “ahlaki emirler kalıcıdır; törensel emirler Maşiah ölünce bitecektir” diye iki sınıf kurmaz. Şabat, Pesah, kaşrut ve korbanlar için kuşaklar boyunca süren düzen dili kullanılır.¹⁶⁹⁹ Daha sonraki Hristiyan sınıflandırma Tora’nın kendi hukuki kategorisi olarak geri okunamaz.

Rambam, Hilkhot Yesodei HaTora 9:1’de bu Tanah yapısını halahik biçimde sistemleştirir: Tora’nın mitsvaları kuşaklar boyunca geçerlidir; daha sonraki bir peygamber onların kalıcı biçimde iptal edildiğini söyleyemez.¹⁷⁰⁰ Rambam bunu bağımsız bir rabbinik yetki iddiası olarak değil, Tora’nın eklememe-eksiltmeme ve kalıcılık dili üzerinden kurar.

Malahi’nin son peygamberlik çağrısı da unutma değil hatırlamadır: “Kulum Moşe’nin Tora’sını... bütün İsrael için buyurduğum hukkim ve mişpatim ile hatırlayın.”¹⁷⁰¹ Tanah’ın kanonik sonundaki yön, gelecekte Tora’nın işlevsizleşeceği değil, Moşe’nin Tora’sının hatırlanacağıdır.

Matta 5’in Hristiyan içi yorumu ayrı bir tartışmadır. Buradaki soru Tanah’ın Tora için bir sona erme kuralı verip vermediğidir. Tanah böyle bir kural vermez. Tam tersine gelecekteki David kralının çağını Tora’yı yapan İsrael, Tsion’dan çıkan Tora ve yüreğe yazılan Tora ile anlatır.

Hristiyan yorumun “yerine getirmek”ten “artık tutmanın anlamı yok” sonucuna ulaşması için mitsvaları önce peygamberliğe dönüştürmesi, sonra bütün Tora’nın amacını İsa’nın ölümüne bağlaması gerekir. Ancak bundan sonra “yerine getirmek” hukuki bağlayıcılığın sona ermesi anlamına gelebilir. Tora’nın kendi dili bu geçişi kurmaz.

Kaynaklar

1690. Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 13; Matta 5:17-18’i İsa’nın çarmıhta Tora’yı “fulfil” etmesi ve ardından Tora’yı sürdürmenin anlamının kalmaması yönünde yorumlaması. ↩

1691. Devarim 4:1-2; 13:1. ↩

1692. Devarim 29:28. ↩

1693. Devarim 30:11-14. ↩

1694. Yehezkel 37:24-28. ↩

1695. Yeşaya 2:2-4. ↩

1696. Yirmiyahu 31:31-34. ↩

1697. Heaster’ın aynı eser içinde Yehezkel 40-48’deki gelecek korbanlarını Maşiah Krallığı döneminde yeniden kurulacak fakat İsa’ya geriye doğru işaret edecek korbanlar olarak açıklaması; bkz. bu kitabın 135. iddiası. ↩

1698. Yehezkel 43:18-27; 45:15-25; 46:1-15. ↩

1699. Örnekler için Şemot 12:14, 17; 31:16; Vayikra 16:29-34; 23:14, 21, 31, 41. “Le-dorotekhem” ve “hukkat olam” dili farklı mitsva alanlarında görülür. ↩

1700. Rambam, Mişne Tora, Hilkhot Yesodei HaTora 9:1; Devarim 13:1 ve Tora’nın kalıcılığı ilkesi. ↩

1701. Malahi 3:22 (Hristiyan numaralandırmasında 4:4). ↩

Hristiyan yorumun iki geliş öğretisi burada yardımcı bir ayrıntı değildir; İsa’nın Maşiah kimliğini koruyan temel açıklamadır. Tanah’ın barış, İsrael’in toplanması, David krallığı ve evrensel Tanrı bilgisi gibi sonuçlarının İsa’nın ilk yaşamında gerçekleşmediğini kabul eder ve bunları ikinci gelişe yerleştirir.¹⁷⁰²

Maşiah’ın barışı ise Tanah’ta tali bir ayrıntı değildir. Yeşaya 11’de Yişay’ın kökünden çıkan filiz adaletle hükmeder; kötülük yenilir; yeryüzü HaŞem bilgisiyle dolar; uluslar köke yönelir ve İsrael’in dağılmışları toplanır.¹⁷⁰³ Aynı bölümde barış, kralın kimliğinden koparılmış başka bir çağın eki değildir.

Yirmiyahu 23 daha da doğrudan bir zaman ifadesi kullanır. David için doğru bir filiz çıkar; kral bilgelikle hükmeder; Yehuda kurtulur ve İsrael güven içinde yaşar. Metin bunu “onun günlerinde” diye bağlar.¹⁷⁰⁴ Kimlik yalnız soydan veya unvandan değil, kralın günlerinde ortaya çıkan tarihsel sonuçlardan tanınır.

Zeharya 9 da iki geliş ayrımını metnin içine koymaz. 9:9’da kral “tsadik ve kurtarılmış/kurtarıcı, alçakgönüllü ve eşeğe binmiş” olarak gelir. Bir sonraki ayet savaş arabalarını ve yayı kaldırır, uluslara barış konuşur ve egemenliğini denizden denize genişletir.¹⁷⁰⁵ Dokuzuncu ayeti ilk gelişe, onuncu ayeti ikinci gelişe ayıran bir zaman işareti yoktur.

Sorun burada kimlik ölçüsünün yön değiştirmesidir. Tanah önce ölçüyü verir, aday o ölçüyle sınanır. Hristiyan yorumun sisteminde ise önce İsa’nın Maşiah olduğu kabul edilir; gerçekleşen benzerlikler “ilk geliş”, gerçekleşmeyen görevler “ikinci geliş” sayılır. Böyle olunca gerçekleşmeyen hiçbir Maşiah görevi adayın kimliğine karşı kanıt olamaz.

Dünya barışı, İsrael’in toplanması, David krallığının kurulması, Bet HaMikdaş’ın yeniden inşası ve HaŞem bilgisinin yeryüzünü doldurması gerçekleşmediyse hepsi ikinci gelişe taşınabilir. Bu imkan kabul edildiği anda Maşiah kriterlerinin kimlik belirleme gücü azalır; gerçekleşmeyen her görev geleceğe ertelenebilir.

Hristiyan yorum, Daniel 7’deki “göğün bulutlarıyla” geliş ile Zeharya 9’daki eşek üzerinde geliş arasındaki rabbinik tartışmayı iki geliş lehine kullanır. Sanhedrin 98a’nın verdiği çözüm ise iki ardışık geliş değildir:

“Hak ederlerse, göğün bulutlarıyla; hak etmezlerse, alçakgönüllü ve eşeğe binmiş olarak.”¹⁷⁰⁶

Sugyanın yapısı “önce eşekle gelir, ölür; sonra bulutlarla geri gelir” değildir. Zekhu, yani liyakat varsa, “göğün bulutlarıyla”; lo zekhu, yani liyakat yoksa, “alçakgönüllü ve eşeğe binmiş” geliş vardır. Bunlar aynı geliş için iki alternatif biçimdir.

Bu nedenle Sanhedrin 98a, “Yahudi kaynakları Maşiah peygamberliklerinin tek gelişte gerçekleşemeyeceğini kabul ediyor” iddiasını desteklemez. Sugya iki metni iki ayrı tarihe bölmez; İsrael’in liyakatine bağlı iki olasılık olarak uzlaştırır.¹⁷⁰⁷ İki olasılık, iki geliş değildir.

Sukka 52a da aynı kişinin iki kez gelişi için delil oluşturmaz. Zeharya 12’deki yasın nedeni tartışılırken bir görüş öldürülen Maşiah ben Yosef’i, başka bir görüş öldürülen yetser ha-ra’yı söyler.¹⁷⁰⁸ Aynı sugyanın devamında Maşiah ben David, Maşiah ben Yosef’in öldürüldüğünü görür. Metnin kendisi iki Maşiah figürünü ayırır. “Bir figür ölür, başka bir figür nihai kurtuluşla ilişkilendirilir” düşüncesi, “aynı kişi ölür ve yüzyıllar sonra ikinci kez gelir” öğretisi değildir.

Hristiyan yorum, Maşiah metinleri bir arada düşünüldüğünde iki gelişin zorunlu olduğunu savunur: reddedilen ve acı çeken Maşiah ile görkemle hükmeden Maşiah aynı gelişte gerçekleşemez.¹⁷⁰⁹ Fakat bu çıkarım, önce başka öncüllerin kabulüne bağlıdır. Yeşaya 53 bireysel Maşiah yapılmalı, bu kişi İsa olarak tanımlanmalı, ölüm ve diriliş ona bağlanmalı ve tamamlanmayan görevlerin ölümden sonraki başka bir gelişe taşınabileceği kabul edilmelidir.

İki geliş öğretisi bu öncülleri Tanah’tan bağımsız biçimde kanıtlamaz. Önceden kabul edilmiş İsa kimliğini, gerçekleşmiş ve gerçekleşmemiş metinlerle bir arada tutan çerçevedir. Zeharya 9 bunun açık örneğidir: eşeğe binme İsa’ya uygulanır; hemen ardından gelen barış gerçekleşmediği için başka gelişe taşınır.

Hristiyan yorum Yonah’ı da gecikme örneği olarak kullanır. Ninova teşuva ettiğinde ilan edilen yıkım gerçekleşmez; buradan Maşiah’ın görkemli gelişinin İsrael’in ruhsal durumuna bağlı olarak gecikebileceğini söyler.¹⁷¹⁰ Şartlı peygamberlik ve gecikme Tanah’a yabancı değildir. Fakat bir olayın şartlara göre ertelenmesi ile bir adayın Maşiah görevlerini yerine getirmeden ölmesi, yine de Maşiah kabul edilmesi ve görevlerini yüzyıllar sonra ikinci gelişte tamamlayacağının söylenmesi aynı şey değildir.

Sanhedrin 98a’nın hemen önceki tartışması da aynı ayrımı korur. Yeşaya 60:22’deki “vaktinde” ve “onu hızlandıracağım” ifadeleri İsrael’in liyakatine göre zamanlama bakımından uzlaştırılır.¹⁷¹¹ Sugya, başarısız olup ölen bir Maşiah adayının daha sonra geri geleceği bir model kurmaz.

Miha 5 de barışı Maşiah kimliğinden ayırmaz. David soyundan gelecek yönetici İsrael’i güder, büyüklüğü yeryüzünün uçlarına ulaşır ve “bu kişi barış olacaktır.”¹⁷¹² Bir adayın ilk yaşamında barış yoksa, metin bunu “barış ikinci gelişe aittir” diye açıklamaz.

Daha sonraki halahik sistemleştirme de Maşiah kimliğini tarihsel sonuçlarla sınanabilir bırakır. Rambam, Hilkhot Melakhim 11:4’te David soyundan, Tora’ya bağlı ve İsrael’i Tora’ya yönelten bir adayı önce muhtemel Maşiah sayar. Başarılı olması, Bet HaMikdaş’ı kurması ve İsrael’in dağılmışlarını toplaması kimliğini kesinleştirir.¹⁷¹³ Sansürsüz metinde aday bu ölçüye ulaşamaz veya öldürülürse Tora’nın vaat ettiği Maşiah olmadığı açıkça belirtilir.¹⁷¹⁴

Bu, Rambam’ın halahik formülasyonudur; doğrudan Tanah ayeti değildir. Kaynak katmanı böyle tutulduğunda önemi daha iyi anlaşılır. Rambam, tamamlanmayan Maşiah görevlerini belirsiz bir ikinci gelişe taşıyarak adayı kesinleştirmez. Kesinlik, görevlerin gerçekleşmesiyle gelir.

Yeşaya 11, Yirmiyahu 23, Miha 5 ve Zeharya 9 aynı temel noktayı farklı biçimlerde verir: Maşiah yalnız belirli bir soy veya sembolik ayrıntı değildir; onun hükümranlığı dünyada belirli sonuçlar üretir. Barış, adalet, İsrael’in güvenliği ve toplanması, HaŞem bilgisinin yayılması kimlik ölçüsünün kendisidir.

Tanah hiçbir yerde “Maşiah ilk kez gelecek, temel görevlerini gerçekleştirmeden ölecek, buna rağmen kimliği kesin olacak; yüzyıllar sonra ikinci kez gelip eksik görevleri tamamlayacak” diye bir istisna tanımlamaz. Sanhedrin 98a iki geliş değil iki alternatif biçim verir. Sukka 52a aynı Maşiah’ın iki gelişi yerine ayrı Maşiah figürlerini tartışır. Yonah ise şartlı peygamberliğin nasıl işlediğini gösterir; ölen bir Maşiah adayına ikinci geliş kuralı vermez.

İkinci geliş öğretisi kabul edildiğinde İsa’nın gerçekleştirmediği bütün Maşiah görevleri geleceğe taşınabilir. Fakat tam da bu esneklik öğretinin Tanah’tan kanıt değerini zayıflatır. Kimlik ölçüsü adaydan bağımsız olmalıdır. Aday ölçüye uymadığında ölçü iki ayrı döneme bölünüyorsa, artık Tanah adayı sınamıyor; Tanah’ın ölçüsü önceden kabul edilmiş adayın kimliğine göre yeniden düzenleniyor.

Kaynaklar

1702. Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 13-14 ve 35-36; barış Maşiah kimliği itirazını ve “iki geliş” çözümünü tartıştığı bölümler. ↩

1703. Yeşaya 11:1-12. ↩

1704. Yirmiyahu 23:5-8; özellikle “be-yamav - onun günlerinde”. ↩

1705. Zeharya 9:9-10. ↩

1706. Bavli, Sanhedrin 98a: Daniel 7:13 ile Zeharya 9:9, “zekhu - im ananei şemaya; lo zekhu - ani ve-rokhev al hamor” şeklinde İsrael’in liyakatine bağlı alternatif geliş biçimleri olarak uzlaştırılır; sugya iki ardışık geliş kurmaz. ↩

1707. Bavli, Sanhedrin 98a; Daniel 7:13 ile Zeharya 9:9 aynı Maşiah’ın İsrael’in liyakatine bağlı iki alternatif geliş biçimi olarak uzlaştırılır. Bu passage iki ayrı geliş tarihi vermez. ↩

1708. Bavli, Sukka 52a. Zeharya 12:10’daki yas için “öldürülen Maşiah ben Yosef” ve “öldürülen yetser ha-ra” görüşleri verilir; aynı sugyanın devamında Maşiah ben David, Maşiah ben Yosef’in öldürüldüğünü görür. Kaynak iki ayrı Maşiah figürünü ayırır. ↩

1709. Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 35-36; acı çeken/reddedilen Maşiah ile görkemli hükümdar tasvirlerinin iki geliş gerektirdiği savı. ↩

1710. Yonah 3:4-10; Heaster’ın şartlı peygamberlik ve gecikme örneği olarak Ninova’yı kullanması, Jesus for Jews, PDF s. 35-36. ↩

1711. Bavli, Sanhedrin 98a; Yeşaya 60:22’deki “be-itta / ahişena” gerilimi İsrael’in liyakatine göre zamanlama bakımından açıklanır. ↩

1712. Miha 5:1-5. ↩

1713. Rambam, Mişne Tora, Hilkhot Melakhim uMilhamoteihem 11:4, sansürsüz metin geleneği; David soyundan, Yazılı ve Sözlü Tora’ya bağlı aday için hezkat Maşiah ile Maşiah vadai ölçütleri; Bet HaMikdaş’ın kurulması ve İsrael’in dağılmışlarının toplanması kesinleşme kriterleri arasındadır. ↩

1714. Rambam, Hilkhot Melakhim uMilhamoteihem 11:4’ün sansürsüz metni: aday gereken ölçüde başarılı olmaz veya öldürülürse Tora’nın vaat ettiği kişi olmadığı belirtilir. Metin geleneği ve bu bölümün tarihsel alımlanışı için bkz. David Berger, “Maimonides’s Mishneh Torah on the Messianic Age: Reactions and Controversies through the Ages,” Emet le-Ya‘akov: Facing the Truths of History, ed. Zev Eleff ve Shaul Seidler-Feller (Academic Studies Press, 2023), s. 25-47. ↩

Hristiyan iddiası yalnız “Yahudiler İsa’yı reddetti; öyleyse o Maşiah’tır” biçimindeki kaba bir daireye dayanmaz. Tehillim 22’de çarmıha gerilmeyi gördüğünü düşündükten sonra buna, İsrael’in Maşiah’ını reddedeceğini söylediğini düşündüğü metinleri ekler. Tehillim 118:22’deki reddedilen taşı ve Yeşaya 8:14’teki sürçme taşını bu yönde okur; Moşe, David, Yosef ve bazı şofetimin önce kendi kardeşleri tarafından reddedilip daha sonra kabul edilmesini de aynı örüntünün parçaları sayar. Böylece reddedilme, İsa kimliğini tamamlayan işaretlerden biri haline gelir.^17151716

Tanah gerçekten de daha sonra yükseltilen bir kişinin önce küçümsenmesi veya reddedilmesi temasını bilir. Fakat bu tema “İsrael tarafından reddedilen kişi Maşiah’tır” şeklinde bir kimlik kuralı oluşturmaz.

Tehillim 118 bu ayrımı görmek için iyi bir örnektir. Mezmurun konuşanı uluslar tarafından kuşatıldığını, itildiğini, fakat HaŞem’in kendisine yardım ettiğini anlatır. Ardından açıkça, “Ölmeyeceğim, yaşayacağım” der. Reddedilen taş sözü bu kurtuluş hareketinin sonunda gelir: taş reddedilmiş, sonra köşe başı olmuştur.¹⁷¹⁷

Hazal’ın aynı ayeti David’e uygulayan gerçek bir geleneği de vardır. Pesahim 119a’da “Sana şükredeceğim, çünkü bana cevap verdin” sözü David’e; “Yapıcıların reddettiği taş köşe başı oldu” sözü ise Yişay’a nispet edilir. Deraşın ufku David’in küçümsenip sonra krallığa yükselmesidir. Burada Hristiyan bir ekleme yoktur; gerçekten reddedilme ve ardından yükselme motifi vardır.¹⁷¹⁸

Fakat bu kaynak Hristiyan yorumun ihtiyacı olan ikinci cümleyi söylemez: “Bu nedenle gelecekte İsrael tarafından reddedilecek her Maşiah adayı bu ayetle tanınacaktır.” Hazal’ın David’e yaptığı uygulama, ayetin bir Maşiah kimlik testi olduğunu değil, David’in hikayesinin bu şiirsel sözlerle okunabildiğini gösterir.

Raşi ise aynı taşı başka bir düzlemde okur: “uluslar arasında alçaltılmış halk.” Burada taş İsrael’dir. İbn Ezra da bireysel kral ile sürgündeki İsrael arasında yorum imkanları verir. Bu çeşitlilik önemlidir. “Taş” imgesi Tanah’ta tek bir kişiye mühürlenmiş özel ad değildir.¹⁷¹⁹

Yeşaya 8:14’te sorun daha belirgindir. Hristiyan yorum ayeti “Maşiah İsrael’in sürçeceği taştır” diye kullanır. Oysa cümlenin öznesi bir önceki ayette açıkça HaŞem Tsevaot’tur. “Onu kutsal sayın... O sizin korkunuz olsun” denir; ardından “O, bir Mikdaş olacak; İsrael’in iki evi için engel taşı ve sürçme kayası...” diye devam eder. İbranice ayette “Maşiah” sözcüğü yoktur.¹⁷²⁰

Daha sonraki Hristiyan metni bu imgeyi İsa’ya uygular; bu uygulama metnin kendi peşatı değildir. Fakat Tanah’tan bağımsız kanıt aranıyorsa özne değiştirilemez. HaŞem’i anlatan bir cümleyi önce Maşiah’a, sonra İsa’ya taşımak iki ayrı yorum adımıdır; ayetin peşatı bu iki adımı kendisi kurmaz.

Bereşit 49:24’te “İsrael’in taşı” sözünün bulunması da aynı sebeple kimliği sabitlemez. “Taş” dayanıklılık, destek veya temel için kullanılan bir imgedir. Bir metaforun Yosef bağlamında kullanılması, Tanah’ın her “taş” sözünü aynı kişiye bağladığı anlamına gelmez.¹⁷²¹

Hristiyan yorumun Moşe, Yosef ve David örnekleri de dikkat çekicidir; çünkü aslında reddedilmenin İsa’ya özgü olmadığını gösterir. Moşe’ye “seni kim yönetici ve yargıç yaptı?” denmiştir. Yosef kardeşlerinin düşmanlığına uğramıştır. David’in yükselişi de aile içindeki küçümsenme ile başlayan bir anlatıya dönüşebilir.^17221723

Bunların hepsi gerçek motiflerdir. Fakat bir motif ile kimlik ölçütü aynı şey değildir. Birçok peygamber reddedilmiştir; bu onları Maşiah yapmaz. Birçok tsadik haksızlığa uğramıştır; bu da onları David soyuna ilişkin kral yapmaz. Ortak bir hayat örüntüsü, ancak Tanah o örüntüyü Maşiah için zorunlu ve ayırt edici işaret olarak verdiğinde kimlik kanıtına dönüşebilir.

Tanah’ın David soyuna ilişkin beklentiyi anlatırken verdiği ayırt edici şeyler çok daha somuttur. Yirmiyahu 23’te doğru filiz kral olarak hükmeder, adalet yapar, Yehuda kurtulur ve İsrael güven içinde yaşar. Yehezkel 37’de İsrael toplanır, tek halk olur, David soyuna ilişkin kral üzerlerinde hükmeder ve HaŞem’in Mikdaş’ı aralarında bulunur.^17241725

Reddedilmek bu görevlerin yerine geçemez. Aksi halde ölçü tersine çevrilmiş olur: aday krallık, toplanma ve barış görevlerini gerçekleştirmediğinde, bu kez onu kabul etmeyen İsrael’in davranışı aday lehine delil yapılır. Böyle bir yöntem yanlışlanamaz hale gelir. İsrael kabul ederse “Maşiah tanındı”, reddederse “reddedileceği zaten yazılıydı” denebilir. Tanah kimlik ölçüsünü bu biçimde kurmaz.

Hristiyan yorumun kullandığı reddedilme teması tamamen hayali değildir; yanlış olan, temadan kimlik üretmektir. Tehillim 118 David’e veya İsrael’e uygulanabilir, Yeşaya 8’in taşı kendi bağlamında HaŞem’dir, Moşe-Yosef-David örnekleri reddedilmenin tekrarlanan bir anlatı motifi olduğunu gösterir. Bunların hiçbirinden “İsa reddedildi; bu yüzden Maşiah olduğu doğrulandı” sonucu çıkmaz.

Kaynaklar

1715. Duncan Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 6. Heaster, Tehillim 22’deki çarmıh okumasının, İsrael’in Maşiah’ı reddedeceğini düşündüğü pasajlarla birleştirilmesi gerektiğini; böylece İsa’nın ‘tek muhtemel aday’ olduğunu savunur. ↩

1716. Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 6: ‘No other person claiming to be Messiah has been so consistently rejected by all Jewry’ cümlesi ve Tehillim 118:22, Yeşaya 8:14 ile Moşe, David, Yosef ve bazı şofetim örneklerinin aynı sav içinde kullanılması. ↩

1717. Tehillim 118:5-29. Mezmurun konuşanı kuşatılma ve ölüm tehlikesinden kurtuluşu anlatır; 17. ayette ‘ölmeyeceğim, yaşayacağım’, 21-23. ayetlerde cevap, kurtuluş ve reddedilen taş imgesi gelir. ↩

1718. Bavli, Pesahim 119a: ‘Odeha ki anitani’ David’e, ‘even maasu ha-bonim hayeta le-roş pina’ ise Yişay’a nispet edilir; sugya bu diziyi David’in yükselişi çevresinde okur. ↩

1719. Raşi, Tehillim 118:22: ‘Even maasu ha-bonim - am şe-hayu şefel bein ha-umot’; taşı uluslar arasında alçaltılmış halk olarak açıklar. İbn Ezra da ayeti kral/İsrael ekseninde açıklama imkanlarını verir. ↩

1720. Yeşaya 8:12-15. 13. ayette özne HaŞem Tsevaot’tur; 14. ayette aynı özne ‘mikdaş’, ‘engel taşı’ ve ‘sürçme kayası’ olur. İbranice metin bu ayette ‘Maşiah’ sözcüğünü kullanmaz. ↩

1721. Bereşit 49:24’te ‘even İsrael’ ifadesi Yosef bağlamında bir metafordur. Tanah’ta aynı imgenin birden fazla bağlamda kullanılabilmesi, ‘taş’ sözcüğünün tek başına belirli bir Maşiah kimliği oluşturmadığını gösterir. ↩

1722. Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 6. Rejection motifini Moşe, David, Yosef ve bazı şofetim ile kurması, reddedilmenin İsa’ya özgü bir işaret değil tekrarlanan bir anlatı motifi olduğunu kendi örnekleriyle de gösterir. ↩

1723. Şemot 2:14; Bereşit 37:4-28; I. Şemuel 16-18. Moşe, Yosef ve David çevresindeki çatışmaların ayrıntıları birbirinden farklıdır; bunları tek bir ‘Maşiah mutlaka İsrael tarafından reddedilir’ yasasına dönüştüren bir Tanah cümlesi yoktur. ↩

1724. Yirmiyahu 23:5-8: David’e doğru bir filiz, kralın hükmetmesi, adalet, Yehuda’nın kurtuluşu ve İsrael’in güvenliği. Bunlar reddedilme miktarı değil, tarihsel sonuçlardır. ↩

1725. Yehezkel 37:21-28: İsrael’in toplanması, tek halk olması, ‘kulum David’in’ kral oluşu, Tanrı’nın hükümlerinde yürümeleri ve ebedi berit ile Mikdaş’ın aralarında bulunması. ↩

Hristiyan yorum bir sonraki adımda reddedilmeyi yalnız nitelik olmaktan çıkarıp dereceye dönüştürür: başka hiçbir Maşiah adayı bütün Yahudilik tarafından İsa kadar sürekli reddedilmemiştir; öyleyse bu olağanüstü reddedilme, onu “tek muhtemel aday”a yaklaştırır.¹⁷²⁶

Sav, uzun tarihsel süreyi teolojik bir imzaya dönüştürür. Fakat önce basit bir soru sorulmalıdır: Tanah nerede “en fazla reddedilen aday en güçlü Maşiah adayıdır” der? Böyle bir ölçü Yirmiyahu’da, Yeşaya’da, Yehezkel’de veya Zeharya’da yoktur.

Üstelik Hristiyan yorum bu karşılaştırmalı tarihsel önermeyi kanıtlamaz. “Bütün Yahudilik”, iki bin yıla yayılan çok farklı coğrafyaları, toplulukları ve bireyleri kapsayan son derece geniş bir ifadedir. Fakat bu tarihsel iddia bütünüyle doğru kabul edilse bile, asıl sorun değişmez: reddedilmenin miktarı Tanah’ın Maşiah ölçüsü değildir.

Bir termometre sıcaklığı ölçebilir; fakat bir kralın meşruiyetini ölçemez. Aynı şekilde toplumsal reddedilmenin yoğunluğu tarihsel bir olgu olarak ölçülse bile, Tanah’ın vermediği bir Maşiah kriterine dönüşmez. Ölçme aracı yanlışsa sayının büyüklüğü sonucu kurtarmaz.

Pesahim 119a’daki David okuması burada özellikle öğreticidir. Reddedilen taşın doğrulanması, onun sonsuza dek reddedilmiş kalması değildir. David gerçekten yükselir; “köşe başı” olur. Şiirsel tersine dönüş somut bir sonuçla tamamlanır.¹⁷²⁷

Maşiah için de Tanah aynı türden sonuçlar verir. Krallık kurulacak, adalet uygulanacak, İsrael toplanacak, güvenlik ve Tanrı bilgisi dünyada görülecektir. “İsa daha fazla reddedildi” cümlesi, bunlardan hiçbirinin yerine geçmez.¹⁷²⁸

Burada ölçütü tersine çevirmenin tuhaf sonucu da görülür. Yarın tarih içinde İsa’dan daha yaygın biçimde reddedilmiş başka bir Maşiah adayı bulunsa, Hristiyan yorumun kurduğu ilkeye göre o adayın Maşiah kimliği ihtimali artmış olacaktır. Oysa Tanah’ın ölçüleri böyle bir yarışma kurmaz. Reddedilme ne kadar büyürse büyüsün, David soyundan kralın görevlerini yerine getirmemesi “başarı”ya dönüşmez.

Rambam’ın daha sonraki halahik sistemleştirmesi bu farkı berraklaştırır. Aday, Tora’ya bağlılığı ve İsrael’i Tora’ya yöneltmesiyle bir başlangıç statüsü kazanabilir; kesinlik ise başarı, Bet HaMikdaş’ın kurulması ve dağılmışların toplanması gibi sonuçlarla gelir. Rambam “en çok reddedilen aday” diye bir kategori kurmaz.¹⁷²⁹

Hristiyan yorumun ikinci iddiası bu yüzden birinci iddiadan daha zayıftır. İlkinde en azından Tanah’ta bulunan gerçek bir reddedilme motifinden hareket eder. İkincisinde ise Tanah’ın hiç vermediği nicel bir ölçek yaratır. Bir adayın ne kadar reddedildiği tarih sosyolojisinin konusu olabilir; Maşiah kimliği Tanah’ın kendi ölçülerine göre sınanmalıdır.

Kaynaklar

1726. Duncan Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 6. ‘Bütün Yahudilik tarafından en tutarlı biçimde reddedilen’ adayın İsa olduğu şeklindeki karşılaştırmalı tarihsel iddia, metinde ayrıca belgelenmeden Maşiah ölçütü olarak kullanılır. ↩

1727. Bavli, Pesahim 119a; Tehillim 118:22-26. Hazal’ın David okumasında reddedilen taş, sonunda gerçek krallık ve kurtuluşla doğrulanır; ‘reddedilme’ tek başına kimlik belgesi değildir. ↩

1728. Yirmiyahu 23:5-8; Yeşaya 11:1-12; Yehezkel 37:21-28. Tanah’taki Davidik beklentinin ölçülebilir sonuçları: adaletli krallık, İsrael’in toplanması ve güvenliği, Tanrı bilgisinin yayılması ve kutsal düzenin yeniden kurulması. ↩

1729. Rambam, Mişne Tora, Hilkhot Melakhim uMilhamoteihem 11:1, 11:4. Bu, Tanah ayetlerinin sonraki halahik sistemleştirmesidir: Maşiah kimliği görevlere ve başarıya bağlanır; reddedilmenin büyüklüğü ayrı bir kriter yapılmaz. ↩

Hristiyan yorum bu savı oldukça açık kurar. Sinay beritini Tanrı ile İsrael arasındaki evlilik bağına benzetir; İsrael’in itaatsizliğini beriti bozmak ve zina etmek olarak okur; Hoşea’daki Lo-Ammi adını bu kopuşa bağlar. Ardından İkinci Bet HaMikdaş’ın yıkımını Tanrı’nın İsrael’den ayrılışının “nihai kanıtı”, İsa’nın öldürülmesini de beritin “nihai ihlali” sayar. Daniel 9:26’yı bu zincirin kehanet dayanağı olarak kullanır.¹⁷³⁰

Bu savın içinde birkaç ayrı önerme vardır. İsrael günah işleyebilir. Günah ağır ilahi yargıya yol açabilir. Sürgün ve Mikdaş’ın yıkılması Tanah’ta gerçekten yargı diliyle anlatılabilir. Bunların hiçbiri tartışmalı değildir. Fakat “MS 70’teki özel günah İsa’yı reddetmekti ve yıkım bunun cezasıydı” cümlesi bunlardan ayrı bir iddiadır. Bunun için ayrıca kaynak gerekir.

Vayikra 26 tam burada sınırı çizer. Bölüm en ağır berit cezalarını, sürgünü ve ülkenin ıssız kalmasını anlattıktan sonra HaŞem şöyle der:

“Düşmanlarının ülkesindeyken bile onları reddetmeyeceğim, onlardan tiksinmeyeceğim; onları yok edip beritimi bozmayacağım.”¹⁷³¹

Yargı gerçektir; fakat yargı beritin İsrael ile bütünüyle sona erdiği anlamına gelmez. Hristiyan yorumun “boşanma” modeli bu ayetin kurduğu farkı siler. Aynı Tora hem ceza verir hem de sürgündeki İsrael ile beriti bozmadığını söyler.

Hoşea da Lo-Ammi’yi son söz yapmaz. “Halkım değilsiniz” yargısının hemen ardından İsrael oğullarının sayılamayacak kadar çoğalacağı ve kendilerine “Yaşayan Tanrı’nın oğulları” deneceği söylenir. Kitabın ilerleyen bölümünde HaŞem yeniden, “Sen halkımsın” der.¹⁷³²

Demek ki Hoşea’nın evlilik ve boşanma imgeleri ağırdır, fakat kitabın kendi içinde dönüş ve yeniden berit vardır. Bu, “İsa öldürüldüğünde İsrael artık Tanrı’nın halkı olmaktan çıktı” biçiminde bir tarih formülü değildir.

Hristiyan yorumun Daniel 9:26 kullanımı daha ciddi bir metin sorununa yol açar. Kitapta ayeti, Maşiah’ın kesilmesinden sonra “Yahudiler artık onun halkı olmayacak” anlamına gelen İngilizce bir cümleyle aktarır. Fakat Masoretik İbranice bunu söylemez.¹⁷³³

Ayet şöyledir: ve-aharei ha-şavuim şişim u-şnayim yikkaret maşiah ve-ein lo, ve-ha-ir ve-ha-kodeş yaşhit am nagid ha-ba. Altmış iki haftadan sonra bir maşiahın kesileceği söylenir; ardından ve-ein lo gelir ve cümle şehri ve kutsal yeri gelecek yöneticinin halkının yıkacağını bildirir.¹⁷³⁴

İbranice cümlede “Yahudiler” kelimesi yoktur. “Artık onun halkı olmayacaklar” diye bir ifade de yoktur. Am, yani “halk”, nagid ha-ba, “gelecek yönetici” ile bağlıdır: şehri ve kutsal yeri yıkan, gelecek yöneticinin halkıdır. Hristiyan yorumun aktardığı cümle, yorum farkından daha fazlasını yapar; ayetin içine İsrael’in Maşiah’tan kopuşunu anlatan bir ifade yerleştirir.

Raşi’nin klasik okuması da bunu açıkça gösterir. “Gelecek yöneticinin halkı”nı Titus ve ordusu olarak açıklar. Raşi’nin Daniel kronolojisi farklı bir tarihsel hesap kullanır. İbranice metnin hükmü açıktır: İbranice metnin öznesi “Yahudiler artık onun halkı değildir” değildir.¹⁷³⁵

Tarihsel katmanda MS 70’in mekanizması da bellidir. Roma-Yahudi savaşı, kuşatma ve Roma ordusunun Yeruşalayim’i ele geçirmesi sonucunda Bet HaMikdaş yakılmıştır. Josephus bu kuşatmayı ve yangını ayrıntılı biçimde anlatır.¹⁷³⁶

Tarihsel neden ile Tanrısal yargı ayrı sorulardır. “Bet HaMikdaş nasıl yıkıldı?” sorusuna tarihçi Roma savaşını anlatabilir. “Tanrı neden buna izin verdi?” sorusu teolojiktir. İkinci sorunun cevabı birinci sorudan kendiliğinden çıkmaz.

Hazal teolojik soruyu sorduğunda Hristiyan yorumun cevabını vermez. Yoma 9b, İkinci Bet HaMikdaş döneminde Tora, mitsvot ve gemilut hasadim bulunduğu halde yıkımın sinat hinam nedeniyle geldiğini söyler.¹⁷³⁷

Gittin 55b-56a başka bir aggadik mercek kullanır. Kamtza ve Bar Kamtza olayını, toplumsal aşağılamayı, yöneticilere yapılan ihbarı ve Rabbi Zeharya ben Avkulas’ın karar veremeyişini yıkıma götüren zincirin içine yerleştirir. Rabbi Yohanan çok sert bir cümle kurar: onun aşırı çekingenliği “evimizi yıktı, Heykhalimizi yaktı ve bizi ülkemizden sürgün etti.”¹⁷³⁸

Bunlar tarih kitabı değildir; Hazal’ın ahlaki-teolojik okumasıdır. Yahudi kaynaklarının açıklaması açıktır: Yahudi geleneği yıkımı günahla ilişkilendirir, fakat kendi temel açıklamalarında “İsa reddedildiği için” demez. Hristiyan teoloji buraya farklı bir neden ekler.

Birinci Bet HaMikdaş’ın daha önce yıkılmış olması da yöntemi sınar. Orada İsa’nın reddi yoktur; yine de Mikdaş yıkılmış, halk sürgüne gitmiştir. Tanah bu felaketi kendi dönemi içindeki putperestlik, adaletsizlik, kan dökme ve berit ihlalleriyle açıklar. Bir kutsal yapının yıkılması tek başına “eski din iptal edildi, yeni din doğrulandı” işareti değildir.¹⁷³⁹

Şelomo’nun duası daha Birinci Bet HaMikdaş açılırken sürgün ihtimalini hesaba katar. Halk günah eder, düşmana yenilir ve uzak ülkeye sürülürse; orada bütün yüreğiyle HaŞem’e döner ve Yeruşalayim yönünde dua ederse, Tanrı’nın onları işitmesi ve bağışlaması istenir.¹⁷⁴⁰

Yirmiyahu 31 ise İsrael’in ulus olarak devamını kozmik düzene bağlar: güneş, ay ve yıldızların düzeni ortadan kalkmadıkça İsrael zeraı HaŞem önünde ulus olmaktan çıkmayacaktır. Aynı bölümün yeni beriti de “İsrael evi ve Yehuda evi” ile kurulur.¹⁷⁴¹

MS 70 çok büyük bir Yahudi felaketidir; Tanah ve Hazal içinde günah-yargı çerçevesinde düşünülmesi de doğaldır. Fakat “İsa’yı reddetmenin cezası” sonucu ne Vayikra’dan, ne Hoşea’dan, ne Daniel’in İbranicesinden, ne de Hazal’ın yıkım açıklamalarından çıkar. Hristiyan yorumun teolojisi yıkıma bu anlamı verir; yıkım Hristiyan yorumun teolojisini bağımsız olarak kanıtlamaz.

Kaynaklar

1730. Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 55: ‘The destruction of the second temple was the ultimate proof’ ifadesi; İsa’nın öldürülmesini beritin ‘ultimate breach’ı sayması ve Daniel 9:26’yı buna bağlaması. ↩

1731. Vayikra 26:44-45. Sürgün ve ağır ceza bağlamında bile HaŞem, İsrael’i tümden reddetmeyeceğini, yok etmek için tiksinmeyeceğini ve beritini bozmayacağını söyler. ↩

1732. Hoşea 1:9; 2:1, 2:25. Lo-Ammi yargısı kitabın kendi akışı içinde tersine çevrilir: İsrael yeniden ‘Yaşayan Tanrı’nın oğulları’ diye anılır ve HaŞem ‘Ammi ata - Halkımsın’ der. Geçici yargıyı ebedi boşanma hükmüne çevirmek Hoşea’nın devamını keser. ↩

1733. Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 55, Daniel 9:26’yı ‘Messiah being cut off “and the Jews they shall be no more his people”’ şeklinde aktarır. Masoretik metinde ne ‘Yahudiler’ kelimesi ne de ‘artık onun halkı olmayacaklar’ cümlesi vardır. ↩

1734. Daniel 9:26 Masoretik İbranice: ve-aharei ha-şavuim şişim u-şnayim yikkaret maşiah ve-ein lo, ve-ha-ir ve-ha-kodeş yaşhit am nagid ha-ba... Ayette ‘Yahudiler’ sözcüğü yoktur; ‘ve-ein lo’ ifadesinden sonra ‘gelecek yöneticinin halkı şehri ve kutsal yeri yıkacak’ denir. ↩

1735. Raşi, Daniel 9:26: ‘maşiah’ı dönemin yönetici/büyüğü olarak, ‘am nagid ha-ba’yı Titus ve ordusu olarak açıklar. Burada kaynak katmanı klasik Yahudi yorumudur; ayetin İbranicesindeki ‘halk’ sözcüğünün Roma tarafındaki gelen yöneticiyle bağlı oluşunu gösterir. ↩

1736. Flavius Josephus, The Jewish War, VI, özellikle 4. bölüm. Tarihsel kaynak Roma kuşatmasını, çatışmaları ve Bet HaMikdaş’ın yakılışını anlatır. Bu tarihsel mekanizma, ‘İsa reddedildiği için Tanrı yıktı’ biçimindeki teolojik neden iddiasıyla aynı şey değildir. ↩

1737. Bavli, Yoma 9b: İkinci Bet HaMikdaş döneminde Tora, mitsvot ve gemilut hasadim bulunduğu halde yıkımın sinat hinam nedeniyle geldiğini söyler. Bu rabbinik ahlaki-teolojik açıklamadır; İsa’nın reddedilmesini neden olarak vermez. ↩

1738. Bavli, Gittin 55b-56a: Kamtza-Bar Kamtza anlatısı ve Rabbi Yohanan’ın Rabbi Zeharya ben Avkulas’ın aşırı çekingenliğini yıkımla ilişkilendiren sözü. Bu aggadik açıklama da İsa’nın reddedilmesini yıkım nedeni yapmaz. ↩

1739. II. Melahim 24-25; Yirmiyahu 7, 25. Birinci Bet HaMikdaş’ın yıkımı Tanah’ın kendi içinde günah, siyasal felaket ve ilahi yargı diliyle açıklanır; bir Mikdaş yıkımının kendisi yeni bir dinin doğruluğunu kanıtlayan yöntem olarak kurulmaz. ↩

1740. I. Melahim 8:46-50. Şelomo, sürgünü önceden tasavvur eder ve halkın uzak ülkede teşuva edip dua etmesi halinde HaŞem’in onları işitmesini ve bağışlamasını ister. Mikdaş’ın kaybı Tanrı’ya dönüş yolunun yok olması anlamına gelmez. ↩

1741. Yirmiyahu 31:35-37. Güneş, ay ve yıldızların düzeni sürdükçe İsrael zeraının HaŞem önünde ulus olmaktan çıkmayacağı söylenir. Aynı bölümdeki yeni berit, İsrael ve Yehuda ile kurulacaktır (31:31-34). ↩

MS 70’ten sonra Bet HaMikdaş, mizbeah ve faal korban hizmeti yoktur. Kitabın başında bunu Eski Berit altında devam etmenin artık imkansız olduğuna dair işaret sayar.¹⁷⁴²

Fakat “uygulanamıyor” ile “Tanrı tarafından kaldırıldı” aynı cümle değildir. Korban mitsvaları yer, mizbeah, kohenlik ve başka şartlara bağlıdır. Şartın kaybolması emrin içeriğini kendiliğinden değiştirmez.

Bunun tarih içindeki en açık deneyi zaten yaşanmıştır. Birinci Bet HaMikdaş yıkıldığında korban hizmeti kesildi. Babil sürgününden dönüşte Ezra 3, mizbeahın yeniden kurulduğunu ve Tora’da yazılı olotun yeniden sunulduğunu anlatır. İlk kesinti bir ilga olsaydı İkinci Bet HaMikdaş’taki korbanların kendisi Tora’ya aykırı olurdu.¹⁷⁴³

Tora sürgünü de kendi sonu olarak tasarlamaz. Devarim 30, lanetler ve sürgünden sonra İsrael’in HaŞem’e döneceğini, Tanrı’nın onu toplayacağını ve ülkeye geri getireceğini anlatır. Aynı metin, sürgünü “artık Tora yürürlükten kalktı” diye yorumlamaz.¹⁷⁴⁴

Yehezkel ise Hristiyan yorumun sonucunun önündeki en büyük metinsel engeldir. Gelecekteki kutsal düzende nasi için korban sorumluluğu verir; bayramları, yeni ayları ve Şabatları sayar; ola, minha, nesahim ve hatat dilini kullanır. Üstelik amaç açıkça “İsrael evi için kapara sağlamak”tır.¹⁷⁴⁵

Burada “korban” sözcüğü yalnız dekor değildir. Mizbeah vardır, belirli hayvanlar vardır, kan ve kapara işlevi vardır, zamanlar vardır, kohenler vardır. Metin, “bunlar artık gerçek korban değildir; geçmişte İsa’nın ölümünü anmak için sembolik olarak yapılacaktır” demez.

Hazal Yehezkel’deki ayrıntıların Tora ile uzlaştırılmasının güç olduğunu bile saklamaz. Menahot 45a’da bir ayet için Rabbi Yohanan ve Rabbi Yehuda, “bu bölümü gelecekte Eliyahu açıklayacak” der; Rav Aşi ve Rabbi Yose başka bir çözüm önerir.¹⁷⁴⁶

Bu çok öğreticidir. Metinsel güçlük karşısında Hazal’ın çözümü “zaten korban sistemi sona ermişti, o halde Yehezkel sembolik konuşuyor” olmaz. Gelecekteki avodanın gerçekliği korunur; sorun onun ayrıntılarının nasıl anlaşılacağıdır.

Rambam bunu daha sonra halahik biçimde sistemleştirir. Maşiah kralın görevlerini anlatırken Bet HaMikdaş’ı yeniden kuracağını, sürgünleri toplayacağını ve “hükümlerin eski haline döneceğini” söyler; hemen ardından “korbanlar sunulur, Şemita ve Yovel yapılır” der.¹⁷⁴⁷

Daha ilginci, Hristiyan yorum gelecekteki korbanları kendisi de kabul eder. Yehezkel 40-48’i tartışırken Maşiah krallığının ilk döneminde hayvan korbanlarının bulunacağını, bunların daha önce İsa’ya ileriye doğru işaret ettiği gibi gelecekte onun işine geriye doğru işaret edeceğini söyler.¹⁷⁴⁸

Bu kabul 146. iddiayı içeriden sınırlar. Eğer MS 70 yıkımı “Tanrı korban sistemini sona erdirdi” demekse, Tanrı’nın sona erdirdiği sistem neden Maşiah çağında yeniden kurulacaktır? Hristiyan yorumun kendi cevabı aslında “korbanlar geri gelecek ama anlamları değişecek”tir. Bu artık yıkımdan çıkarılan bir sonuç değil, Hristiyan tipolojinin Yehezkel’e eklediği yeni işlevdir.¹⁷⁴⁹

Önceki korbanların İsa’ya “ileriye”, gelecektekilerin İsa’ya “geriye” bakması simetrik görünebilir. Fakat simetri kanıt değildir. Yehezkel gelecekteki korbanlara “hatıra” adı vermez; kapara ve avoda dili kullanır. Metnin işlevini değiştirmek için Hristiyan metinleri teolojisi dışarıdan getirilmek zorundadır.

Gelecek çağın Tora ile ilişkisi de iptal yönünde değildir. Yehezkel İsrael’in HaŞem’in hukkim ve mişpatiminde yürümesini anlatır. Malahi’nin son çağrısı “Kulum Moşe’nin Tora’sını... hatırlayın”dır.¹⁷⁵⁰

tarihsel gerçek ile teolojik sonuç birbirinden ayrılır. MS 70’te korbanların fiilen durduğu doğrudur. “Bu nedenle Tanrı korban mitsvalarını kaldırdı” sonucu doğru değildir. Birinci yıkımdan sonra korbanlar geri dönmüştür; Yehezkel gelecekte yine korban anlatır; Hazal bu korbanları gerçek hukuk problemi olarak tartışır; Rambam Maşiah çağında yeniden sunulacaklarını söyler. Hristiyan yorumun kendi kitabı da geri döneceklerini kabul eder.

Kaynaklar

1742. Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 2: Bet HaMikdaş, kohenlik ve mizbeahın İsa’nın ölümünden kısa süre sonra yıkılmasını Eski Berit altında devam etmenin imkansızlığının göstergesi olarak sunar. ↩

1743. Ezra 3:2-6. Birinci Bet HaMikdaş yıkılıp korban hizmeti kesildikten sonra dönüşle birlikte mizbeah yeniden kurulur ve Tora’da yazılı olot yeniden sunulur. Tarihsel kesinti, kurumun ilga edilmiş olduğu anlamına gelmemiştir. ↩

1744. Devarim 30:1-10. Sürgün, teşuva, dönüş ve yeniden toplanma aynı Tora içinde öngörülür. Tora, sürgün şartını kendi hükümlerinin sona erdiği tarih olarak tanımlamaz. ↩

1745. Yehezkel 45:17: nasi için bayramlar, yeni aylar ve Şabatlarda ola, minha ve nesahim ile hatat sorumluluğu verilir; amaç ‘lekhaper bead beit Yisrael - İsrael evi için kapara sağlamak’tır. Ayrıca bkz. Yehezkel 45:18-25; 46:1-15. ↩

1746. Bavli, Menahot 45a. Yehezkel 45:18’deki gelecek korban düzeni Tora ile nasıl uzlaştırılacaktır sorusunda Rabbi Yohanan ve Rabbi Yehuda ‘bu bölümü gelecekte Eliyahu açıklayacak’ der; Rav Aşi/Rabbi Yose başka bir açıklama önerir. Sugya korbanı ‘yalnız anma sembolü’ diye iptal etmez. ↩

1747. Rambam, Mişne Tora, Hilkhot Melakhim uMilhamoteihem 11:1: Maşiah kral Bet HaMikdaş’ı kurar, İsrael’in dağılmışlarını toplar; hükümler eski düzenine döner, korbanlar sunulur, Şemita ve Yovel uygulanır. ↩

1748. Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 49-50: Yehezkel 40-48’de Maşiah krallığında hayvan korbanlarının geri geleceğini kabul eder; gelecekteki korbanların İsa’nın işine ‘geriye doğru işaret edeceğini’ savunur. ↩

1749. Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 49-50. Gelecek korbanların varlığını kabul etmesi, ‘MS 70 yıkımı Tanrı’nın korban sistemini sona erdirdiğini gösterir’ çıkarımının kendi sistemi içinde bile mutlak biçimde kullanılamayacağını gösterir. ↩

1750. Yehezkel 37:24; 36:26-28; Malahi 3:22-24 (Hristiyan numaralandırmasında 4:4-6). Gelecek tasvirleri Moşe’nin Tora’sının unutulması değil, İsrael’in HaŞem’in hukkim ve mişpatiminde yürümesiyle anlatılır. ↩

Hristiyan yorumun okuması burada kısa fakat belirleyicidir. Zeharya 9:9’daki alçakgönüllü, eşeğe binmiş kralı İsa olarak tanımlar; iki ayet sonra gelen “beritinin kanı sayesinde tutsaklarını susuz çukurdan çıkardım” sözündeki kanı da aynı kralın kanı sayar. Buradan yeni beritin Maşiah’ın kanı aracılığıyla kurulduğu sonucuna geçer.¹⁷⁵¹

İbranice metin bu bağlantıyı zorlaştırır. 9. ayette hitap “Bat Tsion” ve “Bat Yeruşalayim”edir. Kral üçüncü tekil şahıstır: “Kralın sana geliyor; tsadik... alçakgönüllü ve eşeğe biniyor.” 11. ayet ise yeniden ikinci tekil dişile döner: gam at, “sen de”; be-dam beritekh, “senin beritinin kanı.”¹⁷⁵²

Bu küçük dilbilgisi ayrıntısı bütün savın yönünü değiştirir. Berit “onun”, yani kralın beriti diye verilmemiştir. “Senin beritin” denilen muhatap dişil Tsion/Yeruşalayim-İsrael’dir. Hristiyan yorum önce dişil muhatabın berit kanını kralın kendi kanına dönüştürmek, sonra o kralı İsa olarak belirlemek zorundadır.

Tanah’ın kendi içindeki en yakın ifade Şemot 24:8’dedir. Moşe korbanların kanını alır ve “İşte HaŞem’in sizinle bütün bu sözler üzerine kestiği beritin kanı” der. Burada dam ha-berit ifadesinin Sinay beritiyle bağı açıkça kurulmuştur.¹⁷⁵³

Raşi Zeharya 9:11’i tam bu yönde okur. Be-dam beritekh’i Sinay’da İsrael üzerine serpilen kanla ilişkilendirir ve doğrudan Şemot 24:8’deki “beritin kanı” sözünü anar. Tutsakların salıverilmesini de sürgünden kurtuluş olarak açıklar.¹⁷⁵⁴

Hazal’da başka bir gerçek yorum hattı daha vardır. Mekhilta de-Rabbi Yişmael, Mısır’dan kurtuluş öncesinde İsrael’e verilen iki mitsvayı, Pesah kanı ve berit mila kanını anlatırken Zeharya 9:11’i kullanır.¹⁷⁵⁵

Bu deraş peşatla aynı şey değildir; kaynak katmanını karıştırmamak gerekir. Fakat bir şeyi kesin biçimde gösterir: Erken Yahudi geleneği “berit kanı” sözünü biliyor ve onu İsa’nın ölümü olarak okumuyor. Kan Sinay, Pesah veya mila beriti çevresinde açıklanabiliyor.

Metsudat David de ayetin muhatabını İsrael olarak korur ve kanı berit mila ile ilişkilendirir. Klasik yorumlar kanın tam tarihsel göndermesinde aynı olmak zorunda değildir. Ortak nokta daha önemlidir: “Bu, Maşiah’ın kendi kanıdır” anlamı gramerden zorunlu olarak çıkmaz.¹⁷⁵⁶

Zeharya 9’un akışı da unutulmamalıdır. Kral gelir; hemen sonraki ayette savaş arabası ve savaş yayı kaldırılır, kral uluslara barış konuşur ve egemenliği denizden denize uzanır. Berit kanı ve tutsakların salıverilmesi bu kurtuluş ufkunun içindedir.¹⁷⁵⁷

Hristiyan yorumun okuması ise 9. ayetteki kralı seçer, 10. ayetteki dünya barışını ikinci gelişe taşır, 11. ayetteki dişil “senin beritinin kanı” ifadesini yeniden kralın kanına çevirir. Böylece üç ayetin doğal bağlantısı, İsa kimliğini korumak için üç farklı teolojik işleve bölünür.

Ayrıca “berit kanı”ndan “bütün bağışlanma mutlaka bir insanın kanıyla olur” sonucuna geçmek Tora’nın korban hukukuyla da uyuşmaz. Vayikra 5’te maddi imkanı olmayan kişi belirli günahlar için ince un getirir; kohen kapara sağlar ve kişi bağışlanır.¹⁷⁵⁸

Zeharya 9:11, antlaşma kanından söz eder. Fakat İbranice muhatap Tsion’dur, Tanah’ın açık paraleli Sinay beritidir ve Hazal ayeti Pesah/mila kanıyla da ilişkilendirir. “Maşiah’ın dökülen kanı” kimliği ayetin içinde yazılı değildir; Hristiyan yorumun Hristiyan okumasıyla eklenir.

Kaynaklar

1751. Duncan Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 2. Zeharya 9:9-11’den hareketle yeni beritin ‘Maşiah aracılığıyla onun kanı yoluyla’ yapılacağını ileri sürer. ↩

1752. Zeharya 9:9-11. 9. ayette hitap ‘Bat Tsion / Bat Yeruşalayim’dir. 11. ayetteki gam at (‘sen de’) ikinci tekil dişildir; beritekh (‘senin beritin’) aynı dişil tekil muhataba gider. Böylece 11. ayetin dilbilgisel muhatabı kral değil Tsion/Yeruşalayim-İsrael’dir. ↩

1753. Şemot 24:8: ‘Hine dam ha-berit aşer karat HaŞem immakhem... - İşte HaŞem’in sizinle ... kestiği beritin kanı.’ Tanah’ta ‘beritin kanı’ ifadesinin açık Sinay örneğidir. ↩

1754. Raşi, Zeharya 9:11: be-dam beritekh ifadesini Sinay’da halk üzerine serpilen ‘dam ha-berit’e, Şemot 24:8’e bağlar; ‘asirayikh’i sürgünden çıkarılan tutsaklar olarak açıklar. ↩

1755. Mekhilta de-Rabbi Yişmael, Bo, Masekhta de-Pis’ha 5. Rabbi Matya ben Hereş, Mısır’dan kurtuluş bağlamında İsrael’e verilen ‘Pesah kanı’ ve ‘mila kanı’nı anarken Zeharya 9:11’i aktarır. Bu erken rabbinik deraş ayeti İsa’nın ölüm kanına bağlamaz. ↩

1756. Metsudat David, Zeharya 9:11, ‘dam beritekh’i İsrael’in sürgünde koruduğu berit mila ile ilişkilendirir; ‘gam at’ı İsrael topluluğuna yöneltir. Klasik yorumların ayrıntıları farklı olsa da kanın ‘Maşiah’ın kendi kanı’ olduğu zorunlu okuma değildir. ↩

1757. Zeharya 9:9-10. Aynı pasajda kralın gelişi ve hemen ardından savaş araçlarının kaldırılması, uluslara barış konuşması ve denizden denize egemenlik vardır. 9:11’deki berit dili bu siyasi-kurtuluş bağlamının içindedir; ayette çarmıh, çivi veya insan korbanı sözcüğü yoktur. ↩

1758. Vayikra 5:11-13. Maddi imkanı olmayan kişi belirli günahlar için ince un getirebilir; kohen onun için kapara sağlar ve kişi bağışlanır. Bu hüküm, ‘her bağışlanmanın zorunlu maddesi mutlaka kan olmalıdır’ şeklindeki sınırsız önermeye Tora içinden açık istisnadır. ↩

Yorum adımı bu pasajda olağanüstü açıktır. Yeşaya 49’daki “seni halk için berit olarak vereceğim” sözünü aktarırken İngilizce metne parantez içinde “kurban olarak ima ediyor” notunu ekler. Ardından bu “verilme”yi İsa’nın insan korbanı ve kanıyla kurulan yeni berite bağlar.¹⁷⁵⁹

Fakat Yeşaya’nın İbranicesinde “kurban olarak” diye bir kelime yoktur. Ayet şöyledir: ve-etsarkha ve-etenkha li-vrit am, le-hakim erets, le-hanhil nehalot şomemot.¹⁷⁶⁰

“Seni koruyacağım ve seni halk için berit kılacağım; ülkeyi ayağa kaldırmak, ıssız mirasları yeniden paylaştırmak için.”

İlk fiil önemlidir: ve-etsarkha, “seni koruyacağım.” Hristiyan yorumun “vermek” fiiline yüklediği ölüm anlamı, aynı cümlenin hemen önceki koruma fiiliyle gerilim içindedir. Korunan kişi bir göreve veriliyor; metin onun öldürülmesini anlatmıyor.

Ayetin devamı görevin ne olduğunu açıklar. Ülke yeniden ayağa kaldırılacak, ıssız miraslar paylaştırılacak, tutsaklara “çıkın”, karanlıktakilere “görünün” denecektir. Sonraki ayetlerde sürgünden dönüş, yolculuk, beslenme, merhamet ve Tsion’un tesellisi vardır.¹⁷⁶¹

Korban okuması doğru olsaydı metinde en azından ölüm, kesim, kan, mizbeah veya kapara dilinden bir iz beklenirdi. Hiçbiri yoktur. “Vermek” fiili tek başına insanı öldürmek anlamına gelmez; Türkçede de bir insanı “bir göreve vermek/atamak” onu kurban etmek demek değildir.

Raşi’nin kısa açıklaması ayetin hareketini güzel biçimde korur. Ve-etsarkha için “seni koruyacağım” der; li-vrit am ifadesini “Benim için berit halkı olmak” şeklinde, le-hakim erets’i Erets İsrael’in ayağa kaldırılmasıyla açıklar.¹⁷⁶²

Metsudat David aynı doğrultuda, “her kuşakta seni yok oluştan koruyacağım” der ve beriti İsrael’in devamı ile ülkenin yeniden kurulması çevresinde yorumlar. Malbim de sürgün boyunca korunma, beritin kurulması ve ıssız yerlerin yeniden miras verilmesi eksenini izler.¹⁷⁶³

Yeşaya 42:6’daki paralel ifade daha da açıklayıcıdır: “Seni koruyacağım ve seni halk için berit, uluslar için ışık kılacağım.” Aynı ve-etsarkha ve-etenkha dizisi burada da vardır. “Uluslar için ışık” nasıl bir cesedin kesilmesini ifade etmiyorsa, “halk için berit” de kendi başına insan korbanı demek değildir.¹⁷⁶⁴

İnsan korbanı sonucuna ulaşıldığında Tanah’ın daha geniş sınırı da dikkate alınmalıdır. Akedat Yitshak’ta Avraam’a “elini çocuğa uzatma” denir ve koç Yitshak’ın yerine ola olur. Yirmiyahu ise çocukların ateşte yakılması için HaŞem adına “buyurmadım, aklıma gelmedi” der.^17651766

Bunlar, bir insanın Tanrı uğruna acı çekemeyeceği veya hayatını veremeyeceği anlamına gelmez. Tsadiklerin ölümü, şehitlik, başkası uğruna fedakarlık ve korban hukuku aynı kategori değildir. Hristiyan yorumun yapması gereken tam da bu kategoriler arasındaki geçişi Tanah’tan kanıtlamaktır.

Yeşaya 49’da kulun görevi Yaakov’u yeniden ayağa kaldırmak, İsrael’i geri getirmek ve uluslara ışık olmaktır. Kimliğin klasik yorumlarda nasıl ele alındığı ayrıca tartışılabilir; fakat 49:8’in cümlesi kendi başına açıktır: koruma, berit görevi, ülkenin ihyası ve tutsakların çıkışı.¹⁷⁶⁷

Hristiyan yorumun parantezi bu yüzden önemlidir: “kurban olarak ima ediyor.” İma onun yorumudur. Yeşaya “seni korban olarak vereceğim” demez. Metnin söylemediği sözcük tam da Hristiyan sonuca geçmek için gerekli sözcüktür.¹⁷⁶⁸

Bir yorum ancak eklediği basamağı gizlemediğinde sınanabilir. Burada basamak görünür durumdadır: “seni berit olarak vereceğim” → “seni kurban olarak vereceğim” → “kanın yeni beriti kuracak” → “bu kişi İsa’dır.” İlk ok metinde yoksa sonraki sonuçlar Yeşaya’dan çıkmış sayılmaz. Yeşaya 49, insan korbanını değil, korunmuş bir kulun İsrael’in restorasyonu ve uluslara uzanan görevi içindeki berit dilini anlatır.

Kaynaklar

1759. Duncan Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 2: Yeşaya 49:8’deki ‘I will give thee’ sözünün yanına kendi paranteziyle ‘implying “in sacrifice”’ ekler ve bunu insan korbanı / yeni berit kanı şeklinde okur. ↩

1760. Yeşaya 49:8 Masoretik İbranice: ve-etsarkha ve-etenkha li-vrit am, le-hakim erets, le-hanhil nehalot şomemot. Fiiller yan yana ‘seni koruyacağım ve seni halk için berit kılacağım/vereceğim’ der; devamı ülkeyi ayağa kaldırmak ve ıssız mirasları yeniden paylaştırmaktır. ↩

1761. Yeşaya 49:9-13. Hemen devamında tutsaklara ‘çıkın’, karanlıktakilere ‘görünün’ denir; sürgünlerin yolculuğu, beslenmesi, merhametle yönlendirilmesi ve Tsion’un tesellisi anlatılır. Korban kesimi veya kan sahnesi yoktur. ↩

1762. Raşi, Yeşaya 49:8: ve-etsarkha’yı ‘ve-eşmarkha - seni koruyacağım’, li-vrit am’ı ‘Benim için berit halkı olmak’, le-hakim erets’i Erets İsrael’i yeniden ayağa kaldırmak şeklinde açıklar. ↩

1763. Metsudat David, Yeşaya 49:8: ‘her kuşakta seni yok oluştan koruyacağım’ ve ‘beritim seninle ebediyen olsun’ çizgisinde, ülkenin ve ıssız mirasların yeniden kurulmasını açıklar. Malbim de sürgün boyunca korunma ve gelecekte beritin/ülkenin yeniden kuruluşu eksenini izler. ↩

1764. Yeşaya 42:6: ‘ve-etsarkha ve-etenkha li-vrit am le-or goyim - seni koruyacağım ve seni halk için berit, uluslar için ışık kılacağım.’ 49:8 ile aynı ‘koruma + berit görevi’ kalıbı, ‘vermek’ fiilinin kendi başına korban anlamına gelmediğini gösterir. ↩

1765. Bereşit 22:12-13. Akedat Yitshak’ta emir ‘elini çocuğa uzatma’dır; ardından koç Yitshak’ın yerine ola olarak sunulur. İnsan ile hayvan korbanı arasındaki ayrım peşatta korunur. ↩

1766. Yirmiyahu 7:31; 19:5. Çocukların ateşte yakılması için HaŞem ‘buyurmadım’ ve ‘aklıma gelmedi’ der. Bu ayetler her özverili ölümün ‘korban’ kategorisine sokulamayacağını gösteren açık Tanah sınırıdır. ↩

1767. Yeşaya 49:3-6. Bölümde kulun kimliği ve görevi kendi bağlamında İsrael, Yaakov’un yeniden kurulması ve uluslara ışık olma diliyle işlenir. Klasik yorumlarda ayrıntılar değişebilir; fakat 49:8’de ‘insan korbanı’ sözcüğü bulunmaz. ↩

1768. Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 2. ‘Implying “in sacrifice”’ parantezi, korban anlamının Yeşaya’nın kelimesi değil Heaster’ın çıkardığı ara önerme olduğunu açıkça gösterir. ↩

Hristiyan yorum Hoşea 3:4-5’i kendi çağının anahtarlarından biri haline getirir. İsrael’in uzun süre kral, yönetici ve zevah olmadan kalacağını; ardından “son günlerde” HaŞem’e ve David’e döneceğini okur. Buraya kadar metne yakındır. Sonra bir adım daha atar: “o zaman kesinlikle şimdidir” der ve bu dönemi İsrael’in yeniden toplanması, son bir istilaya uğraması ve Maşiah’ın gelişinin hemen öncesiyle özdeşleştirir.¹⁷⁶⁹

Hoşea’nın sözleri teşuva ile bağışlanma arasındaki ilişkiyi açıklar. Peygamber, İsrael’in uzun bir yoksunluk döneminden sonra geri döneceğini ve aharit ha-yamim’de HaŞem’i ve “kralları David”i arayacağını açıkça söyler.¹⁷⁷⁰

Bu, Yahudi Maşiah beklentisiyle bütünüyle uyumludur. Radak ayeti “kurtuluş zamanına yakın” bir teşuva olarak okur. Daha da önemlisi, aktardığı Hazal geleneğinde dönüş üç şeyi yeniden aramakla anlatılır: göklerin krallığı, David hanedanı ve Bet HaMikdaş.¹⁷⁷¹

Raşi de aynı rabbinik hattı aktarır. İsrael’in gelecekteki dönüşü, Tora düzeninden ayrılışın onaylanması değil; terk edilen bağların yeniden aranmasıdır.¹⁷⁷²

Burada Hristiyan yorumun okumasında garip bir terslik ortaya çıkar. Hoşea 3’ü “eski düzen bitti” diye kullanmak ister; oysa klasik Yahudi okuma ayetin sonunu tam tersine, HaŞem’e, David krallığına ve Mikdaş’a dönüş olarak duyar.

Metnin söylemediği şey ise modern tarih haritasıdır. Hoşea burada belirli bir devlet adı vermez, askeri bir koalisyon çizmez, bir dünya savaşının tarihini söylemez ve İsa’nın dönüşünü adlandırmaz.¹⁷⁷³

“Aharit ha-yamim” geleceğe dönük ciddi bir ifadedir; fakat “gelecek” ile “tam olarak benim yaşadığım siyasal dönem” aynı cümle değildir. Bir pusula yön gösterebilir; takvim tarihi vermez. Hristiyan yorum yön bildiren peygamberlik dilini tarih damgasına dönüştürür.

Zevahın uzun süre bulunmaması da kendi başına ilga anlamına gelmez. Hoşea bunu kral, yönetici ve diğer kurumlarla birlikte bir mahrumiyet listesi içinde verir. Kralın yüzyıllarca bulunmaması “David krallığı Tanrı tarafından iptal edildi” demiyorsa, zevahın bulunmaması da kendiliğinden “korban mitsvası kaldırıldı” diyemez.¹⁷⁷⁴

Hoşea’nın güçlü sonucu başka yerdedir: İsrael dağılabilir, yönetim ve avoda kesilebilir, fakat öykü dönüşle biter. Hristiyan yorumun yakın savaş takvimi metnin üstüne eklenmiştir; peygamberin açık sözü ise İsrael’in HaŞem’e ve David soyuna ilişkin krallığa yeniden yönelmesidir.

Kaynaklar

1769. Duncan Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 3. Hoşea 3:4-5’i kendi çağındaki İsrael ile özdeşleştirir; “Surely that time is now” diyerek bunu “latter days” içinde İsrael’in yeniden toplanması ve Maşiah’ın gelişinden önceki nihai istilayla ilişkilendirir. ↩

1770. Hoşea 3:4-5. 4. ayette İsrael’in “uzun günler” kral, yönetici, zevah, matseva, efod ve terafim olmadan kalacağı; 5. ayette ardından HaŞem’e ve “kralları David”e döneceği ve bunun aharit ha-yamim’de olacağı söylenir. ↩

1771. Radak, Hoşea 3:5: “Bu, günlerin sonunda, kurtuluş zamanına yakın olacaktır; İsrael oğulları teşuva ile dönecektir.” Ardından Hazal’dan, kurtuluş işaretinin göklerin krallığını, David hanedanını ve Bet HaMikdaş’ı yeniden aramakla bağlantılı olduğu geleneği aktarır. ↩

1772. Raşi, Hoşea 3:5; Rabbi Şimon ben Yohay ve Rabbi Şimon ben Menasya adına aktarılan gelenekte İsrael’in yeniden HaŞem’i, David krallığını ve Bet HaMikdaş’ı araması vurgulanır. ↩

1773. Hoşea 3:4-5’in İbranice metninde belirli modern devletler, bir askeri koalisyon, “nihai savaş”, Roma sonrası kronoloji veya İsa’nın dönüşü adıyla belirtilmez. ↩

1774. Hoşea 3:4’te zevahın yokluğu bir dönemsel mahrumiyet listesi içindedir; 3:5’teki dönüş, klasik Yahudi yorumunda beritin ve kutsal düzenin yeniden kurulması yönünde okunur. Bu yüzden ayet “zevah sonsuza dek kaldırıldı” demez. ↩

Bu bölüm daha geniş bir karşıtlık kurar. Avraam’a verilen vaatlerde zeraın ülkeyi sonsuza dek miras almasını imanla ilişkilendirir; Moşe’nin Tora’sını ise “her küçük buyruğu kusursuz yerine getirme” yükü olarak tasvir eder. Tora’nın yalnız bu hayatta uzun yaşam vadettiğini, diriliş veya ebedi yaşam sunmadığını ve bu yüzden gerçek kurtuluş için geçici bir sistem olduğunu söyler.^17751776

Moşe’nin beş kitabında tehiyat ha-metim, Daniel 12:2’deki kadar açık ve doğrudan bir cümleyle anlatılmaz. Fakat buradan Hristiyan yorumun sonucu çıkmaz.

Önce onun “Tora neredeyse yerine getirilemez” önermesine bakalım. Devarim tam tersini söyler:

“Bu mitsva senin için fazla güç değildir ve uzak değildir... Söz sana çok yakındır; ağzında ve yüreğindedir, onu yapman için.”¹⁷⁷⁷

Tora insanın kusursuz ve hiç yanılmayan bir varlık olduğunu söylemez. Teşuva bunun için vardır. Fakat Tora’nın kendi değerlendirmesi “bu sistem insanın yapamayacağı bir şeydir” değildir. Moşe, mitsvanın ulaşılmaz olmadığını özellikle vurgular.

Aynı bölüm hemen ardından yaşam ile ölümü insanın önüne koyar ve “hayatı seç” der. Yaşam, HaŞem’i sevmek, O’nun sesini dinlemek ve O’na bağlanmakla birlikte anlatılır.¹⁷⁷⁸

Daha temel bir sorun da Avraam vaatleri ile Tora arasında kurulan yapay duvardır. Devarim, atalara verilen yemini kendi berit anlatısının içine tekrar tekrar yerleştirir. HaŞem’in Avraam, Yitshak ve Yaakov’a verdiği sözler ile İsrael’e verilen Tora iki rakip din değildir.¹⁷⁷⁹

Vayikra 18:5 bu tartışmanın merkezindeki ayettir: “İnsan bunları yapacak ve onlarla yaşayacaktır.”¹⁷⁸⁰

Peşat düzeyinde bu söz Tora’ya göre yaşamanın hayat veren düzenini anlatır. Hazal ise cümleyi daha ileri taşır. Sifra ve onu izleyen Raşi, va-hai bahem sözünü Olam HaBa ile ilişkilendirir: yalnız bu dünya kastedilse insan sonunda yine ölecektir.¹⁷⁸¹

Bu deraştır; peşatla karıştırılmamalıdır. Fakat Hristiyan yorumun “Yahudilik Moşe’nin Tora’sında ebedi yaşam için hiçbir dayanak görmez” biçimindeki geniş iddiasını doğrudan çürütür. Rabbinik gelenek tam bu ayeti ölüm ötesi yaşamla okur.

Sanhedrin 90b daha da açıktır. Sugya “tehiyat ha-metim Tora’dan nereden çıkar?” diye sorar ve Bamidbar 18:28, Şemot 6:4, Devarim 31:16 gibi ayetler üzerinde bir dizi deraş kurar.¹⁷⁸²

Burada da iki katmanı ayırmak gerekir. Daniel 12:2’nin açık diriliş diliyle bu rabbinik çıkarımlar aynı tür kanıt değildir. Fakat Yahudi geleneğin Tora ile diriliş arasında hiçbir bağ görmediğini söylemek de doğru değildir.

Tanah’ın sonraki kitaplarına gelindiğinde konu zaten örtük değildir. Yeşaya “ölülerin yaşayacak” der; Daniel ise “toprağın tozunda uyuyanların birçoğu uyanacak” sözünü kullanır.¹⁷⁸³

Hristiyan yorum Habakkuk 2:4’teki “tsadik emunasıyla yaşayacaktır” sözünü de “iman” ile Tora’nın “işleri” arasındaki karşıtlığa dönüştürür. Fakat Habakkuk “Tora’ya itaat imanın tersidir” demez. Peygamberin emuna sözü sadakat, güven ve sebat bağlamındadır.¹⁷⁸⁴

Bu nedenle dar iddia ile büyük sonuç birbirinden ayrılmalıdır. “Humaş dirilişi Daniel kadar açık söylemez” denebilir. “Öyleyse Sinay beriti kurtuluş veremez ve insan korbanına ihtiyaç vardır” denemez. İkinci cümle birinci cümlenin içinde bulunmaz.

Tanah’ın daha geniş çizgisi de Tora bağlılığını kurtuluşun düşmanı yapmaz. Kitabın sonunda Kohelet Tanrı’dan korkmayı ve mitsvaları gözetmeyi insanın görevi olarak bırakır.¹⁷⁸⁵

Kaynaklar

1775. Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 3-4. Avraam’a verilen ebedi miras vaatlerini Moşe’nin Tora’sındaki mitsvalarla karşı karşıya koyar; Tora’nın kusursuz itaati neredeyse imkansız kıldığını, yalnız bu dünyada uzun ömür vaat ettiğini ve diriliş ya da ebedi yaşam vaadi vermediğini savunur. ↩

1776. Bereşit 13:15-17; 17:7-8; 22:17-18. Avraam’a zera, ülke ve berit vaatleri verilir. ↩

1777. Devarim 30:11-14. Tora kendi buyruğu için “sana fazla güç değildir ve uzak değildir” der; “söz sana çok yakındır, ağzında ve yüreğindedir, onu yapman için.” ↩

1778. Devarim 30:15-20. Moşe yaşam ve iyilik ile ölüm ve kötülüğü İsrael’in önüne koyar ve “hayatı seç” diye emreder; yaşam, HaŞem’i sevmek, sesini dinlemek ve O’na bağlanmakla ilişkilendirilir. ↩

1779. Devarim 7:8-9; 9:5; 29:12-14; 30:1-10. Devarim, atalara verilen yemin ile Sinay/Moav beritini rakip iki kurtuluş yolu olarak değil aynı ilahi sadakatin sürekliliği içinde anlatır. ↩

1780. Vayikra 18:5: “İnsan onları yapacak ve onlarla yaşayacaktır” (va-hai bahem). ↩

1781. Sifra, Aharei Mot 9:10 (bazı baskılarda bölüm numarası farklıdır); Raşi, Vayikra 18:5. “Onlarla yaşayacaktır” ifadesi Olam HaBa ile ilişkilendirilir: yalnız bu dünya kastedilse insan sonunda yine ölür. ↩

1782. Bavli, Sanhedrin 90b. Hazal tehiyat ha-metim’in Tora’da dayanaklarını tartışır; Bamidbar 18:28’in Aharon’a teruma verilmesini ve Şemot 6:4’te atalara ülkenin “onlara” verileceği sözünü dirilişe işaret eden deraşlar arasında sayar. Bu kaynaklar peşat ile aynı düzeyde değildir; rabbinik deraştır. ↩

1783. Yeşaya 26:19 ve Daniel 12:2. Tanah’ın sonraki kitaplarında ölülerin uyanması/dirilmesi açık biçimde ifade edilir. ↩

1784. Habakkuk 2:4: ve-tsadik be-emunato yihyeh. Ayet, peygamberin kendi berit ve adalet bağlamında tsadikin emunasıyla yaşayacağını söyler; “Tora’nın mitsvaları imanın karşıtıdır” cümlesini kurmaz. ↩

1785. Kohelet 12:13-14, Tanrı’dan korkmayı ve mitsvaları gözetmeyi insanın göreviyle ilişkilendirir; Tanah’ın sonraki katmanları da Tora bağlılığını kurtuluş umudunun karşıtı olarak sunmaz. ↩

Hristiyan yorumun mantığı burada çok açık olduğu için sınanması da kolaydır. Yıl boyunca hatat korbanları getirildiği halde Yom Kippur’da geçen yılın günahları için yeniden kapara yapılıyorsa, der, demek ki bu korbanlar yeterli değildir. Hayvan kanı gerçek çözüm olamaz; daha üstün bir insan korbanı gerekir.¹⁷⁸⁶

Fakat Vayikra bu çıkarıma izin vermez. Hatat hukukunda aynı sonuç cümlesi tekrar tekrar gelir:

“Kohen onun için kapara yapacak ve ona bağışlanacaktır.”¹⁷⁸⁷

Tora “bağışlanmış gibi sayılacaktır” demez. “Gelecekte başka bir insan öldüğünde bu kapara geçerli olacaktır” da demez. Kendi korban düzeninin sonucunu bağışlanma diye adlandırır.

Yom Kippur için kullanılan dil daha zayıf değil, daha güçlüdür:

“Bu günde sizin için kapara yapılacak, sizi arındırmak için; HaŞem’in önünde bütün günahlarınızdan arınacaksınız.”¹⁷⁸⁸

Aynı Tora birkaç ayet sonra bu hizmetin yılda bir kez yapılmasını emreder.¹⁷⁸⁹

Burada iki önerme aynı bölümde yan yana durur: kapara gerçektir ve avoda yıllıktır. Hristiyan yorumun mantığı doğru olsaydı Tora kendi içinde “arınacaksınız” dedikten dört ayet sonra bu arınmanın yetersizliğini ilan etmiş olurdu. Metin böyle konuşmaz.

Bunun nedeni Yom Kippur’un yalnız bireysel günah korbanlarının ikinci kez yapılması olmamasıdır. Vayikra 16 Kodeş’i, Ohel Moed’i, mizbeahı, kohenliği ve bütün topluluğu içine alan geniş bir tahara ve kapara düzeni kurar.¹⁷⁹⁰

Bir ev her gün temizlenebilir; yine de yıl içinde birikmiş kir için daha kapsamlı bir temizlik yapılabilir. İkinci temizlik birincilerin sahte olduğunu göstermez. Buradaki benzetmenin sınırı açıktır: kapara sıradan temizlik değildir. Fakat tekrarın mantığını gösterir. Yeni kir, önceki temizliği geçmişe dönük olarak iptal etmez.

Rabbinik kaynak da Hristiyan yorumun varsayımını paylaşmaz. Mişna Yoma hatat ve kesin aşam korbanlarının kendi günahları için kapara sağladığını açıkça söyler; Yom Kippur’u ise teşuva ve insanlar arası suçlarda mağdurla barışma şartları içinde ele alır.¹⁷⁹¹

Bu, mekanik bir kan teorisi değildir. Günahın türü, kişinin teşuvası, başka insana verdiği zarar ve kutsal alanın arındırılması birbirinden ayrılır.

Yıllık tekrarın doğal nedeni de vardır: insanlar yeni yıl içinde yeniden günah işler. Yeni suç yeni kapara ihtiyacı doğurur. “Geçen yıl bağışlandın” ile “bu yıl artık hiç günah işleyemezsin” aynı önerme değildir.¹⁷⁹²

Hristiyan yorumun asıl sonucu ancak Tora’ya dışarıdan bir öncül getirildiğinde doğar: hayvan korbanı gerçek kapara sağlayamaz. Oysa Vayikra tam bunu reddeder; kendi avodası için kapara, bağışlanma ve arınma kelimelerini kullanır.¹⁷⁹³

Yom Kippur’un her yıl gelmesi korbanların başarısızlığının kanıtı değildir. Tora’nın kendi sistemi içinde yıllık yenilenmenin parçasıdır.

Kaynaklar

1786. Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 3. Yom Kippur’da önceki yılın günahları için yeniden kapara yapılmasını, o yıl getirilen günah korbanlarının yeterli olmadığının kanıtı sayar; hayvan kanının nihai olarak işe yaramadığını ve insan korbanının gerekli olduğunu ileri sürer. ↩

1787. Vayikra 4:20, 26, 31, 35. Bireysel hatat korbanları için tekrar tekrar “kohen onun için kapara yapacak ve ona bağışlanacaktır” denir. ↩

1788. Vayikra 16:30: “Çünkü bu günde sizin için kapara yapılacak, sizi arındırmak için; HaŞem’in önünde bütün günahlarınızdan arınacaksınız.” ↩

1789. Vayikra 16:34. Aynı bölüm Yom Kippur kaparasını “yılda bir kez” yapılan hukkat olam olarak emreder. Böylece gerçek kapara ile yıllık tekrar Tora’nın kendi metninde birlikte bulunur. ↩

1790. Vayikra 16:16, 18-20, 33. Yom Kippur avodası yalnız bireylerin günahlarını değil, Kodeş’i, Ohel Moed’i, mizbeahı, kohenleri ve bütün halkı kapsayan arındırma/kapara düzenidir. ↩

1791. Mişna Yoma 8:8-9; Bavli, Yoma 85b. Mişna hatat ve kesin aşam korbanlarının ilgili günahlar için kapara sağladığını söyler; Yom Kippur’un kaparası ise teşuva ve insan-insan arası suçlarda mağdurla barışma gibi şartlarla ele alınır. ↩

1792. Tora’nın korban hukuku belirli bir günah işlendikten sonra getirilen belirli korbanları düzenler. Daha sonra işlenen yeni günahlar için yeni kapara gerekmesi, önceki bağışlanmanın sahte olduğu anlamına gelmez. ↩

1793. Vayikra 16’nın Yom Kippur açıklaması hiçbir yerde “hayvan korbanı aslında bağışlamaz” veya “gelecekte insan kanı bunun yerini alacaktır” demez; tam tersine mevcut avodanın kapara ve tahara sonucunu açıkça bildirir. ↩

Hristiyan yorum ikinci bir işaret daha görür. Kodeş HaKodaşim Tanrı’nın insana en yüksek açığa çıkış yeriyse, fakat başkohen oraya yalnız yılda bir kez girebiliyor ve orada kalamıyorsa, Tanrı’ya yakın erişim henüz tamamlanmamış olmalıdır. Ona göre kısa yıllık ziyaret, daha kapsamlı bir erişimin ileride açılması gerektiğini gösterir.¹⁷⁹⁴

Bu yorumun ilk sorunu, Vayikra’nın sınır için kendi gerekçesini zaten vermesidir. Bölüm Nadav ile Avihu’nun ölümünü anımsatır ve Aharon’a “kutsal yere her vakit girmesin” der. Sebep şudur: “Kaporet üzerinde bulutta görüneceğim.”¹⁷⁹⁵

Yani sınır bir kusur raporu değildir. Kutsallık düzenidir.

Başkahen içeri girerken de kendi istediği biçimde yaklaşmaz. Ketoret, boğa ve keçi kanı, arındırma ve kapara işlemleri belirli bir sıraya bağlıdır.¹⁷⁹⁶

Aynı bölüm bu düzeni hukkat olam diye tanımlar ve yılda bir kez yapılmasını emreder.¹⁷⁹⁷

Daha derin sorun “Tanrı’ya erişim” kavramının fiziksel mesafeye çevrilmesidir. Tora aynı kitap içinde İsrael’e şöyle sorar: “O’na her seslenişimizde bize HaŞem Tanrımız kadar yakın olan hangi ulusun tanrısı vardır?”¹⁷⁹⁸

İsrael’in her bireyi Kodeş HaKodaşim’e giremez. Buna rağmen HaŞem’in yakınlığı “her seslenişimizde” diye anlatılır. Demek ki ruhsal yakınlık ile iç odanın fiziksel eşiğini geçmek aynı ölçü değildir.

Şelomo Bet HaMikdaş’ı adarken bunu daha da açık söyler. Göklerin gökleri bile Tanrı’yı içine alamaz; çok daha azı bir bina O’nu içine alabilir. Bununla birlikte İsrael bu yere yönelerek dua eder ve Tanrı onları işitip bağışlar.¹⁷⁹⁹

Bir odanın duvarı Tanrı’nın varlığının sınırı değildir. Kodeş HaKodaşim kutsallığın en yoğun ritüel merkezidir; Tanrı’nın yalnız içeride bulunup dışarıda erişilemez olduğu bir kap değildir.¹⁸⁰⁰

Bu nedenle “başkohen kısa kaldı, demek ki sistem yetersizdi” sonucu yanlış bir cetvelle ölçüm yapar. Mekansal giriş süresini Tanrı ile ilişkinin derinliği sanır.

Üstelik Tora kendi koyduğu sınırı hiçbir yerde “geçici ve başarısız bir erişim modeli” diye nitelemez. Böyle bir değerlendirme ancak daha sonra kabul edilmiş Hristiyan şemasından geri okunabilir.¹⁸⁰¹

Mişna Yoma da bu avodayı başarısızlığa işaret eden sembol olarak değil, yerine getirilmesi gereken kutsal hizmet olarak ayrıntılandırır.¹⁸⁰²

Burada sorun Tanrı’ya yaklaşmanın mümkün olup olmaması değildir. Tora, yaklaşmanın biçimini sınırlar. Kutsallık bazen sınırsız erişimle değil, doğru sınırla görünür.

Kaynaklar

1794. Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 3. Başkohenin Kutsallar Kutsalı’na yalnız yıllık ve kısa süreli girişini Tanrı’ya yakın erişimin mümkün fakat henüz eksik olduğunun göstergesi sayar; daha kapsamlı bir erişimin daha sonra gelişmesi gerektiğini savunur. ↩

1795. Vayikra 16:1-3. Bölüm Nadav ve Avihu’nun ölümünü hatırlatarak başlar; ardından Aharon’a “kutsal yere her vakit girmesin” denir ve gerekçe “çünkü kaporet üzerinde bulutta görüneceğim” sözüdür. ↩

1796. Vayikra 16:11-17. Başkohen ketoret, kan ve kapara işlemlerini belirli bir sıra içinde yerine getirir; giriş serbest dolaşım değil, Tanrı’nın emrettiği avodadır. ↩

1797. Vayikra 16:29-34. Yom Kippur düzeni hukkat olam olarak verilir ve yılda bir kez bütün İsrael için kapara yapılması emredilir. ↩

1798. Devarim 4:7: “HaŞem Tanrımız, O’na her seslenişimizde bize yakınken, hangi büyük ulusun kendisine böyle yakın bir Tanrısı vardır?” ↩

1799. I. Melahim 8:27-30. Şelomo, “gökler ve göklerin gökleri Seni içine alamaz” der; buna rağmen Bet HaMikdaş’a yöneltilen duaların Tanrı tarafından “göklerdeki meskeninden” işitilip bağışlanmasını ister. ↩

1800. Tanah’ın kutsal mekan dili Tanrı’nın özünü bir odaya hapsetmez. Kodeş HaKodaşim, Tanrı’nın fiziksel olarak yalnız orada erişilebilir olduğu bir hacim değil, avodada en yüksek kutsallık sınırıdır. ↩

1801. Vayikra 16 kendi koyduğu sınırı kusur veya geçici başarısızlık diye nitelemez. “Daha sonra bu erişim modeli kaldırılacaktır” sonucu Heaster’ın Hristiyan teolojik çerçevesinden gelir. ↩

1802. Mişna Yoma 5:1-4, Kodeş HaKodaşim’deki Yom Kippur avodasını ayrıntılı biçimde düzenler. Rabbinik kaynakta sınırlı giriş, Tora’nın kutsallık düzeninin uygulanmasıdır; sistemin işe yaramadığını gösteren bir işaret olarak sunulmaz. ↩

Hristiyan yorum Tehillim 110’dan geniş bir biyografi çıkarır. Mezmurun David tarafından kendi büyük soyuna söylendiğini, David’in bu kişiye “adoni” diyerek onu kendisinden üstün tuttuğunu, Malki-Tsedek düzeninde ebedi kohen oluşunun ölümsüzlüğünü gösterdiğini ve “sağımda otur” sözünün Maşiah’ın gökte Tanrı’nın tahtının sağında oturacağını bildirdiğini savunur.¹⁸⁰³

İlk ayetin İbranicesi şudur:

“Le-David mizmor; ne’um HaŞem la-adoni: şev li-mini, ad aşit oyevekha hadom le-raglekha.”¹⁸⁰⁴

Hristiyan yorumun sonucu için üç ayrı şeyin zorunlu olması gerekir: David’in konuşan kişi olması, adoni’nin insanüstü bir unvan olması ve li-mini’nin gökte fiziksel bir koltuk bildirmesi. İbranice metin bunların hiçbirini tek seçenek yapmaz.

Raşi, Hazal’ın mezmuru Avraam’a uygulayan yorumunu izler. Üstelik adoni sözünü açıklamak için tam olarak Bereşit 23:6’yı getirir: Hititler Avraam’a “adoni” diye seslenmiştir.¹⁸⁰⁵

İbn Ezra peşat bakımından başka bir yol seçer. Ona göre mezmur bir şair tarafından David hakkında yazılmış olabilir. Radak da aynı yönde, le-David’i “David hakkında” okuyarak adoni’yi David kabul eder.^18061807

Bu yorumlar farklı açıklamalar sunar. Filolojik sonuç açıktır: le-David başlığı, “bu cümlenin öznesi mutlaka David’dir ve kendi oğluna konuşmaktadır” sonucunu zorunlu kılmaz.

Adoni de bu yükü taşıyamaz. Bereşit’te Avraam’a sıradan saygı unvanı olarak kullanılır.¹⁸⁰⁸

Daha da belirleyici olan “sağ” imgesidir. Tehillim 16:8’de HaŞem konuşanın sağındadır; Tehillim 109:31’de yoksulun sağında durur.¹⁸⁰⁹

Bu ayetleri fiziksel geometriye çevirmeyiz. “Sağ” güç, yardım, onur ve korunma alanıdır. Tehillim 110’un beşinci ayeti de aynı şiirin içinde Adonai’nin konuşulan kişinin sağında olduğunu söyler.¹⁸¹⁰

Masoretik vokalizasyon burada ayrıca öğreticidir. 1. ayette la-adoni, “efendime”; 5. ayette ise Adonai vardır. Aynı yazı dizisinin farklı vokalizasyonları iki işlevi ayırır.

Hristiyan yorumun “gökte Tanrı’nın tahtının sağında” cümlesine gelince, “gök” kelimesi ayette yoktur. “Taht” kelimesi de yoktur. Göğe çıkış ve diriliş de yoktur.¹⁸¹¹

Bunlar Hristiyan okumanın sonradan kurduğu bağlantılardır. Fakat Tehillim 110’un İbranice cümlesi kendi başına bu biyografiyi söylemez.

Aynı durum “ebedi kohen” ifadesinde de görülür. 4. ayet kohen le-olam der; fakat olam sözcüğünden bireysel biyolojik ölümsüzlük çıkmaz.¹⁸¹²

Şemot Aharon’un oğullarının kohenliğini de kehunnat olam le-dorotam diye adlandırır. Kuşaklar boyunca süren kurum “her kohen hiç ölmez” demek değildir.¹⁸¹³

Klasik Yahudi yorum geleneği Tehillim 110’u tek çizgiye sıkıştırmamıştır. Avraam okuması vardır, David hakkında peşat okuması vardır. Bu çeşitlilik rastgele değildir; İbranice başlık ve unvan böyle bir alan bırakır.¹⁸¹⁴

Hristiyan yorumun okuması Hristiyan teolojisinin öncüllerini metne taşır. Fakat Tanah’ın bağımsız kanıtı olarak sunulduğunda metnin vermediği üç bilgi eklenir: konuşanın David olduğu, muhatabın ilahi Maşiah olduğu ve oturuş yerinin gökteki taht olduğu.

Kaynaklar

1803. Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 4. Tehillim 110’u David’in kendi büyük soyundan gelecek Maşiah hakkında konuşması olarak okur; “adoni”yi David’in soyundan daha yüce bir kişiye hitap sayar ve “sağımda otur” sözünü Maşiah’ın gökte Tanrı’nın tahtının sağında oturacağı biçiminde açıklar. ↩

1804. Tehillim 110:1: le-David mizmor, ne’um HaŞem la-adoni, şev li-mini ad aşit oyevekha hadom le-raglekha. Masoretik vokalizasyonda ikinci sözcük la-adoni, “efendime/efendim olan kişiye” biçimindedir. ↩

1805. Raşi, Tehillim 110:1. Hazal’ın mezmuru Avraam’a uygulayan yorumunu izler; adoni için Bereşit 23:6’daki Avraam’a hitabı örnek verir. Şev li-mini ifadesini de “sağ elimin kurtuluşunu bekle” şeklinde açıklar. ↩

1806. İbn Ezra, Tehillim 110:1. Avraam yorumunun mümkün olduğunu belirtir; peşat bakımından ise mezmurun bir şair tarafından David hakkında yazıldığını daha doğru bulur. Böylece le-David başlığı David’in mutlaka konuşan kişi olduğunu zorunlu kılmaz. ↩

1807. Radak, Tehillim 110:1. Hazal’ın Avraam yorumunu aktarır; kendi peşat tercihi mezmurun David hakkında bir şair tarafından söylenmiş olmasıdır. “Adoni”yi David, “şev li-mini”yi de Tanrı’nın yardımına güvenerek beklemek şeklinde açıklar. ↩

1808. Bereşit 23:6. Hititler Avraam’a “dinle bizi, adoni” diye seslenir. Adoni sözcüğü bu nedenle tek başına ilahi veya göksel bir unvan değildir. ↩

1809. Tehillim 16:8’de konuşan kişi HaŞem’in kendi “sağında” bulunduğunu; Tehillim 109:31 ise HaŞem’in yoksulun “sağında durduğunu” söyler. Sağ taraf dili Tanah’ta destek, güç ve onurlandırma imgesi olarak da işler. ↩

1810. Tehillim 110:5’te Masoretik metin אֲדֹנָי עַל־יְמִינְךָ, “Adonai senin sağındadır” der. 1. ayetteki la-adoni ile 5. ayetteki Adonai vokalizasyonu aynı değildir. ↩

1811. Tehillim 110:1’de “gök”, “göğe çıkmak”, “dirilmek” veya “Tanrı’nın tahtı” sözcükleri yoktur. “Gökte tahtın sağında oturmak” Heaster’ın ayete eklediği mekansal açıklamadır. ↩

1812. Tehillim 110:4: “Sen le-olam kohensin, al divrati Malki-Tsedek.” Ayetin yorum tarihi çeşitlidir; yalnız bu ifade, konuşulan kişinin biyolojik olarak ölümsüz olduğunu söylemez. ↩

1813. Şemot 40:15 Aharon’un oğullarının kohenliğini kehunnat olam le-dorotam, “kuşakları boyunca kalıcı/ebedi kohenlik” diye adlandırır. Olam sözcüğü bir makamın sürekliliğini ifade edebilir; her kohenin bireysel ölümsüzlüğünü değil. ↩

1814. Klasik Yahudi yorumları Tehillim 110’u tek bir zorunlu Maşiah okumasına indirgemez. Avraam ve David okumaları, “adoni”nin insan unvanı ve “sağ” imgesinin deyimsel kullanımı, Heaster’ın gökte oturan ilahi Maşiah sonucunu İbranice metnin zorunlu kılmadığını gösterir. ↩

Hristiyan iddiası tek ayete dayanmaz. Önce Maşiah’ın ölmesi ve dirilmesi gerektiğini kabul eder. Günahın ölüm getirdiğini varsayarak, ebedi yaşama dirilecek Maşiah’ın günahsız olması gerektiği sonucuna varır. Sonra Zeharya 13:7’deki “benimle ilişkili adam” ve 9:9’daki “tsadik ve noşa” ifadelerini bu kusursuzluğu doğrulayan iki işaret olarak kullanır.¹⁸¹⁵

Zeharya 13:7’nin İbranicesinde belirleyici kelime amiti’dir:

“Kılıç, çobanıma ve gever amiti’ye karşı uyan... Çobanı vur ve sürü dağılsın.”¹⁸¹⁶

Amit kelimesi “günahsız” demek değildir. Tora aynı sözcüğü sıradan bir insanın “yakını, dengi, toplumdaşı” için kullanır: “amitini adaletle yargıla”; “amitine haksızlık etmeyin.”¹⁸¹⁷

Bir kelime Vayikra’da her İsraelli komşu için kullanılabiliyorsa, Zeharya’da tek başına metafizik kusursuzluk koduna dönüşemez.

Raşi’nin yorumu bunu olağanüstü açık gösterir. Amiti’yi “sürümü Benim gibi gözetmesi için Kendime bağladığım kişi” diye açıklar; vurulan çobanı ise kendi yorumunda kötü Roma’nın kralıyla ilişkilendirir.¹⁸¹⁸

Raşi ayeti tarihsel bir kişiye uygular. Fakat filolojik sonucu güçlüdür: Tanrı’ya “bağlı/ilişkili” olmak, görevlendirilmiş bir yöneticiyi anlatabilir; sözcüğün içinde “hiç günah işlememiş insan” anlamı yoktur.

Yahudi gelenekte ayet Maşiah ile de ilişkilendirilmiştir. İbn Ezra’nın bir yorumu 13:7’yi Maşiah ben Yosef’in ölümü çevresindeki savaşlara bağlar.¹⁸¹⁹

Bu kabul Hristiyan yoruma istediği sonucu vermez. Hazal’da öldürülen Maşiah ben Yosef, nihai Maşiah ben David’den ayrı bir figürdür. Sukka 52a bunu açıkça tartışır.¹⁸²⁰

Dolayısıyla “Yahudi kaynakta vurulan Maşiah figürü var” cümlesinden “bu figür günahsız nihai Maşiah’tır, insan korbanıdır ve bütün insanların günahını taşır” sonucu çıkmaz.

Zeharya’nın kendi devamı da başka bir yön gösterir. Çoban vurulur, sürü dağılır, ülke ağır yargıdan geçer, kalan üçte bir ateşte arıtılır ve sonunda “HaŞem Tanrımdır” der.¹⁸²¹

Metin çobanın kanının bu insanların günahına kapara olduğunu söylemez. “Aşam”, “kapara”, “günahı taşıma” veya “diriliş” dili yoktur.

Hristiyan yorum ikinci dayanak olarak Zeharya 9:9’u kullanır: gelecekteki kral tsadik ve-noşa’dır.¹⁸²²

Burada da küçük bir İbranice ayrıntı büyük sonuç doğurur. Ve-noşa, yaşa kökünün Nifal biçimidir. Doğal yönü “kurtarılmış, zafer kazanmış”tır; “başkalarını kendi doğruluğuyla kurtaran” anlamı fiilin biçiminde yoktur.¹⁸²³

Raşi, aynı ayeti açıkça Maşiah kral hakkında yorumladığı halde ve-noşa’yı “HaŞem tarafından kurtarılmış” diye açıklar. Yani Maşiah’a ilişkin okuma kabul edildiğinde bile Hristiyan yorumun gramer sonucu zorunlu değildir.

Tsadik sözcüğü de “hiç günah işlememiş insan” demek değildir. Kohelet doğrudan “yeryüzünde iyilik yapıp hiç günah işlemeyen bir tsadik yoktur” der. Şelomo da “günah işlemeyen insan yoktur” diye dua eder.¹⁸²⁴

Bu yüzden “tsadik”ten mutlak günahsızlığa, “ve-noşa”dan başkalarına kurtuluş dağıtan kurbana geçilemez.

Zeharya 9’un kendisi kralın işlevini başka biçimde açıklar: savaş arabaları ve yay kaldırılır, uluslara barış konuşulur, egemenliği denizden denize yayılır.¹⁸²⁵

Hristiyan yorumun teolojik zinciri ancak birkaç görünmeyen eşitlik eklenince işler: amiti eşittir günahsız; tsadik eşittir hiç günah işlememiş; ve-noşa eşittir başkalarını kendi doğruluğuyla kurtaran; vurulan çoban eşittir günah korbanı.¹⁸²⁶

Zeharya bu eşitlikleri kurmaz. Ayetin taşıdığı güç azaltılmamalıdır: Tanrı’ya yakın bir çoban vurulur; başka bir yerde Maşiah kral tsadik ve-noşa diye tanımlanır. Bu gerçek ifadeler Hristiyan kapara sisteminin bütün ara basamaklarını kendi içlerinde taşımaz.

Kaynaklar

1815. Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 5. Maşiah’ın ölümden dirilip ebedi yaşama ulaşabilmesi için günahsız olması gerektiğini savunur; bunu Zeharya 13:7’deki “the man that is my fellow” ve Zeharya 9:9’daki “just, and having salvation” ifadeleriyle destekler ve Maşiah’ın kendi doğruluğuyla başkalarına kurtuluş getireceği sonucuna varır. ↩

1816. Zeharya 13:7: herev uri al-ro’i ve-al gever amiti ... hakh et-ha-ro’e u-tefutsena ha-tson. Ayet “çobanım” ve “benimle ilişkili/yakın adam” dilini kullanır; “günahsız”, “korban” veya “kapara” kelimeleri yoktur. ↩

1817. עמית (amit) Tora’da sıradan insan ilişkileri için kullanılır. Vayikra 19:15 “adaletle amitini yargıla”; 25:14 ve 25:17 ise kişinin amitine haksızlık etmemesini emreder. Sözcüğün kendi anlamı “günahsız insan” değildir. ↩

1818. Raşi, Zeharya 13:7. Amiti’yi “sürümü Benim gibi gözetmesi için Kendime bağladığım kişi” diye açıklar; aynı yorumda vurulan çobanı “kötü Roma’nın kralı” ile ilişkilendirir. Bu yorum, amiti kelimesinin moral kusursuzluğu değil görevlendirme/yakınlık bildirebildiğini açıkça gösterir. ↩

1819. İbn Ezra, Zeharya 13:7. Bir yorum hattını Maşiah ben Yosef’in ölümü çevresindeki savaşlara bağlar. Ayetin Yahudi gelenekte Maşiah’a ilişkin okunmuş olması, Maşiah ben Yosef’i nihai Maşiah ben David ile özdeş yapmaz. ↩

1820. Bavli, Sukka 52a: öldürülen Maşiah ben Yosef ile Maşiah ben David ayrı figürlerdir. Öldürülen bir Maşiah figürü burada Hristiyan “günahsız nihai kurban” öğretisine eşitlenmez. ↩

1821. Zeharya 13:7-9. Çoban vurulur, sürü dağılır, ülke ağır yargıdan geçer ve kalan üçte bir arıtılır. Metin ölümü halkın günahları için kapara yapan korban saymaz. ↩

1822. Zeharya 9:9: tsadik ve-noşa hu, ani ve-rokhev al-hamor. Raşi ayeti Maşiah kral hakkında okur ve ve-noşa’yı “HaŞem tarafından kurtarılmış” diye açıklar. ↩

1823. Zeharya 9:9’daki וְנוֹשָׁע (ve-noşa), ישע kökünün Nifal ortaç biçimidir; doğal değeri edilgen/orta çatıdır: “kurtarılmış, zafer kazanmış.” Brown-Driver-Briggs, s.v. ישע, Nifal. Tek başına “başkalarını kendi doğruluğuyla kurtaran” demek değildir. ↩

1824. Kohelet 7:20, iyilik yapıp hiç günah işlemeyen bir tsadik bulunmadığını; I. Melahim 8:46 da günah işlemeyen insan olmadığını söyler. Tsadik, mutlak günahsızlıkla eş anlamlı değildir. ↩

1825. Zeharya 9:9-10 kralın gelişini, alçakgönüllülüğünü, savaş araçlarının kaldırılmasını ve uluslara barış konuşmasını anlatır; doğruluğunun başkalarına aktarılması veya kanının günah temizlemesi yoktur. ↩

1826. Heaster’ın zinciri ek eşitlikler ister: “amiti” → mutlak günahsızlık; “tsadik” → hiç günah işlememiş olmak; “ve-noşa” → başkalarına kurtuluş veren kişi; vurulan çoban → insan korbanı. İbranice metin bunları zorunlu kılmaz. ↩

Hristiyan iddiası, ayetin yalnız Maşiah hakkında olduğunu söylemekten daha ileri gider. Yeremya’nın David için çıkarılacak “doğru Dal”a verdiği YHWH tsidqenu, “HaŞem doğruluğumuzdur” adını, Maşiah’ın kusursuz karakterinin başkalarının hesabına geçirilmesi olarak okur. Targum’un pasajı Maşiah’a uygulamasını da bu sonucun Yahudi kaynaklarınca doğrulandığına kanıt sayar.¹⁸²⁷

İlk nokta tartışmalı değildir: Yeremya 23:5-6’nın David soyuna ilişkin gelecek kralı Maşiah ile ilişkilendirilmesi Yahudi geleneğinde vardır. Targum Yonatan, tsemah tsaddiq, “doğru Dal” sözünü açıkça meşiha de-tsaddiqaya, “doğru Maşiah” diye açar. Hazal da ayeti Maşiah hakkında kullanabilir. Fakat bundan Hristiyan yorumun ikinci önermesi çıkmaz. “Bu kişi Maşiah’tır” ile “bu kişinin doğruluğu başkalarının hukuki hesabına aktarılır” iki ayrı iddiadır.^18281829

İbranice cümle kısadır:

ve-zeh şemo aşer yiqre’u YHWH tsidqenu — “Ona verilecek ad budur: HaŞem doğruluğumuzdur.”

Adın anlamını en yalın biçimde Raşi açıklar: HaŞem matsdiq otanu be-yamav şel zeh, yani “HaŞem bu kişinin günlerinde bizi haklı çıkaracak / doğrulayacaktır.” Burada doğruluğu halka aktaran kral değildir. Kralın günlerinde İsrael’i doğrulayan HaŞem’dir.¹⁸³⁰

Yeremya’nın kendi kitabı bunu sınamak için olağanüstü bir paralel verir. 33:16’da aynı ad bu kez bir insana değil Yeruşalayim’e uygulanır:

ve-zeh aşer yiqra lah YHWH tsidqenu — “Ona [Yeruşalayim’e] verilecek ad: HaŞem doğruluğumuzdur.”¹⁸³¹

Bir şehrin “HaŞem doğruluğumuzdur” diye adlandırılması, şehrin ilahi öz taşıdığı veya kendi ahlaki doğruluğunu insanların hesabına geçirdiği anlamına gelmez. Ad, o dönemde HaŞem’in gerçekleştirdiği kurtuluşu ve doğrulamayı ilan eder. Yeremya 23’teki kral için kullanılan adın tek başına “aktarılan doğruluk” doktrinine dönüştürülememesi de aynı nedenle açıktır.

Bava Batra 75b’nin deraşı daha da öğreticidir. Rabbi Yohanan adına aktarılan söz, tsadiklerin, Maşiah’ın ve Yeruşalayim’in Kutsal Olan’ın adıyla anılacağını söyler; Maşiah için Yeremya 23:6’yı getirir. Bu aggadik kullanım yüksek onur ve Tanrısal temsil dilidir. Aynı sugya Yeruşalayim’i de aynı çerçeveye aldığı için, ad ortaklığını ontolojik özdeşlik veya doğruluk transferi gibi okumak metnin kendi mantığını aşar.¹⁸³²

Tora ve peygamberler ahlaki sorumluluğu anlatırken başka bir ilke kullanır. Yehezkel bunu neredeyse formül haline getirir: “Tsadikin doğruluğu kendi üzerinde, kötünün kötülüğü kendi üzerinde olacaktır.” Devarim de babaların çocuklar, çocukların babalar yüzünden öldürülmeyeceğini; herkesin kendi günahı için sorumlu olduğunu söyler. Yeremya aynı kişisel sorumluluk ilkesini “herkes kendi günahı için ölecek” sözüyle yeniden kurar.^183318341835

Elbette doğru bir kralın yönetimi halka gerçek iyilik getirir. Yeremya’nın vaadi de bunu söyler: kral bilgelikle hükmedecek, adalet ve doğruluk yapacak; Yehuda kurtulacak ve İsrael güven içinde yaşayacaktır. Bir hükümdarın doğruluğunun topluma bereket getirmesi ile onun ahlaki doğruluğunun suçluların hesabına geçirilmesi aynı şey değildir. İlkini Yeremya açıkça anlatır. İkincisi ayete Hristiyan kefaret teorisinden eklenir.

Kaynaklar

1827. Duncan Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 5 (dosyanın 5. sayfası; metin satırları 182-193). Heaster, Yeremya 23:5-6’daki “The Lord our righteousness” adından “through that one man’s perfect character, God’s righteousness would be imputed to His people” sonucunu çıkarır ve Targum’un pasajı Maşiah’a uygulamasını ayrıca kullanır. ↩

1828. Yeremya 23:5-6. İbranice: ve-hakimoti le-David tsemah tsaddiq... ve-zeh şemo aşer yiqre’u YHWH tsidqenu. Pasaj David için çıkarılacak doğru Dalın kral olarak hükmedeceğini, Yehuda’nın kurtulacağını ve İsrael’in güven içinde yaşayacağını söyler. ↩

1829. Targum Yonatan, Yeremya 23:5-6. 23:5’te tsemah tsaddiq ifadesini meşiha de-tsaddiqaya, “doğru Maşiah” diye açar; 23:6’yı ise “onun günlerinde HaŞem’in huzurunda bizim için haklılık/liyakat gerçekleştirilecek” anlamında paraphrase eder. Targum böylece Maşiah kimliğini kabul ederken doğrulamanın kaynağını HaŞem olarak bırakır. ↩

1830. Raşi, Yeremya 23:6: YHWH tsidqenu ifadesini “HaŞem matsdiq otanu be-yamav şel zeh” — “HaŞem bu kişinin günlerinde bizi doğrular/haklı çıkarır” diye açıklar. ↩

1831. Yeremya 33:14-16. 33:16’da Yeruşalayim için ve-zeh aşer yiqra lah YHWH tsidqenu ifadesi kullanılır; aynı ilahi ad formülü şehre uygulanır. ↩

1832. Bavli, Bava Batra 75b. Rabbi Şmuel bar Nahmani’nin Rabbi Yohanan adına aktardığı deraşta tsadiklerin, Maşiah’ın ve Yeruşalayim’in Kutsal Olan’ın adıyla anılacağı söylenir; Maşiah için Yeremya 23:6, Yeruşalayim için Yehezkel 48:35 getirilir. ↩

1833. Yehezkel 18:20: “Tsadikin doğruluğu kendi üzerinde, kötünün kötülüğü kendi üzerinde olacaktır.” Bölüm babanın suçunun oğula, oğlun suçunun babaya taşınmamasını ve teşuvayla değişen kişinin kendi durumuna göre yargılanmasını anlatır. ↩

1834. Devarim 24:16: Babalar çocuklar yüzünden, çocuklar babalar yüzünden öldürülmez; “herkes kendi günahı için öldürülecektir.” ↩

1835. Yeremya 31:29-30. “Babalar koruk yedi, çocukların dişleri kamaştı” atasözünün bırakılacağı; “herkes kendi günahı için ölecek” ilkesi verilir. ↩

Hristiyan yorum Yeşaya 52:14’ü niceliksel bir acı ölçüsü gibi okur: Maşiah fiziksel olarak başka herhangi bir insanın çektiğinden daha fazla acı çekecektir. Bu yorum, ardından gelecek “kan serpme” ve kefaret zincirinin ilk halkasıdır.¹⁸³⁶

Masoretik metin ise acının miktarını ölçmez. Cümle görünüşü anlatır:

ka-aşer şamemu alekha rabbim, ken mişhat me-iş mar’ehu ve-toaro mibnei adam — “Birçokları senin karşısında şaşkına döndüğü gibi, onun görünüşü insandan, biçimi insan oğullarından öylesine bozulmuştu.”¹⁸³⁷

Mişhat kelimesi ağır biçimde bozulmuş, çirkinleşmiş görünüşü anlatır. Me-iş ve mibnei adam ifadeleri de görünüşün insan görünümünden ne kadar uzaklaştığını yoğunlaştırır. Ayet “dünyada hiç kimsenin çekmediği kadar acı çekti” demez; mar’eh, “görünüş”, ve toar, “biçim”, üzerinden konuşur. Acının ağır olduğu çıkarılabilir. Fakat “tarihteki en büyük fiziksel acı” ayrı bir iddiadır.

Klasik Yahudi peşat çizgisinde bu görüntü İsrael’in sürgündeki aşağılanmasıyla ilişkilendirilir. Raşi 52:13’te “kulum”u Yaakov, yani onun içindeki tsadiklerle açıklar; 52:14’te halkların İsrael’in düşkün görünüşüne şaşırdığını söyler. Radak da bütün parçayı İsrael’in sürgünü ve gelecekteki yükselişi olarak okur. İbn Ezra, halkların Yahudi’yi insanlardan farklı bir varlık gibi gördükleri aşağılayıcı tasavvuru örnek verir.^183818391840

Targum Yonatan 52:13’te “kulum Maşiah” der; 52:14’te İsrael evinin uluslar arasındaki kararmış ve aşağılanmış görünüşünü anlatır. Böylece Maşiah’ın başarısı ile İsrael’in düşkün durumu arasında farklı roller kurar. Bu açıklama, bütün acı ve görünüş sözlerini tek kişinin ilerideki bedenine bağlayan Hristiyan biyografik okuma ile aynı değildir.¹⁸⁴¹

Büyük Yeşaya Parşömeni 1QIsaᵃ, Masoretik mişhat biçiminden farklı bir yazım taşır. Varyant bazı araştırmacılarca maşah, “meshetmek”, köküyle ilişkilendirilir; nasıl açıklanacağı tartışmalıdır. Bu metin farkı, Masoretik görünüş cümlesinin yerine kesin bir başka okuma koymaz. Her iki durumda da ayet bütün insanlık tarihinin fiziksel acıları için niceliksel bir ölçü vermez.¹⁸⁴²

Kulun ağır aşağılanması ve bozulmuş görünüşü, ardından gelecek yüceltilmesiyle karşıtlık kurar. Ayette çarmıh veya İsa adı bulunmaz. Görünüş karşılaştırmasını “İsa bütün insanlardan daha fazla fiziksel acı çekti” diye çevirmek, cümlenin belirtmediği bir acı sıralamasını ekler.

53:4’te uluslar, kulun acısını HaŞem’in onu reddetmesi diye değerlendirdiklerini açıkça söyler. Bu itiraf, 52:14’teki bozulmuş görünüşün nasıl bir yanlış hükme dönüştüğünü gösterir. Seyredenler mağdurun bedenindeki felaketi, onun değersizliğinin delili sanmıştır. Yüceltilme, bu ahlaki hükmü bozar. Ayetin merkezi bu nedenle acılar arasında sayısal bir yarış değil, acıdan yanlış kimlik ve suçluluk çıkaran bakışın değişmesidir. Hristiyan “herkesten fazla acı” iddiası, görünüş için kullanılan karşılaştırmayı metnin vermediği bir fiziksel acı ölçüsüne dönüştürür. ^{[1] [2]}

Kaynaklar

1. Yeşaya 53:4.
2. Raşi, Yeşaya 53:1–12.

1836. Duncan Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 5-6, Yeşaya 52:13-53:12 maddeleri. İlk madde: kul/Maşiah “was to suffer physically more than any other human being will ever do (52:14).” ↩

1837. Yeşaya 52:13-15, Masoretik metin. 52:14: ka-aşer şamemu alekha rabbim, ken mişhat me-iş mar’ehu ve-toaro mibnei adam. ↩

1838. Raşi, Yeşaya 52:13-15. 52:13’te kul Yaakov/İsrael’in tsadikleri olarak açıklanır; 52:14’te halkların İsrael’in aşağılanmış görünüşüne şaşırması, 52:15’te ise ulusların gücünün düşürülmesi yorumlanır. ↩

1839. İbn Ezra, Yeşaya 52:14-15. 52:14’te “kulum”un görünüşüne halkların şaşırdığını; Yahudilerin dış görünüşünün halklar tarafından insanlardan farklı görülmesine dair aşağılayıcı algıyı örnek verir. 52:15’i İsrael’in yükselişi ve düşmanların cezalandırılmasıyla ilişkilendirir. ↩

1840. Radak, Yeşaya 52:13: “Bu bölüm İsrael’in sürgünü hakkında söylenmiştir”; “kulum”un Yeşaya 41:8’deki “İsrael kulum, Yaakov seçtiğim” diline göre İsrael olduğunu belirtir. ↩

1841. Targum Yonatan, Yeşaya 52:13-15. 52:13’te “kulum Maşiah” der; 52:14’ü İsrael evinin uzun süre uluslar arasında yoksul/aşağılanmış görünüşüyle genişletir; 52:15’i “birçok ulusu dağıtacak” diye paraphrase eder. ↩

1842. 1QIsaᵃ, Büyük Yeşaya Parşömeni, Yeşaya 52:14 varyantı. Masoretik mişhat karşısında parşömende משחתי biçimi bulunur; bu biçim bazı araştırmacılar tarafından maşah, “meşhetmek” köküyle açıklanmıştır. Varyantın yorumu tartışmalıdır. Bkz. Israel Museum, Great Isaiah Scroll; ayrıca James R. Davila, PaleoJudaica, “More on the Great Isaiah Scroll display in the Israel Museum”, 27 Şubat 2026. ↩

Masoretik metindeki yazzeh, n-z-h kökünün hifil biçimi olarak “serpmek” diye okunabilir. Hristiyan yorum bu fiili korban hukukundaki kan ve arınma serpmesine bağlar; ardından kulun kanının uluslara günah bağışlanması sağladığını ileri sürer.^18431844

Tora’da n-z-h kökü kan, yağ ve arınma suyu serpmek için kullanılır. Vayikra’da kohen kanı mizbeah veya parokhet yönüne serper; Bamidbar 19’da arınma suyu kirli kişinin üzerine serpilir. Bu ibadet çağrışımı, fiilin kullanımında vardır. Fakat serpileni, işlemin amacını ve öznenin kimliğini ilgili cümlenin bütünü belirler.¹⁸⁴⁵

Fakat çağrışım ile cümlenin söylediği şey aynı değildir. Yeşaya 52:15’in Masoretik metninde dam, “kan”, hata, “günah”, kapara, “kefaret”, mizbeah veya “kendi kanı” diye bir ifade yoktur. Cümle yalnız ken yazzeh goyim rabbim der. “Serpecek” okuması kabul edilse bile neyin serpildiği ayette belirtilmez. Hristiyan yorum eksik nesneyi “Maşiah’ın kanı” diye doldurur; ardından bu kanın günah bağışlaması sağladığını ikinci kez ekler.

Eski metin ve yorum tanıkları da fiilin tek bir zorunlu teolojik anlam taşımadığını gösterir. Septuaginta burada “birçok ulus ona şaşacak / hayret edecek” yönünde bir çeviri verir. Targum Yonatan fiili “birçok ulusu dağıtacak” diye açar. Raşi de kulun ulusların gücünü düşürmesi yönünde yorumlar. Bunlar Masoretik “serpme” ihtimalini yok etmez; fakat kelimenin çok eski dönemden beri Hristiyan yorumun “Maşiah kanını uluslara serper” cümlesi kadar açık anlaşılmadığını gösterir.^184618471848

İbn Ezra daha da çarpıcı bir örnektir. O yazzeh’i gerçekten “serpmek” diye alır, fakat “onların kanını dökecek” şeklinde, ulusların yargılanması bağlamında açıklar. Aynı fiil, aynı ayet, fakat Hristiyan yorumun kefaret kanının tam tersine bir sonuç. Demek ki fiil tek başına kanın kime ait olduğunu ve serpmenin ne amaçla yapıldığını belirlemez.¹⁸⁴⁹

Filolojik olarak sorun tam buradadır. Kültik metinlerde serpileni ve hedefi çoğu kez bağlam açıkça belirler. Yeşaya 52:15’te ise “kendi kanını onların günahlarına kefaret için” biçimindeki bütün öğeler sessizdir. Benzeyen tek şey bir fiildir. Bir kelimenin korban ritüelinde kullanılabilmesi, her kullanımını korban haline getirmez.

Targum Yonatan’ın kendi yapısı da bunu gösterir. Aynı Targum 52:13’te Maşiah der, fakat 52:15’te “dağıtma” dili kullanır; 53:10-11’e geldiğinde de kulun kanının ulusların günahlarını bağışlamasını anlatmaz. Eski bir Yahudi metnin Maşiah okuması ile Hristiyan kefaret okuması bu nedenle birbirine eşitlenemez.¹⁸⁵⁰

Yazzeh biçiminin “serpmek” diye okunması dilsel olarak mümkündür. Ondan sonraki “serpilen şey onun kanıdır”, “bu kan günah kefaretidir” ve “bu kişi İsa’dır” halkalarının her biri ayrıca kanıt ister. Yeşaya 52:15 bunları kendiliğinden vermez.

Tora’daki örneklerde serpileni ve işlemin amacını cümlelerin bütünü belirler. Yeşaya 52:15’te kendi kanını veren bir insan, bir sunak veya günah korbanının uygulanışı anlatılmaz. “Ulusları serpmek” ifadesi, fiilin ritüel anlamıyla okunduğunda bir arındırma imgesi kurabilir. Fakat arındırma imgesi, aracın insan kanı olduğunu ve Roma’nın idamının Tora’daki kohenlik hizmeti sayıldığını belirlemez. Kanın kaynağı ve bağışlanmanın koşulları, yalnız fiile bakılarak eklenemez.^[1]

Kaynaklar

1. Vayikra 4:6–7; Bamidbar 19:18–19.

1843. Duncan Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 6. Yeşaya 52:15’teki “sprinkling many nations” ifadesini Tora’daki kan ve arınma serpmesine bağlar; “The blood of his sufferings would therefore enable people from many nations to have forgiveness of sins” sonucuna ulaşır. ↩

1844. Yeşaya 52:15, Masoretik metin: ken yazzeh goyim rabbim. Yazzeh, נזה kökünün hifil biçimi olarak “serpecek” diye çözümlenebilir. ↩

1845. Örnek kültik kullanımlar: Vayikra 4:6,17; 5:9; 8:30; 14:7; Bamidbar 19:18-19. נזה kökü kan, yağ veya arınma suyunun serpilmesi bağlamlarında kullanılır; kültik bağlamlarda serpilen madde ve/veya hedef çevre ayetlerden belirlenir. ↩

1846. Septuaginta, Yeşaya 52:15: οὕτως θαυμάσονται ἔθνη πολλὰ ἐπ’ αὐτῷ, yaklaşık “böylece birçok ulus ona hayret edecek.” Bu eski Yunanca tanık “serpme” yerine hayret/şaşkınlık anlamı verir. ↩

1847. Targum Yonatan, Yeşaya 52:15: ken yebaddar amamin saggiin, “böylece birçok ulusu dağıtacak”; kan serpme veya günah kefareti açıklaması yapmaz. ↩

1848. Raşi, Yeşaya 52:15: kulun elinin güçlenmesi ve onu dağıtan ulusların “boynuzlarını” düşürmesi yönünde yorumlar; yazzeh’i Hristiyan korban kanı olarak açıklamaz. ↩

1849. İbn Ezra, Yeşaya 52:15: yazzeh için “yişpokh demehem”, “onların kanını dökecek/serpecek” açıklamasını verir; bağlamı İsrael’in düşmanlarının cezalandırılmasıdır. Bu yorum, “serpme” anlamı kabul edilse bile kanın kimliği ve işlevinin fiilden tek başına çıkmadığını gösterir. ↩

1850. Targum Yonatan, Yeşaya 52:13-53:11. 52:13’te Maşiah açıkça anılır; 52:15’te ulusların dağıtılması, 53:10-11’de ise İsrael bakiyesinin arındırılması, çocukların çoğalması, uzun günler ve Tora’ya bağlılık anlatılır. Targum’un bütünü Heaster’ın “Maşiah kendi kanını ulusların günahları için serper” cümlesini kurmaz. ↩

Hristiyan yorum Yeşaya 53:3-4’teki reddedilme ve “Tanrı tarafından vurulmuş” sayılma dilini Vayikra 13’teki tsaraat diliyle birleştirir. Buna göre İsrael, Maşiah’ı adeta “günahın tsaraatına tutulmuş” biri sayacak; daha sonraki Yahudi gelenekte İsa’nın günahkar diye anılması da kehanetin gerçekleşmesi olacaktır.¹⁸⁵¹

Yeşaya’nın gerçek kelimeleri önce ayrılmalıdır:

va-anahnu haşavnuhu nagua, mukkeh Elohim u-me’uneh — “Biz onu vurulmuş, Tanrı tarafından çarpılmış ve eziyet görmüş saydık.”¹⁸⁵²

Nagua, n-g-a kökünden “vurulmuş, belaya uğramış” demektir ve Tora’nın tsaraat bölümlerindeki nega ile akrabadır. Fakat Yeşaya burada metzora, “tsaraatlı”, tame, “kirli” veya hote, “günahkar” demez. Nega ile nagua aynı kök alanına aittir; fakat Vayikra 13’ün teknik tsaraat dili ile Yeşaya’nın şiirsel “Tanrı tarafından vurulmuş” ifadesini birleştirip buradan “Yahudiler onu günahın tsaraatına tutulmuş İsa sayacak” sonucuna geçmek metnin söylemediği kimliği ekler.¹⁸⁵³

Hazal’ın kendisi bu ayeti Maşiah hakkında kullanan bir aggada aktarır. Sanhedrin 98b’de Maşiah’ın adları tartışılırken Hahamlar ona hivvara de-vei Rabbi, yaklaşık olarak “Rabbi’nin evinin tsaraatlısı / acılı bilgini” adını verir ve Yeşaya 53:4’ü kanıt olarak getirir. Bu kaynak göz ardı edilmemelidir.¹⁸⁵⁴

Fakat bu kaynak Hristiyan yorumun tezini desteklediği kadar bir yönüyle onu bozar. Hazal acı çeken bir Maşiah fikrini kabul edebiliyorsa, “Yahudiler acı çeken kurtarıcı fikrini ilke olarak anlayamazdı” denemez. Dahası Sanhedrin 98b “bu kişi İsa’dır” demez, onun günahsız insan korbanı olduğunu söylemez ve Yahudi halkın onu günahkar sayacağını kehanet diye kurmaz. Bir aggadik Maşiah uygulaması vardır; Hristiyan kimlik eşlemesi yoktur.

Raşi’nin peşat açıklaması başka bir katmandadır. O kulun İsrael, özellikle onun tsadikleri olduğunu kabul eder; “biz onu Tanrı’nın nefret ettiği biri sanmıştık” sözünü ulusların geçmiş yanılgısı olarak açıklar. Yani konuşanlar İsrael’i acıları yüzünden Tanrı tarafından reddedilmiş sanırlar; sonra bu değerlendirmelerinin yanlış olduğunu itiraf ederler.¹⁸⁵⁵

Bu okuma Yeşaya’daki “kul” dilinin geniş bağlamına dayanır. 41:8’de “kulum İsrael”, 44:1’de “kulum Yaakov”, 44:21’de yine “sen kulumsun, İsrael” denir; 49:3’te kul açıkça İsrael diye adlandırılır. Bununla birlikte 49:5-6’da kulun Yaakov’u geri getirme görevi, imgenin bazen İsrael’in temsilcisi veya ideal kişileştirilmesi gibi daha karmaşık kullanılabildiğini gösterir. Bu nedenle kimlik sorunu tek bir sloganla çözülmez; bağlam ve yorum geleneği birlikte okunmalıdır.^18561857

Targum Yonatan da bu karmaşıklığın iyi örneğidir. 52:13’te “kulum Maşiah” der; sonraki dizeleri ise sık sık İsrael, uluslar ve Maşiah arasında açıklayıcı biçimde dağıtır. Bu bir Targum’dur, yani yalnız kelime kelime çeviri değil yorumlayıcı Aramice yeniden anlatımdır. Onun Maşiah kelimesini kullanması önemlidir; fakat bu, her zamiri tarihsel İsa biyografisine kilitlemez.¹⁸⁵⁸

Hristiyan yorumun daha sonraki Yahudi polemiğini Yeşaya’nın önceden verdiği işaret gibi kullanmasında ayrıca bir mantık sorunu vardır. Bir topluluk yüzyıllar sonra belirli bir kişi hakkında olumsuz hüküm verirse, bu olumsuz hükmü “zaten kehanette reddedileceği yazıyordu” diye aday lehine kanıta çevirmek mümkündür. Böyle bir ölçüt yanlışlanamaz hale gelir. Kehanetin kişiyi önceden belirleyebilmesi için reddedilme olgusundan bağımsız, metin içi kimlik ölçütü gerekir.

Kaynaklar

1851. Duncan Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 6. Heaster Yeşaya 53:3-4’ü Vayikra 13:44-45 ile ilişkilendirir; İsrael’in Maşiah’ı “leprosy of sin” ile vurulmuş sayacağını ve Hristiyan İncili/Talmud geleneğinde İsa’nın günahkar olarak damgalanmasını bunun gerçekleşmesi kabul eder. ↩

1852. Yeşaya 53:3-4, Masoretik metin. 53:4: va-anahnu haşavnuhu nagua, mukkeh Elohim u-me’uneh — “Biz onu vurulmuş, Tanrı tarafından çarpılmış ve eziyet görmüş saydık.” ↩

1853. Vayikra 13:44-45. Tsaraat hükmünde tsarua, nega, tame gibi teknik kelimeler kullanılır. Yeşaya 53:4’te nagua aynı n-g-a kök alanındadır; ancak metzora/tsarua, tame veya “günahkar” kelimesi yer almaz. ↩

1854. Bavli, Sanhedrin 98b. Maşiah’ın adları tartışılırken Hahamlar hivvara de-vei Rabbi adını Yeşaya 53:4 ile ilişkilendirir: “Gerçekten hastalıklarımızı o taşıdı…” Bu aggadik Maşiah uygulaması, ayetin Nasıralı İsa’yı tanımladığı veya onun insan korbanı olduğu sonucunu içermez. ↩

1855. Raşi, Yeşaya 53:4. Konuşan ulusların İsrael hakkında “Tanrı’nın nefret ettiği” yönündeki eski yargılarının yanlış olduğunu fark ettikleri biçiminde açıklar; kul İsrael’in acılarıyla ilişkilendirilir. ↩

1856. Yeşaya’da açık “kul=İsrael/Yaakov” örnekleri: Yeşaya 41:8-9; 44:1-2; 44:21; 45:4; 48:20; 49:3. ↩

1857. Yeşaya 49:5-6’da kulun Yaakov’u HaŞem’e geri getirmesi ve İsrael’in kabilelerini kaldırması görevi verilir. Bu, “kul” imgesinin kitap içinde kolektif İsrael ile onun temsilci/ideal işlevleri arasında karmaşıklaşabildiğini gösterir. ↩

1858. Targum Yonatan, Yeşaya 52:13-53. Targum 52:13’te “kulum Maşiah” ifadesini ekler; fakat sonraki ayetleri kelime kelime tek bireyin biyografisi olarak bırakmaz, Maşiah, İsrael, uluslar ve İsrael bakiyesi arasında yorumlayıcı biçimde dağıtır. ↩

Hristiyan yorum 53:9’daki iki ahlaki ifadeyi mutlak günahsızlık olarak okur: kul “şiddet yapmamış” ve “ağzında hile bulunmamış” olduğuna göre kusursuzdur; buna rağmen kötülerle birlikte ölür. Bu kusursuzluk daha sonra onun başkaları için kabul edilebilir insan korbanı olmasının temelidir.¹⁸⁵⁹

Ayet iki niteliği açıkça belirtir: “Şiddet işlemedi ve ağzında hile yoktu.” Ölüm hükmüne uğrayan kulun bu suçları işlemediği, hükmün haksızlığını gösterir.

al lo-hamas asah ve-lo mirmah be-fiv — “Çünkü şiddet yapmamıştı ve ağzında hile yoktu.”¹⁸⁶⁰

Fakat İbranice burada iki belirli niteliği söyler: hamas, “şiddet/haksız zorbalık”, ve mirmah, “hile/aldatma”. “Hiçbir günah işlememişti” demek için daha genel hata veya avon dili kullanılabilirdi; “kusursuz” anlamındaki tamim de kullanılabilirdi. Metin bunları kullanmaz. İki büyük kötülükten uzak oluş, bütün hayat boyunca metafizik anlamda günahsızlıkla aynı önerme değildir.¹⁸⁶¹

Tanah genel insan durumunu günahla ilişkilendirir. Şelomo, “günah işlemeyen insan yoktur” der. Kohelet de yeryüzünde yalnız iyilik yapıp hiç günah işlemeyen bir tsadik bulunmadığını söyler. Hristiyan yorum Yeşaya 53:9’dan bu evrensel ifadelerin tek insan istisnasını çıkarmak istiyorsa, ayetin o istisnayı açıkça kurması gerekir.^18621863

Raşi’nin peşatında ayet İsrael’in sadıklarının sürgün içinde putperestliği ve zorbalığı reddetmesiyle ilgilidir. “Ağzında hile yoktu”yu yabancı tanrıyı kabul etmemekle, “şiddet yapmadı”yı çevresindeki ulusların zorbalığını benimsememekle açıklar. Bu yorumda ahlaki sadakat vardır; mutlak günahsız bir insan korbanı yoktur.¹⁸⁶⁴

Ayetin mezar cümlesi de Hristiyan yorumun sunduğundan daha az düz bir metindir. Masoretik metin be-motav, kelime olarak “ölümlerinde/ölümleriyle” biçimini taşır ve ifade zordur. Büyük Yeşaya Parşömeni 1QIsaᵃ burada farklı bir okuma korur; birçok araştırmacı bunu “mezarı/tümseği” ile ilgili bir biçim olarak değerlendirir. Eski tanıkların kendisi cümlenin ayrıntısında metinsel bir güçlük bulunduğunu gösterir.¹⁸⁶⁵

Bu, ayetin ölüm ve haksız muamele anlatmadığı anlamına gelmez. Anlatır. Fakat “kötülerle ilişkilendirilen haksız acı”dan “tam günahsız Maşiah”, oradan “kusursuz insan korbanı” ve oradan “İsa”ya geçiş dört ayrı adımdır. Yeşaya 53:9 haksız acıyı anlatır; sonraki kimlik ve korban sonuçlarını kurmaz.

Targum Yonatan’ın 53:9’u, üstelik 52:13’te Maşiah dediği halde, bambaşka biçimde genişletmesi de aynı noktayı gösterir. Targum ayeti kötülerin yargılanması ve günah işleyenlerin ortadan kaldırılması yönünde paraphrase eder. Demek ki eski Maşiah okuması bile ayetin mezar ayrıntısını Hristiyan passion anlatısına zorunlu biçimde bağlamamıştır.¹⁸⁶⁶

53:11’de kul için tsaddiq, “doğru”, denmesi de önemlidir; fakat tsaddiq Tanah’ta “ontolojik olarak günah işleyemez insan” anlamına gelmez. Noahtan İyov’a ve birçok başka kişiye doğruluk dili uygulanır. Doğruluk, Tanrı önünde ahlaki niteliği anlatır; Hristiyan teolojinin ihtiyaç duyduğu “tek mutlak günahsız insan” kategorisi ayrıca kanıtlanmalıdır.¹⁸⁶⁷

Cümledeki bağlaç, “ve”dir; ancak İbranice bağlaç bağlama göre karşıtlık ilişkisi de taşıyabilir. Bu yüzden “metinde ‘ama’ yazmıyor, dolayısıyla kötüler için tasarlanan mezar yerine zengin mezarı yorumlanamaz” itirazı kesin değildir. NET’in Hristiyan çeviri notu, kötülerin yanına gömülme niyeti ile gerçekleşen zengin mezarı arasında böyle bir karşıtlık okur. Fakat “tasarlanan” ile “gerçekleşen” ayrımının ayrıntıları, cümlenin yorumuyla sağlanır; ayette Yosef’in adı, yeni kaya mezarı veya iki idam mahkûmu bulunmaz. Bir tercüme seçeneği, bu ayrıntıları bağımsız biçimde kanıtlayan bir kimlik bildirisi değildir. ^[1]

Bemotav, biçim olarak çoğul “ölümleri” ifadesidir. Radak bunu topluluğun farklı ölüm biçimleriyle ilişkilendirir. Bununla birlikte çoğul ölüm dili tek başına mutlaka birden fazla kişiyi göstermez: Hezekiel 28:10, Tsor hükümdarına tekil hitap ederken çoğul “ölümler” biçimini kullanır. Bu nedenle ayetteki çoğulu kişisel okumayı dil bilgisi bakımından bütünüyle yasaklayan bir kanıt diye sunmak yanlıştır. Kolektif açıklamanın gücü, tek bir ekten değil, kitabın İsrael’i kul diye adlandırmasından ve sürgün-kurtuluş bağlamından gelir. ^{[2] [3]}

Tsefanya 3:12–13, kalan İsrael topluluğunun haksızlık yapmayacağını, yalan konuşmayacağını ve ağzında hileli dil bulunmayacağını söyler. Bu, kolektif bir öznenin hileden uzak oluşuna doğrudan örnektir. Peygamberler halkın günahlarını eleştirirken sadık kalanları da ayırır. Bu iki anlatım çelişmez: Bir ulusun tarihi kusurları, onun içindeki doğruların zalimlerin suçlamaları karşısındaki masumiyetini ortadan kaldırmaz. “İsrael’de günah işlendi; öyleyse İsrael’den hiçbir kul doğru sayılamaz” iddiası, peygamberlerin açık ayrımını yok sayar. ^[4]

Kaynaklar

1. NET Bible, Yeşaya 53:9, çeviri ve açıklama notları.
2. Hezekiel 28:10, tekil hükümdara yöneltilen çoğul ölüm biçimi.
3. Yeşaya 41:8–9; Yeşaya 43:10; Yeşaya 44:1–2,21; Yeşaya 48:20; Yeşaya 49:3.
4. Tsefanya 3:12–13.

1859. Duncan Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 6. Yeşaya 53:9 için “He was perfect, although he died with wicked men” der; bu “perfect” sonucunu kulun şiddet ve hileden uzak oluşuna bağlar. ↩

1860. Yeşaya 53:9, Masoretik metin: va-yitten et-reşa’im qivro ve-et aşir be-motav, al lo-hamas asah ve-lo mirmah be-fiv. ↩

1861. Yeşaya 53:9’da hamas “şiddet/haksız zorbalık”, mirmah “hile/aldatma”dır. Ayet “hiç günah işlemedi” anlamındaki lo hata ve “kusursuz” anlamındaki tamim kelimelerini kullanmaz. ↩

1862. I. Melahim 8:46: ki ein adam aşer lo yeheta — “günah işlemeyen insan yoktur.” Şelomo’nun Bet HaMikdaş duasında sürgün ve teşuva bağlamında geçer. ↩

1863. Kohelet 7:20: “Yeryüzünde iyilik yapıp hiç günah işlemeyen bir tsadik yoktur.” ↩

1864. Raşi, Yeşaya 53:9. Kulun İsrael’in sadıkları olduğunu; onların yabancı yönetimlerin ölüm ve aşağılanma baskısına rağmen yaşayan Tanrı’yı inkar etmediğini, putperestliği kabul etmediğini ve ulusların zorbalığına katılmadığını açıklar. ↩

1865. Yeşaya 53:9’da Masoretik be-motav biçimi çoğul “ölümlerinde/ölümleriyle” olarak zordur. 1QIsaᵃ burada farklı bir okuma korur ve bu fark için “mezarı/tümseği” gibi farklı çözümler önerilmiştir; bunlar kesinleşmiş tek bir okuma değildir. Bkz. Great Isaiah Scroll; ayrıca Text & Canon Institute, “The Servant’s Burial according to the Scriptures”. ↩

1866. Targum Yonatan, Yeşaya 53:9. Ayeti kötülerin Gehinnom’a teslim edilmesi ve zorbalıkla servet edinmiş kişilerin yok oluşu yönünde genişletir; Hristiyan mezar biyografisini takip etmez. ↩

1867. Yeşaya 53:11’de kul tsaddiq avdi, “doğru kulum” diye nitelenir. Tsaddiq, Tanah’ta ahlaki doğruluk terimidir; tek başına “hiçbir zaman hiçbir günah işlememiş insan” teknik kategorisi değildir. ↩

Bu iddia kulun ölümü ve daha sonra yaşaması üzerine kuruludur. Kulun 53:8-9’da “yaşayanlar ülkesinden kesilmesi” ve mezar diliyle anlatıldığını, ardından 53:10’da “zeraını görecek, günlerini uzatacak”, 53:11’de de emeğinin sonucunu görecek denmesini ölümden sonra diriliş olarak okur. Bunun İsa’nın ölümü ve dirilişiyle gerçekleştiğini, “zera”nın da onun manevi çocukları olduğunu söyler.¹⁸⁶⁸

Eğer 53:8-9’daki ifadeler tek bir bireyin literal ölümü olarak okunursa, hemen ardından aynı kişinin zera görmesi ve günlerinin uzaması doğal olarak şu soruyu doğurur: Öldüyse bunları nasıl yaşayacaktır? Bu, diriliş veya ölümden sonra yeniden yaşam fikrine açık bir kapı bırakabilir. ¹⁸⁶⁹

Fakat ayetin ne söylediği ile hangi teolojik ayrıntıların daha sonra eklendiği yine ayrılmalıdır. Masoretik metin şöyle der:

im tasim aşam nafşo, yir’eh zera, ya’arikh yamim… me-amal nafşo yir’eh, yisba — “Nefeşi aşam olursa / aşam koyarsa, zera görecek, günlerini uzatacak… nefeşinin emeğinden görecek ve doyacaktır.”

Aşam kelimesi gerçekten korban hukukunda “suç korbanı”dır; fakat sözcük yalnız kesilmiş hayvanın teknik adı olarak kalmaz, “suç, borç, telafi” alanında da kullanılır. Cümlenin im tasim aşam nafşo yapısı ayrıca gramatik olarak tartışmalıdır: tasim hem ikinci tekil eril “sen koyarsan” hem üçüncü tekil dişil “o [nefeş] koyarsa” biçiminde okunabilir. Bu nedenle “Tanrı onun nefeşini literal insan suç korbanı yaptı” tek zorunlu sözdizimi değildir.¹⁸⁷⁰

Raşi burada aşamı telafi/karşılık diliyle açıklar ve kulun nefeşini Tanrı’ya geri vermesinden, ardından ödül olarak çocuklar görmesinden söz eder. İbn Ezra ise çok daha açık biçimde kolektif dönüş okur: kul suçunu önüne koyup itiraf ederse HaŞem çocuklarını çoğaltacak, o ve çocukları kurtuluşu görecek, günleri uzayacaktır. Her iki yorum da ayetin İbranicesini bilir; ikisi de “İsa öldü, üçüncü gün dirildi ve ruhsal çocuklar edindi” sonucunu zorunlu görmez.^18711872

İbn Ezra daha bölümün başında Hristiyan okumaya doğrudan itiraz eder: “zeraını görecek” ve “günlerini uzatacak” sözlerinin İsa’nın bilinen yaşamıyla literal biçimde uyuşmadığını söyler. Ardından pasajın öncesi ve sonrasındaki İsrael bağlamını ana gerekçe yapar. Radak da 52:13’ten itibaren parçayı İsrael’in sürgünü olarak okur.^18731874

Targum Yonatan burada özellikle önemlidir, çünkü 52:13’te “kulum Maşiah” diyerek başlayan aynı yorum geleneğidir. Buna rağmen 53:10’u şöyle yeniden kurar: HaŞem halkının bakiyesini arındıracak; onlar Maşiahlarının krallığını görecek; oğulları ve kızları çoğalacak, günleri uzayacak; Tora’yı yapanlar başarılı olacaktır. 53:11’de de halkın ulusların boyunduruğundan kurtuluşu, düşmanların yargısı ve Tora’ya bağlanma anlatılır. Bu Targum, Maşiah kelimesini kullanırken bile “Maşiah öldürülür, sonra dirilir ve zeraı onun imanlılarıdır” şemasını vermemektedir.¹⁸⁷⁵

Metin tarihi diriliş tartışmasına gerçek bir ayrıntı daha ekler. Masoretik 53:11’de yir’eh, “görecek” fiilinin nesnesi yazılı değildir. 1QIsaᵃ, 1QIsaᵇ ve 4QIsaᵈ gibi erken Yeşaya tanıkları “yir’eh or”, “ışık görecek” okumasını korur; Septuaginta da “ona ışık göstermek” yönünde bir metne tanıklık eder. Bu varyant metin tanıkları arasında yer alır.^18761877

“Işık görmek” yaşam ve ölümden kurtuluşla ilişkilendirilebilir. İyov 33’te nefeşin çukurdan kurtarılması ve “yaşam ışığıyla aydınlanması” aynı bağlamda geçer. Dolayısıyla eski “ışık” okuması, kulun acıdan sonra yaşama ve yüceltilmeye çıkmasını daha canlı hale getirebilir. Fakat “ölümden kurtuluş / yeniden yaşam” ile “MS 30’larda Nasıralı İsa üçüncü gün bedenen dirildi” aynı kesinlik düzeyinde değildir.¹⁸⁷⁸

Zera için de aynı disiplin gerekir. Kelimenin temel anlamı soy, nesildir ve Yeşaya 53:10’un doğal okumasında çocuklar/gelecek kuşaklar son derece mümkündür. Tanah zera kelimesini mecazi topluluklar için de kullanabilir; bu nedenle “ruhsal zera imkansızdır” denemez. Fakat mecazi anlamın mümkün oluşu, burada zorunlu oluşunu kanıtlamaz. Nitekim Bereşit Rabba 20:5 “zera görecek, günlerini uzatacak” sözünü insanın üreme gücüyle ilgili bir deraşta kullanır; gelenek ayeti biyolojik zera anlamıyla okumakta hiçbir sorun görmez.^18791880

Daha temel teolojik adım da unutulmamalıdır. Aşam benzetmesini ne kadar güçlü okursak okuyalım, Yeşaya şiirsel ve peygamberlik dili içinde konuşur. Bunu “Tanrı’nın Tora’da yasakladığı insan korbanı sonunda gerekli ve en üstün korban oldu” önermesine çevirmek için Yeşaya’nın açıkça bu dönüşümü yapması gerekir. Akedat Yitshak’ta insan kesimi durdurulur; Devarim çocukların ateşte kurban edilmesini HaŞem’in nefret ettiği uygulamalar arasında sayar. Peygamberlik metaforu Tora’nın insan korbanı yasağını sessizce tersine çevirmiş sayılamaz.¹⁸⁸¹

Bireysel ölüm okuması kabul edilirse 53:10-11’de acı ve ölümün ardından yaşam, zera ve uzun günler gerçekten açıklama isteyen bir dönüş oluşturur; “ışık” varyantı bunu güçlendirebilir. Fakat bundan İsa’nın kimliği, üçüncü gün, göğe yükseliş, zeraın imanlılar olması ve tek seferlik insan korbanı sistemi çıkmaz. Bunların her biri Hristiyan metinlerinden ve sonraki Hristiyan teolojiden getirilen ayrı halkalardır. Yeşaya’nın kendisi bunları adlandırmaz.¹⁸⁸²

Kaynaklar

1868. Duncan Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 6. Heaster 53:10-11’i Maşiah’ın ölümünün günah korbanı olması, ardından “eternal life for himself”, zeraının günahlarını taşıması ve “see the result of the travail of his soul” sözünün dirilişi göstermesi olarak açıklar. ↩

1869. Yeşaya 53:8-11, Masoretik metin. 53:8’de nigzar me-erets hayyim, “yaşayanlar ülkesinden kesildi”; 53:9’da qever/ölüm dili; 53:10’da yir’eh zera, ya’arikh yamim; 53:11’de me-amal nafşo yir’eh yisba ifadeleri bulunur. ↩

1870. Yeşaya 53:10: im tasim aşam nafşo. תשים biçimi hem 2. tekil eril (“sen koyarsan”) hem 3. tekil dişil (“o [nefeş] koyarsa”) olarak çözümlenebilir; aşam hem suç/telafi alanında hem de teknik suç korbanı adı olarak kullanılır. Cümlenin sözdizimi ve anlamı modern çevirilerde de tartışmalıdır. ↩

1871. Raşi, Yeşaya 53:10. Aşamı “telafi/ransom” alanında açıklar; nefeşin Tanrı’ya geri verilmesini ve ardından “zera görecek” ödülünü yorumlar. ↩

1872. İbn Ezra, Yeşaya 53:10. im tasim aşam nafşo ifadesini kişinin suçunu önüne koyup itiraf etmesi olarak açıklar; “o ve çocukları HaŞem’in kurtuluşunu görecek”, günleri uzayacak der ve bunu Maşiah’ın geliş zamanında HaŞem’e dönen kuşakla ilişkilendirir. ↩

1873. İbn Ezra, Yeşaya 52:13. Hristiyanların pasajı İsa’ya uygulamasına karşı “zeraını görecek”, “günlerini uzatacak” ve “ganimeti paylaşacak” ifadelerinin İsa’nın literal yaşamıyla uyuşmadığını söyler; ana bağlam delili olarak 52:12 ile 54:1 arasındaki İsrael hitabını kullanır. ↩

1874. Radak, Yeşaya 52:13. Parçayı İsrael’in sürgünü ve gelecekteki yükselişi olarak açıklar; “kulum” ifadesini Yeşaya’daki açık İsrael-kul kullanımına bağlar. ↩

1875. Targum Yonatan, Yeşaya 53:10-11. 53:10’da HaŞem’in halkının bakiyesini arındırması, onların Maşiah krallığını görmesi, oğul ve kızların çoğalması, günlerin uzaması ve Tora yapanların başarısı; 53:11’de ulusların boyunduruğundan kurtuluş ve Tora’ya bağlılık anlatılır. ↩

1876. 1QIsaᵃ, 1QIsaᵇ ve 4QIsaᵈ, Yeşaya 53:11’de Masoretik yir’eh sonrasında or, “ışık” kelimesini korur: yir’eh or. Büyük Yeşaya Parşömeni yaklaşık MÖ 2. yüzyıla tarihlenir. Bu varyant modern metin eleştirisinde ciddi bir eski tanıktır. ↩

1877. Septuaginta, Yeşaya 53:11, “ona ışık göstermek” anlamındaki δεῖξαι αὐτῷ φῶς ifadesini taşır; bu, “ışık” içeren bir İbranice Vorlage ile uyumludur. ↩

1878. İyov 33:28,30. Nefeşin şahattan, “çukurdan”, kurtarılması ve hayyim be-or, “yaşam ışığı”, ile aydınlanması aynı bağlamda kullanılır. “Işık görmek” ölüm tehlikesinden yaşama çıkış imgesi olabilir; tek başına belirli bir üçüncü-gün diriliş kronolojisi vermez. ↩

1879. Zera kelimesinin temel alanı biyolojik soy/tohumdur; Tanah’ta mecazi kullanımları da vardır. Örneğin Yeşaya 57:3-4 “zera menaeph / zera şeqer”, günahkar topluluğu niteleyen mecazi soy dilini kullanır. Bu nedenle “zera daima biyolojiktir” de, “53:10 kesinlikle ruhsal müritlerdir” de metinden otomatik çıkmaz. ↩

1880. Bereşit Rabba 20:5, insan bedeninin işlevlerini tartışan deraşta Yeşaya 53:10’daki “zera görecek, günlerini uzatacak” sözünü zera/üreme bağlamında kullanır. Bu, rabbinik gelenekte ayetin biyolojik zera anlamıyla okunabildiğini gösterir. ↩

1881. Bereşit 22:12-13’te Yitshak’ın kesilmesi durdurulur ve koç onun yerine ola olarak sunulur. Devarim 12:31, ulusların oğul ve kızlarını ateşte yakmalarını HaŞem’in nefret ettiği uygulamalar arasında sayar. İnsan korbanının Tora düzenine dönüştürülmesi için açık bir metinsel hüküm gerekir. ↩

1882. Yeşaya 53:10-11’in hiçbir yerinde “üçüncü gün”, “Yeruşalayim’de”, “Nasıralı İsa”, “göğe yükseldi” veya “zeraı ona iman edenlerdir” ifadeleri bulunmaz. Bunlar Hristiyan yorumun pasajla kurduğu sonraki kimlik ve olay eşleştirmeleridir. ↩